प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
चम्पूभारतम्.pdf
श्रीमदनन्तकविः
१९११

THE
CHAMPU-BHARATA
OF
ANANTA KAVI

With the Commentary of Ramachandra Budhendra

EDITED by

KASHINATH PANDURANG PARAB

AND

WASUDEV LAXMAN SHASTRI PANSIKAR

SECOND EDITION

PUBLISHED BY

TUKARAM JAVAJI

PROPRIETOR OF THE "NIRNAA SAGAR" PRESS,
23, Kolbhat Lane, KALBADEVI ROAD,
Bombay

1911

Price 2.5 Rupees

( Regusted coconolorg & Act XXV of 1867 )

{ All rights reserved by the publisher ] BOMBAY PRACED BY B R GESEARAT THE <NBAYA 56AR + PRESS,

KOBBEAT LANG, Hous No 23, FOR E£ PustBER

॥ श्रीः ॥
श्रीमदनन्तकविविरचितं

चम्पूभारतम्।

रामचन्द्रबुधेन्द्रविरचितया व्याख्यया समेतम् ।

काशीनाथ पाण्डुरङ्ग परब इत्यनेन संस्कृतम् ।

( द्वितीयावृत्ति )
वासुदेव लक्ष्मणशास्त्री पणशीकर इत्यनेन शोधिता ।


योयसागरमुद्रायन्नालयाधिपत्रिभिः कर्म
स्वीये मुद्रायन्त्रे बा रा घाणेफरद्वारा उदयिउँलाई
नीता कोलभाटवीथ्या न० २३
शके १८३३, सन १९१
मूल्य सार्ध रूप्यकद्वयम् ।

श्रीः ।

श्रीमदनन्तभट्टविरचितं

चम्पूभारतम् ।

श्रीरामचन्द्रबुधेन्द्रविरचितया व्याख्यया समेतम्


प्रथमः स्तबकः ।

कल्याण वो विधत्ता करटमदधुनीलोलकल्लोलमाला-
खेलल्लोलम्बकोलाहलमुखरितदिक्चक्रवालान्तरालम् ।
प्रत्न वेतण्डरत्न सततपरिचलत्कर्णतालप्ररोह-
द्वाताङ्कूराजिहीर्षादरविवृतफणाऽशृङ्गभूषाभुजङ्गम्[१] ॥ १ ॥


लास्यम् ।

भावार्द्रोन्योन्यालोकननमदानङ्गसारसर्वस्वम् ।
तेज पर शिवाख्य चिरमवतान्मा पुराणदाम्पत्यम् ॥
काव्यप्रकाशिकादिमलक्षणशास्त्रार्थभावनोदार ।
कुरुते लास्य चम्पूभारतमधिकुरविरामकवि ।
निन्दतु नन्दतु वा सन्नसूयुरनसूयुरत्र कि तेन
यत्सन्मानसगमनायैवेद मम तु पाथेयम् ॥

अदूषयत्काव्यमिद नृसिंह कश्चिन्निजाख्यानुगुणै श्ववादै ।
सिंहो नृषु श्वा हि सुनिर्मलाना स्पर्शाद्यतो दूषणमातनोति ॥

अपमूलमनन्वितमतिदुरहयुभिरत्र कल्पितान्पाठान् ।
अपि विदुषो मोहयितु व्याचख्यौ बत स पण्डितमन्य ॥

ते च स्फुटीकरिष्यन्ते तत्र तत्र मयाधुना ।
विदाकुर्वन्तु सुधियो विना मत्सरमुत्सुका ॥

 अथ तत्रभवान्महाकविरनन्तभट्ट ‘काव्य यशसेऽर्थकृते--' इत्याद्यालंकारिकवचनप्रामाण्यात्काव्यस्यानेकश्रेय साधनताम्, ‘काव्यालापाश्च वर्जयेत्' इति निषेधस्यासत्काव्यविषयता च पश्यन् चम्पूभारताख्य काव्य चिकीर्षु ‘आशीर्नमस्क्रियावस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्’ इत्युक्तदिशा प्रबन्धमुखलक्षण चिकीर्षिताविघ्नपरिसमाप्तिसाधनमिष्टदेवताप्रार्थनात्मक मङ्गलमादौ निबध्नाति--कल्याणमिति । करटयो कुम्भयो सबन्धिन्या मदधुन्या दानजलनद्या लोलाना कल्लोलाना पृथुत


तुहिनकिरणवशस्थूलमुक्ताफलाना
विपुलभुजविराजीरलक्ष्मीविनाम् ।


रणा मालासु पक्षिषु खेलता कीडता योलम्बानामीना कोलाहलैर्भकार कलकलैर्मुखरित शब्दायमान दिशा गजाना चक्रवालस्य मण्डलस्यान्तरालो मध्यदेशो यस्य तथोक्तम् । ‘काकेभगण्डौ करटौ, ‘महसूलोलकल्लोलै', ‘लोलम्बो बम्भरध स’, ‘अभ्यन्तर त्वन्तराल चक्रवाल तु मण्डलम् इति सर्वत्र क्रमेणामर । सतत परिचलद्मम् । ताब्येते वीज्येते इति तालौ । डलयोरभेद । कयौं तारौ व्यजने इव ताभ्या प्ररोहतामुत्पत्तिमता वातावूराणा मन्दमारुतानाम् । आहतुं भोकुमिच्छा आजिहीर्षा । आङ्पूर्वाद्धरते सन्नन्तादुप्रत्यय ।‘अक्रूरस्त्वङ्करस्तुल्यौ'इति द्विरूपकोश । तया दरमीषद्विवृतानि विकसितानि फणाना फ्राणि अग्राणि यैस्तादृशा भूषाभुजङ्गा आभरणसप यस्य तथोकम् । भूषाणा भुजङ्गा इति तादर्थस्य शेषत्वविवक्षया अश्वधासा ख़िस्मास । प्रत्न पुरातनम् । ‘पुराणप्रतनप्रत्नपुरातनचिरतना’ इत्यसर । वेतण्डरत्न गजश्रेष्ठ । विन्नराज इति यावत् । ‘बेतण्ड करटी गज’ इति त्रिकाण्ड शेष । व युष्माक कल्याण शुभ विधत्ता करोत्वियाशी । विपूर्वाद्दधातेराशीरर्थं लोट् । विघ्नराजस्याकण्ठ पुरुषत्वेऽपि ‘सर्वस्य गात्रस्य शिर प्रधानम्'इति, ‘प्राधा न्येन व्यपदेशा भवन्ति’ इति च न्यायाभ्या तत्त्वेन निर्देश । अत्र लोलेल्यादौ व्यञ्जनावृत्तेर्तुत्यनुप्रासो नाम शब्दालकार । विभ्राजाश्रिताना मधुपव्यालाना मपि क्रमेण दिक्चक्रव्यापिकोलाहळतत्कर्णतालानिलकृताहारवर्धनेन तदाश्रिताना सता अखिलदिग्व्यापिविरयातिमवान्यानपेक्षकाङ्क्षितार्थसिद्धिमवादिक कैमुत्कि न्यायसिद्धमित्यर्थापत्त्यलकारप्रतीतेर्वस्तुनालकारध्वनि । अश्रादौ हखस्य ककारस्य कल्याणमिति त्रिगुरुकस्य मगणस्य प्रयोगाच्च वर्णगणशुद्धिरभ्यर्हिततमा । तदुक्त कविकण्ठपाशे--‘अकचटतपयशा अमृता विषाणि दीर्घाणि ’ इति, ‘मत्रिणुपुंभि दैवत्यो दिव्यान्नरसदायक’ इति च । वस्तुतस्त्वत्र कल्याणमिति भद्रवाचक योगादविचायैव सा । तदुक्तम्--'देवतावाचका शब्दा ये च भद्रादिवाचका । ते सर्वे नैव निन्द्य स्युर्लिपितो गणतोऽपि वा ’इति । स्रग्धरावृत्तमेतत्–‘ यना त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्' इति लक्षणात् । यत्तु ‘ऍन्थ समाप्यर्थं विघ्नराजप्रार्थन कृतमित्यर्थ’ इति वृसिंह , तदेवास्य व्याख्यानकरण कौशख्यमपहसति । वाच्येऽर्थे लक्ष्यार्थतासूचकस्य ‘इत्यर्थ’ इति लेखनस्य व्याख्यातृसप्रदायविरुद्धत्वादिति ॥ १ ॥

 इष्टदेवताप्रार्थनानन्तरं कथा प्रारभमाण ‘नगरार्णवशैलर्तुचन्द्रार्कोदयवर्णनै; इत्यादिना परिगणिताना महाकाव्यताप्रसाधकानामष्टादशानामभ्यर्हितत्वेनादिमं नरर्थन तावत्प्रस्तौति --तुहिनेति । तुहिनकिरणस्य चन्द्रस्य वश एव वश इति छिष्टरूपकम् । त्वक्ख स्थूलमुकाफ़अनामिति पुनरितकम् । ‘वो वैणौ कुळे

हसितसुरपुरश्रीरस्ति सा हस्तिनाख्या
रिपुजनदुरवापा राजधानी कुरूणाम् ॥२॥

यस्यामुदग्रनृपमन्दिरचन्द्रशाला-
वातायने गतिवशाद्वपुषि प्रसक्ताम् ।
दीपाग्रधूममषिका शिशिराशुबिम्बे
मोहात्कुरङ्ग इति मुग्धजना वदन्ति॥३॥

ग्रीष्मेषु शीतकरकान्तकृतोदरासु
यग्दोपुराग्रिमदरीषु पथागतस्य ।
विश्राम्यतो हरिहयस्य विलम्बनेषु
चिन्ह तदीयदिनसततिदीर्घभाव ॥४॥


वर्गे इति विश्व । वेणुषु मौक्तिकोत्पत्तिर्लोकप्रसिध्दा । विपुलयोदीर्घयोर्भुजयोवि राजन्वीरलक्ष्म्या विभूमातिशयो येषा तेषा कुरूणा नाम राग्ना सबन्धिनी हसिता तिरस्कृता सुरपुरुश्री सुरपुरस्य स्वर्गस्य श्री शोभा यया सा । रिपुजनेन प्राप्तु मशक्या दुरवापाहस्तिनेत्याख्या यस्या सा राजवानी प्रवाननगरी । 'प्रधाननगरी राग्ना राजधानीति कथ्यते'इति शब्दार्णवे । अस्ति । मालिनीवृत्तम्‌--"ननमयययुतेय मालिनी भोगिलोकै'इति लक्षणात् ॥२॥

 तामेव नवभिर्वसन्ततिलकाभिर्गद्येनैकेन च विशिनष्टि‌--यस्यामिति । यस्या हस्तिननगर्यामुदग्राया उन्नताया न्रुपमन्दिराणा राजगृहाणा चन्द्रशालाया शिशोगृहस्य वातायने गवाक्षे । 'चन्द्रशाला शिरोगृहम्',वातायन गवाक्षस्यात्' हत्युभयत्राप्यमर । गतेग्रमनस्य वशात् अवीनत्वाद्धेतो । 'वश प्रभुस्पृहायत्तेष्वायत्तत्वप्रभुत्वयो' इति विश्व । वपुषि शशीरे मध्यात्मके प्रकर्षेण सक्ता लग्नाम् । दीपाग्राणा सबन्धिनो धूमस्य मषिका मषिम् । द्दष्ट इति शेष । मुग्धा मूढा जना मोहादग्नानाच्छिशिराशोश्र्चन्द्रस्य बिम्बे कुरङ्ग हरिणोऽस्तीति वदन्ति । अत्र चन्द्रस्य ताद्दशमष्वसबन्धेऽपि तत्सबन्धोक्तेरतिशयोक्ति । तदनुप्राणितश्र्च नाय कुरङ्ग,किंतु ताद्दशमष्येवेति कुरङ्गे कुरङ्गत्व निषिध्य मषीत्वारो परूपोऽपह्नवालकार । तयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर---'शुद्धापह्नुतिरन्यस्यारोपार्थो वर्मनिह्नव' इति लक्षणात् । वसन्ततिलकाव्रुत्तम्--'उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ ग' इति लक्षणात्॥३॥

 ग्रीष्मेष्विति । शीतकरकान्तौश्र्चन्द्रकान्तरत्नै कृतो निर्मित उदरो मध्यदेशो यासा तासु । यस्या हस्तिनपुर्या गोपुरस्य पुरद्वारस्याग्रिमदरीषूर्ध्वव्दारेषु य पन्थाश्र्चन्द्रनिर्गमनमार्गस्तेन ग्रीष्मेषु निदाधवासरेष्वागतस्य अतएव विश्राम्यतो विश्राम कुवतो हरिहयस्य सुर्याश्र्वस्य । तस्यैकस्यैव सप्तत्वेन व्यवहार 'एको अश्र्वो वहति सप्तनामा' इति श्रुतिसिद्ध । विलम्बनेषु कालक्षेपेषु तदीयाया ग्रीष्म-

यत्राङ्गनावनाभवतीशह्य
चन्द्राश्मसौधगलित सलिलाप्रवाह ।
वृन्दारकेन्द्रनगरीबृहदुत्सवाय
मन्दाकिनीति लभते महतीमभिख्याम् ॥ ५ ॥

दीप्रैरगारमणिभिर्दिवसायमाना
निश्चिन्वते मनसि यत्र निशा युवान ।
कार्तान्तिकैरखिलकालनिवेदनाय
घण्टामणेरैमिहितस्य घनारवेण ॥ ६॥


सबन्धिन्या दिनसततेर्दिवससमूहस्य दीर्घभावो दीर्घत्व चिह्न लिङ्ग भवति । अत्र निदाघदिनदै”स्य नैसर्गिस्य सूर्याश्वफालवेषहेतुत्वोतेर्हतूत्रप्रेक्षा व्यञ्जकाप्रयो गाङ्गम्या । तथा तादृशदिनदैर्येण रव्यश्वविश्रमानुमानादनुमानालकारश्च । तयो रेवाचकानुप्रवेशसकर ॥ ४ ॥

 यत्रेति । यत्र नगर्यामङ्गनाना वदनेनैव यामवतीशेन चन्द्रेण हृष्यश्च स्रवश्चन्द्राश्मना चन्द्रकान्ताना सौधेभ्यो राजहेभ्यो गलित सलिलप्रवाह । वृन्दारकेन्द्रनगर्या खर्गस्य । तत्रत्यजनस्येति यावत् । बृहत उत्सवाय सलिल क्रीडादिरूपायैति तादर्थे चतुर्थी । मन्दाकिनीत्याकाशगङ्गति महती श्लाघ्याम भिख्या नाम लभते । ‘अभिख्या नामशोभयो ' इति विश्व । अत्र मन्दा किन्या मन्दाकिनीत्व निषिध्य तादृशसलिलप्रवाहारोषत्वादपह्नव । स च वदन- यामवतीशेति रूपकानुप्राणित इति तयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर ॥ ५ ॥

 दीयैरिति । यत्र नगर्या युवानस्तरुण्यस्तरुणाश्च । । पुमान्त्रिया' इत्येक शेष । बालाना वृद्धाना च रात्रौ प्रयोजनाभावाद्युवान इत्युक्तम् । दीनैर्विराज मानैर्गारमणिभिर्मुखचितरत्नप्रभाभिर्दिवस इवाचरन्ती दिवसायसानाम् । निस्त मस्कामिति यावत् । निशा रात्रिम् । कृतान्त ज्योतिषसिद्धान्तप्रतिपादकग्रन्थ विदुरिति कार्तान्तिकैज्र्योति शास्त्रविद्धि । ‘तद्वेदइत्यधिकारे वेदित्रर्थे उक्था दित्वाद्वक् । ‘स्युमौहूर्तिकमौहूर्तज्ञानिकार्तान्तिका अपि’ इत्यमर । अखिलस्या होरनुरूपस्य कालस्य नेिवेदनाय विज्ञापनायाभिहितम्य प्रमाणीकृतस्य घण्टा लग्न फास्ययश्रस्य धनेन दीर्येण आरवेण ध्वनिना निश्चिन्वते ।इदानी रात्रिरिति विशिष्य जानन्तीत्यर्थे । रात्रावेव घण्टानिनादादीना महत्त्वेन श्रूयमाणत्वादिति भाव । अत्र ग्रहमणीना दिवसकरणासबन्धेऽपि तत्सबन्धोक्तरतिशयोति । तदनुप्राषितशय घण्टारवेण रात्र्यनुमानादसैंमानाळकार इति तयोरङ्गाङ्गिभा- वेन संकर । यत्तु ‘अपि इतस्य’ इति पाठ मत्वा ‘ताडितस्य’ इति व्याख्याय यासच्तुष्टययोतनाय घण्टामणौ ताडिते सति इदानीरात्रिरिति निश्चिन्वते इति


A +अभिहस्य‘अपि हस्यइति च पाठ

वक्र विलासमणिदर्पणधार्यमाण
वामा हिमाशुरयमित्यवधार्य यस्याम् ।
आदर्शबिम्बधृतिरमृतदृष्टपूर्वा
तस्येति तादृशधिय विनिवर्तयन्ति ॥ ७ ॥ ।
आलापकालसमपद्भविताह्नवीणा-
सौरभ्यपातिमधुपारवसकुलस्य ।
तीस्वनस्य समितौ तरुणीस्खरस्य
जानाति यत्र चतुरोऽपि न तारतम्यम् ॥ ८ ॥


नृसिंह , तन्न । तथापि गतयामचतुष्यद्योतकघण्टामाणिताडनाना रात्रिसबन्धिता सदेहे बाधकाभावेन पुनर्दिवसश्रमस्य दुर्वारत्वात् । एव सिद्धान्तिना घण्टाधिकारस्य प्रसिद्धिविरुद्धखाद्रीडाकरत्वाच्च प्रसिद्धिविरुद्धत्खाश्लीलाख्यदोषद्वयापत्तिश्चेति ॥ ६ ॥

 वक्रमिति । यस्या वामा सुन्दर्यो विलास प्रकाशस्तद्युक्तेन मणिदर्पणेने वार्यमाणम् । प्रतिबिम्बतयेति भाव । वक्त्र निजमुखम् । दृष्टेति शेष । अय पुरोवर्ती विशेष्यापेक्षा पुस्त्वनिर्देश । हिमाक्रुशुश्चन्द्र इत्युक्तप्रकारेण अवधाएँ । भ्रमि त्वेत्यर्थ । तस्य हिंसाशोरादरौ दर्पणे बिम्बस्य धृतिर्धारण आदर्शम् अमावास्या पर्यन्त बिम्बधृतिरिति च अश्रुतपूर्वादृष्टपूर्वा चेति । आलोच्येति शेष । उभयत्र. गम्यमानार्थत्वादप्रयोग । तत्प्रयोगे पुन पौनरुत्यसिल्यालकारिका । तादृशी धिय दर्पणगतोऽय चन्द्र इत्याकारकज्ञान विनिवर्तयन्ति त्यजन्ति । नाय चन्द्र कितु निजसुखप्रतिबिम्ब एवेति निश्चिन्वत इति यावत् । विशेषदर्शनजन्य भ्रमोत्तरप्रत्यक्षलकार ७ ॥

 आलापेति । यत्र नगर्यामालापस्य भाषणस्य रागविस्तारीकरणस्वरसदोहस्य सगीतशास्त्रप्रसिद्धस्य वा य कालस्तेन समम्। तत्काल एवेत्यर्थ । पद्भविताया । कुसुमिताया इति यावत् ।अन्यथा सौरभ्यानुपपत्तेरिति भाव । अद्वै उत्सद्धे वीणाया सौरभ्येन पातिना प्रविशता मधुपाना भृङ्गाणामारवेण सकुळस्य मिश्र स्येयुभयत्र विशेषणम् । तन्वीखनस्य तरुणीना स्खरस्य गानात्मकस्य च द्वयो समितौ [ साम्ये ] सत्याम् । ‘समिति सगरे साम्ये सभायामपि’ इति विश्व । तारतम्य न्यूनाधिक्य चतुरो निपुणोऽपि न जानाति । अत्रालिरवसवलनमाधुर्य- द्वयस्य तन्वीतरुणीस्खनतारतम्याज्ञानहेतुत्वादनेकपदार्थहेतुक काव्यलिकम् -- ‘हेतद्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम् इति लक्षणात् ॥ ८ ॥   १ ‘विनिवारयन्ति’ इति पाठ

शालीनतामविगणय्य सखीसमाजे
पश्चात्कृतस्य कमितु प्रणयप्रकोपात्
मुग्धा समीक्ष्य मुकुरायितरत्नभित्तौ
छाया क्षणानुतपन शमयन्ति यस्याम् ॥ ९॥
चित्र दिदर्शयिषुणा जनितस्य यस्या
मध्य विनैव विधिना महिलाजनस्य ।
अङ्ग नितम्बज्जघनादि यतो यतोऽध
स्तुङ्ग कुचावुपरि याति ततोऽनुकूलम् ॥ १० ॥
पङ्केरुहाणि पैरिखमवतीर्य यस्या
प्राकारभितिमभित परिवेष्टयन्ति ।


 शालीनतामिति । यस्या मुग्धा नवोढा प्रणयेन प्रेम्णा य प्रकोपस्तस्मा त्सखीना समाजे सभायाम् । तत्समक्षमिति कोपस्य दु सहयोति । शालीनताम चाटुर्थम् । लघुचितमार्दवमिति यावत् । स्यादधृष्टे तु शालीन ’ इत्यमर । अविगणय्य अनादृत्य पश्चात्कृतस्य पराङ्भुखीकृतस्य, न तु यतस्य । इत्यनेन त्यक्त्वागमनासहतया प्रेमातिशयो ध्वन्यते । कामितु प्रियस्य च्छाया प्रतिबिम्ब मुकुरो दर्पण तविवाचरन्या मुकुरायितायाम्। तद्विप्राहिण्यामिति यावत् । रत्नमय्या भित्तौ कुख्ये समीक्ष्य क्षणमनुतपन पश्चात्ताप शमयन्ति वारयन्ति । तत्राभिमुख्येन दृश्यमानत्वादिति भाव । अत्र प्रतिबिम्बदर्शनस्य पश्चात्तापवा रणहेतुत्वात्पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गम् । एव पथात्तापस्य विषादाख्यसचारिभावस्य विद्युतिवर्णनाद्भावशान्तिरलकार । तयोश्चङ्गाङ्गिभावेन सकर । तेन च नवो ढाना पत्यु पराङ्खत्वमात्रासहत्वप्रतीतेरळकारेण वस्तुध्वनि ॥ ९ ॥

 चिभमिति । चित्रसाश्चर्यं दर्शयितुमिच्छुना दिदर्शयिषुण । प्यन्तादृशे सन्नन्ताङ्प्रत्यय । अत एव विधिना विधात्रा मध्य विनैव जनितस्य यस्यमा महिलाजनस्य स्त्रीलोम्नस्य नितम्ब कटिपश्चाद्भाग , जघन तत्पुरों भाग , तवादी यस्य तथोक्षम् पश्चन्नितम्ब स्त्रीकट्या क्लीबे तु जघन पुर' इत्यमर । अङ्गमधो यतो यतो यत्र यत्र याति गच्छति, ततस्तत्र तत्र पर्धेची कुचावादी यस्य तथोक्त तुजमन्नमूर्वकायोऽनुकूलमध कायानुगुण याति । बिभिवृदिति भाव । अत्र विधेराश्चर्यदिदर्शयिषया मध्य विना कृतस्त्रीजनन हेतुत्वात्पञ्चकंतुक काव्यलिंङ्गम् । तदनुप्राणिता चेय त्रीणा मध्य विना जनना सवलेऽपि तत्सबग्घोविरूपातिशयोकि । तयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर । वेन व तसः लेखसौन्दर्यप्रतीतेरुळकारेण वस्फुध्वनि ॥ १० /

 जेरुहाणीति । स्या' पढेरुहाणि कमळनि । परिखादैौ तानि कर्तुणिः ।


१‘‘भरिवाम्’ ति पाठ

अन्ते स्थिति विदधतामबलाजनाना
मास्यानि जेतुमखिलानि किलात्मभासा ।। ११ ।।

या खलु पुरा कुरुधराधिपापराधसमेधितक्रोधेन हलधरेण निजायुधेन हठात्कर्षणशिक्षया समुत्क्षिप्तदक्षिणक्षितिंभागा तदीयभुवनभूषणायमाना भोगेवतीमात्मना विजेतु किंल भागीरथीपाथ येनावतीर्यं कृतप्रस्थानेवाद्यापि परिदृश्यते ।

उपेत्य ता पाण्डुरुदारविक्रम प्रजामन पल्ल्वयन्प्रशासनात् ।
यश प्रकाशैर्यमुनासखीसवैर्निनाय लोक निजनामवाच्यताम् ॥१२॥


आत्मभासा निजसौन्दर्येण ( करणेन ) अन्त स्थिति प्राकारान्तर्वास विदधता कुर्वता तत्र वर्तमानानामबळजनाना स्त्रीजनानामखिलान्यास्यानि मुखानि जेतुम् । किलेति सभावनायाम् । परिखा वक्ष्यीभूतजळदुर्गमवतीर्य तीर्वा प्राका रभित्तिमभित सालस्य सर्वप्रदेशेषु । ‘अभित परित -' इत्यादिना द्वितीया । परिवेष्टयन्ति व्याप्नुवन्ति । अत्र पङ्कजप्राकारपरिवेष्टनस्यान्त स्थिताङ्गनावदनज यफलकत्वोत्प्रेक्षणात्फलोत्प्रेक्षा ॥ ११ ॥

 येति । या पुरी पुरा पूर्व कुरुधराधिपस्य दुर्योधनस्यापराधेन निजपुत्रीह रणसाम्बबन्धनात्मकेन समेधित प्रवृद्ध कोधो यस्य तेन हलवरेण बळरामेण (कर्मा ) निजायुधेन हलेन (करणेन) हठाद्वलाकर्षणात्मिकया शिक्षया समु क्षिप्त उदृतो दक्षिण क्षितेर्भूमेर्भागो यस्यास्तथोक्ता सती। अतएव तस्य बल रामस्येद तदीय भुवन पाताललोक । तस्य शेषावतारत्वादिति भाव । तस्य भूषणमिवाचरन्तीं भूषणायमाना भोगवतीं नाम पुरीमात्मना निजस्खरूपेण विजेतु किल जेतुमिवेत्युत्प्रेक्षा । वार्तासभाव्ययो किल' इत्यमर । भागीरथ्या गझया उत्तरभागस्थिताया पाथ पथेन जलमार्गेणावतीर्यं कृतप्रस्थाना स्वीकृत प्रयाणेवेत्युत्प्रेक्षा । अद्यापि परिदृश्यते खलु । लोकैरिति शेष । अत्र बलराम परिभूतायास्त जेतुमशकायास्तत्पक्षजयोद्योगकथनात्प्रत्यनीकालकार । तस्य चाङ्गाङ्गिभावेन सकीर्णाभ्यामुत्प्रेक्षाभ्या ससृष्टि । तस्याश्च वृत्यनुप्रासेनैकवाच कानुप्रवेशसकर ॥

 उपेत्येति । ता उक्तविशेषणविशिष्ट हस्तिनापुरीमुदारो महान्विभ्रमो यस्य तथोक्तः पाण्डुर्नाम राजा कुरवश्य उपेत्य प्राप्य प्रजाना मन प्रशासनात्प्रकृति परिपालनाद्धेतो पह्वयन् । रञ्जयन्नित्यर्थं । यमुनासख्या गङ्गया सखाय सदृशाते । ‘राजाह सखिभ्यष्टच्' । तद्वद्धवलैरिति यावत् । यशस कीर्ते


१ ‘अतस्थितिभ्’ इति पाठ २ शिक्षया ’ इत्यनन्तर ‘क्षणेन’ तक्ष’ च त्यधिक कन्चिद् ३. ‘भागतया’ इति पाठ ४ ‘भोगावतीम्' इति पाठे ५ ‘नि’ इति नास्ति कचिव ६ ‘दृश्यते’ इति पाठ

य किलें पराशरसुतो निखिलैवनीदेशावनाय निजजननीनिदैशावनम्रमना मनागितराश्चर्यतपश्चर्यालकर्मीण समानोदर्यस्य विचित्रवीर्यस्य कुटुम्बिन्यामम्बालिकाया सपादयामास ।

चित्र चरित्र जगतीतलेऽस्य न लाघयामास नरेषु को वा ।
स यत्स्त्रय पाण्डुरपि स्वकेन गुणेन रक्तानकरोत्समस्तान्र ॥ । १३ ॥
अन्तर्भवत्कृष्णमृगाजिनाके सुनिर्मलै षोडशदानकीर्ते ।
खण्डेरमुष्येन्दुरकारि धात्रा मृषायमब्धेरजनीति वार्ता ॥ १४ ॥


प्रकाशैलक निजस्य नान्न पाण्डुरिति शब्दस्य वाच्यतामथुत्वम् । धावल्यमिति यावत् । निनाय प्रापितवान् । दुहादित्वानयातिर्द्धिकर्मक । श्लेषसकीर्णतद्रुणा लकार –‘तद्रुण खगुणत्यागादन्योत्कृष्टगुणाहृति ' इति लक्षणात् । वशस्थ वृत्तम्—‘जतैौ तु वशस्थमुदीरित जरौ’ इति लक्षणात् ॥ १२ ॥

 यमिति । इतरेषामाश्चर्यकारिण्या तपश्चर्यायामनुष्ठानेऽलर्माण समर्थ । ‘कर्मक्षमोऽलकर्मण’ इत्यमर । पराशरसुतो व्यासो निखिलानामशेषाणामवन्या भुवि देशाना विषयाणामवनाय पालनार्थं मनाक्खल्प निजजनन्या सत्यवत्या निदेशेन प्रेरणयावनम्र नियोजितकरणाभिमुख मनो यस्य तथोत सन् । अत्र जननीनिदेशे मनाक्त्वोतश्रुत्यन्ताकरणीयैऽपि प्रवृत्तेर्महल्यस्य सातरि भकिरिति सूच्यते । समानोदर्यस्य सहजस्य।‘समानोदर्यसोदर्यसगर्थेसहजा समा’ इत्य मर । विचित्रवीर्यस्य शान्तनवस्य राज्ञ कुटुम्बिन्या भार्याया अम्बालिकाया य पाङ सपादयामास जनयामास । किलेतिवार्तायाम् । स पाण्डुरिति पूर्वेण सबन्ध ।

 चित्रमिति । चित्रमाश्चर्यकरमस्य पाण्डोश्चरित्र जगतीतले लोके नरेषु इति को वा नर न श्लाघयामास न स्तुतवान् । सर्वोऽपि श्लाघयामासैवेत्यर्थं । यद्यनूस्सात्स राजा स्खय पाण्डुर्घवनेऽपि तनामकोऽपीति व खकेन स्वीयेन गुणेन धावल्येन प्रकृतिरञ्जनात्मकेन च समस्ताञ्जनान्रक्तानरुणाननुरक्ताधाकरोत् । अत्र श्लेषानुप्राणितो विरोधाभासस्तदनुप्राणितस्तदुण इति श्लेषविरोबाभाससकरत हुणयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर । उपजातिवृत्तमिन्द्रवनोपेन्द्रवजामिश्रणात् । तल्लक्ष ण तु-—‘स्यादिन्द्रवज्ञा यदि तौ जगौ ग ,‘उपेन्द्रवज्ञा जतजास्ततो , ’ ‘अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ता ’ इति ॥ १३ ॥

 अन्तरिति । अन्तर्मध्ये भवन्वर्तमान कृष्णमृगस्य सबन्धि अजिन पाप तद्वधजन्य तदेवाङ् कलझ येषा हुँ । ‘अजिन पापमुच्यते’ इति त्रिकाण्ड शैष । सुनिर्मलैरनुष्य पाण्डो सकन्धिन्या षोडशदानेभ्यो या कीर्तिस्तस्या खण्डे प्रत्येकमेकैकश आहत्य षोडशभि किरणैर्धात्रा ( कर्मी ) इन्दुधन्द्रोऽकारि Kित । करोते कर्मणि कुड्। अय चन्द्रोऽब्धे समुद्राजनि जात इति वार्ता


१ ‘किल’ इति नास्ति कचि २ ‘अवनि' शति पाठ ३ “निदेवशमन्त्र ’ ऽतिं पञ्च जग्राह निगाहपर परश्रिया फेरै कराग्रेण करेणुचङ्गम । कुन्तीं शैकुन्तीशरथो यथा रमा समुद्रकाञ्चीं च स मद्रकन्यकाम् १५ अथ कदाचिन्मृगयोपळालितहृद्यो नरेश्वरोऽयमश्वे शशिश्वेत रोचिषि विश्वातिशायिनि ‘विजितमातरिश्वनि कृताधिरोह पार्श्व मृदुभद्रविनया प्रवादो मृषा मिथ्यैव । जने कर्तरि लुड्। अत्र इन्दुन समुद्राज्जात कितु पाण्डो कीर्तिखण्डेभ्य इति चन्द्रस्य समुद्रजन्यत्व निषिध्य कीर्ते खण्डजन्यत्वारोपाद पह्नवभेद । यत्त्वत्र तिलास्तीर्णीकृष्णाजिनेन सह दानकरणादन्तर्भवदित्यादिविशे षण चन्द्र कलङ्कार्थम्’ इति नृसिंह , ततुच्छम् । कृष्णाजिनदानकीर्ते कृष्णत्वे पीतहरितगारुत्मतादिदानीतिखण्डाना तत्तद्वर्णतापत्त्या महती प्रकृतहानि स्या दिति । पुरा किल पाण्डुपुंगा गच्छन्वने क्रीडतोQगरूपयोर्मनिदम्पत्यो पुमास निन्नमनर्थमविन्दत-इति भारतकथात्रानुसधेया १४ जग्राहेति । करै राजप्राधनै परश्रिया शत्रसपदा निग्राहो नितरा स्वी कारस्तस्मिन्पर आसक्त । करेणोर्गजस्येव चङ्कमो गमन यस्य तथोक्त । मत्तगज सन्दामीत्यर्थ । स पाण्ड कुन्ती मद्रकन्यका माढी च उभे शकुन्ताना पछि णामीशो गरुडो रथो यस्य तथोक्तो विष्णु पुमा लक्ष्मी समुद्रकाची भुव च यथा ते उभे इव कराग्रेण जग्राह । उपयेम इत्यर्थे । गृह्यते कर्तरि लिट्। उपमाळ कार । तस्य च धृत्त्यनुप्रासेन सहैकवाचकानुप्रवेशसकर १५ अथेति । अथ कुन्तीमाद्रीपार्णियानन्तर कदाचिज्ज्ञातुचित् अय नराणामी पाण्डुपुंगययोपळलितमनुरञ्जित हृदय यस्य तथोक्त सन् स्यादाखेटो भृगया त्रियाम्' इत्यमर । विश्व विश्वातिशायिनि। ताच्छील्ये णिनि । बिजितो मातरिश्वा वायुर्येन तस्मिन् । वेगे नेति भाव । शशिनश्चन्द्रस्येव श्वेत रोचि कान्तिर्यस्य तस्मिन् अश्वे कृतोऽधेि रोह आरोहण येन तथोक्त सन् पार्श्वयो सव्यदक्षिणयोर्युता हीता विश्व कद्भव शुनका यैस्तै । अनेकानि वागुरा मृगबन्धनजाल आदिर्येषा तान्युपकर णानि मृगयासाधनानि येषा तैर्योधैराटविकैरनुद्रुत परिहृतश्च सन् मृदुर्भद्र मङ्गलकरध विनयो ययोस्ताभ्या यदोर्भद्रस्य च तनयाभ्या कुन्तीमाद्रीभ्यामनु विद्ऽन्वित सन् सिद्धाना योगिना गणेन गणनीयो महिमा प्रभावोऽस्यास्तीति तद्वतो हिमवतो हिमगिरेर्महती विस्तीर्णामटवीतटस्य वीथिका जगाहे प्रविष्ट भन् । अत्र गवेषु प्रायश एव वृत्त्यनुप्रासादय । ‘इति नेति शङ्किता'(१) इति वै’ इति च पाठ । १. ‘क’ इति पाठ २ ‘शकु तेश’ इति पाठ ३ “कदाचन’ इति पाठ ४. ‘तेजसि’ इति पाठ ५ ‘यविजित’ इति पाठ ६ ‘वाणुरोपकरणानुरोधैर्यायै इति या चम्पूभारते भ्या यदुमद्रतनयाभ्यामनुविद्ध सिद्धगणगणनीयमहिमवतो हि मवतो जगाहे महतीमटवीतटवीथिकाम् । तत्र स तावतिक्षुद्धकवनमल्लिकामतलिकोद्वेलितधम्मिल्लोऽवल नदृढलग्नकच्छपुदविच्छुरितच्छुरिको निषङ्गानुषङ्गसंलिततमा सललित परनिरासनपर शरासनवर करे कुर्वाणो गीर्वणचक्र वर्तिविक्रम क्रमेण विविधमृगवध विधातुमुपचक्रमे । भूभुजोऽस्य सविधे विचरन्त्योभंजमंद्रसुतयोर्दशि शोभाम् । जेतुकाममिव सर्वसमष्टधा प्रादुरास पुरतो मृगयूथम् ॥ १६ ।। क्षोणीपतौ यदकल प्रति कृष्णसार तूणीमुखे पतितपाणिनखाहुरेऽस्मिन् । तत्रेति । तत्र हिमशैौलारण्ये। तावदिति वाक्यालरे। अतिक्षुङ्काभि स्वरूपा भि । मृडुलाभिरिति यावत्। वनमहिकामतलिकाभि प्रशस्तारण्यमह्निकालताभि । ‘मतलिका सचर्चिका’ इति प्रशस्तवाचकेष्वमर । उद्वेलित ऊध्र्व बद्धो धम्मिक कचभारो यस्य स वम्मिल्ल सयता कचा’ इत्यमर । अवलग्ने मध्यदेशे दृढ लग्ने बद्धे कच्छपुटे मध्यबन्चनपद्यन्तरे विच्छुरिता प्रविष्ट छुरिका स्वल्पखङ्गवि शेषो यस्य तथोक्त । “कच्छो जलशायदेशे मध्यबन्धनपट्टके’ इति विश्व । तिष ङ्योस्तूणीरयोरनुषङ्गसयोगेन । धारणेनेति यावत् । मासलिततमाभ्या पूरिता भ्यामसाभ्या भुजाभ्राभ्या ललितो रमणीयो गीर्वाणाना देवाना चक्रवर्तिना इन्द्र ण समो विक्रमो यस्य तथोत स पाण्डं परेषा शत्रुणा निरासने पर प्रवण शरा सनवर श्रेष्ठ बनु करे कुर्वाणो दवान सन् क्रमेण विविधाना मृगाणा वध हिंसा विधातु कर्तुमुपचक्रम आरब्धवान् । भूभुज इति । मृगाणा यूथ कुरङ्गकुलम् । अस्य भूभुज पाण्डो सविधे स भीषं विचरन्योभंजसद्रसुतयो कुन्तीमाश्चोद्दशि चक्षुषि या शोभा वैपुल्यनैल्य चाञ्चल्यकृतसौन्दर्य ता सर्वेषा समष्टयाँ मेलनेन । सर्वेऽपि सभ्येत्यर्थ । जेतु कामो थस्य तथोक्तमिवेत्युत्प्रेक्षा । ‘तु कामसनसोरपि’ इति तुमुनो मकारलोप । प्रत्येक तादृशकामस्य गानकुसुमप्रायत्वात् । ‘बहूनामध्यसाराणा सयोग कार्यसाधक इति न्यायाच्चेति भाव । पुरतोऽग्रे प्रादुरास आविर्बभूव । अत्र सर्वसमष्टधा जेतु मुमिवेत्युत्प्रेक्षया कुन्तीमाद्रीनयनसौन्दर्यं लोकोत्तरमिति प्रतीतेरलकारेण । १६ झणीपताविति । क्षोणीपतौ नायकेऽस्मिन्पाण्डौ मदकल मण्ड कृष्णसारं प्रति । कृष्णमृगमुद्दिश्येत्यर्थ । यत्तु ‘मदेन कल अव्यक्तमधुरमस्या १ ‘जीवजमाउँ’ इति पाठ २ ‘मासळतमा’, मासंज्ञितमा’ इति च, ३ *शरासपर' इति पाठ ४ ‘गीर्वाणगणचक्र’ इति पाठ ५ ‘भृगश्च- इति पाठ ६ ‘भद्रतनयो ’ इति ठ

             एणीकुलानि तरलैर्चमुनाजलाना
               वेणीमिवाक्षिवलनैर्विपिने वितेनु  ॥ १७ ॥
     कुरङ्गयूना  स्म भीति गुरो कुलस्यामृतदीधितेर्न्  ।
     सजातिरेषा तनुते कलङ्कमितीव रोषादिषुभि स पाण्डु   ॥१८ ॥
        प्रजव हय गमयते ततस्तत
          पतिता नृपाय शललीशेलाकिका   ।
         गहने वनेऽपि पिशुनत्वमाचर-
         न्प्रहणे वराहकुलवर्तनीमुवाम्   ॥ १९॥
        वेशन्तपङ्कविह्दतेर्विनिवृत्य सध
         प्रत्युधता ध्वनिषुमत्सरिणा हयस्य ।

नृसिह , 'मदोत्कटो मदकल ' इति कोशानभिगनताविलसितम् । तूण्या मुखे अप्रे पतिता लय्रा पाणेर्हस्वस्य नखा अङ्करा इव यस्य र्तास्मस्वथो सति । बाणानादा योति शोष । एणीकुलानि मृगीत्रुन्दानि तरलैक्ष्वकितचकितैरक्षिवलनै कटाक्षैर्विपि- नेऽरण्ये य्भुनाजलाना वेणी प्रवाह् वितेनु विस्वारयामासुरिवेत्युत्प्रक्षा । चकित चकित प्रतिदिशमवलोकयत्रित्यर्थ । अतिनैत्यात्कटाक्षाणा यामुनजलपूरत्वो- त्प्रेक्षण्म्॥ १७॥ कुरङेगति। एया कुरङ्गयूना समाना अभित्रा जाति कुरङ्गत्व यस्य स सजाति । एतळातीय इति यावत् । 'समानस्य' इति सूत्रे समानस्येति योगविभागात्समान- शष्द्स्य सभाव । कक्ष्विन्मृगो नोऽस्माक सबन्धिन कुलस्य गुरोरमृतदीधितेक्ष्वन्द्रस्य कल तनुते करोति इत्युचप्रकाराद्रोपात् । कोपादिवरवेत्युत्प्रेक्षा । स पाण्हुरिषुभिर्वाणै कुरङ्गयूना तरूणमृग्गाणा भीति व वकृता कुरू स्म चक्रे। 'लट् स्मे इति भूतार्थे लट्॥१८॥ प्रजवमिति। प्रकृषो जवो वेगो यस्य तम्। गमनक्रियाविशेयण वा । हय अक्ष्व गमयते यापयते नृपाय पाण्डवे ततस्वत । तत्रतत्रेति सार्वविभचिकस्तसि । पतिता शलल्च शलाकिका इव शल्लिशलाकिका शल्यमृगरोमाणि। 'क्ष्ववितु शल्यस्तल्लोप्रि शल्ली शलल शलम् ' इत्यमर। गहने दुरवगाहेऽपि वने वराहाणा कुलस्य यूथस्य या वर्तनीभुवो मार्गदेशास्वासा त्रहणे विगनने विषये पिशुनत्व सूचकत्वमाचारन् चक । आड्पूर्वाचरते कर्तरिलड् । अत्रेमा वराहकुल चर्तन्य शल्लीमत्त्वादिती शल्लीभिर्वराहमार्गानुमानादनुमानालैका । नृपायोत्यत्र 'क्रियाप्रहण कर्तण्यम्' इति सप्रदानत्वम्। मभाषिणीद्त्तम्‌ -‌-'सजसा जगौ

 मञ्जुभाषी' इति लक्षणात्॥१९॥

शन्तेती। भूर्दारा यस्य स एष पाण्हुईयस्य ध्वनिषु हेषारवेषु मत्सरिणा


' लालिका' इति


                 भूदार एष वनपोत्रतामतानी-
                   द्भूदारशब्मसहिष्णुरिवान्तमेषाम् ॥१०॥
                तूर्ण प्रघाव्य तुरग स्वयमन्यतोऽसौ
                   पाण्डु कुल परिववार लुलाययूनाम् ।
               अग्रे विशालकरधूननदुर्विधत्वा-
                  त्सत्यापितद्विरदभावषिपर्ययाणाम् ॥१२॥
              आतकर्ण्य क्षितियपहयारवानसह्ग-
                  नामूल कुपितधियस्तिरो विषाणम।
              व्याधूयान्तिकतरुषु क्षणात्रिचस्ंनु-
                    र्व्याऋष्टु पुनर्रथ तजिरात्र शेकु ॥२२॥
           कुरुतेति तत सहैघ वास कुलकूटस्क्षकृतान्तवाहनेन ।
‌
 द्वेषिणम् । क्षतएव सघो हेषारवक्षण एव वेशन्ताना पल्वलाना पहे विहते
 कीडात विनिनृत्य । त्यक्त्वेत्यर्थ । 'जुगुप्साविराम-' इत्यादिना अपादानत्वम् ।
 त्रात्युद्यता अभिमुखमान वने पोत्रवता वराहणाभुव दारयतीति भूदार
 शाब्द सज़ामसहिष्णुरसहमान इवेत्युत्युत्त्रेक्षा । 'अलकृञ्-'इत्यादिना इष्णुच् । एषा
 चनवराहाणामन्त नाशमतानीत्कृतवान् । तनोते कर्तरि लुड् । मानिन खसाम्य
 नासमात्रेणापि न सहन्त इति भाव । अत्रारसहनोत्प्रेक्षाया थूदाशाब्दक्ष्लेषोत्था
 पितत्वाहूयोरग्डागिडभावेन सकर ॥२०॥
   तूर्णमिति । असौ पाण्डु स्वय तुरगक्ष्वमन्ययोऽन्यस्मिन्देशे प्रघाव्य
 धावयित्वाग्रे मुखभागे विशालस्य दीर्घस्य करस्य शुण्डाया वूननेन चालनेन
 दुर्विधत्वाहरिद्रत्वात् । शुण्डशून्यत्वाद्देतोरिति यावत् । 'नि स्वस्तु दुर्विधो दीनो
 दतिद्र ' इत्यमर । सत्यापितो याथार्थ्येन ज्ञापितो द्विरदभावस्य गजत्वस्य विपर्ययो
 वैपरीत्य येषा तेषा लुलाययूना तरुणवमहिषाणा कुल परिववार निरुद्ध्वान् । 
 वृणेने कर्तरि लिट् ॥२१॥
 आकर्ण्येति । असह्यान्सोढुमशक्यान् । प्रकृतिवौरादिति भाव । क्षितिपस्य
 पाण्डोईयस्वारवानाकर्ण्यं तुपिता धीर्येषा ते व्रनमहिषा । विषण क्षृग्ङमिति जात्ये-
 कवचनम् । तिरस्तिर्यग्व्याधूय अन्तिके समिपे ये तरवस्तेषु आमूल षून्ग्ङादिभाग
 पर्व्यन्त क्षणात्रिचख्नुर्निखातवन्त । निपूर्वात्सनते कर्तरि लिटू । अथ तत्रिखात
 विषाण पुनर्व्याक्रष्टुभुद्धर्तु चिरादपि न शेतुर्न शक्तवन्त । शाक्रोते कर्तरि लिट् ।
 'नैवात्मवीनमथवा त्र्कियते मदान्धै' इति न्यायादिति भाव । प्रहर्षिणीवृत्तम् । 
 'म्रौ ज्रौ गखिदशयति प्रहर्षिणीयम्' इति लक्षणत् ॥२२॥
 कुरुत इति । ततो हे दनमहिषा , युष्मद्वशे कूटस्थेनादिमेन
 १ 'विषाणकर' इति पाठ २ 'अपि तन्हिर न' इति पाठ.                           

मदघूतविषाणमण्डलाग्रे महिषौघे निचैरवान मण्डलाग्रम् ॥ २३ ॥

 तन्न चित्रमवनीपतेस्ततंश्वन्द्रहासपतन चकार यत् ।
 पोषितेषु वनमघ्यचर्यया पुण्डरीकनिवहेषु मिलनम् ॥ २४ ॥

गहनमस्तशरारुमृगव्रज कृतवताप्यमुना जविवाजिना ।

कृतान्तवाहनेन यममहिषेण सहैव वास कुरुत विदद्घम् । इत्युक्तप्रकारेण । आ ग्नाप्येवेति शेष । अतएव गम्योत्प्रेक्षा । मदेन बुत कमपित विषाणमण्डलस्याग्र यस्य तस्मिन्महिषाणा ओघे समूहे मण्दलाग्र करवाल निचखान । महिषानवधी दित्यर्थ । वृत्त वैतालीयभेदमौपच्छन्दसिकम्-----'पर्यन्ते र्यो तथैव शेषमौप- च्छन्दसिक सुधीभिस्क्तम्' इति लक्षणम् । शेषमुक्तादन्यल्लक्षण तथा वैताली- यवदेवेत्यर्थ ॥ २३ ॥

    तदिति । तत अवनीपते पाण्डोश्चन्द्रहासस्य खड्ग स्य पतन प्रवेश (कर्तृ)

चन्द्रहासश्च्न्द्रिका तत्पतनमिति च । वनस्यारण्यस्य जमस्य च मध्ये चर्यया जीव नेन पोषितेषु ववितेषु पुण्डरीकाणा व्याघ्राणा श्वेताम्बुजाना च निवहेषु । 'व्याघ्रेऽपि पुण्डरिको ना सितच्छत्रे सिताम्बुजे' इत्यमर । मीलन मृति मुकुलन च । 'मृति सस्था निमीलनम्' इत्यमर । चकारेति यत् ,तत्र चित्रम् । सर्वस्य स्वाभाविक चे ष्टित न चित्रायेति भाव । अत्र चन्द्रहासवनपुण्डरीकमीलनशब्दवाच्याना खड्गा रण्यव्याघ्रमृतीना चन्द्रिकाजलकमलमुकुलनाना च श्लेषभित्तिकाभेदाध्यव- सायमलातिशयोत्क्या राग्नो व्याघ्रवघस्यापि किचित्करत्वेन लोकोत्तरमस्य शौर्यमिति प्रतीतेरलकारेण वस्तुप्वनि । यत्तु 'वनान्यासु सन्तीति वन्यो नद्यस्तासा पति समुद्रस्तत्सबन्धिनश्चन्द्रस्य हासश्चन्द्रिका' इति व्याख्याय 'वनीपतिव्यतिरिक्तराजसबन्धिचन्द्रहासपतनस्य पुण्डरीकमीलनकरण चित्रम्' इति मूलाद्बहि चित्र लिखितवात्रृसिह , तत्तस्यानाघ्रातव्याकरणगन्धस्य न चो द्याय । यत 'तदस्यास्यस्मिन्' इति मतुबर्थ 'अत इनिठनौ' इतीनिप्रत्यये 'ऋत्रे- म्यो डीप्' इति डीपि च सति वनिनीत्येवरुपापत्त्या प्रकृतानुपपत्तिर्हतवृत्त त्वाख्यदोषापत्तिश्च स्यात् । किच अवनीपतेरिति व्यस्तस्य समस्तचन्द्रविशे- षणत्य 'ऋद्घस्य राजमातड्ग' इत्यादिवदप्रयोगतात्तिरिचि । रयोद्घतापृत्तम्---- 'रान्नराविह रथोद्घता लगौ' इति लक्षणम् ॥ २४ ॥

     गहनमिति । गहनमरण्यम् । अस्ता निरस्ता शरारुणा घातुकाना मृगाणा

व्याघ्रादीना व्रजा समूहा यस्मिंस्तत्तथोक्त कृतवतापि जवेन युक्तो वाजि अश्वो यस्य तेनामुना पाण्डुना गिरीशस्य हिमवतो दरीषु शेरत इति तथोक्ता हरय सिंहा ममृगिरेऽन्विष्टा । मृगे कमृणि लिट् । अत्र 'दरीशया ममृगिरे' इत्युक्त्या सिंहा अप्यस्माद्भीता क्कचिल्लीना इति शौर्योत्कर्ष । अत्र जववाजीव जववाजी

 १ 'निबघान' इति पाठ
     २ 


    ममृगिरे हरयो मद्शालिनो मनुजपेन गिरीशदरीशया ॥२५॥
          विष्फारघोषमवकण्र्य विनिर्गताना 
          हुकुर्वता तरुणकेसरिणा गुहाभ्य।
        या केवल प्रथममानन एव भल्लैस्ता पश्च्ता स विदधे सकलेऽपि देहे॥२६॥

एवमश्रान्तमृगयापरिश्रान्तमपरिमितस्वेदशीकरनिकरकोरकितफालमूलमतेनिरे तमाश्यान तुहिनगिरिदेश्यानन्दनीयमन्दिमानो मानससरोरविन्दमकरन्दसोरमपारद्रुश्वानो मातरिश्वन।

विवेक।तेन गहनमिव गहन कामादिभिद्रुर्गममन्त करण कृतवता अमुनापि मनोर्मत्रस्य योगात्मकस्य जपेनाभ्यसेन दर्यां दहराकाशे शया हरर्योऽश्वयो नीलपीतादय ममृगिर इत्यर्थान्तरप्रतीतेस्तु अभिधाया प्रकृतार्थमात्रनियन्त्रणाल्लक्षणाया प्रसक्त्यमावध्घिनिरेव नार्थश्लेष। द्रुतविलम्बितव्रुत्तम्- 'द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ' इति लक्षणात्॥२५॥ विष्फारेति।विष्फारेघोष वनुष्टकारमवकण्र्य श्रुत्वा अतएव ग्रुहाभ्यो विनिर्गताना हुनाम शब्द कुर्वता तरुणाना केसरिणा सिंहाना या पश्चता विशालता मृतिश्व केवल प्राघान्येन प्रथम पूर्व आनने मुख एव आसीत् ता पश्चता सकलेऽपि देहे भल्लैर्वाणबिशेषै स पाण्डुर्विदधे चकार। सिंहानवधीदित्यर्थ। दघाते कर्तरि लिट्। 'सख्यबभेदे विशालत्वे पश्चता मरणेऽपि च' इति विश्व।अत्र श्लेषभित्तिकया एकस्या एव पश्चताया अनेकाश्रयकथनादतिशयोत्तॄयनुप्राणित फ्रर्यायालकार॥२६॥ एवमिति। एवमुत्तॄप्रकारेण अश्रान्तया निरन्तरया मृगयया मृगव्येन परिश्रान्त अधिकश्रमयुत्तॄ अतएव अपरिमितै स्वेदस्य शीकराण बिन्दूना निकरै समूहै कोरकितम्। व्याप्तमिल्यर्थ। तारकादित्वदितच्। फालमूल निटि लभागो यस्य तथोक्त्तॄ त पन्डु तुहिनगिरेर्हिमवत।देशे भवा देश्या। 'तत्र भव' इति यत्।नन्दनीय श्लाघनियो मन्दिभा मन्ध्य येषा ते।पृथ्वादित्वादिमनिच्। मानसाख्ये सरसि चन्धरबिन्दानि कमलानि तेषु सकरन्दसौरभस्य पारमन्त पश्यन्तीति पारद्रुश्वान मातरिश्वानो वायव तमाश्यान् व्रिर्द्रुक्तम्। निरस्तश्रमजलमिति यावत्। आतेनिरे कृतवन्त। तनोते कर्तरि लिट्। यक्त 'तुहिनगिरिदेश्यैर्हिमवद्वसिम्भिरानन्दनीयो मन्दिमा येषा ते' इति नृसिंह, तदबोघात्पाण्डोर तुहिव्रिगिरिदेश्यत्षात् तेन तन्मान्यस्यानन्दनीयत्वानपत्ते विशेषणद्वयेन माङ्ह्सौरभ्ययोरेव प्रतीत्वा शैलघोतनविशेषणाभावप्रचुक्तन्यूनपदत्वाख्यदोषापत्तेश्वेति॥

तदनन्तरमसौ परतप समन्तत शकुन्तरवनिरन्तरदिगन्तरादखिलमृगकुलशरण्यादरण्यादुत्प्लवमानस्य कस्यचिदनुप्लवनमंन्दीभूतजवचमूरोश्चमूरो सरणिमनुसरमाणस्तदीयतनूरुहचित्रबिन्दुनिकरैरिव गंगनमुत्पतद्भि खुररजोभिरनुसीयमानतुरगगति सुदूरमनुंपपात।
 तत्र तावत्कस्मिश्चिल्लतानुल्मपरिसरे स नरनाथ परिकथिततरुणिमप्रथितकलेवरमशिथिलरतिसुखसनाथ हरिणमिथुन नयनपथस्यातिथीचकार।
 तिग्मेन बाणेन जघान तस्मिन्युग्मे नराणामचिप पुमासम्।

‌------------------------------------------------------------

तदिति। तस्माच्छ्रमापनोदादनन्तरं परं शत्रु तपतीति परतप। 'द्विषत्परयोस्तापे' इति खित्वात्खशि नुम्। असौ पाण्डु शकुन्ताना पक्षिणा रवैर्निरन्तराणि सान्द्राणि दिशामन्तरणि यस्मिस्तस्मात्। 'शकुन्तपक्षिशकुनि' इत्यमर। अखिलाना मृगाणा कुलस्य शरण्यात् निवासजीवनदानादिना रक्षकात्। 'तत्र साधु' इति यत्। अरण्यात् हिमवद्वनादुत्प्लवमानस्य धावतोऽनुप्लवनेन। अनुधावनश्रमेणेत्यर्थ मन्दीभूतौ स्तम्भितौ जवचम्वा सेनाया ऊरू यस्य त्स्य क्स्यचिक्चमूरोर्हरिणविसेषस्य सरणिं मार्गमनुसरमाण सन्। तस्येमानि तदियानि यानि तनूरुहाणि लोभानि तत्सबन्विना चित्रबिन्दूना शबलवर्णलोमस्रस्थानविशे षाणा निकरै पुज्जैरिव स्थितैर्गगनमुत्पतद्भि खुराणा श्फाना सबन्धिभी रजोमि पार्वतीयधातुधूलिभिरनुमीयमाना तर्क्यमाणा तुरगस्य गतिर्गमन यस्य तथोक्त सन् स्रुदूरमनुपपात गतवान्। अनुपूर्वात्पतते कर्तरि लिट् ॥

  तत्रेति। तत्र स्रुदूरदेशे। तावदिति वाक्यालकारे। कस्मिश्चित् लतागुल्मस्य निकुञ्ञस्य परिसरे समीपे स नरनाथ पाण्डु परिकथितेन परिदृश्यमानेन तरुणि त्रा यौवनेन प्रथित प्रसिद्ध कलेवर् यस्य तथोक्तम्। अशिथिलेन सान्द्रेण रतिसु खेन सनाथ सगत हरिणी च हरिणश्च तयोर्मिथुन द्वन्द्व नयनपथस्य नेत्रमार्गस्य अतिथीचकार विषयीकृतवान्। हरिणद्वन्द्व दृष्ट्वानित्यर्थ ॥
  तिग्मेनेति। नराणामविप पाण्डु तस्मिन्युग्मे हरिणमिथुने पुमास मृग तिग्मेन तीक्ष्णेन बाणेन जघान हतवान्। असौ बाणानिहतो वातायुर्मृग। 'मृगे कुराङ्गवातायुहरिणा' इत्यमर। जात आयुषो जीवितकालस्य अन्त समाप्ति यस्य तथोक्त सन् महर्षे किंदमनामधेयस्याकार तत्स्वरूप सहसा तत्क्षणमेव

१ 'तत्' इति नास्ति क्कचित् २ 'मन्दितजवि' इति पाठ ३ 'रुचिरैर्गगन समुत्भतद्रि' इति पाठ ४ 'दूरम्' इति पाठ ५ 'अतिपपात' इति पाठ ६ 'क्कचन' इति पाठ ७ 'प्रथिम' इति पाठ १६ सम्पूभारते । वातायुराकारमसौ महर्षेर्जातायुरन्त सहस्साललम्बे ॥ २७ ॥ तत छुपामन्मना किमनामधेय सदोरिततनुस्यन्दमानरुधि रेण महारुषा कल्परविकल्पमह रुषा तस्मिन्महीभृति सभोगसभे कमम्भोजदृशा दम्भोलिमिव सहस्राक्ष शापमुदस्राक्षीत् । तदसु तापसशापेन विरचितमनस्तापेन तेन भूपेन चेंबुरङ्गबळ मिव संप्ताङ्गराज्यमपि येसृज्यत । अष्टाङ्गयोगानवतोऽस्य राज्ञो मिष्टान्नमासीन्मृदुकन्दमूलम् । गर्भों वनस्याजनि केलिसौधो दर्भाऽपि सिहासनता जगाहे ॥२८ आललम्बे खीकृतवान् । यतु ‘जातास्रन्तम् इति पाठान्तरम्, तन्मूलकृदभि मतळाटानुप्रासभङ्गादुपेक्ष्यम् ।। २७ ॥ तत इति । तत ऋष्याकारस्त्रीकरणानन्तर क़िदम इति नामधेय यस्य स ऋषि कृपया कारुण्येन मन्द शून्य मनो यस्य तथोक्त सन् सम्यग्दारिताया बाणविपाटितायास्तन शरीरात्स्यन्दमान रुधिर रक्त यस्मिस्तेन महताषा व्रणेन । ‘व्रणोऽत्रियामीर्ममरु’ इत्यमर । रुषा कोपेन च कल्परविकल्प प्रलयार्क तुख्य महतेजो यस्य तथोक्त सन् तस्मिन्महीभृति पाण्डे पर्वते च अम्भोजदृशा स्त्रीणा सभोगस्य पुरतस्य सम्यग्भोगस्य सुखस्य च सभेदक नाशक शापम् । सहस्राक्षो दम्भोलिं वज़मिव । उदस्राक्षीत्पातितवान् । सृजते कतर कुड्।‘यथा मिथुनीभूय क्रीडस्त्वया मारितोऽहम्, तथा त्वमपि निधुवनाय वधूमुपगच्छन्मारि यसि’ इति शप्तवानित्यर्थं । तन्विति । तदन्वनन्तर तापसस्य किमस्य शापेन विरचितो मनसि तापो यस्य तेन भूपेन पाण्डुना चत्वार्यङ्गानि हस्त्यश्वरथपादातरूपाणि यस्य तथोक्त बलनैिव सप्त अङ्गानि स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलरूपाणि यस्य तथोक राज्यमपि व्यहृज्यत । तदुभयमपि त्यक्तवानित्यर्थ । सृजते कर्मणि लड्। भोग मूल राज्यम्, राज्यमूल बलम्, भोगप्रतिबन्धे ताभ्या प्रयोजनाभावादिति भाव । अत्र बलराज्ययो केवलप्रकृतयोस्त्यागक्रियान्वयित्वेन केवलप्रकृतास्पदत्रय योगिताभेद । ‘वण्य्नामितरेषा वा धर्मीय तुल्ययोगिता' इति लक्षणात् । एव• मुत्तरत्रापि । प्रायेणाश्रयूमुलाकार ॥ अथेति । अष्टावकैरन्त करणादिभिर्ये योगास्तत्साध्या यमानेयमासनप्राण- यमप्रत्याहारध्यानधारणसमाधयो योगशास्त्रप्रसिद्धस्तानवतो । रक्षतोऽस्य राज्ञ पडोडेंट्स कैमल कन्दसूल मिष्ट षड्रसोपेतमन्नमासीत् । वनस्य गर्भा मध्यदेश केलिसौधोऽजनि जात । जने कर्तरि छुट् । दर्भाऽपि सिंहासनता जगाहे प्राप ३ ‘सदानित’ इलि पाठ २ ‘धरणीपतिना’ इति पाठ ३ ‘चतुरङ्गम्' इ पाठ• ४ ‘सप्ताङ्गम्’ इति पाठ ५ ‘व्यसृजस’ इति पाठ

           अहो नरपतितापसयो समानरूप् फलमिदमाच्ररितम् । त्तथाहि ।
              बाण्शापप्रयोगाभवा वाधिततौ तावुभावपि।
              तपस्विता यत सधस्ताद्यशीमुपजग्मतु ॥२९॥
            क्रमाटतिपतिते चावरोधवधूजनानुरोधगुणढात्रे गणरात्रे‌-
            अपाकरिष्यष्रनपत्यभावमपत्यभाव भुवन करिष्यन।
            उवाच टेविमुचित स पाण्डूरुपह्वरे चातुचिढुहढष्र ॥३०॥
            परिपाल्यतोऽपी मे महिं परिपूतिनरा तनूजदुगरते ।
            प्रजया हि मनुष्य इत्यसॉ प्रथते हि श्रुतिवणद्धति ॥ ३१॥
                                                         
     सिहास्नमभूदित्यथ । गाहते कतरि लिद् । दुर्लमससारसारेण कि राच्येनेति
     चुग्ग्स्रया तापसत्व स्वीकृतवानित्यथ् ॥ २८ ॥ 
        अहो इति । नरपतितापसयो पाण्डुकिदमयो फल बाण्शापप्रयोगजन्य
      समानरुपविभितकृति सत् आचरितमाविभ्रुतम् । भावे ऋ । अहो इत्याश्चर्ये।
      इदमुत्ररेणॅकव्वाक्यम्  तथहिति॥
      
    बाणेति। तथा तावुमॉ पाण्डुकिदमयो फल बाणशापप्रयोगजन्य
   ताभ्या ऋमोऽत्र विवस्रित । बाधितावपि विभिन्नदु खकारणावपि यत कारणा
  त्स्रधस्त्तत्ण एव ताध्शीं राज्यम्र्गरुपत्यागपूर्विका तपस्विता मुनिभाव शोच्यत्व
  च् । 'तपस्वि तापसे शोच्ये' इति विश्व्वा। उपज्ग्म्तु प्राप्त्वन्तॉ । अत आश्च्रर्य
  मिति पुर्वेणान्वय । कारणभेदेऽपि कार्यॅंँम्क्यादाश्चयमिति भाव । वाक्याथ्रेहेतुक्
  काव्यलिड्मलकार । पृत्रमानुष्दुभभेद ॥ २९ ॥
     
   ॠमादिति । कि चेति चाथ्र । अवरोधववूजनस्यान्त पुरस्त्रीजनस्यानुरो
  धोऽनुसरण स एव गुणस्त्स्य दात्रे शस्त्रभेदे लवित्रारव्ये । 'दात्र लवित्रम्' इत्यमर ।

सभोगरहित इति यावत् । गणरात्रे रात्रिसमूहे ऋमादतिपतितेऽतिक्रान्ते सवि त्युत्ररेणॅकवाक्यम् । 'गणरात्र निशा बह्व'इत्यमर ॥

     अपाकरिष्यन्निति । जातुचित् कद्चित्  ऊह्द् उपायचिन्तने द्श्व
  समथ्र स पाणडु । न विधतेऽपत्यस्य सोऽनपत्यस्तस्य भावस्तमपुत्रत्वमपाक
  रिष्यविरसितुमिच्छन्सन् । आत्मन इति शेष । भुवन मतय्रलोक च। न विधते
  पत्यभावो यस्य तथाऋ करिष्यन् । सपतिक कतुमिच्छत्रित्यथ्र। उपह्वर एकान्ते
  देवीं कुन्तीमुचितमुवाच । पुत्रसपादनाय देव्या सहालोचितवानित्यथ॥ ३० ॥
     
    स्प्तभि श्लोकॅरुत्रिप्रकारमेवाह  परिपालयत इति । महीं परिपालय-
  तोऽपि मे मम तनूजदुग्रते पुत्रदारिधाध्देतो परिपूति मनोरथपरिपूर्णत्व
  नास्तिं । हि यस्मात् । मनुष्य प्रजय प्रजया सतत्या पूर्णॉ हीत्युत्रार्थिका
  असॉ  तिवर्णाना वेदाक्षराणा पध्द्ति पड्ळि 'प्रजया हि मनुष्य
  पुर्ण इत्येवरुपा प्रथते प्रसिध्द्त्वेन वर्तते । निरपत्यस्य निष्फल खर्व                                                     

निन्द्यते पितृभिस्तप्तैर्निरपत्यधन पुमान | अध्वनीनैरतिरन्तैरवकेशिव पादप || ३५ || कदापि तातशब्दस्य कल्पभूमिरुहामिब | नार्थीभवितुभर्हामि नरवाहनसनिभ || ३६ || कि भोववैभवश क्षितिजीविताद्यै- रम्भोरुहाक्षि नियमैरनघैस्त्वमेव | शापातिरेकदवपावकशयिनो मे तापापनोदविघये तनय प्रसुष्व || ३७ | इत्यसकोचत शोचत पत्युरप्रसुवि समग्रसन्दाक्षरमणिच नन्दाक्षरभणियन्नितमिद वचन पृथापि कथयामास | निन्द्यत इति | निर्गतमपल्यमेव वन यस्व सोऽपुत्र पुमान् तत्पैर्लुप्तपिण्डोदकक्रियातवा दु खितै पितृभि पूर्वै अवकेशि निष्फल पादपो उषोऽतिश्रान्तैरध्वनीनै पथिकैरिव निन्द्यते | निन्दते कर्मणि लट् | 'एष वा अनृणो य पुत्री' इति श्रुते | अपुत्रस्य पितृर्णापाकर्णायोगादिति भाव| युग्मविपुलानामानुष्टुमव्रत्तम-'यस्या ल सप्त युग्मे स्पात्ता युग्मविपुला मता' इति लक्षणात्| अस्य च वक्रविशेषत्वात्-'वफ नाशान्नसोस्यातामव्धेर्योऽनुष्टुभि ख्यातम्' इती तरत्र तलक्षण बोध्यम् || ३५ || कदेति | नरवाहनेन कुवेरेण सनिभस्तुल्य अह तातेतिशब्दस्य जनकवायकस्य कल्पभुमिरुहा कल्पक्षाणामिवार्थीभवितु वाच्यीभवितुम् अर्थी याचको भवितु च कदापि नार्हामि | अतो धनाखस्य राजाया इवापुत्रस्य तातेति व्यवहारास्याप्ययोगादित्यर्थं | खलु 'अपुत्रस्य त्वर्गाभायेन तत्रत्यकल्प् प्रार्थना दुर्लभा' इति, यदपि 'कुबेरवद्विद्यमाननैर्थं पुत्रभावाविष्फलम्' इति न्रुसिहं, तदुमवमप्यनादरणीयम् | नरवाहनसनिभ इति साद्यक्योपयोगिनो वैयम अर्यापत्तेरुत्तरश्लोके पौनरुतस्यपत्तेशिति ||३६|| किमिति | भोग चन्दनदनिवाद्यनुभव, वैभवमैश्वर्यम्, यषो दान पालन् क्षात्रजन्या कीर्ति, क्षिति भू राज्यमिति यावत् जीवित् प्राणधारणम्, एतान्यावानि येषा तैरर्थैन् शापस्य किदभदयत्तस्यातिरेकोऽतिशय स एव दवपाको दवाग्रिस्तस्मिन्शेते इति शायिन ताछीलिको णिनि | मे मम किम् | कार्यमिति शेष | तावग्विधत्व मे तापस्यापनोदनबिधये निरासाय हे अम्भोरुहाक्षि, त्वमेवानषेर्भर्त्रनुग्यत्वेन निर्दोर्षेर्निवमेत्वनय प्रसुष्व जनये | सुवते प्रार्थनाया लोट पुत्रसपादभोगस्य शापेनपेतत्वादिति भाव ||३७ || इतीति | इत्युक्तग्रकारणेवासंकोच निर्लव यदा तदा शोचतो दुखायमा- १ 'प्रसुध्व' इति पाठ

       ऱाजन्,खेलु पुरा मम पिता पितामहसमानस्य निशान्तमधिव-
       सत कृशा तनुलता तपसा वहतोऽपि दिशा ततिषु निशान्त्ंरविका-
       न्तिभृशान्तरड्गाड्गरुचा तरगपरपरा तरलयतोऽशान्तमनसो मुने- 
       रुपान्तपरिचरणाय मामनुशासितशैशॅवराज्यामपि नियोज्यामक-
       रोत्।
       ततो नियोगान्समयेषु लब्धु मया महायन्त्रजुषा महर्षे।
       आरामवल्लीरपहाय तस्य भ्रुवल्लिमेव प्रतिपल्य तस्थे॥३८॥
       यथा यथा सेवनयत्नजन्मना निदाघतोय निषिक्तमद्गकम्।
       तथा तथावर्धत तापसान्तिकेमहाविकासा मम भक्तिवल्लरी॥३९॥


       नस्य पत्युरग्रमुवि समग्रेण महता मन्दाक्षेण लज्ज्या रमनणीया मनो   मन्दा परि
       मितरिअक्षराणि मणय इव तैर्यष्रित सघटितमिद वक्ष्यमाण वचन पृथा                                                                                                                                         
       कुन्त्यपि  कथायामासोक्तवती । कथयतेर्लिख्यामादेशॅऽस्तेरनुप्रयोग ॥
       
       
       राजन्निति । हे रजन्, खलु । 'निषेधवाक्यालकारजिग्न्यसानुनये खलु'
       इत्यमर । पुरा कन्यात्वदशाया मम पिता कुन्तिभोजो निशान्तमधिवसत स्वगृहे
       वर्तमानस्य । 'उपान्वध्याड्वस' इति कर्मत्वम् । पितामहेन ब्रह्मणा समानस्य
       तपसा कृच्छ्चान्द्रायणादिना कृशा तनुर्लयतेव ता वहतोऽपि । तप कृशस्यापीत्यर्थ । 
       दिशा प्राच्यादीना ततिषु समूहेषु निशान्तरवेर्बालसूर्यस्य कान्तीना भृशमन्तरड्गा -
       णामाप्तानाम् । तत्तुल्यानामित्यर्थ । अड्गरुचा देहप्रमाणा तरंगपरंपरा तरलयत
       प्रसारकस्याशान्त शान्तिरहितम् । क्रुद्धमिति यावत् । मनो यस्य मुनेर्दुर्वासस उपान्ते
       समीपे परिचरणाय शुष्रुषणायानुशासित पालित शैशव बाल्यमेव राज्य यया ता
       तथोक्ताम् । बाल्यात्परिचरणाशक्तामपीत्यर्थ । मा नियोज्या परिचारिकामक-
       रोत् । महता सेवाया दुर्लभत्वादविचार्य कुलवय शीलादिकमवश्य तेषा सेव-
       नीयत्वादिति भाव ॥
       
       तत इति । तत समयेषु स्त्रनाद्यवसरेषु नियोगाजलानयनाद्याझाण्याल्लब्धु
       प्राप्तु महन्त यत्न जुषत इति तथोक्तया मया आरामे वलि पुष्पलता विहाय
       तस्य महर्षेर्दुर्वाससो भ्रूरेव वली ता प्रतिपाल्य निरीक्ष्य तस्थे स्थितम् । तिष्ट्ते-
       र्भावे लिट् । बाल्योचितपुष्णवचय विहाय तन्नियोगानुदपादयमित्यर्थ । यतु 'नि
       योगात्'इति पन्चम्यन्तपाठे भ्रमेण नियोगादनुग्नावाक्यात्' इति नहिंस, तत्तु- 
       च्छम् । 'लब्धुम्' इति तुमुनन्तस्य कर्माकाइया साकाधत्वदोषापन्तेष्व ॥३८॥
        यथेति । ममाड्गमेवाड्गक शरीर सेवनयत्नान्मुनिसेवानुकूलव्यापाराज्जन्म
       यस्य तेन निदाघतोयेन ष्रिमजलेन यथा यथा निषिक्तमभिषिक्तम्, तथा तथा
       
       १ 'पुरा खलु पिता मम' इति पाठ २ 'रचिकान्त' इति पाठ ३ 'अतरड्गरु-
       चाम्' इति पाठ ४ 'तरलयितु' इति पाठ ५ 'यौवराज्याम्' इति पाठ 
       ६ 'निदेशात्' इति पाठ ७ 'प्रतिहाय' इति पाठग्न्य 


     तपस्विनस्तस्य तप कृशस्य सरुपतामाप्तुमिकोश्रयद्भि ।
     दिने दिने मे दयनीयरुपैरङ्गैरशेषैरतिकाश्र्यमापे ॥ ४० ॥
         
          आपादनेन समिधामभिषेकवारा ्
            मभ्यर्चनासुमनसामपि तापसेन्द्र ।
          मय्येव शिष्यजनतामेमिता बितन्व ्
            न्नन्ते वसन्तमपि कोपमपाचकार ॥ ४१ ॥
     एका समा तत्र वसन्कदाचिदेका स मा पाश्र्र्वगतामवेक्ष्य ।
     समाघिवृत्त्या सह मौनमुद्रा समापयामास तपोधनेन्द्र ॥ ४२ ॥
     'वत्से, भवस्तेवासप्रदायेन सप्रति भृश प्रसीदामि' इति व्याहृत्य
     स मुनिरनुकम्पितचेता मह्यमत्यर्थमभीप्सितार्थसमर्थापनपरतव्र कमपि
     मव्रसुपादिक्षत् ।
    
    ------------------------------------------------------
    महान्विकासो वृद्धिर्यस्या सा मम भत्त्किरेव वल्लरी पुष्पलता तापसस्य दुर्वास
    सोSन्तिके सनिघाववर्धत प्रवृद्धाभूत् । रुपकालकार ॥ ३९ ॥
    तपस्विन इति । तपसा कृशस्य तपरिवनो दुर्वासस सरुपता सारुप्यमाप्तुमेबेत्युत्प्रेक्षा ।
    आश्रयद्भि सेव्यमानैर्दयनीय कारुण्यास्पद रुपमाकृतिर्येषा तै । कृशीभूतैरिति यावत् ।
    अशेषैरङ्गैरवयवैरतिकाश्र्यमापे प्राप्तम् । आप्नोतेर्भावे लिट् ॥ ४० ॥
    आपादनेनेति । तापसेन्द्रो दुर्वासा समिधामिन्धनानामभिषेकस्य वारा जलानामभ्यर्चनासुमनसा
    देवपुजाकुसुमानामपि त्रयाणामापादनेन सपादनेन हेतुनाSमितामनेका शिष्यजनता शिष्यभाव 
    मग्येव वितन्वन्विस्तारयन्सन् । एकयैव शिष्यत्रयकृत्यसपादनादिति भाव । अन्ते समीपे । 
    मनसीति यावत् । वसन्त वर्तमानमपि शिष्यमपीति च । कोपमपाचकार दूरीकृतवान् । 
    प्रसन्नोSभुदित्यर्थ । 'चात्रान्तेवासिनौ शिष्ये' इत्यमर ॥ ४९ ॥
    तत किमित्यत आह एकामिति । स तपोधनेन्द्रो दुर्वासास्तत्र गृहाराम एका समा सवत्सरम् ।
    'हायनोSत्नी शरत्समा' इत्यमर । वसन्सन् । कदाचित्पाश्र्र्वगता निकटस्थितामेका परिजनरहिता
    भा अवेक्ष्य समीक्ष्य समाधेर्योसगस्य वृत्त्याभ्यासेन सह मौनमुद्रा वाचयमत्व समापयामासावसितवान् ।                                    
    द्वयमपि त्यक्त्वा मामुवाचेत्यर्थ ॥ ४२ ॥
    वत्स इति । हे वत्से कुन्ति, भवत्या सेवासप्रदायेनशुश्रूषाविधिना सप्रती दार्नी भृश प्रसीदामि 
    प्रसत्रोSस्मि । इत्युत्त्कप्रकारेण व्याहृत्योक्त्वानुकम्पित कृषान्वित चेतो मनो यस्य तथोत्त्क स 
    मुनिर्दुर्वासा मह्यमत्यर्थ भृशभभीप्सितार्थस्य ।
    ---------------------------------------------------------------------------
          १ 'श्रयद्भि' इति पाठ  २ 'ममता' इति पाठ  ३ 'उपादिशत्' इति पठ । 

अपि क्रुधमवसतेरमुष्मान्मत्वा गुरुत्व वरमन्त्रलभे अपुष्युवत्यमपि मे दष्यत्यममोदुभरोधिकमाविरसीत् अधुना तस्य प्रभावेन षतमखभुखसु निखिलासु लेखरेखसु ये ये परार्धास्ते ते रहसि क्रुतसनिध्या खनुगुनगनगनविभवानत्मभवन्मयि विकसद्नुकम्पा सपादयिष्यन्ति इति न्रुपाय कपायत्चेतसो यद्दुसुता मुनिनेतुरन्रुग्रहम् अदषन्त्रुनपेएद्द्महर्पतेरभिदधे रेत्तसगमन विना।

  इति वचनमयीं सुधा किरन्तीं यदुनृपतेस्तनया प्रशसमान |
  पतिरनुमनुते स्म पॉरवाणा प्रकृतमहोत्सवपारदर्शनाय ||१५||
      तेदनन्तरम् -
    धर्मात्प्राप युधिष्टिर पवनतो भीम च भीम द्विषा
      जिष्णोर्जिष्णुमतीव धृष्णुमनघा कुन्ती मुनेर्विध्यया |
    अन्या सापि तथॅव तत्र नकुल रूपास्प गीष्पते 
       सच्छात्र सहदेवमप्यजनयन्नासत्ययोरन्तिकात् ||१६||
    तदनु वासवनन्दनसभृता सपटुगीतिरवप्रमदालय |
    सुमनसस्तु ययोचितमाचरन्निपतन भुवि नृत्यविधि दिवि || १७ ||

इतीति|इत्युक्तप्रकारा वचनमयी वाग्रूपा सुधाममृत किरन्ती सेचन्तीं यदुनृपतेस्तनया कुन्तीं प्रशसमान श्लाघमान पॉरावाणा पति पाण्डु प्रकृतस्य महोत्सवस्य वरमन्त्रलाभरूपस्य यत्पारमन्त पुत्रसपादनरूपस्तस्य दर्शनायानुमनुते स्म | 'पुत्रानुत्पादय देवेभ्य' इत्यनु़ |पुष्पिताग्रावृत्तम् - 'अयुजि नयुगरेफतो यकरो युजि च नजॉ जरगाश्च पुष्पिताग्रा' इति लक्षणात् ||१५||

तदनन्तरमिति | धर्मादिति | तदनन्तरमित्युत्तरेण सबध्यते | तदन न्तर पाण्ड्वनुमत्यनन्तरम् | अनघा भर्त्रनु्ज्ना कुन्ती मुनेर्विध्यया | तदुप- दिष्टमन्त्रप्रभावेनेत्यर्थ | धर्माध्यमाघ्युधिष्टिर वर्मराज प्राप |जनयामासेत्यर्थ | पवनतो वायोद्विषा शत्रूणा भीम भयकर भीम प्राप | जिष्णॉरिन्द्रादथीव धृष्णुमत्य- न्तधीर जिष्णुमर्जुन प्राप | 'जिष्णुरिन्द्रेSर्जुने जॅत्रे' इति विश्व | अन्या सा द्वितीया माद्यपि तया कुन्त्युपदिष्टया विद्ययॅव तत्र तस्मिन्नेव काले | काकाक्षिन्ययेनॅवका- रस्यात्रापि सबन्ध | नासत्ययोरश्विने | 'नासत्यावश्विनौ दस्त्रो' इत्यमर | अन्ति- कात्समीपात् | तत्सङ्गादिति यावत् | रूपस्य सॉन्दर्यस्यास्पद स्थान नकुल गीष्पते- र्बृहस्पते सच्छात्रं तुल्यम् | बुध्ध्येति शेष |सहदेवमप्यजनयत् यत्तु मुने कुन्ती मन्त्रसचतुष्टय लेभे, तत्र स्न्त्रत्रयेण स्वय पुत्रत्रय पाप, माद्रीं च तदुपदि ष्टेन चतुर्थेन मन्त्रेण पुत्रद्वय प्राप इति नृसिंह, तत्तु दुष्पाण्डित्यविजृम्भितमेव | महाभारतविरुध्दत्वात्|मुनेर्विध्यया तथॅवेति मूलसगते वररूपस्य मन्त्रस्येति स्वले खनविरुध्दत्वाच्च |कि च बाल्ये एकेन कर्णोत्पादनात्प्रकृतन्यूनताया दुर्वारतापत्ते- श्चेति | शार्दूलविक्रीडित पृत्त्तम् - 'सूर्याश्वॅर्मसजास्तता सगुरव शार्दूलविक्रीडि तम्' इति लक्षणात् ||१६||

तदन्विति | तदतु युधिष्ठिरादिजन्मानन्तर वासवस्येन्द्रस्य नन्दने हर्षणे विषये नन्दनवने च समृता नियुक्ता सपादिताश्च | पटुगीतिरवेण मनोहरगानेन सहिताना प्रमदानाप्सरसामालय पल्डयो येषा ते पटुगीतिसदृश रस- ह्रितश्रकृष्टमदभृ श्च सुमनसो देवा पुष्पाणि च यथोचित स्वस्वार्हे क्रमेण दिवि

‌-----------------------------------------------------------

१ 'तदनन्तरम्' इति नास्ति क्वचित् जन्मोत्सवो महनेशु जल्मत्यव्हमावहन्. विद्य मनन्य्समन्य व्रिद कुम्ब्हबुवोनयथ्..48.. स्ञस्य चक्रगथि सक्यु स्ञयमप्यस्रिथ एव. जञथ्प्रदक्शिनज्ञल जज्ञलुर् यज्वपवक..49.. समोधो भीमसबिथिसबुथशौव्हवतय. सकुच निव सस्पर्शे समीरे मन्दमववौ..50.. कन्यकत्वेपि मयेश कमुकिति स्मरनिव प्रसुथिदिवस कुन्त्य प्रदिध्द्युथधहस्कर..51.. पुश्पप्रगेव सुशुवे पुत्रमेशेपि विरुध

अत्र केवल प्रक्रुथस्पद स्लेशकर.परक्रमनुसरेन यतस क्यलकरस्च. द्ञयो सस्रिस्थि..47..  

जन्मोत्सव इति. एश उअधिस्तिरदिन महन्जन्मोत्सव जलमल्यचमवह नुकुर्वसुन् अन्येशमसमन्यमस वरनिमनन्यसमन्य कुम्ब्हबुवगस्लस्य विद्य स्ञोधयेन जल निर्मलिकरनथ्मिकव्रिद लज्जमनयद्गमयमस अनन्यस वरन्य मगदित् भव. नयतेर्दुहदित्वदिकर्मथ्कत्वम्..48.. स्ञस्येथि. यज्वन यगवथ पवकस्त्रेतग्नय स्ञस्य सक्युर्व योस्च् गथि वर्तुल्लागमन स्ञयमप्यस्रिथ एवेत्युत्प्रेक्श जवद्वगथ्प्रधक्स्हिनज्ञल सञ्यशिक सुन्थो जज्ञलुर्जलन्थि स्म. ज्ञलथे कर्तरि लित्..49.. समोध इति. समोध सहर्श सगन्वस्च समीरो वयुर् बिमस्य पुत्रस्य समुव्योपत्य सबुथ जथमशौचमस्यस्तिति तद्वन् तस्य बवस्तथ तय हेतुन सस्पर्शे परेप स्पर्शनविशये सकुचन् लज्जमन एवेथ्युथ्प्रेक्श मन्द शनय्रवव वथि स्म. वथे कर्तरि लित्..50..

कन्यकत्व इति. एश कुन्ति कन्यकत्व्नुदत्वदश्यमप्पि मयि विशये कमुक्यबुथ् इत्युक्तप्रकरस्य व्रुथन्तस्येथि शेश. स्मरनि वेत्युथ् प्रेक्स्. अएस्कर् सुर्य कु                                                                                                                                                                                                                 ..51..
 पुश्पदिथि. एश कुन्ति पुश्पथ् रुथोकुसुमच प्रक्पुर्वमेव पुत्र कर्ने सुशुवे जनयमस इति मत्वेवेति शेश. अथेव गम्योथ्प्रेक्श. प्रुतय वने कुन्त्य वसरन्यय् विरुधो लथ प्रसुनथ्प्रक्पुश्पोपेथे पुर्वमेव पुश्पप्रुस्थबग अवेतिच. फलेप्र              

फलेग्रहय येवासन्प्राक्प्रुथावने ॥५६,, तदनु गुणगणैरभण्ग्गूरशभयुताविकाससमये समये- प्रजाधिपोसॉ प्रथम युधिस्टिरे सुतेषु तेतस्विषु तेषु षत्वसु । प्रभाकरे पन्चतपा इवोन्न्ते प्रपातयामास विलोचनद्वयम्॥५३॥ तपस्विनीना स्तनपायिनस्ते दरक्कणत्कीचकदतकणा । वने दिनान्ते वसुधेन्द्रपुत्रा वल्केषु निद्रासुखमन्वभूवन् ॥५४॥ क्षुत्पीडया स्तनरसे कलह शिशूना कुन्ती तदा शमयितु कुचकुम्मयुम्मे । एक युधिस्टिरधनजययोष्व भाग- मेक समीरणसुतस्य च सविदभेजे॥५५॥ हय फलधारिण्य भासन् । फलानामग्रत पुष्प ध्रुत्वा जायमानत्वादिति भाव 'स्याद्रज पुष्पमात्र्वम्',स्यादवन्ध्य फलेग्रहि' इत्युमयत्राप्यमर । 'जन्मो त्सव'इत्यादिमि पन्चश्ह्लोज्रलनिर्मलीभवनादिवस्तुना तेषा लोकोत्तरमाहात्म्य प्रतीतेर्वस्तुना वस्तुध्वनि॥५१॥ तदन्विति।तदनु गुणगणैष्वन्द्रताराबलादिमिरभङ्गुराया अक्षीणाया शुमयु ताया शुभयोगस्य विकाससमये व्रुध्दिजननकालामिन्ने समये लग्नविशेषे इत्युत्तरेणान्वय। 'घतो नीलघट इत्यादिवद्विधेयकोटावधिकावगाहिताया न पॉनरुतयम्'इति साप्रदायिका। 'शुभयुस्तु शुभान्वित' इत्यमर ॥ प्रजाधिप इति।असौ प्रजाधिप पाण्ग्गुस्तेजखिषु तेषु पष्वसु स्लतेषु।तन्मध्य इत्यर्थ।उन्नते महति युधिस्टिरे पष्वतपा पष्वाग्निमध्ये तपस्वी प्रमाकरेसूर्य इव। सूर्यस्याग्नीना पष्वसरयापूरकत्वस्मरणादिति भाव्॥५३॥ तपस्विनीनामिति।ते वसुधेन्द्रपुत्रा युधिस्टिरादयो वने तपस्विनीना ऋषिपत्नीना स्तनपायिन स्तनपायिन स्तन्यरस पिबन्त सन्तो दर ईषत्कणत्सु शब्दायमानेषु कीचकेषु वेणुविशेषेषु दत्तावासकौ कर्णॉ येषा ते तथोत्त्काष्व सन्त। 'वेणवकीचकास्ते सुर्ये खनन्त्यनिलोध्दता'इत्यमर । दिनान्ते सायकाले वल्केषुचल्कलेषु। 'वल्क वल्कलमस्त्रियाहम्'इत्यमर।निद्रासुखमन्वभूवन्ननुभूतवन्त। वने धात्रीस्तन्यतदानडोलानामसभवादिति भाव॥५४॥ क्षुदिति। कुन्ती शिशूना क्षुत्पीडया बुभुक्षादु खेन्स् हेतुना स्तनरसे विषये कलह शमयितु वारयितु तदा कुचौ कुम्भाविव तयोर्युम्मे एक कुचकुम्भ युधिस्टिरधनजययोश्व भाग एक समीरणसुतस्य भीमस्य भाग सविभेजे विभागमकरोत् । १'विकासमये' इति पट ३ निशाचरै सम बाल्ये नियोद्धमिव कौतुकी। उत्तानशयने मुष्टिमुद्ग्रा मारुतिर्दधौ ॥ तत क्रमेण गतेषु कतिपयेषु वासरेषु पद्भिरात्मपितृयोषिति भुमौ स्पर्शन परिहरन्त इवैते । जानुभि करसरोजसहायैष्रऋम चमदकुर्वत बाला ॥ ५७ ॥ आदाय भीममतिमासलममुत्तमाङ्गे अप्याघ्राय जानुकृतचङॄममाष्रमान्ते । बाहालतैव वहनाद्विरराम शष्र्व त्कौतूहल न तु कदाचन तापसीनाम्म ॥ ५८ ॥ वृद्धतापसपुर प्रसारित वेणुदण्ङमवलम्ब्य शैशवे । भावयान्रिव गदापरिग्रह भाविन पवनभूश्र्वचार स ॥ ५९ ॥ सविपूर्वाद्ब्जते कर्तरि लिट् । भीमस्य बह्वाशित्वादिति भाव ॥ ५५ ॥ निशाचरैरिति । मारुतस्य वायोरपत्य मारुतिर्भीम । 'अत इञ ' इताञ् । बाल्य एव निशाचरै सम राक्षसै सह नियोद्ध कर्तु कौतुकी कुतूहलवानित्युत्प्रेक्षा। उत्तान ऊर्ध्वमुखे शयने निद्रायाम । तदवसर इति यावत् । 'स्वान्निष्द्रा शयन स्वाप ' इत्यमर । उदग्रामुन्नता मुष्टिम् मुकुलिताहुलीकरविन्यास्र दधौ घ्रुतवान् ॥ ५६ ॥ तत इति । तत क्रमेण कतिपयषु केषुचिद्वासरेषु दिनेषु गतेषु सत्स्वित्युत्तरेणैकवाक्यम् ॥ पभ्दिरिति । एते बाला युधिष्टिरादय आत्मन पितु पाण्डोर्योषिति भार्यीयाम् । मात्रुस्थानायामिति यावत् । भूमौ पद्भि पादौ स्पर्शन स्पर्शौ परिहरन्त इवेत्युत्प्रेक्षा । करौ सरोजे कमले इव तौ सहायौ येषो तैर्जानुभिश्र्वक्तम गमन चमदकुर्वत चमदकुर्वत चमदकुर्वत चमत्क्रुतवन्त । जानुचार चकुरित्यर्थ । स्वागताव्रुत्तम ॥ ५७ ॥ आदायेति । आश्रमाणामन्ते समीपे जानुभ्या क्रुतश्र्वऋमो येन तमतिमांसल बहुबलम । 'बलवान्मासर्लोअसल ' इत्यमर । भीममादाय ग्रुहीत्वा उत्तमाङ्गे शिरस्याघ्रायापि तापसीना मुनिपत्नीना बाहालता भुजलतैव बहनाद्धारणाद्विर राम । विश्रान्ताभूदित्यर्थ । रमते कर्तरि लिट् । तापसीना शश्र्वत्पुन पुन कौतूहल तद्वहनकौतुक तु कदाचन न विरराम । व्यतिरमणीयत्वादिति भाव । व्यत्र पूर्वावाक्यार्थे वहनविरमणस्यातिमासलताहेतुकत्वात्पदार्थहेतुक काव्यलिग्ङम् ॥ ५८ ॥ वृद्धेति । स पवनभूर्भीम शैशवे बाल्ये वृद्धेन स्श्रविरेण तापसेन पुरोअग्रे प्रसारित वेणुदण्डमवलम्ब्य भाविन भविष्यन्त गदाया परिग्रह स्वीकारं भावय न्नभ्यसन्निवेत्युत्प्रेक्षा । चचारागच्छत् । चरते कर्तरि लिट् ॥ ५१ ॥

 मुनिसुतैरशॅषजुषो वने मुहुरमी नवशैशवकेलिषु।
 मलिनतामनयन्त कलेवर मद्कला कलमा इव धुलिभि ।
   तत्र तत्र मृदुपासुषु पाण्डॉ पुत्रपादतलविन्यसनेन ।
   छत्रकेतुकुलिशै स्फुटरेखैष्र्वित्रवत्यभवदाष्रिमभूमि ॥
 लीलास्मितै सृक्कियुगाद्गलद्भिर्लालालजलाना पृषतैब्ऱुहद्भि।
 बाला दधुस्ते हृदि मॉकक्तिकाना माला धुतोल्लेखनरन्ध्रसूत्रा ॥
   अत्यन्तबाल्यादमृतायिताभिरन्योन्यमधॉक्तनामापि च पूर्णानामा ॥
    
     मुनिसुतॅरिति । अमी युधिष्दिरादयो मुनीना सुतॅब्रमलकॅरवशेष तारतम्यराहित्य जुषन्त इति तथोक्ता । ततुल्या सन्त । नवासु शॅशवकॅलिषु बाल्योचिकीडासु वने मदकला मदोत्कटा कलभा इव गजशावका इव धुलिभि पास्रुभि कलेवरे शरीरं मलिनता मालिन्य मुहुरनयन्त प्रापितवन्त । पास्रुक्रिदयेति भाव् । नयतेद्रुश्रादित्वाद्विकर्मकत्वम्। उपमालकांर ॥
      तत्रेपि । आश्रमभुमि । मृदव पासव सूक्ष्मरजासि येषु तेषु तत्र देशेषु पाण्डॉ पुत्राणा पादयोस्तलानामध प्रदेशाना विन्यसनेन क्षेपणॅन हेतुना स्फुटा रेखा लेखाकारा येषा तॅश्छत्रकेतुकुलिशॅक्ष्वित्रवती आलेख्यवतीवाभवदिति गम्योत्त्रएक्षा । व्यजकात्रयोगात् ॥
    लीलेति । ते बाला लीलायुक्त स्मित येषु तॅ सृक्किणोरोष्ठप्रान्तयो युगाद्गलद्भिबृह्यद्भि स्थुलॅर्लालाजलाना पृषतॅर्बिन्दुभि । 'सृणिका स्यन्दिनीलाला' , 'पृषन्ति बिन्दुपृषतॉ',इत्युभयत्राप्यमर । घुतानि त्यक्तान्युल्लेखनमुक्तेजन रन्ध्र सुत्र च तानि यासा ता मॉक्तिकाना माला ह्रदि वक्षसि दधुरिवेति गम्योत्श्रेक्षा ॥  
    अत्यन्तेति । अत्यन्तबाल्याद्वेतो । अमृतवदाचरन्तीभिरमृतायिताभि । तद्व्न्मधुरामिरिति यावत् । अधॉक्तिभिर्युधिष्ठिरभीमर्जुन इत्यादीनामर्धभागॅ पाण्डुपुत्रेष्व्न्योमाह्वयत्सु सत्सु स झसिद्वो भीमसेनोऽर्धमुक्त नाम यस्य तथोक्तोऽपि पुर्णे सपूर्णमुक्त नाम यस्य तथोक्त अजन्यभूतू । 'विनापि श्रत्यय पूर्वोतरपदयोर्लेपो वाच्य्' इति सेनपद्स्य लोपेन त्स्य सर्वार्धबोधकत्वादिति भाव ॥                                
      निशाचरै सम बाल्ये नियोद्रुमिव कौतुकी।
      उत्तानशयने मुष्टिमुदग्रा मारुतिर्दघौ॥ ५६॥
   तत क्रमेण गतेषु कतिपयेषु वासरेषु
   पन्द्रिरात्मपितृयोषिति भूमौ स्पर्शन परिहरन्त इवैते।
   जानुभि करसरोजसहायोञ्चक्तम चमदकुर्वत बाला ॥ ५७ ॥
      आदाय भीममतीमासलमुत्तमाड्गे-
         ऽप्याघ्राय जानुकृतचङ्कममाश्रमान्ते।
      वाहालतैव वहनाद्विरराम शश्व-
         त्कौतूहल न तु कदाचन तापसीनाम् ॥ ५८ ॥
      वृद्धतापसपुर प्रसारित वेणुदण्डमवलम्ब्य शैशवे।
       भावयन्निव गदापरित्ग्रह भाविन पवनभूश्वचार स ॥ ५९ ॥

ना नन्दनानां पुत्राणा आगमसपदा लामैश्वर्येण, पञ्चाना नन् ॥ ५५ ॥ पारिजातादीना सपदेति च । अमितपचामनल्पाम् । ' मितनखे च इति उपपदे पचे खशि 'अरुर्द्धिषद्-' इत्यादिना भुम् । मुदमानन्द वमार धृतवान् । बिभर्ते कर्तरि लिद् यत्तु 'अमितमधिमक पचाबभार पक्व बभार त्राप्तवानि- त्यर्व ' इति नृसिंह तत्तस्य 'नालकारो न शब्दस्य प्रक्रियात्र विलिख्यते' इति सूचित व्याकरणमौढ्य विशदयति। यत पचेरेकाच्कत्वादाम 'कृञ्चानुत्रयु- ज्यते लिटि' इत्यत्र अनुत्रयोगस्य प्रसत्तयभावादिति॥ पुत्रेष्विति। क्रमात्पोषितेषु तेषु पुत्रेषु पञ्चसु विहरत्सु ऋडत्सु सत्सु विलोक- यन्त्यास्तान्पश्यन्त्या कुन्त्या अन्तरङ्ग मनो माद्या सपत्यास्तनयौ नकुलसहदेवौ यमत्वमन्तकत्व युग्मजातत्व च प्राप्याप्याप्याययामासतुरानन्दयेताम् । अत्र अन्तेकत्वेऽपि सतोषजननमित्येको विरोध । सपन्तीपुत्रत्वेऽपि तदीत्यपर । युग्मत्वेन स्वोपदिष्टविद्याद्वारा स्वपुत्रत्वेन च जननादविरोध इति श्लेष- प्रतिभोत्थापितो विरोधाभासालकार ॥ ६४ ॥ तैरिति । तैर्युघिष्ठिरादिमि ॠषिपुत्रै सह दृढीकृतासु त्रिचतुरादिमेलनेन दार्ढ्य प्रापितासु वनलतासु आदरात्परिचितस्यारवब्धस्य डोलाविधेर्डोलाय- त्रस्य पर्यायलब्व ऋमतप्राप्त पवमानसूनोर्भेमतस्यारोहणमहवसानभूमि समाप्ति- स्थान दुतमसकृदभूत् । अतिमासलतया भीमस्य वनलता बहुस्त्रुदिता बभूवुरित्यर्थ ॥ ६५ ॥ भीमेनेति । अन्ये सगभ्र्या सोदरा युधिष्ठिरनकुलसहदेवा भीमेन दन्त युगले विधृत स्तम्भितमद्रिनिम पर्वततुल्यम् । अत्युन्न्तमिति यावत् । वनेभवं वन्यमिम गज यमारुरुह्रुररूढवन्तस्त वन्येभ मानी विजयोऽर्जुन खयमात्मनौ सुनिसुतैरविशेषजुषो वने सुदूरमी नवशैशवकेलिषु मलिनतामनयन्त कलेवर मदकला कलभा इव धूलिम ॥ ६० ॥ तत्र तत्र मृदुपासुषु पाण्डो पुत्रपातलविन्यसनेन छत्रकेतुकुलिशं स्फुटरेवैश्चित्रवत्यभवदाश्रमभूमि ॥ ६१ लीलास्मितै स्ट्रैक्कियुगाद्वलद्भिर्नाळाजलाना ऍषतैर्जुहद्भि बाळा दधुस्ते हृदि मौक्तिकाना माळा धुतलेखनरन्ध्रस्सूत्र । ६२ ॥ स भीमसेनोऽजनि पण्डुपुत्रेष्वर्धाक्तनामापि च पूर्णनामा ।। ६३ ॥ । मुनिसुतैरिति । अमी राहित्य जुषन्त इति रदपथेन दन्तमार्गेण समारुरोह किचिद्वीडाकरमिति भाव अत्र मानस्य स्खय प्रणेतारोहण प्रति हेतुत्वात्पदार्थहेतुक काव्यलिझम् ॥ ६६ तन्विति। तदनु विधिवद्यथाशास्रमुपनीतानामुपनयनसस्कृताना क्रमेण मधुरेण मनोहरेण वयसा यौवनेन विधूत पूर्ण वपुयैषा तेषा शिरसा विन यस्य गौरव पुष्णन्तीति तथोकाना सकलासु चतु षष्टिषु कलासु विद्यासु कौशल ॥ प्रकटयता तेषा युधिष्टिरादीना यशासि विधाविनयविवे कादिजन्या कीर्तयो बलमथनमदावलयैरावतस्य वान्नो रश्मेर्निवासस्य क्षीराब्धेराकाशगङ्गाया वा युगल द्वयमपि युगपदेकदोद्भयामासुरतिचतश्च । ‘घाम रश्मिनिवासयो’ इति विश्व नवेति । सुनीना तति समूहो नवस्य तरुणिम्नो यौवनस्य लक्ष्म्या सपदा नन्दनीय मनोहरं कुरुवृषभस्य पाण्डो सुताना शरीरं नेत्रयो पात्र विषय कुर्वती । पश्यन्ती सतीति यावत् । त्रिलोक्या भुवनत्रयस्य मोहनाय स प्रसिद्ध कामो मन्मथोऽपि स्वस्य विशिखो बाण इव पञ्चधा पञ्चप्रकारोऽभूत् । किमिति वि तकै । इत्युक्तप्रकारं मेने तर्कयामास । उत्प्रेक्षा ॥ ६७ ॥ अथेति।अथानन्तरं कदाचित्कस्मिंश्चित्कालेऽखिलाना हरिता दिशामन्तरेषु ध्यभागेषु निरन्तरं सान्द्र यथा तथा वल्मानैव्यः कृम्पितैश्चम्पकैश्चम्पेयकुसुमै सपादितस्य सौरभस्य सपदा समृद्यनुकम्पित परि मलित इयर्थे । निलिम्पाना देवानापन्था आकाशवीथिर्येषु ते तादृशा,निलिम्पपथा

  • यू-' इत्यादिना अप्रत्यय । केसरकुसुमाना बकुलपुष्पाणा केसरशिखरेषु कि

१ ‘निखिलनिलिस्ट्” इति पाठ

सहकारपल्लवतल्लजपरिचर्वणगर्वायमाणकलकण्ठयुवकण्ठोत्त्कपथिक-

जनसदोहजीवितसदेहा वनदेवतावदनतिलकायमानतिलकावलिक- लिकापलितभावुकनभोविभागा मदनहुतभुगङ्गारसद्य्शकमलभ्ऱेङ्गा- रूमधुरससङ्गारचितमदभृङ्गारवविभवतुङ्गारहितमिथुनश्टङ्गारंरसां समुन्मिषद्वासन्तिकामिषेण सीमन्तिनीरतेरूदन्त दुरन्तविचिन्त्य रहसि वसन्त नृप तमिव हसन्तो वसन्तोदयवासरा मन्दमन्दम- रण्याङ्कधरण्या कमपि वकासमापादयामासु ।

ञ्जल्काग्रेषु भासुराभिर्धूलीभि पुष्परजोभिर्धूसरा मलिना दशदिशो येषु ते तथोत्त्का । मनसिजस्य मन्मथस्य विषये सहकार साध्यकरण तस्मिन् चतुराणा समर्थाना सहकाराणा चूतपुष्पाणा पल्लवतल्लजा क्षेष्ठपल्लवा । 'प्रकाण्डमुक तल्लजौ' इति प्रशस्तवाचकेष्वमर । तेषा परितश्वर्वणेन गर्वायमाणाना द्य्प्यता कलकण्ठयूना तरूणकोकिलाना कण्ठेन ।

कुहूरवेणेत्यर्थ । उत्त्क पथिकजनसदोहस्य पा थसमूहस्य जीवितसदेह एते जीवन्ति न वेति सशयो येषु ते तथोत्त्का । वनदेवताना वदने मुखे तिलकवदाचरन्तीभिस्तिलकायमानाभिस्तिलका वृक्ष- विशेषास्तदावल्या कलिकामि कुशलै पलितभावुका । धवलायमाना इत्यर्थ । नभोविभागा आकाशत्रदेशा येषु ते तथोत्त्का । मदन एव हुतभुगग्निस्तस्या- ङ्गारैरलातै सद्य्शानि कमलानि रत्त्काब्जानि तान्येव भृङ्गारव सूक्ष्समुखपात्रवि- शेषा । 'भृङ्गारू कनकालुका' इत्यमर । 'भृङ्गार' इति च पठ्यतेऽय शब्द । तेषु यो सधुरसो मकरन्दस्तस्य सङ्गेन । पानेनेत्यर्थ । आरचितो जनितो मदो येषा तेषा भृङ्गाणामारवविव्हवेन झङ्कारसमृध्द्या हेतुना तुङ्गोऽघिकोऽरहितानाम‌- वियुत्त्कानां मिथुनाना स्त्रीपुसाना शृङ्गाररस सभोगसुख येषु ते तथोत्त्का । वसन्तस्य ऋतोरूदय आविर्भावो येषु ते च ते वासरा दिनानि सीमन्तिनीभि स्त्रीभि सह रते सुरतस्य सबङ्घिनमुदन्त वृत्तान्तमपि दुरन्त दु खावसानक विचिन्त्यालोच्य । मुनिशापादिति भाव । रहसि वसन्तम् । वासन्तिकवैभवाव- लोकनाशत्त्क्येति भाव । नृप पाण्डु समुन्मिषन्त्या विकसन्त्या वासन्तिकाया भाध- वीकुसुमस्य सिषेण व्याजेन हसन्त परिहास कुर्वन्त । इवेत्युत्प्रेक्षा । अरण्यम ङ्कश्चिह्न यस्या तस्या धरण्या भुवि कमप्यनिर्वाच्य विकास प्रकाश मन्दमन्द शनै शनैरापादयामासुश्चक्रु । उपमोत्प्रेक्षारूपकानुप्रासाना ससृष्टि ॥

 १ 'भृङ्गार' इति पाठ २ 'मनसि विचिन्त्य' इति पाठ ३ 'अरण्याङ्गणषर-ण्याम्' इति पाठ ।           
  कि शुकस्य वदने रुचिरत्व हि शुकस्य ह्रुदयेऽपि वशित्वम् ।

किशुकस्य कुसुमेषु नदन्ती शसति स्म मधुपालिरितीव ॥६८॥ कुरबके रवकेलिब्भृत सुघासधुर मधुर मधु षट्पदा । पपुरवापुरर्यमपि स्मय नऋपवने पवनेरितपादपे ॥६१॥

अथास्मित्रमुना तेपोवनपरिसरे पटीरगिरिबन्धुना गन्धवह्स्तनधयेन सनिधि नीयमानो मद्रज परिग्रहस्तपस्यन्तमापि मनस्यन्त क परितापसपदा न लिम्पेदित्यर्थान्तरमप्यलिगिरा बोधयन्त्यामिव वनवासन्त्यामय क्षणादेव क्षितिपतिरिक्षुधन्वनो लक्ष्यतामध्यरुक्षत् ।

किम्शुकस्येति । शुकस्य वदने चत्रो रुचिरत्व सौन्दर्य किमिति कुत्सायाम् । शुकस्य व्यासपुत्रस्य ह्रदये वशित्व जितेन्द्रियस्वमपि किम् । न भवत्येवेत्यर्थ । मदवलोक्ने पलायत एवेति भाव । इत्युक्तप्रकारेण मधुपालिर्मृङ्कपङ्कि किम्शुक -स्य पलाशत्रृक्षस्य कुसुमेषु नदन्ती झकुर्वती सती शसति स्म जापयामासेत्युत्प्रेक्षा । शुकत्रोटिकुटिलारुणानि पलाशमुकुलानि मुनीनाभपि मोहनान्यासत्रित्यर्थ । स्वागता वृतम् ॥६८॥ कुरबक इति । पवनेन बायुनेरिता कम्पिता पादपा त्रृक्षा यास्मिस्तस्मि- त्रृपवने पाण्डुराजाक्षमारण्ये कुसुमे। जात्येकवच-नम् । रवाञ्ञङ्कारान्के- लिरिच्छाविहाराक्स्च बिभ्रतीति भृत षट्पदा भृङग सुधयामृतेन समो धूर्भारो यस्य तयोक्तम् । अतएव मधुर मकरन्द पपु पिबन्ति स्म । अतएवावार्य निरषुश स्मयमपि मद चावापु प्राप्तवन्त । अत्र स्मयावाप्तौ कुरबकमधुपान वाक्यार्थहेतुकस्य काव्यलिङस्य यमकेन सहैकवाचकानुप्रवेशसकर । दुतविलम्बितत्रुतम् ॥६९॥

अथेति । अथ वसन्तप्रादुर्भावानन्तर पटिरगिरेक्ष्चन्दनाचलस्य बन्धुना । तदियसौरभभरितेत्यर्थ । अमुना गन्धवहस्तनधयेन बालमारुतेन अस्मिन्स्तपो वनस्य पाण्डास्त्र्मस्य परिसरे समीपे सनिधि स्वसानिध्य नीयमान प्रापयमाणो मम रजस परागस्य परिग्रह सबन्धस्तपस्यन्त निगृहितेन्द्रिय तप कुर्वाण- मपि क पुरुषमन्त मनसि परितापस्य सपदा समृद्य न लिम्पेत्र घटयेत् । इत्युक्तमर्थे एकम् । अर्थान्तरमपि अन्यमर्थे च अलिगिरा । भृङारवव्याजेने- त्यर्थ । बोधयन्त्या सूचयन्त्यामिव सिथताया वनवासन्त्या माधवीकुसुमे । जात्येकवचनम् । समुन्मिषन्त्या विकसन्त्या सत्याम् । अय क्षितिपति पाण्डु क्षणादेवेक्षुधन्वनो मन्मथस्य लक्ष्यता बाणविषयत्वमध्यरुत्प्राप्तवान् । रुहे कर्तरि लुङ् । अर्थान्तर तु 'नीयमान'इत्यन्त उभयत्र समम् । १'तपोवनकुटिरपरिसरे'इति पाठ २ 'वासन्त्यामियम्'इति पाठ परिहृम त चित्ते बाण कामो मुमोच यत् । अन्तरेवातिरक्तोऽभूदत्रणस्तद्वहिब्रूप ।। ७० ।। क केलिदेशमुपयाम्यधुनेति ताव ककेलिसवलनकल्पितचित्रशोभम् । माद्या करेणुरिव साकमसौ करेण्वा गूढ़ ययौ कुरबकङ्गळतानिकुञ्जम् ॥ ७१ ॥ शाप च मृत्युप्रदमग़जातेस्ताप च पत्यु स्मरज निरीक्ष्य । दूरेतरस्मिन्सुरतेऽपि देव्या डोद्यमान हृच तदासीत् ॥ ७२ ॥ चाटुप्रयोगे चतुर स पाण्डु प्रसूनतल्पे प्रविवेशिताया । अन्तरन्तहेतु । मद्राज्जातो मद्रज परिग्रहो भार्या । ‘पत्नीपरिजनादानमूलशापा परिप्रहा' इत्यमर । त तपस्यन्त पाण्डुमपि क सुरतसुखम् । तदुद्देशेनेति यावत् । ‘मूर्थेि सुखेऽप्सु कम्' इत्यमरशेष । परितापसपदा न लिम्पेदिति योज्यम् । मव्रजापरिग्रह’ इति पाठतु प्रामादिक । उभयार्थानुकूल्याभावात् । परिहृत्येति । यद्यस्मात्कारणात्कामो मन्मथस्तनु पाण्डो शरीरं परिहृत्य विहाय चित्ते बाण मुमोच प्रयुक्तवान् । मुचे कर्तरि लिट् । तत्तस्माञ्प पा क्रुद्धेहि शरीरेऽव्रण क्षतरहित सन् । अतएवान्तश्चित्त एवातिरक्तो भृश शोणितोऽत्यनुरागान्वितश्चाभूत् । श्लेषमूलातिशयोक्ति काव्यलिङ्गज्जीवितेति सकर ॥ ७० ॥ कमिति । अधुना केलिदेश क्रीडास्थान कसुपयामि गच्छामि । इति चिन्तयन्निति शेष । असौ पाण्डु माद्या साक तया सह करेण्वा गजनिया साक करेणुर्गज इव । ‘करेणुरिभ्या स्त्री नेसे’ इत्यमर । कट्टेलेडैक्षविशेषस्य संच- लनेन मेलनेन कल्पित कृता चित्रा शोभा यस्य तम्। कुरबकद्ध कुरुय्क्ष स एव लतानिकुछ लताह त प्रतिं गूढ यथा तथा ययावगच्छत् । यातेटि ‘त’ इति द्वित्वे अभ्यासहस्खे ‘आत औ णल’ इति औत्वे ‘आतो लोप इटिं च इति लोपे निष्पन्नेय क्रिया ॥ ७१ ॥ शापमिति । अनुजातब्रह्मणस्य किदमस्य सबन्धित मृत्युप्रद शाप पूर्वो शतरूप च स्मराज्ज्ञात स्मरज पत्यु पाण्डोस्ताप च निरीक्ष्य समीक्ष्य १ द्वयमपि पूंजीवर्यमित्यालोच्येत्यर्थ । तदा सुरते दूरेतरस्मिन्सनिहिते सत्यपि । एकान्त सगलवादिति भाव । देव्या मात्रा हृदय डोलायमानमनन्तचिन्ताक्रान्तमा सीदन् ॥ २ ॥ चाटुप्रयोग इति । चाटुना प्रियवाक्याना प्रयोगे भाषणे चतुरो निपुण अतएव स पाण्ड प्रसूनतल्पे कुसुमशय्याया प्रविवेशिताया शायितायास्तस्या १ ‘दोलायमानम्न इति पाठ क्षौम बिमेद स्मरेराजघानीक्षौम कराम्मोजदलेन तस्य ॥ ७३॥

  तत्र तौ राजदम्पती मुनिशापबर्लपरिचिचिक्षयेव मुहुरभ्हुरालिड्नमड्लतरडि तकुचकुम्भसभृतघ्रर्मजलनिर्मित मदनयौवराज्यामिषेकम घरितँअधुरसमधुरिमाघरबिम्बर्म्विडम्बिताम्बरप्वरकुटुम्बि जीवनमतिजवपम्फुल्यमानघम्मिल्ल विगलदविरलबकुलमुकुलपुनरूक्तपुष्पतल्प

मविगणितवीणागुणक्क णितमणितमसृणितमतिचिर प्रमुषितमसमशारसमरमुन्मीलयामासतु ।

    आयुष सतति दीघोमावह्न्नपि पौरव ।
    आयुष सततेरन्तमाजगाम रतेरिव ॥ ७४ ॥

माघ्रा सबन्धिन स्मरराजघान्य म्न्मथमहानगरस्य क्षौम प्राकारं क्षौम दुकूलम्।'क्षौम दुकूले प्राकारे'इति विश्व। करमम्भोजमिव तस्य दलेनाप्रेन बिमेद शिथिलयामास ॥ ७३ ॥

     तत्रेति। तत्र प्रसूनतल्पे तौ राग्नै च राजा च राजानौ तौ दम्पति माद्री पाण्डू मुने किदमस्य सबन्धिन शापवलस्य परीक्षितुमिच्छा परिचिचिक्षा तथेवे त्युत्प्रेक्षा । परिपूर्वादीक्षते सन्नान्तादप्रस्यय । अभडुरेणातिहढेनालिड्नमड्जगलेन परिरम्भसुखेन तरडगितयो प्रवुध्दयो कुचकुम्भयो सभृतेन पूर्णेन घर्मजलेन निर्मितो मदनयौवराज्याभिषेको यास्मिस्थयोत्कम्। अधरितस्थुच्छिकृतो मधुरसस्य मधुरिमा माधुर्य येन तेनाघरेण बिम्बेनेव विडम्बितमनुकृतमम्बरचरकुटुम्बिन देवाना जीवनमसूत यस्मिस्तथोत्कम्। अतिजवेनातिवेगेन पम्फुल्यमानाच्छि यिलायमानाध्दम्मिल्लात्सय तकचमाराद्विरबिरलैर्ब कुलमुकुलैरशोकपुष्पे पुन रूक्त द्विगुनिकृत पुष्पतल्प यस्मिस्थथोत्कम्। अविगणित तुच्छित वीणाया गुनकणित तन्त्रीनादो यैस्तैर्मणितैर्मसृणित निबिडितम्।अतिचिरं मुनिशापप्रमृत्येतत्क्षणम् यन्त प्रमुषित यस्करितमसमशरस्य पष्चबाणस्व समरं युध्दम्। सुरतमिति यावत्। उन्मीलयामासतु।अनुबभूवतुरित्यर्थ॥ 
    आयुष इति। पौरव पाण्डरायुष आयुर्नामरा    जीवितकालस्य च सलर्तिं वशसमूह च दीर्घा पुथत्रसपथ्या विस्थुतामावहन्। बित्रन्नपि सन्नित्यर्थ। आयुषो जीवितकालस्य सतते समूहस्य रतेरिवान्त समाप्तिमाजगाम प्राप्तवान्। रत्यन्तसमकालस्तस्य जीवितान्तोभूदित्यर्थ।श्लेषानुप्राणितो विरोधाभासालकार॥७४॥
 १ 'स्मरराजघाया' इति पाठ  २'परिचिचीषयेव' इति पाठ  ३ 'सुदुर्मुहु' इति पाठ ४ 'बिम्बचुम्बनाडम्बर' इति पाठ  ५ 'भाणितम्' इति पाठ ६'सुक्षितम्' इति पाठ ७ 'आरुरोह' इति पाठ 

नृपस्य दूरीकृतपाशसगम यम विहायैकमुपेयुषो वधूम् । अजस्रमूरीकृतपाशसगमो यमोऽपर सनिधे लतागृहे ।। ७५ ।। आलिङ्गनेन कुरवो हरिणेक्षणाना मामोद्गौरवभृतो भुवि सवे एव । तन्मध्यभागपि तथा स कथ नु पाण्डु रालिङ्गय मद्रतनयामवधि प्रपेदे ॥ । ७६ ॥ निद्रया किळ निमीलित मृतेर्मुद्रया निजमुदीक्ष्य वल्लभम् । उद्वा करमुदस्य विह्वला मद्रराजतनया रुरोद सा ॥ ७७ ॥ तन्निशम्य सममेत्य कुमारैस्तादृश पतिमवेक्ष्य रुदन्त्या । भोजपुणवभुवोऽश्रुनिपातैर्भूरपि स्वयममुञ्चत बाधपम् ॥ । ७८ ॥ नृपस्येति । दूरीकृतो निरासित पाशस्य ससारबन्धस्य सगम सब न्धो येन तमेक यममिन्द्रियनिग्रहरूप योगविशेष विहाय त्यक्त्वा लतागृहे वधू माद्रीमुपेयुष सगतस्य नृपस्य पाण्डोरजस्र नित्यमूरीकृत पाशस्यायुध विशेषस्य सगमो येन तथोक्त पाशायुधधारी अपरोऽन्यो यमोऽन्तक सनि दधे सनिहितोऽभूत् । अत्रेष्टार्थोद्यमादनिष्टावाप्तिरूपो विषमालकारभेद । घशस्थवृत्तम् ॥ ७५ ॥ आलिङ्गनेनेति । सर्व एव कुरव सर्वेऽपि कौरवा सर्वोऽपि कुरबकक्ष भुवि हरिणेक्षणाना स्त्रीणामालिङ्गनेनामोदस्य सतोषस्य परिमलस्य च गौरवमतिशय बिभ्र तीति तथोक्ता । अभवानिति शेष । अन्यत्र गौरवेण मृत परिपूर्णा भवती यर्थ । तेषा कुरूणा तस्य कुरबकऋक्षसामान्यस्य मध्य भजतीति तथोक्तोऽपि स पाण्ड श्वेतपुष्प कुरबकवृक्षश्च । मद्रतनया माद्रीमालिङ्गथ । तदालिङ्गनेने यथं । तथाविध तादृश मरणम् । कथ न्वित्याश्चर्यं । प्रपेदे प्राप्तवान् । कुरबक तरुस्तरुण्यालिङ्गनेन पुष्यतीति प्रसिद्धि । अत्रापि विरुद्धकार्योत्पत्तिरूपो वि अभेद । अर्थान्तरप्रतीतिंदु ध्वनिरेव अभिधाया प्रेरणेन नियत्रणाल्लक्षणा आश्च बीजाभावादिति ॥ ७६ ॥ निद्रयेति । सा मद्रराजतनया निद्रया। किलेति सभावनाणम् । निद्रयेव स्थितग्रा मृतेर्मरणस्य सुद्धया निमीलित मुकुलिताक्ष निज वलभ पाण्डमुदीक्ष्य वळा सभ्रान्तचित्ता सती करमुदस्य हस्तमुद्धृत्य उद्वा उच्चै शब्दायमाना संती रुरोद । रथोद्धतावृत्तम् ॥ ७७ ॥ तदिति । तन्माीरोदन निशम्य श्रुत्वा कुमारैर्युधिष्ठिरादिभि सममेत्यागत्य तैदृश मृत पतिमवेक्ष्योद्वीक्ष्य रुदन्या भोजपुगबभुव कुन्या अभंनिपातैर्बाष्प यैर्भरर्षि खय बाष्पमूष्माण चामुञ्चत मुक्कवती । राजभार्यालादिति भाव । ‘तदा’ इति पाठ २ ‘समवेय’ इति पाठ ३ ‘विपतै ’ इति पाठ माद्दा तेयानुमृतया महितस्य रा निर्वतितासु तनयैर्निस्विलक्रियासु। भुयोपि तो सुमनसा पुरत प्रकाश जायापती तु सुरतात्स्वमन्वभूताम्॥७९॥ तदनु नव्यवैधव्यबहुव्य्थाया पृथाया पुरतो निर्मर्याद्पितृशोकविदार्यसोदर्यजनपरिवार्यमाणाय हृदि वैयात्यैन भवितव्यमिति राजनॉयनिगमाड्कुर प्रकासश्य् काश्यपादयो दयोपैता शतशृड्गमुनिपुगास्तुड्गमणिसोधशृड्ग कुरुनगरमैतानवतारयामासु।

तप्तया भुवी वर्षै घूमाकृतिरुष्मा भवतीति तत्वम् । मुचै कर्तरि लिट् । 'बाष्पनैत्रजमलोष्म्णो'इत्यमर । लैषमूलातिश्योक्ति ॥ ७८ ॥

मार्द्द्ति । तया स्वसगमैन मृत्युदायिन्या आनुमृतया । अन्नि आविषृयै त्यर्थ । माद्दा महितस्य सतुष्टस्य रा निखिलासु सकलासु कियासु ओध्र्वदै हिकैषु तनयैर्युधिष्टिरादिभिर्निर्वर्तितास्वानुष्टितासु सतीषु । तो जायापटती माद्री पाण्डू प्रकाशमुज्ज्वलम् । मरणभीत्यभावादिति भावा । सुरतोत्सव सभोग देवत्वप्राप्तिरुपमुत्सव च भुय पुनरपि सुमनसा देवाना पुरतस्त्व्म एवेत्यर्थ । अन्वभूतामनुभूतवन्तो । 'सुरत मैथुनेपि स्याद्देवत्वे सुरता स्त्रियाम्' इति विश्व ॥ ७९ ॥

तदन्विति । तदनु पाण्डुसस्कारानन्तर नव्येन नूतनेन वैधव्येन भर्तृरा हित्येन बह्वयो व्यथा दु खानि यस्यास्तस्या पृथाया कुन्त्या पुरतोमे निर्मर्योदेनापारेण पितृशोकेन्स् विदार्यमाण मिद्यमान धैर्य यस्य तेन सोदर्यजनेनभ्रातृलोकेन परिवार्यमाणाय । हृदि मनसि विदित त निखिलाना धर्माणामा पत्कालिकाना जात समूहो यस्य तस्मै । वर्माद्य्माज्जाताय धर्मजाताया युधिष्टिराय महत्या दुष्पारायामापि विपत्यामापदि वैयात्येन धैर्येण भवितव्यमू । धीरोभवेदित्यर्थ । 'धृष्टे धृष्णुर्वियातश्व' इत्यमर । इत्युक्तप्रकार रा नयनिगमस्य नीतिशास्त्रस्याड्कुरमर्थबोध प्रकाश्योपदिश्य काश्यप आदिर्येषा तथोक्ता शतशृड्गनामपर्वते ये मुख्या मुनिपुगवा ॠषिशेष्टास्ते दययोपेता सन्त तुड्गानि मणिमयसोधाना शृड्गाणि शखराणि यस्मिस्तथोक्त् कुलऋमेण वशानुपूर्व्या आगत प्राप्त करुनगर हस्तिनपुरमेतान्युधिष्टिरादीनवतारयामासु प्रापयामासु । तरतेर्ण्यन्तस्य 'गतिबुद्धि-'इत्यादिना द्विकर्मकत्वम् ॥

१ 'ततोनुमृतया सह तस्य'इति पाट २ 'बहुविध' इति पाट ३ 'विदीर्यमाण' ४ 'धैर्याय् सोदर्य' इति पाट ४ 'धैर्याय सोदर्य' इति पाट ५ 'धर्मजाय'इति पाट ६ 'सत्या वैयात्येन'इति पाट ७ 'नयनाकुशम्','नियमाकुशम्' इति च पाट ८ 'शृड्गसकलम्' इति पाट मन्दुमन्दमुपेत्य तत्र सेदसो मत्पाण्दडुपुत्राङ्कुरा केति प्रेमपुर प्रसारितकर कुर्वन्तढालिङ्गनम् ।

स्पर्शस्पर्शमिमान्निजाङ्कगमितान्भ्रातु स्मरन्कौरव- श्र्योतद्भिर्नयनाम्बुभि स विदधे शोक नदीमातृकम् ॥ ८० ॥

पाण्डवेषु दृढतापरिणाहप्रायरूपतनुसपदियत्ताम् । स्पर्शन विदुधतैव दृषान्ध पाणिना परिममौ धृतराष्ट्र ॥ ८१ ॥

दत्त्वा तत्तप्रत्यह यद्यदिष्ट यावत्स्वेषामात्मजानां शतेऽपि । पाण्डो पुत्रेष्वम्बिकासुनुरेतेष्वेकैकस्मिन्प्रेम तावद्बबन्ध ॥ ८२ ॥

मन्दमिति । तत्र हस्तिनपुरे स प्रसिद्ध कौरवे धृतराष्ट्र सदस आ स्थानमण्डपान्मन्दमन्द शनै शनैरुपेत्यागत्य । अन्धत्वादानन्दपारवश्याद्वेति भाव । मम पाण्डो पुत्रा अङ्कुरा इव ते क्क कुत्र । इति वदन्निति शेष । प्रेम्णा पुर प्रसारितौ करौ यस्य तथोक्त सन् दृढ यथा तथालिङ्गन कुर्वेश्च सन् । अथालिङगतनानन्तर निजमङ्क गमितान्प्रापितानिमान्युधिष्टिरादीन्स्पर्श- स्पर्षे स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा। आदरात्पौन पुन्योक्ति । आभीक्ष्ण्ये णमुलो द्विर्भाव । भ्रातु पाण्डुम् । 'अधीगर्थ-' इत्यादिना कर्मणि षष्टी । स्मरन्सन् । एकसबिन्धु- ञानस्यापरसबन्धिस्मारकत्वादिति भाव । च्योतद्भिर्धारयमाणैर्नयनाम्बुमिर्बाव्यै शोक पाण्दुसबन्धि नदी माता चर्धयित्री यस्य तथोक्त नदीमातृक् विदघे चकार । शार्दूलविक्रीडित ॡतम् ॥ ८० ॥

पाण्डवेष्विथि । दृशान्धोऽक्ष्णा काण स धृतराष्ट्र पाण्डवेषु या दृढता- ङग्दाढर्थ परिणाह ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्विस्तार प्रयो वयो रूपमाकृतिस्तनु शरीरं च तास सपद समृद्धोरियत्तामिदमेताविदिति परिमाणविशेष स्पर्शन पाण्डव स्पर्श विदधता कुर्वता पाणिना स्वहस्तेनैव परिममौ मान कृतवान् । माते कर्तरि लिट् । अत्रान्धत्वस्य पाणिकरणकमाननिर्धारणहेतुत्वात्पदार्थहेतुक काव्य लिङगम् । स्वागतावृत्तम् ॥ ८१ ॥

दत्त्वेति । अम्बिकासूनुर्धृतराष्ट्र प्रत्यह दिने दिने यद्यद्वस्तु तेषा पाण्डवाना मिष्ट काडित भवति तत्तट्ट्त्त्वा । तेभ्य इति भाव । खेषां स्वीयानामात्मजाना शतेऽपि पुत्रशतकेऽपि यावत्प्रेमास्ति तावत्प्रेम पाण्डो पुत्रेष्वेकैकस्मिन्युधिष्ठि रादौ बबन्ध घटितवान् । भ्रातृवात्सल्यदिति भाव । शालिनीवृत्तम्- 'शालि न्युक्ता म्तौ तगौ गोऽब्धिलोकै' इति लक्षणात् ॥ ८२ ॥

१ 'सदयो इति पाठ २ 'बल' इति पाठ ३ 'सेषाम्' इति पाठ

एव वत्सभावेऽपि भक्तिम्स्सु तेषु निजपितृवत्सलतामसकृ- त्समीक्ष्य मत्सरेण दुर्मनायमानो हृदयालवाले सुयोधनो राघेयप्र- धानदुर्बोधनमेधोत्सेधसविधधरणिरुहमधिरूढामकुतोनुरोधा विरो- धविषवीरुधमेधाच ।

तीव्रोदयनविनयान्दधता ऋमेण दूर्योधनाद्यसुहृदा दुरकृतीनाम् । पट्टामिषेकमभिलष्यति फालदेशे कुट्टाकभावकुतुक कुरुते स्म भीम ॥८३॥

एवमिति । वत्सभावे बाल्ये भक्तिमत्सु । स्वस्मिन्निति भाव । तेषु पाण्डवेषु । एवमुक्तविधा निजस्य पितुर्धृतराष्ट्स्य वत्सलता प्रेम समिक्ष्य द्दष्टा ञात्वा दुर्मनाय मान खिद्यन् । अतएव सुयोधनो दुर्योधनो मत्सरेणान्यशुभद्वेषेण हेतुना । मत्स- रोऽन्यशुभद्वेषे तद्वत्कृपणयोरपि इति वेश्व । राधेय कार्ण प्रवानो मुख्यो येषा तेषा कर्णशकुनिदु शासनाना दुष्ट बोधन पेरण यस्यास्तादृशी मेधा स्वबुद्धिरेवो त्सेधसविधधरणीसः उन्न्तान्तिकक्षस्तरुढाम् । तस्मिन्वेल्लितामित्यर्थ । अकुतोनुरोधा निरङ्कुशा विरोध पाण्डवेषु वैर स एव विषवीरुद्दत्सनाभलता ता हृदयमेवालवाल वृक्षमूलवर्तुलसेतुस्तस्मिन्नेवाचक्रे वर्धयामास । अत्र पाण्डवेषु धृतरा- ष्ट्प्रेमदर्शनस्य दुर्योधनखेद प्रति तस्य मत्सर प्रति तस्य विषवीरुद्वार्धन प्रति च हेतु- त्वादङ्गाङ्गिभावसकीर्णेन कव्यलीङ्ग्त्रयेण सकीर्णसमस्तवस्तुवर्ति सावयवरूपकम् ॥

तीव्रेति । तीव्रो दरुण उदय आविर्भावो येषा तानविनयान्दुष्टचेष्टितानि दधताम् । कुर्वतामित्यार्थ । दुरहकृतीना निष्फलाहकाराणा दुर्योधन आदिर्येषा तेषामसुहृदा शत्रुणा सबन्धिनि पट्टाभिषेकमभिलष्यति कामयमाने फाल देशे ललाटे कुट्टाकभाव मुष्टिकुट्टने कुतुक कौतूहल भीम कुरुते स्म । कुट्टाक पाणिकुट्टनम् इति शब्दार्णवे । भीमो न मृष्यतीति दुर्योधनादयो यौवराज्याय निराशा बभूवुरित्यर्थ ॥८३॥

     पच्ञ्न्धा प्रवहन्तीना पवनात्मज एव स ।
     कौरवक्रोधसिन्धूना क्रमात्सगमभूरभूत् ॥८४॥
     हत्य्नन्तमह्कविक्रृतौ चम्पूभारते प्रथम स्तबक।

पच्ञ्धेति । स् प्रसिद्ध पवनात्मजो भीम एव पञ्चवा पञ्च्प्रकार प्रवहन्तीना कौरवाणा दुय्रोधनादीना क्रोधा एव सिन्धवो नद्यस्तासा कमात्प्रायेण सगमभूम्रेलनदेशो अभूत्। युविष्ठिरादीना भीमचलव्यपाष्रायत्वात्तदूषयक्रो वानामपि भीम एव पय्रवसानमभूदित्यथ्र ॥ ८४ ॥

 हिति ष्रिसदाशिवपदारविन्दवन्द्नानन्दवसान्द्रस्या   
   कुरविकुलचन्द्रस्य रामकबीन्द्रस्य  क्रूतौ          चम्पूभारतव्यारयाने लास्याभिख्व्याने
              प्रथम स्तबक । 

एकदा तु ते सेर्वे सुपर्वसरित सलिलेषु चिह्रत्य समुत्तीणा वीचीमिरनीचीरूत्कूलितफेनकूटेष्विव पटगृहवाटेषु परिगृहीतमनो- हराम्बरपटीरहाराभ्यवहारा कुमारा कुशलकुशीलवकुलशीलितवि- चित्रवादित्रकलशीरवविवशीकृतमनस सुखमासामासु।


रहसि नलिनतल्पे रत्रपर्यन्ककल्पे दिनविरतिसमीरै सेव्यमान स भीम। तटभुवि कुसुमाना ताट्ट्शैर्गन्धूपुरै- रधिकमलसताया हानिदद्रौ निदद्रौ॥१॥


'तीत्रोदयानविनयान्'(११८३)इत्यत्र पुर्वस्तवके द्वयो वनाद्यसुह्रदविनयाना- प्रकान्तत्वात्तात्रिविशेषतोअस्मिन्प्रपच्चयति-एकदेति।

        अथ निशीये तयाभुतस्य तस्य जिघासया कुरुनरेन्द्रनन्द्रेनेन चोदितैनेरेन्द्रेरुपेत्य युगपदेव झटिति निभृत समुद्धटितेषु नियत्रणपेटकेषु
         सुते पैतृस्वाढिमसप्रढायशुशुत्सयेव श्हसनाशनेन्द्रा।
         समीरसूनु समुपेत्य जिहाबहि प्रसारान्बहुशा वितेनु॥
         सुप्तस्य तस्य तु सुयोधनभ्रूत्यमुत्ता
         वाताशनाष्व सकला वनदेवताष्व ।
         आश्हीदौय वपुषि चायुषि च प्रतेनु
         पूर्वो न तत्र चरमैव पुपोष वीर्यम् ॥ ३ ॥
मर्मदत्तदर्श्हाना भुजङ्कमा मारुर्तेर्वेपुषि सुप्तैभूऱूह ।
  अथेति । अथ स्वापानन्तर तथाभूतस्य सुस्वसुप्तस्य भीमस्य जिघासया हन्तुमिच्छया कुरुननेन्द्रेनन्देनेन दुर्योवनेन चोदितै प्रेरितैर्नेरेन्देर्विषवैद्यै । 'न रेन्दो विषवैद्याऽपि' इति विष्व । निमुत गद यथा तथा उपेत्य युगपत् एकदेव नियत्रणपेटकेषु सर्पेबन्धनमजुषासु झटिति ढुत समुद्धाटितेषु विहतेषु सत्स्वैत्युत्त्

रेणैकवाक्यम् ॥

सुत इति । ष्वसनो वायुरश्हानमत्र येषा तेषामिन्द्रा सर्पष्रेष्ठा सुते वायुपुत्रे भीमे पितुर्वाबो सबन्धी य स्वाधिमा अत्रमाधुर्य तस्य य सप्रढाय पारम्पर्येण सत्रमण तस्य श्होधितु परीक्षितुमिच्चा श्हुश्हुत्सा तयेवेत्युत्प्रेक्षा । कारणगुणस्य कार्य सफमणपरीक्षयेबेति यावत् । समीरसूनु भीम सम्यगुपेत्य जिहाना वहि प्रसारन्धिहुशोऽधिक वितेनुष्वकु । उपजातित्त्म् ॥ २ ॥ 

सुप्तस्येति । सुयोघनस्य भूत्येर्मुत्त्ता प्रयोजिता वाताश्हाना सर्पाष्व सकला वनढेवताष्व सुप्तस्य तस्य भीमस्य । तुश्हाब्ढ क्रमार्थक । वपुषि शरीरे आयुयि च । 'आशा शुभाशसाहिढष्ट्यो' इत्यमर । तत्र आशीर्ढयस्य मध्ये पूर्वा प्रथामा सर्पदष्ट्र वीर्य मारणसामध्ये न पुपोष न रक्षितवती । कितु चरमादितीया वनदेवता शुभप्रार्थनेव वीर्य चिरजीवित्वकरणात्मक पुपोष । खलजनविपत्रान्सतो देवा एव रक्षन्तीति भाब । वसन्ततिलकावूत्तम् ॥ ३ ॥ मर्मेति । भजङ्हमा सर्पो पूर्वोत्ता मारुतस्यपल्य पुमान् मारुतिर्भीमस्त्स्य वपुषि शरीरे मर्मसु आयु स्थानेषु दत्ता निहिता दशना दष्टा येस्तयोत्ता सन्तो १ 'निभुतसमू' इति पाठ २ 'रशना' इति पाठ

मुश्तिमेयतनवो विरेजिरे मूलिका इव बहिर्विनिर्वर्गतो ..४..

अन्येद्युरपि पुनरजीवन्ति निद्रारुनयनरजीव त स सुगन्धी स्निग्ध इव सजग्धिकेलिकायामरालिकदपितकवलनिचोलितकरलविह्वल प्रह्वलम्बितशिरस रज्जुमि परिणाह्य परिणाहिनीभिरसुह्यदा ह्र्दयशूलमपि शूलकीलिते निर्जरसरिदन्तर्जले विसर्जयमास .

तेशा तदानी व्रित्रश्ट्राजाना तीऎ च नीरे दिविश्त्तचिन्या .

बहिर्मूमेरूर्ध्व विनिर्गता मुश्तिन साथु योग्या मेया तनुर्यासा ता .

सुप्तिबूरुह श्यनक्श्स्य मूलिका मूलनीव विरेजिरे . उत्प्रेक्शा . रथोद्धताक्रित्तम् .. ४ ..

अन्येद्युरिति . मुग्धा मूढा धीर्यस्य थतेत्त्क्तो स दुर्योधन . सक्शत्सर्पदशनेप्यम्रितस्य विशदपनेन पुन्स्तच्चिन्तनादिति भाव . स्निग्ध सुह्रिदिव . कपटमित्रमिति यावत् . अन्येध्य परस्मिन्दने . पुन सर्पद्शनेपित्यथे .आजिवन्त प्राणान्वार्यन्त निद्रया अरुणॆ नयने रजीव कहले इव यस्य तम् . " बिसप्रसूनरजीव" इति पद्यपर्ययेश्वमर . स्जग्धिकेलिकाया सहभोजन्क्रीडायामारालिकै सूद्रै ." आरालिक आन्धसिका " इति पचकपर्यायेश्व्मर . दापितैकवलैर्ग्रासर्निचोलितेनान्ताहितेन करोलेन बशिणा गरलेन विशेण . तद्भ्क्शणॆनेति यवत् . विह्वल विभ्रन्तमत एव प्रह्व्लम्बित शिरो यस्य थोक्तम् . असुह्रुदा शत्रूणा ह्रुदये वक्श स्तली शूलम् . तद्वहु ख्जनकमित्यर्थ . त भींआ फाईणाहिभिरायताभी रज्जुभि परिणाह्य बन्धयित्वा शूलैरायुधविशेशैः कालितेवोबन्धिते निर्जरसरिथो गन्गाय अन्तर्जले जलमद्ये विशर्ज्यमस पतितवान् . भ्रितैरिति शेशः


तेशमिति . तदानी तेशा ध्रुतराश्त्रजाना दिविशत्तटिन्या गन्गायस्तीरे तटॆ नीरे जले च्ह प्रवीर मरुस्तुत मरयितु क्रमात् सरा हडा गुणा सूदा एकत्र . अन्यत्र रज्ज्वश्व सधन्ता कारणत्वमवापु प्राप्तवन्त . करणान्यभूवन्नित्यर्थ सूदैस्तीरे विष प्रदाप्य नीरे रज्जुभिर्बन्धयित्वा पातितत्वादिति भाव् . गुनॊप्रधाने रुपादौ मौर्या सूदे व्रिकोदरे इति विश्व; सारा श्रेष्टा गुणा शौर्यधैर्यादयस्त भार्यितु साधनतामवापु . तस्य तह्ग्गुणराहित्ये तस्म्मिन्नेव वार्तराष्ट्राण तथा वैराप्रसक्तेरिति भाव . अत्रार्थे गुणाना दोषीकरणाल्लेशाल्कार . ’लेश स्यद्योषगुणयोर्गुणदोषत्वकल्पनम् ’ इति लक्षणात् .

            मरुस्तुत मारयितु प्रवीर सारा गुनणा साधनतामवापु  ॥५॥
           तत  पातालमुवि  तदागमनकौतुकिना  वासुकिना  समानित
           स घृतिमानितस्ततोष्टासु दिशासु तदनुगुणपरिगणन दिनगणम
         त्ययशड्किसिरितरैरपत्यै सह विचित्य 'हा वत्स रिपुभत्सन भीम,
          क वा निषीदसि'इति विषीदनत्य कुन्त्या नवममपि वासरमनव
            मम॓व सजनयन्प्रभञजनभूरमृताञजनैरिव हशौ रञजयामास ।
             आगतस्य तस्य मदावमलायुतबलावहना पृदाकुपरिषदापित-


       सूदरज्ज्वो रोषमितिकाभेदाध्यवासयमुलातिशयोक्ति  । द्वयोरप्येकवान्वकानु-
       प्रवेश सकर । अमिन्नपदबोध्य नानालकारघटितत्वम् । तॡक्षणत्रपन्चे मदीय
      मकरन्दझर्या द्र्ष्न्व्व्य । सारा विषदा  । "सारस्तु गरदे हढे" इति विक्ष्व ॥५॥
      तत इति । तत  पातनानन्तरम् । धृति र्वेर्येमस्थास्तीति वृतिमान्प्रभञ्जनभूवी
       युपुत्र पातालभुवि तस्य भिमस्यागमनेन कौतुक कुतूहलमस्यास्तीति कौतुकिन॔ 
       वासुकिना सर्पराजेन समानिहत् अमृतरसफ़लशप्रदानादिना बहुमानिहत सन्
      अत्यय स्कमरण शक्क्न्ते मन्यन्त इति सड्किभि इतरैर्युघिष्टिरादिभिरपत्यै
       पुत्रै सह् । अष्टासु दिशासु दिक्षु । 'आप चैव हलन्ताना यया वाचा निश
       दिशाु'इत्यनुशासनादाकारान्तल्लम् । तासामष्टदिशामनुगुणमुचित परिगणनम
      ष्टत्वसरय्वा यस्य तम । दिनाना गणम् । अष्टौ दिनानीत्यर्य । इतस्ततो विचि
      त्यान्विष्य । हेति खेदे । हे वत्स,हे रिपूणा भत्स॔न तज॔न,हे भीम । हेति सर्व२
      प्रयोज्यम् । क्क कुत्र वा निषीदसि तोष्टसि । इत्युकत्वेति शेष । विषीदन्त्या 
      शोवन्त्या कुन्त्या नवम नवसख्यमपि वासर दिनमनवम नवसकयारहितम
       आवम शुन्यो न भवतीति तयोक्त च । सजनयन्कुवन्सन् ।जतएव विरोघा
       भासालकार । अमृतमयैरञजानैरिव हशौ नेत्रे रन्जयामासानन्दयामास । तय
       हष्टोभूदित्यर्य ॥
       आगतस्येति । आगातस्य । पातालादिति शेष । तस्य भिमस्य सबन्धि मदा
      चलानाभयुतस्य । दशसहरत्रमदगजानामित्यर्य । चल यतस्यावहाना सपादकाना
        पृदाकुपरिषदा सर्पसमाजेनोपदापितानामुपायनीकृताना दशकलशानाम् । तत्प-
        रिमिताचामित्यर्य । पियूषणाममृताना निषेवणेन पानेन विशेषितोतिरायित 
        परिपोषो वृद्धिर्यस्य तयोक्त गात्र शरीर (कर्तृ) सवित्र्या जनन्या भुजान्तरे
        चक्षसीव सोदराणा युघिष्टिरादीना च कौरवाणा दुर्योधनादीना च ह्रदये मन
         स्यपि क्रमान्मोदसपत्सतोषसमृद्धि विषद्सपहू खसमृद्धिक्ष्च ते न ममतु 

दशकलशपीयूषाणा निषेवणेन विशेेेषितपैरिपोषगात्र सवित्री मुजान्तर इव सोद्रकौरवहदयेSपि मोढविषादसपदौ न ममतु | तदनन्तरम् | काष्टा परा कार्मुककौशमस्य कष्टा परास्तानपि तद्यशोSपि | प्रग्नाट्टगारोपयितु प्रव्रुत्तो न्यग्नापयद्विष्णुपदीतनूजम् || ३ || सोSपि कृृत्यविदामप्रणीरपरेणेव शरजन्मना कृपेण बहुकृृपेण निरवद्यवीरयैशोनिषद्या चापविद्यामापाद्यापि ता पुनरुत्त्कयितु दिशिदिशि जैत्रगुण पौत्रगण मह्ता धननिवहेन सह् विविधधनुरागमप्राणस्य द्रोणस्य चरणयोरुपदीकचकार | मिति न प्रापतु | कुन्ती तमालोक्यालिड्गितवती, युधिष्ठिरादयो जहर्षु, दुर्योवनादयक्ष्चिखिदुरित्यर्थ || तदनान्तरमित्युत्तरेणान्वय || काष्ठामिति | तदनन्तर प्रग्ना बुद्धिरेव ट्टट्ट्नयन यस्य स अन्धो वृतरा-स्तान्युविष्ठिरादीन्दुर्योधनार्दीक्ष्च कार्मुककौशलस्य वनुविद्याया परा काष्ठा निरवधिकोत्कर्षमारोपयितु प्रापयितु तेषा युधिष्ठिरादीना दुर्योवनादीना च यशकीर्ति परा उत्कषभित्रा काष्ठा दशापि दिश आरोपयितुमपि | 'काष्ठोत्कष म्थितौ दिशि' इत्यमर | विष्णुपद्या गङगायास्तनूज भीष्म व्यग्नापयद्विग्नापितवान् | यतु 'परा अन्या काष्टा परराष्टाणि' इति नृसिह, तत्र | तत्कीते स्य राष्ट्व्यापनाप्रतील्यापत्त्या प्तत्प्रकर्षत्वदोषप्रसड्ग्गात् | अत्रानेकक्रियायौगपद्यात्समुचथालकार | 'गुणाकियायोयौगपद्य समुक्ष्चय' इति लक्षणात् | इन्द्रवज्राग्त्तम् || ६ || स इति | कृृत्यविदा कर्तव्यग्नाननिपुणानामप्रणी क्ष्रेष्ठ स भीष्मोSपि | अपरेण द्वितीयेन शरे दर्भीविशेषे बाणे च जन्म यस्य तेन स्कन्देनेव स्थितेनेत्युत्प्रेक्षा | कृपस्य बाणजन्मल महाभारते प्रसिद्धम् | वह्री कृपा यस्य तेन कृपेण धनुराचार्येण पौत्रार्णा नृपस्य पुत्राणा पूर्वोक्ताना गण निरवद्यस्य वीराणा यशस 'इमे शूऱा ' ईति कीतें निषद्यामापनणीभूताम् | 'आपणस्तु निषद्यायाम्' इत्यमर | चापविद्यामा_पाद्याध्यापयित्वापि | ता चापविद्या पुनरुक्तयितु द्विरावर्तयितु दिशिदिशे प्रतिदिश जैत्रा जयशील गुणा शौर्यादयो यस्य त पौत्रगण विविधस्य बहुप्रकारस्य धनुरागमस्यास्त्रवेदस्य प्राणस्य जीवभूतस्य | उपदेशपारम्पर्येण च र्बकस्येति यावत् | द्रोणस्य नामाचार्यस्य चरणयोर्महतासख्चेन बनस्य निबहेन राशिना सह उपदीचकारोपायन चके | 'कृभ्वस्ति-'इत्यादिना च्वाबित्य दीर्धक्ष्च || २ 'पाना-शेष' इति पाठ २'परिपोषपात्र गात्र' इति पाठ ३ 'सोदर' इति नास्ति कचित् ४ 'थशसो' इति पाठ ५ 'उपहारीचकार' इति पाठ सिन्धुजातकलशीभुवोतयो निग्धभावमवलोक्य तादृशम् । तत्र पौरनिकर समाचरचित्रपूरजठरे निमज्जनम् ॥ ७ ॥ कुमारास्तूर्णमारुक्षन्कुम्भयोनेजुत्रहात् । कोटि कोदण्डसारस्य गुणिनस्ते गुणा इव ॥ ८ ॥ कूलस्थस्यानुकुर्वन्कुरुसुतसद्दस कुम्भयोने कदाचि त्नतु मध्ये जलाना चिरकृतवसते सिन्धुवर्धमान । आदौ पादौ निपीड्य स्फुटकमलरुचौ बिभ्रदन्तेवसत्व स्सिन्ध्विति । तत्र हतिनपुरे पौराणा निकर सद्भस्तयो सिन्धुजातस्य गङ्गा सुतस्य समुद्रसमूहस्य च क्लशीभुवो द्रोणस्यागस्त्यस्य च द्वयो । भीष्मद्रोणयो समुद्रगस्ययोश्चेति यावत् । ‘देशे नदविशेषेऽवधौ सिन्धुर्ना सरिति त्रियाम् इत्यमर । तादृशमुक्तविध निग्धयो सुहृदोर्भाव नेहमवलोक्य चित्रपूरस्या श्चर्यरसप्रवाहस्य जठरे मध्ये निमज्जन समाचरच्चक्रे। अत्याश्चर्यान्वितोऽभूदि त्यर्थं । अत्र समुद्भीष्मयोरगस्त्यद्रोणयोश्च श्लेषभित्तिकाध्यवसायमूलातिशयो रुयुज्जीवितेन निसर्गविरुद्धयो समुद्रगस्ययो नेहावलोकनात्मकविभावनालका रभेदेन पौराणा चित्रपूरनिमज्जनसमर्थनात्मक काव्यलिङ्गमङ्गाङ्गिभावेन सी ऍम् । अतिशयोक्तिविभावनासकरस्य विभावनाकाव्यलिझसकरस्य च द्वयो { पुनरङ्गाङ्गिभावसकरचेति सूक्ष्मदृशाकलनीयम् । रथोद्धतावृत्तम् ॥ ७ ॥ कुमारा इति । गुणिन शौर्यादिगुणवन्तस्ते पूर्वोका कुमारा युधिष्ठिरा दय कुम्भयोनेर्द्रणस्यानुग्रहात् प्रसादात् । कोदण्डसारस्य धनुर्विद्यानैपुण्यस्य कोटिमुत्कर्षम् । कोदण्डसारस्य श्रेष्ठचापस्य कोटिमप्रदेशम् । शुणा शिञ्जिन्य इव तूर्ण सखरमारुक्षन्प्राप्तवन्त । रुहेरापूर्वात् कर्तरि छ । ‘स्यात्कोटिरश्रे वापाने सख्याभेदप्रकर्षयो ’ इत्यभिधानात् । तिष्टविशेषणेयमुपमा । अतएव गुणिनो मौर्याचत इति धनुष्यपि योज्यम् ॥ ८ ॥ कुलेति । कदाचित्तु जलाना मध्ये चिर कृता वसतिरवस्थान येन तस्य । ‘चिरनयी-' इत्यागमादिति भाव । कुम्भयोनेद्रणस्य सबन्धिनौ स्फुटकमल स्येव रुकान्तिर्ययोस्तौ पादौ आदौ प्रथम निपीड्य प्रणम्य पीडयिखा च । अन्तेवसत्व समीपस्थितिं च बिभ्रत् सिन्धुस्रवा भीष्मेण नदीशेन च वर्धमान अतएब कूलस्थस्य वीरे वर्तमानस्य कुरुवृतसदसो युधिष्ठिरादीना समाजमनु कुर्वन्विडम्बयन् । कृद्योगात्कर्मणि षष्ठी । कश्चिद्देहो मकर खयमपि विशेषेण जयो यस्मात्तस्यात्रागमस्य धनुर्वेदस्यान्त पार विजयस्यार्जुनस्य सुबन्धिनास्त्र १ ‘स्नेहभाव' इति पाठ २ ‘कोटीम्’ इति पाठ

प्राहो जग्राह कश्चित्स्वयमपि विजयात्रागमान्त महन्तम् ॥ ९॥ ततस्ते सर्वोत्तरा अपि शरासनेषु दक्षिणा ‘शुरुदक्षिणा कुरुत मझ क्रुयतो दृपदस्य युधि बळातृहीतस्य समर्पणम्’ इति गुरुणा चोदिता सर्वेऽप्यहंपूर्विकया कंयापि विमतेषु कृतावज्ञसेन याज्ञ- सेन पुर निरुद्य चिरमयुध्यन्त । कुत्ते भलैर्धनुषि स गुरुद्रोहिणस्तस्य जीव प्राहे बाहाबलपरिचलत्खङ्गवल्लीसहय । गमेन बाणप्राप्स्या अन्त नाश च जग्राह प्राप्तवान् । कदाचिद्भोणस्य नतु द्रुतगङ्गावतरणस्य चरणप्राही कश्चिन्मकरोऽर्जुनेन बाणेन निहत इति पौराणिक्यत्र काथानुसधेया । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ९ ॥ तत इति । ततोऽनन्तरं सर्वेषा धनुर्धराणामुत्तरा उदीच्या अपि श्रेष्ठा श्चेति च शरासनेषु चापनैपुण्येषु विषये दक्षिणा दाक्षिणात्या सरलाश्च। अत एव विरोधाभास । ‘उपर्युदीच्यश्रेष्ठेष्वप्युत्तर ’, त्रिष्ववासरलारामपरिच्छ- न्दानुवृत्तिषु । दक्षिण ’ इत्युभयत्रामरप्रकाशौ । मय नुद्यतो मद्रोह बाल्ये प्रतिज्ञातार्धराज्यप्रदानरूप कुर्वत । ‘फुधबृह-' इत्यादिना सप्रदानत्वम् । अतएव युधि युद्धे बलाबृहीतस्य सजीवमानीतस्य द्रुपदस्य राज्ञ समर्पणमेव गुरुदक्षिणा कुरुतेति गुरुणा द्रोणाचार्येण चोदिता आज्ञापिता सन्त । अथ क्याप्यनिर्वाच्ययाहपूर्विकया अह पूर्वमह पूर्वमिति बुध्द्या । ‘अह पूर्वमह पूर्वमित्यहर्चिका स्त्रियाम्' इत्यमर के विमतेषु शत्रुषु विषये कृतावज्ञा रचित ति रस्कारा सेना यस्मिस्तत् यज्ञसेनस्य द्रुपदस्येद याज्ञसेन पुर पट्टण निस्य चिर मयुध्यन्त युद्धमकुर्वन् । कृत इति । स ज लमध्यगाहमारकत्वेन प्रसिद्ध सव्यसाच्यर्जुन । गुरवे ह्यतीति द्रोहिणस्तस्य द्रुपदस्य जीवग्राहे जीवत एव ग्रहणे विषये सुबलदुहितु गन्धार्या पुत्राणा दुर्योधनादीनामावल्या पन्नौ पूर्वपक्षीभवल्यामसमर्थाया सल्याम् । द्रुपदेन पराभूतायामिति यावत् । भलैर्युपदस्य बाणविशेषेर्धनुषि निजचापे कृते भिन्ने सति बाहाया भुजस्याश्चले अथे । कर इति यावत् । परिचलन्ती कम्पमाना खङ्ग वल्लीव सैव सहायो यस्य तथोक्त सन् दिवि खगं बुधैर्देवै भुवि बुधै पण्डितैश्च । ‘ज्ञातृचान्द्रिसुरा बुधा’ इत्यभिवानात् । छाधित सस्तुत सिद्धान्त कृतकार्योऽभूत् । अत्र जीवस्य चित्प्रतिबिम्बस्य प्राहो बिम्बभूतचि दभिन्नखेन ज्ञाने विषये सौबलेयशते पूर्वपक्षीभवति देहात्मवाचादिमति सति अर्जुन इहामुत्र च ब्रह्मविद् िश्लाघितोऽभिनन्दित सिद्धान्तोऽद्वितीयब्रह्म १ ‘शरासेषु’ इति पळ २ ‘झयापि’ इढि नास्ति कचिव, पुत्रावल्या सुबछदुहितु पूर्वपक्षीभवत्या सिदान्तोऽभूदिवि भुवि बुधं श्लाधित सव्यसाची ॥ १० ॥ पार्थमेव पुरतो निधाय ते कौरवास्तदनु सनिधौ गुरो । भक्तिभिव्य्नमयन्निज शिर पार्षतस्तु परिभूतिलजया ॥ ११ ॥ अथो गुरुर्नातमधिज्यधन्वना पुर प्रदेश पुरुहूतसूनुना । तरङ्गिताक्ष तमवेक्ष्य विद्विष वचो गभीर वदति स्म सस्मितम् ॥१२ ‘रेरे क्षत्रियसत्तम, पुरा महत्तरमग्निदेश्यमग्निवेश्य नैम सुनि- मलपरिश्रमाय प्रश्रयेण सह शुश्रूषमाणस्त्व मत्कृते पितुरनन्तर भावात्मकोऽभूदिति । अर्थान्तर तु न श्लेष । ‘अभिधाया प्रकृते नियन्त्रणात्’ इत्यादेरुक्तत्वादिति । मन्दाक्रान्ता वृत्तम्--‘मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैम्भौ नतौ ताडुरू चेत्’ इति लक्षणात् ॥ १० ॥ पार्थमिति । तदनु द्रुपदग्रहणानन्तर ते कौरवा कुमारा पार्थमर्जुनमेव पुरतोऽग्रे निधाय गुरोद्रणस्य सनि बौ निज शिरो भक्तिभिर्घनमयन्। प्रणेमु रित्यर्थ । पार्षतो द्रुपदस्तु परिभूय तिरस्कारेण या लज्जा तया निज शिर व्यनमयत् । अवनतवदनोऽभूदित्यर्थ । नमतेण्णैन्तात्कतारि ल्ड् । अत्र कुस्कुमा राणा द्रुपदस्य च प्रकृतानामेव शिरोनमनधर्मेणौपम्यस्य गम्यत्वात्केवलप्रकृतास्प दतुल्ययोगिताभेद । रथोद्धता त्तम् ॥ ११ ॥ अथो इति । अनन्तर गुरुद्रणोऽधिज्यमारोपितगुण धनुषो यस्य तेन पुरुहूतस्येन्द्रस्य सूनुनार्जुनेन पुर प्रदेश नीत श्रापित तरङ्गिते चकितचकिते अक्षिणी यस्य तथोक विद्विष शत्रु त दुपदमवेक्ष्य गभीर गूढ़ार्थ वचो वक्ष्यमाण सस्मित यथा तथा वदति स्म। वशस्थाश्रुतम् ॥ १२ ॥ रेरे इति । रे रे तुच्छ । ‘तुच्छसबोवने तु रे’ इत्यमर । क्षत्रियसत्तम । विपरीतलक्षणया क्षत्रियाधमेत्यर्थ । पुरा धनुर्वेदाभ्यासकाले महत्तरमतिशयपू ज्यमग्निदेदयमग्निदेशे भवम् , यद्वाग्निकल्पम् । अग्निवेश्य नाम मुनिमत्रस्य धनुर्वि द्यया परिश्रमायाभ्यास कर्तुमिति। क्रियार्थं-' इत्यादिना समृदानत्वम् । प्रश्रयेण सह विनयेन साकम् । ‘साक सत्रा सम सह' इत्यमर । शुश्रूषमाण सेवा कुर्वन् । त्व मत्कृते मदर्थम् । ममेत्यथ के पितुरनन्तर' लोकान्तरगते पितरि ममाधिराज्यपदस्यार्ध राज्यार्थं प्रथममये भवते तुभ्य वितीर्यं दत्त्वा तत पर मवशिष्टमधे राज्यार्धमहमनुभविष्यामि इति यद्वस्तु यथा येन प्रकारेण प्रत्यeणुथा प्रतिज्ञामकरो , तत्प्रतिज्ञात वतु विप्र धिक् इत्युक्तप्रकारेण अत एव क्षुरप्रा १. ‘पार्षद ’ इति पाठ २ ‘सस्मित ’ इति पाठ ३ ‘अरे’ इति पाठ ४ ‘नाम' इति नास्ति कचित् । ममाधिराज्यपदस्य प्रथममर्ध भवते वितीर्थ तत परमर्धमहमनुभ्

                       विष्यामीति यघथा प्रत्युक्ष्रुणुथास्तत्त्था निर्वर्तित् खलु धिग्विप्रमि
                       ति क्षुरप्रायेनण् विप्रियवचनेन् प्रथीय्सी मनसि व्यथा मम् 
                       वितीर्णवता महार्णपरिधानवतीम वसुमती स्वयमेवानुभवता ननु
                       भवता !
                       आबालवृद्ध जैलसत्तमेव जना समस्ता द्रुपद यदाहु !
                       तस्मात्त्वथि स्वीकृतताहशासख्ये कथ नु भज्थेत न मित्रज !!     

             येण क्ष्रुरक्ल्पेन विप्रियवचनेनाप्रियभापितेन मम प्रथीयसी मनसि व्यथा विर्तणि
             वता दत्तवता ! किच महार्णव समुद्र परिवान वस्त्र तदस्या अस्तीति तद्वतीमू !
             समुद्रपर्थन्तामिति यावत् ! वसुमती भूमि स्वयमेवानुभवता भवता त्वया ननु हे
             द्रुपद,तथा प्रतिજ્ઞાनुरुप निर्वर्तितमाचरित खलु ! आधिराज्यमिति य्रत्पद सुबन्त
             तस्यार्धमाधिम् मह्य दत्त्वा तत परमर्धमवशिष्ट राज्य त्वयानुभूयते ! तस्मात्तथा
             निर्वतिम्त खलु इति चार्थ ! अत्र खलुशब्द काकौ ! अदत्त्वैव किचिदपि मह्यम
             नुभूत त्वयैव सर्वमित्यर्थ ! अत्र अतर्कितमानसव्यथारुपोत्कटानिष्टावात्पिसत्वे
             ઽपि क्ष्लेषमहिम्रा अर्वराज्यरुपेष्टावात्पिवर्णनात्समालकारभेद स च 'विना
             निष्ट च तत्सिद्धिर्थदर्थ कर्तुमुद्यम' इति तक्षणेઽनिष्टमन्तरेणेष्टावात्पावेव तेन
             भाव्यमिति वाच्यम् ! व्याजस्तुतिविवया प्राथमिकस्तुतिरुपवाच्यकक्ष्याया समाल
             कारस्य दुर्वारत्वात् ! एव स्तुत्या निन्दाभित्तिकक्ष्याया मानसव्यथानिष्टावा
             त्पिप्रतीते ! 'अनिष्टस्याप्यवात्पिक्ष्च तदिष्टार्थसमुद्यमात्' इति लक्षितो विषम
             प्रभेदक्ष्च! द्वयोक्ष्च स्तुस्या निन्दाभिव्यत्तिरुपव्याजस्तुतिप्रभेदेन सहैक्वाचकानुप्रवे
             शसकर इति सूक्ष्महशाकलनीयम् !!
                      आबालवृद्धमति ! यद्यस्मादाबालवृद्ध बालप्रभृति वृद्धपर्थम्तम् ! समस्ता
              जना द्रोर्वृक्षस्य पद् मूलस्थानम् ! आलवालमिति यावत् ! 'दुद्रुमागमा' इति
              व्रुक्षपर्थायेष्वमर ! जलैरुदकैर्मूखैक्ष्च ! लडयोरभेदात् स्रत्त् सगतमेवाहुर्वदन्ति !
              तस्मात्कारणात्स्वीक्कृता ताहशी द्रुपदेत्याख्या नाम येन तस्मिस्त्वयि मित्रस्य सख्व्यु !
              ममेति यावत् ! सूर्यस्य च तेज कथ केन प्रकारेण न  भज्येत भङ्ग न गच्छेञु !
              नु आमन्त्रणे ! कितु गच्छेदेवेत्यर्थ ! जडसगतेषु नास्ति मित्रावकाशा इत्यर्थ !
              अत्र द्रुपदाख्व्यास्वीकरणस्य मित्रतेजोभङ्गहेतुत्वोत्ते पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गमू !
              सुर्यसुहदो क्ष्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायमूलातिश्योत्तिसकीर्ण्म् !!
    
               ૧.'क्षुरप्रवरप्राथेण्' इति पाठ  २.'मम मनसि व्यथाम् वितीर्ण्वरशनावती
                इति पाठ ३.'ननु' इति नास्ति कचित्  ४.'जड' इति पाठ 

इति व्याजस्तुतिवचनेन पौरैरवान्ते भार्गवान्तेवसता प्रधर्षित पर्षतस्तेन सार्धमर्धराज्यपरिचैतनमात्रमङ्गीकृत्य कृत्यविदा ककुदः जम्भरिपुकुम्भसभवावुभावप्युपयम प्रवर्तयितु चैतनिवर्तन सोमकान्तिकोपास्यौ पुत्रौ भागीरथीवनावसथस्य याजस्य सुनिरा जस्य याजनानुग्रहेण परिजग्राह । तंत । तातोऽपि धर्मतनय तपनीयपीठ मारोप्य चक्षुरिव लब्धममु तपोमि ।


इतीति । इत्युकप्रकारेण व्याजस्तुतिवचनेन गूढनिन्दावाक्येन करणेन भार्गवस्य परशुरामस्यान्तेवसता शिष्येण द्रोणेन (कर्ता) पौरवाणा युधिष्ठिरादीना मन्ते समीपे प्रधर्षितो भसित कृत्यविदा कर्तव्येषु निपुणाना ककुद श्रेष्ठ अत एव पार्षतो दृपदस्तेन साधु द्रोणेन सह । अर्धराज्यस्य परिवर्तनमात्र परिपालन मेव । नतु सख्यमित्यर्थं । अङ्गीकृत्य । ‘सर्वनाशे समुत्पन्ने अर्थ त्यजति पण्डित इति न्यायादिति भाव । कृतनिवर्तन प्रयागत सन् । तौ प्रसिद्धौ जम्भरिपुसभ वमर्जुन कुम्भसभव द्रोण च । उभावपि क्रमेण । उपयम विवाहम् । ‘विवाहोप यमौ पाणिपीडन च' इत्यमर । यमस्य समीप च प्रवर्तयितु प्रापयितु सोमश्चन्द्र उमया पार्वत्या सहित सोम शिवश्च, तयोरिव कान्ति कोपश्च क्रमात् आस्ये मुखे ययोस्तौ । सोमो लताविशेषे स्याच्छशाहुं शकरेऽपि च' इति विश्व चन्द्रकान्या तुख्यानना रुद्रवर्द्धमुख चेत्यर्थ । सोमकै पालोलैरन्तिके उत्सङ्ग उपास्यौ । उपालनीयाविति च । पुत्रीं च पुत्र च पुत्रौ द्रौपदीधृष्टद्युम्नौ भागी रथ्या वने तीरारण्य आवसथ स्थान यस्य तस्य । स्थानावसथास्तु च' इति गृहपूर्यायेष्वमर । याजस्य नाम मुनिराजस्य याजनेन रागकारयितृत्वरूपेणानु प्रहेण प्रसादेन परिजग्राह । उत्पादितवानित्यर्थ इति पाठान्तरम्, यच्च वा तीत्यैव नृसिंहव्याख्यानम्, तदुभयमप्यशुद्धम् द्रौपद्या यमसमीपप्रापकरुद्ररौद्रास्थलस्य धृष्टद्युम्ने ‘पुमान्निया' इत्येकशेषशास्त्रेण पुत्री च पुत्रश्च पुत्रावित्येव व्याख्येयतया सोमकैरन्तिके उपास्यावित्यर्थान्तरात्र सर्या च ‘सोमकोपकान्त्यास्यौ’ इति पाठकल्पनायोगाचेति तात इति । ततोऽनन्तर तातो धृतराष्ट्रोऽपि तपोभिर्लव्ध चक्षुरिव स्थित मित्युन्नेक्षा । शुश्रूषादिगुणसपत्त्या परमप्रेमास्पदमित्यर्थे । जात्यन्धस्य भार्या


१ पौरवान्ते वसतारे इति पाठ २ ‘पार्षद’ ति पाठ ३ ‘परिवर्तन परमीकृभ्य’ इति पाठ ४ ‘उपयममेव’ इति पाठ ५ ‘कृतक्रतुनिर्वर्तन पाठ ६ ‘तटबनति पाछ ७ ‘तत ’ इति नास्ति कश्चित् आवर्जितै कलषवरिभिरेभ्यषिञ्चदानन्दबाष्पसलिलैरैवनी च पौरा॥ आबिभ्रतो धरणिमङ्गदनैर्विशेष नानाधनयतिभिरस्य नयोदिताभि। वैस्त्य समस्तमपि वासर्वेसनिभस्य कोशीबभूव कुतुकै सह कौरवाणाम्॥ पारेसिन्धु श्रथितमैथित प्रत्यह वर्धमान सोढुपार्थबभ्युदयमपटो स्वात्मजस्यानुरोधात्।


सदचिदुत्पन्ने चक्षुषुत्कटानुरागादिंति भव। चमस्य यमस्य तनय युधिष्टिरम् धर्मस्य प्रथमपुरुषार्थस्य तनय मूर्त चर्ममिव स्थितमित्यपि। 'आत्मा व पुत्रनामासि' इति श्रुतेरिति भाव। तपनियपीठमारोप्य । कनकपीठे उपवेश्येत्यर्थ। आवर्जितैरानमितै, समुद्रगङ्गादिभ्य आनितैरिति चा। कलशेषु वारिभि पुण्यै मन्त्रपूतैश्र्च जलैरभ्यषिञ्चत्पट्टाभिषेक कृतवन्। 'उपसर्गात्सुनोति -' इत्यादिना अङ्व्यवयेऽपि षत्वम्। पौराश्र्चनन्देन चिरात्कङ्क्शितलाभजनितेन यानि बष्पस लीलानि तैदौचित्यादिति भाव। पौरास्तद ननन्दुरिति परमर्थ। व्तयञ्जकाप्रयोगाद्रम्योत्प्रेक्षा। बसन्ततिलका वृत्तम्॥ १४॥

आबिब्रत इति। वरणिं भूमिमङ्गदेन केयूरिण सह निर्विशेष तारतम्यराहित्य यथा तथा बिभ्रतो हेलया भुजेन वहत इति प्रभवोत्कर्षे। वसवसनिंभस्येन्द्रतुल्यस्य अस्य युधिष्टिरस्य नयेन षष्टाशग्रहणरूपेणोदिताभि। आजिताभिरित्यर्थ। नानामनिकनकरौप्यादिरूपाणा वनानामायतिभिर्लभै समस्त वस्त्य गृहमपि। 'निशान्तवस्त्यसनदनम्' इति गृहनामखमर। कौरवाणा दुर्योधनादीना कुतुकै कुतुहलै सह कोशीबभूव वनभवनीबभूव मुकुलीबभूवेति च। युधिष्टिरस्य तादृक्समृञ्च्च दुर्योधनदयोऽखिद्यन्नित्यर्थ।'कोषोस्त्री कुङ्चले खङ्गपिधाने वनवेश्मनि' इति विश्र्व। महतामन्युदये खलना खेदस्य औत्सर्गिकत्वदिति भाव। अत्र धनगृहमुकुलयो श्र्लेषभित्तिकाभैदाध्यवसायमूला तिशयोच्किकीर्ण सहोत्तयलकार। 'सहोत्त्कि सहभावश्र्चेद्भासते जनरञ्जन' इति लक्षणात्॥१५॥

पारेसिन्ध्विति। अथ राजा धृतराष्ट्र प्रीतौ भक्तिप्रजारखन वनार्जनादिभि सतुष्टोपि पारेसिन्धु समुद्रतटपर्थन्त प्रथित प्रसिद्धम्। किंच अहन्यहनि प्रत्यह वधमान पार्थस्य युधिष्टिरस्याभ्युदयमैश्र्वर्ये सोढु क्षन्तुमपटोरशक्तस्य । तद


मातुर्दोषादिव बहेिरगाद्न्तरप्यन्धभावम् ।। १६ ।। तद्नु संसौबलीजानिरसौ बलीयसामर्षेण धर्षित सहजविनय धर्मतनयमाहूय कृतावहित्थो गिरमित्थमुत्थापयामास । ‘वत्स, सप्रतेि वारणावत पुरमुपेत्य वारणाननगुरोरुत्सव वार गाय विपदा निषेव्य सहानुजैस्तत्र वास्तव्यपौरजनभव्यया गिरा स्तव्यो निरवधिसुखामनुशाधि वसुधाम्’ इति । तस्याशय हृदि विदुन्नपि धर्मसूनु स्तातस्य वाचमविलम्ब्य तथेत्यगृह्णात् ।


सहिष्णोरित्यर्थ । खात्मजस्य दुर्योवनस्यानुरोधादनुसरणात् । तडुबोधनानुत्तेरिति यावत् । अनुजतनये युधिष्ठिरे यत्प्रेम तस्य मार्गे प्रयातु गन्तु मातुरम्बिकाया दोषात्सुरतसमये व्यासरूपावलोक्नजुगुप्साकृतनेत्रनिमीलनरूपाहि । नेत्रयो रिवेत्यर्थ । अन्तर्मनस्यपि । अन्धस्य भावमन्धत्वमगात्प्राप्तवान् । तत्तादृश प्रेम तल्याजेत्यर्थ । पुरा किल सल्यवल्याज्ञयाम्बिका पुत्रोत्पादनाय सगता व्यासेन । अथ तदूपदशनजनितजुगुप्साभयकृतलोचनमीलनाज्जात्यन्ध जनयामास धृतराष्ट्रमिति भारतकथात्रानुसधेया । मन्दाक्रान्ता धृत्तम् ॥ १६ ॥

तदन्विति । तदनु प्रेमल्यागानन्तर सौबली गान्धारी जाया यस्य सोबली जानि । ‘जायाया निइ’ इति निड् ! असौ धृतराष्ट्रो बलीयसा महतामर्षेण । द्वेषेणेत्यर्थ । धर्षित आक्रान्त सन् । सहज खाभाविको विनयो यस्य त धर्मतन्यमाहूय । कृतावहित्थाकारगोपन येन तथोक्तश्च सन् । खकैतवपरिज्ञा नभयेनेति भाव । इत्थ वक्ष्यमाणप्रकारेण गिर वाचमुत्थापयामासोत्पादितवान् । उवावेत्यथ ॥

वत्सेति । हे वत्स युधिष्ठिर, ख सप्रल्यद्य वारणावत नाम पुरमनुजैभ मादिभि सहोपेल्य वारणस्य गजस्येवानन मुख यस्य तस्य विझेशस्य यो गुरु पिता सदाशिवस्तस्योत्सव नैमित्तिकपाक्षिकादिक विपदा वारणाय निवारणाथ निषव्य तत्र वारणावते वास्तव्यस्य निवासिन पौरजनस्य भव्या कुशलान्वि तया गिरा स्तोतु योग्य स्तव्य सन् निरवधि अवधिरहित सुख यस्यास्ता वसुधा भूमिमनुजै सहानुशाधि परिपालयेत्युवाचेति पूर्वेणान्वय ॥

तस्येति । धर्मस्य यमस्य सूनुर्युधिष्ठिर । ‘सूनु पुत्रेऽनुजे रवै' इति विश्• । तस्य कृतावहित्थस्य तातस्य तुिर्घतराष्ट्रस्याशय दुष्टाभिप्राय हृदि वि दञ्जानन्नपि । ‘अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जन' इति न्यायादिति भाव । अवि


१ ‘वास्तव्यो गिरा पौरजनमुवास्तव्यो' इति पाठ २ ‘सुखेन’, ‘सुखम्’ इति पाठ

तत्तादृशेषु गुरुशासनपालनेषु कूलकष गुणगणेन कुल हि पूरो ॥ १७ ॥ धर्मनुजै साक तद्राि तत्पुर ययौ । कर्मचोदनया जीव कायमन्यमिवेन्द्रियै ॥ ! १८ ॥ सविनयमथ दर्शित महीय सचिववरेण पुरोचनेन शत्रो । जतुगृह्यमभजन्त तत्र पार्था जगदिव नूनमशेषवस्तुपूर्णम् ॥ १९ ॥ तत्र ते विदुरभृत्यभाषितै सौबलेयशतमन्युहेतुना। ।


लम्ब्य कार्याकार्यालोचने कालक्षेपमकृत् तथा वारणावत गच्छामीयुक्तप्रकारा वाचमगृह्माद्धृतवान् । उवाचेति यावत् । नन्विदमयुक्तम् ‘गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानत । उत्पथप्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥’ इति याया दित्यत आह--तदिति । पूरो कुरुवशजस्य राज्ञ कुल तत्तादृशेष्वतिदु ख करत्वेन दुर्भरेषु गुरो पितु शासनमाज्ञा तत्पालनेषु तत्करणेषु विषये गुणाना विनयविवेकादीना गणेन कूलकष परिपूर्ण खलु । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्था न्तरन्यास । पूरुर्नाम पुत्र पितुर्ययातेर्जरा परिगृह्य जुगुप्सिता दशसाहस्रवत्सरा न्स्खतारुण्य तस्मै दत्तवानिति भारतया । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ १७ ॥

धर्मेति । धर्मभूर्युधिषीिरस्तस्य धृतराष्ट्रस्य गिरा तत्पर वारणावत प्रति अनुजै साक जीवोऽन्त करणप्रतिबिम्बितचैतन्य कर्मण प्रारब्धस्य चोदनया प्रेरणया इन्द्रियैश्चक्षुरादिभि सह अन्य काय देहान्तरमिव ययौ प्राप्तवान् । उपमालकारः । तेन हस्तिनपुरस्यागो देहत्यागवदतिदु खायाभूदिति प्रतीतेरलका रेण वस्तुध्वनि युग्मविपुलवृत्तम् ॥ १८ ॥

सविनयमिति । अथ वारणावतप्राप्यनन्तर तत्र वारणावते पार्थं अशेवैर्वस्तुभिर्भाग्यै पूर्णमत एव महीय रमणीयम् । कि च शत्रोदुर्योधनस्य सचिववरेण मन्त्रिमुख्येन पुरोचनेन नाम्ना म्लेच्छेन सविनय यथा तथा दक्षाित विशापित जतुगृह लाक्षागृह नून नव जगलोकान्तरमिवाभजन्त विविशुछ । उपमणकार । अत्र शत्रो सचिववरेणेत्युक्त्या तळूहस्य वासायोग्यल ध्वन्यते । पुष्पिताग्रावृत्तम् ॥ १९ ॥

तत्रेति । ते पार्था विदुरभृत्यस्य त-श्रेषितखनस्य भाषितैर्वाक्यैर्धर्यो वनो जतुगृहदाहाद्युष्मान्मारयिष्यतीत्यादिभिस्तत्र तस्मिजतुवानि लाक्षागृहे सौबलेया- ना दुर्योधनादीना यच्छत तस्य मन्यु क्रोध स एव हेतुर्यस्य तेन । सौबळेयो दुर्योधन एव शतमन्युरिन्द्रो हेतुर्यस्य तेनेति च । ‘शतमन्युदिवस्पति ’ इतीन्द्रनाभस्ख मर ! धनजस्य बढेरर्जुनस्य च प्रापणेन पूरणेन परा सख्याभिन्न पञ्चता मरण पञ्चतामपि परा वनजयप्रापणेन जतुधाम्नि मेनिरे ॥ २० ॥ शिशमयिषुरपि द्विषा स मन्त्री निभृतशरारुरिमान्निगूढभावान् । अवसरमनलावृते निकेते प्रतिदिनमेधयितु प्रतीक्षते स्म ॥ २१ ॥ जातुचिदपरे सह पञ्चभिर्युत्यभावमिषामीषाममिषफलेषु विष निनीषन्त्या निषायोषित इव तस्य पुरोचनस्य निद्राया मपि द्राघिमाण दातुकामेन तत्र सद्मनि क्षणदायामाशुशुक्ष णि क्षणान्निक्षिप्य जननीसोदरजननीचेतरसवेशमुखमणिमध्यय मानभुजशिखरसीमेन भीमेन तैस्माद्धेहाद्विदुरकिकरकृतलि झ्या सुरङ्गया निर्जग्मे ।


मेनिरे ताकिंतवन्त । ‘धनजयोऽर्जुने वह’, ‘स्यात्पञ्चता कालधर्म ’ इति विश्व म । रथोद्धतावृत्तम् ॥ २० ॥

शिशमयिषुरिति । निभृत प्रच्छन्न स चासौ शरारुर्धातुक इति विशे व्यत्वविवक्षया समास । द्विषा मन्त्री स पुरोचनो निगूढो दुर्विज्ञेयो भावोऽभि प्रायो यैषा तान्। अप्रकाशितविदुरमृत्यभाषितानित्यर्थ । इमान्पर्धचनलेनाग्नि नावृते दग्धे निकेते जतुगृहे । शम क्षय प्रापयितुमिच्छु शिशमयिषुरपि सन् । प्रतिदिन दिनेदिने एधयितु ववयितुमिति विरोध में वहेरिन्धनीकर्तुमित्यवि- रोध । अतएव विरोधाभासालर । अवसर समय दहनयोग्य प्रतीक्षते स निपेक्षितवान् । पुष्पिताश्रावृत्तम् ।। २१ ॥

जात्विति । जातुचित्कदाचिद्धेयभावस्य परिचारकत्वस्य मिषाद्वयाजात् अमीषा पार्थानामामिषेषु भोग्येषु फलेषु रसालादिषु । आमिषेषु मासेषु फलेष्विति वा । ‘आमिष पलले क्लीबे त्रिषु स्याद्भोग्यवस्तुनि” इति विश्व विष गरल नेतु प्रापयितुमिच्छन्त्या निनीषन्या निषादयोषितो दुर्योधनप्रेषि ताया किराया इवापल्यैस्तत्पुत्रै पञ्चभि सह तस्य निभृतशराणे पुरोचनस्य मियामपि द्राधिमाण दीर्घत्वम् । दीघनिदासज्ञ मरणमिति यावत् । दातु कामो यस्य तेन, जनन्या कुन्या सोदरजनस्य युधिष्ठिरादेश्च नीचेतरमनल्प सवेशमुख शो मणिमयो मय इवाचरन्ती मणिमञ्चयमाना मुशिख रयो मया अदेल्लो यस्य तेन । नीचेतर सससुखहेतुरिति वा व्याख्येयम् । सुखहेतौ सुखे सुखम्' इति विश्व । भीमेन तत्र तस्मिन्सद्मनि जतुगृहे आङ्


१ ‘आसिन्धु’ इति पाठ २ ‘तस्मातृवइति नाति कचिद,

पार्थद्विषा विग्रह़्मेकमेक विभज्य सप्तापि शिखा कृशानो ।
स्वीकृत्य तृप्ता स्वशिर प्रकम्पै शंश्र्लाघिरे तत्र सभीऱपुत्रम् ॥ २२ ॥

प्रपश्यतां पौरनृणा साक्रामिक रोगमिवाघितपम् ।
आबित्रतामश्रुभिरेव शान्तिरापादि तत्राग्निह्ठात्क्रियाया ॥ २३ ॥
तत्रालये द्ग्घतनूनथैतान्निश्र्चित्य पार्थान्निजवचारवाचा ।
दु खापदेशेन सुयोघनाद्या समोद्बाष्प ससृज्रु सभायाम् ॥ २४ ॥

शृक्षणिमजग्नि निक्षिप्य । 'शिस्यवानाशुशुक्षणि' इत्यग्निनासखमर । क्षणादजग्निनिक्षेप काल एव । अन्यथा स्वेषामययातङ्कापत्तेरिति भाव तस्माद्रु हाल्लाक्षागृहात्क्षणदाया रात्रौ किकरेण भृत्येन कृत लिङग निर्गमनचिह्र यस्यास्त्या सुरङग्या विलेन निर्जग्मे निगतम् । गमेर्भावे लिट् । 'अग्निदो गरद्श्र्चैव' इत्यदिना वह्रिविषदातृपुरोचनकिरात्यो । 'आततायिनमायन्त हन्यादेवाविचारयन्' इत्यादिस्मरणाच्च तद्वघो भिमस्य नानुचित इति घ्येयम् ॥ 
 
      पार्थेति । तत्र कृशानोरमे सप्तपि शिखा पार्थद्विषा किरातीतत्पुत्रपुरोचनानामेकमेकमेकैक विग्रह् शरीरं विभज्य विभाग कृत्वा । खीकृत्य आखाद्य चेत्यर्थ । तृप्ता सत्य स्वशिरस आत्माग्रभागस्य प्रकर्षेण कम्पै समीरषुत्र भीम शश्र्लाघिरे श्र्लाघन चकुरिवेत्युत्प्रेक्षा व्यञ्ञकाप्रयोजगाग्दम्बा । श्र्लाघते क्र्तरि लिट् । उपजातिवृत्तम् ॥ २२ ॥
     
      प्रपश्यतमिति । प्रभाते प्रात प्रपश्यतामग्रिह्ठात्क्रियायामिति लभ्यते । अतएव सक्रमादागत साकमिक रोगमक्ष्यामयादिमिव स्थितम् । आघिना स्नोव्यथया यस्तापस्वमाबिभ्रता पौरनृणामश्रुभिरेव । तत्र जतुगृहेऽग्ने सबङ्घिन्या हठात्क्रियाया बलाद्याहस्य शान्तिर्नर्वापणयापादि कृता । पद्यते कर्मणि लुड् । ताट्टग्घर्मशीलाना किमिदमाकस्मिकमापतित बतेति पौरा ररुदुरित्यर्थ । उपजातिवृत्तम् ॥ २३ ॥


     तत्रेति । लक्षागृहदाहानन्तर निजानामात्मीयाना चाराणा वाचा वक्येन दग्घा सह मात्रा पाण्डवा इत्यादिना तत्रालये जतुगृह एतान्पार्थान्द्ग्घा तनु शऱिऱ येषा तथोक्तान्निश्र्चित्य सुयोघनाद्यास्तदानीं सभाया दु खस्यापदैशेन समोदबाष्प ससृजुर्मुमुचु । अद्य जात निष्कण्टमकमस्मत्सत्साम्राज्यमिति मुमुदुरित्यथं । यतु 'दग्घतनूनैतान्पुरोचनादीन्पार्थान्निश्र्चित्य तत्त्वेन शात्वेत्यर्थे' इति नृसिंह , तन्न । पुरोचनादिनां प्रकृतत्वाभावेनैतच्छब्देन  तत्परामर्शायोगात् । अन्यथा उत्तरगद्येऽप्येतानवतार्येत्यत्र तत्परमर्श किं न स्यादिति । इन्द्रवञ्रावृत्त्म् ॥ २४ ॥

तावत्सोऽपि गन्धवहसूनुरन्धतमसबेन्धुर सक्यिजवसमुत्थित- मरुदुत्पाटितवरुविटपवेसतिविघेटनसमुद्भान्तशकुन्तर्कुलनिबद्वनि‌- ध्वानमध्वान विलङ्घय कस्यचित्काननकासारतीरतरोरधिपरिसर- मेतानवतार्य तदीयपरिरक्षणविचक्षण क्षणमवतस्थे ।

तत्र कापि तरुणी तडिदाभा त ययौ जतुगृहे सुहितेन ।
चूषणाय तमसा वनमार्गे चोदिता हुतवहेन शिखेव ॥१५॥
अधरोष्ठविभाघरेखिका सुद्यशोऽस्या वढनेऽस्ति वा न वा ।

‌---‌-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

   तावदिति । तावत्सुरङ्गानिगमसमकाल एव स गन्धवहस्य वायो सृनुर्भी मोऽप्यन्धतमसेन गाढतमसा । 'ध्वान्ते गाढेऽन्वतमसमू' इत्यमऱ ।बन्धुरे सान्द्र सक्यिनोरुवौर्जवाद्वेगात्समुत्थितेन सतातेन मस्ता वायुनोत्पाटितानामुन्मूलिताना तरुणा विटपेषु शाखासु या वसतय कुलायास्तासा विघटनेन नाशेन समुद्भ्रान्ता नामाकाशमुत्पतिताना शकुन्ताना पक्षिणा कुलेन नेचद्धो निध्वान कोलाहल रवो यस्मिस्तमध्वानमरण्यमार्ग विल्ङ्घचातिऋम्य कस्यचित्कानने कासारस्य सर सस्तीरे परिरक्षणे समीपे एतान्कुन्त्यदीनवता र्योपवेश्य तदीये कुन्त्य दिसबन्धिनि परिरक्षणे दुष्टसच्वेभ्यस्त्राणे विचक्षण कुशल सन क्षणमवतस्ये स्थितवान् । 'जागरूक' इति पाठस्त्वनुप्रासमङ्गादुपेक्ष्य । यतु तावतू 'दुर्यो वनाद्यानन्दसमये इति न्रसिह, तत्र । दुर्योधनाद्यानन्दस्य भीमगमनारण्य-स्थित्योक्येकक्वलिकत्वस्यासभाव्यतया सदर्मविरोघात् । यदपि 'अथवा भीमनि र्गमनानन्तरम् ' इति व्याख्यान्तरम् , तदपि न । भीमनिर्गमनानन्तर भीमोऽव तस्थ इति सदर्भविरोधात् ॥
    तत्रेति । तत्र तत्र मूले तडितो विद्युत इवाभा यस्या सा जतुग्रहे सुहिते नानथ्यवस्तुकवलनतृप्तेन अतएव हुतवहेनाप्रिना वनमार्गे तमसा चूषणाय ध्वसनाय चोदिता शिखा ज्वालेव स्थिता क्वपि तरुणी त भीम ययौ प्राप । अत्र जतुगृहसुखपदार्थहेतुक्काव्यलिङ्गोज्जीविताग्रिशिखात्वोत्प्रेक्षेति त्योरङ्गङ्गिमावेन सकरस्य तडिदामेत्युपमया ससृष्टि । स्वागता वृत्तम् ॥१५॥
   अधरोष्टेति । अस्या भीम प्रत्यागनताया पुरोवर्तिन्या इति वा । सुहशो वदने मुखेऽधरस्यौष्टस्योर्ध्वस्य च द्वयो । विभज्यतेऽनयेति विभागा रेखैव रेखिका । अक्सशब्दसनियोगादुपरितनौष्ठ एवौष्ठशब्दो वर्तते । अर्थस्य च द्वित्वाह्विव चनमित्योष्ठाघरावित्यत्र विवृतमिति । सास्ति वा न वेत्युक्तप्रकार सशय तस्य भीग्वस्य ह्मदि परिमार्ष्ड त्रिल निवारयितुमिवेत्युत्प्रेक्षा । सा तस्णी मौन्मत्यजतू ।

   १ 'धुरधर' इति पाठ २ 'वसति' इति नास्ति कचित् ३ 'विधदृन' इति पाठ ४ 'कुलबद्ध' इति पाठ ५ 'जगरविचक्षण' , 'विचक्षणजागर' इति पाठ ६ 'सुखितेन' इति पाठ                      
        इति सा हदि तस्य सशय परिमार्ष्टु किल मौनमत्यजत् ॥२६॥
           ऐता प्रशास्ति मुजया वनराज्यसीमा-
             मेक स्वय नरभुजाभृषभो हिडिम्ब ।
        अर्धाशभाग्जनवधे सममन्तकेन
           तुल्याभिधानपदया स्वसृमान्मया य  ॥२७॥
        वीतशडक्क तेऽद्य तिष्ठत कीदृश ककुदमिल्यय मम ।
        चित्तरडग्मुवि नृत्तकौशलीमुत्तरड्गयति चित्रलासक ॥२८॥
           रुधिर पातुकामेन तेन वो हन्तुमीरिता ।
           अधर पातुकामास्मि ते रूपसपदा ॥२९॥
        अद्य ते सविधमापतेदसौ हृद्यमेत्दुचित वच शृणु ।

उवाचेल्यर्थ। अत्र मौनल्यागे तादृशस्रशयवारणफलकत्वोत्प्रेक्षया तन्मुखकान्ति- नेगनिग्यम्। तथा दृष्टिप्रतिरोधकमिति वस्तुप्रतीतेरलकारेण वस्तुध्वनि । औप-च्छन्दसिक्म् ॥२६॥

   तदुक्तिप्रकारमेवाह्‌-एतमिति । नरभुजा मनुष्याशनाना रक्षसामृषभ श्रेष्ठ अतएव जनाना वधे हिंसाया विषये जन्तकेन सम यमेन सहार्धोश तुल्यभाग भजतीति तथेक्त हिडिम्बो नाम राक्षस स्वयमे कोऽसहाय सन्नेव भुजया । बाहुबलेनेत्यर्थ । एता वनराज्यसीमा प्रशस्ति रक्षति । एतद्वनस्य राजेत्यथ । 

यो हिडिम्बस्तुल्यमभिन्नमभिवानपद सग्नाशब्दो यस्वास्त्या मया स्वसृमान् । त्स्याह भगिनीत्यर्थ । स हिडिम्ब इति सबन्ध । वसन्ततिलका त्रुत्तम् ॥२७॥

   वीतशङ्क गतभय यथा तथा अद्य तिष्टतस्ते तव ककुद वैर्य कीदृशमित्युक्तप्रकारोऽय चित्रमस्चर्यमेव लासको नर्तक मम चित्तमेव रङ्गभूर्नाव्यदेशस्तस्या नृत्त्कौशलीं नाय्चनैपुण्यमुत्तरङ्गयति वर्धयति । अत्याशर्यमत्र त्वदवस्थानमित्यर्थ। रथोद्धता रुत्तम् ॥२८॥
   रुधिरमिति । किच रुधिर युष्मद्रक्त पातु कामो यस्य तथोक्तेन तेन हिडिम्बेन वो युष्मान्हन्तुमीरिता प्रेरिताह ते तव सबन्विन्या रुप्स्य सौन्दर्यस्य सपदा समृध्द्या हेतुनाघर भवदोष्ठमाधुर्य पातुकामास्मि । इद ततोऽप्यास्रर्यम्। यद्युष्मान्हन्तुमागताया मम विस्मृल्य सर्व त्वद्रूपसपदा त्वयि

रागोदय इत्यर्थ । अत्र विरुद्धात्कार्यसपत्तिरूपो विभावनाभेद । युग्मविपुलाहृत्तम्॥२९॥

   अद्येति । किचासौ हिडिम्ब । हे वीर, ते तव सविध समीप प्रल्यापतेदागच्छेत् ।अत हृद्य मनोग्नमत एवोचितमेतद्वक्ष्य्माण वच शृणु ।

ममेति शेष ।


१ 'एना'इति पठ मारण रिपुषु तन्वतामुना मा रण कुरु महान्बलेन स ॥ ३० ॥ उपयामविधौ त्वरस्व मे कृपया मारशरा शरारव । दिवि वा भुवि वाथ दिक्षु वा रमये त्वामुपनीय रहसा ॥ ३१ ॥ इत्येना भाषमाणा रजनिचरपति क्रोवलिङै स्फुलिङ- र्दग्धेवाक्ष्णोरमीक्ष्ण स्फुघटितभुजास्फोटवाचाटिताश । बिभ्राणो बभ्रुकैश्य त्वमिह् वससि को मृत्युक्त्रार्धजग्धो दुर्बुद्वे तिष्ठ यासि क रपुनरिति गिरा मेदुर प्रादुरासीत् ॥ ३२ ॥

   तस्मिन्रक्षसि नेदिष्ठे तादृक्षपरुषाक्षरे ।
   अपमृत्युरिवोद्स्थादनिलस्यात्मसभव ॥ ३३ ॥

रिपुषु शत्रुषु विषये मारण वघ तन्वता कुर्वता अमुना हिडिम्बेन सह रण युद्ध मा कुरु । यत स हिडिम्बो बलेन महान्सर्वोत्तर । अत्र बलागधिक्येन रणाक्र- णसमर्थनाद्वाक्यार्थहेतुक काव्यलिङग्म् । रथोद्धतावृत्तम् ॥ ३० ॥

 उपयामेति । किच हे वीर, त्व कृपया दयया मे ममोपयामविधो विवाहक-

र्मणि विषये त्वरस्व प्रवनो भव । यतो मारस्य मन्मत्स्य शत्रोश्च । 'मारौ मन्मथशात्रवौ' इति विश्व । शरा बाणा शरारवो घतुका । अथ म- द्विवाहानन्तर दिवि स्वर्गे वा भुवि वा दिक्षु काङ्ङ्गितासु वा रहसा वेगेन त्वामुप- नीय त देश प्रपय्य रमये त्रीडयामि । स्वस्या कामवारित्वादिति भाव । औपच्छन्दसिकम् ॥ ३१ ॥

 इतीति । इत्युक्तप्रकरेन भषमाणा वदन्तीम् । भीममिति शेष । एना

हिडिम्बा क्रोधस्य लिङ्गैश्चिरैरक्षणो स्फुलिङ्गैरग्निकणौ । तत्प्रयैरीक्षणैरिति यावत् । दग्धा दहत्रिव स्थित इत्युतप्रेक्षा । तृन्नन्त्वात् 'नलोक-' इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेव । अभीक्ष्ण मुहु स्फुटै प्रकटैर्धटितयोरन्योन्य सघृष्टयोर्भुजयो- रास्फोआटैरास्फालनशब्दैर्वाचाटिता मुखरिता आशा दिशो येन तथोक्त । बत्रु कपिलवर्ण कैशव केशवृन्द बित्राणो वहन्रजनिचरपतिर्हिडिम्ब । हे दुर्बुद्वे मूढ, इह मदीये वने वससि मृत्योर्वक्रेणार्धे जगधो भक्षितस्त्व क । तिष्ठ । पुन इत पर क्क कुत्र यासि गच्छसि । इत्युक्तप्रकारया गिरा वाचा मेदुरो मुखर सन् प्रादुरासीदाविर्बभूव । स्त्रग्धरा । यत्तु 'स्फुट यथा तथा घटितस्य सुश्लिष्टम्य रण इति शेष' इति नृसिंह, तत्र । समस्तपदमध्ये शेषपूरणे समासानुपपत्ते 'समर्थ पधविधि ' इत्यनेन पदान्तरसापेक्षस्य समासप्राप्तेनिषेधात्, च्युसं- स्कृतिदोषापंते, व्याख्वासप्रदायविस्द्वत्वाच्चेति ॥ ३२ ॥ तस्मिन्त्रिति । तादृक्षाणि तादृशानि 'दुर्बुद्वे' इत्यादीनि परुषाणि निष्टुराष्य- क्ष्रराणि वचनानि यस्य तस्मिंस्तथोक्ते तस्मिन्रक्षसि हिडिम्बे नेदिष्ठे सनिहिते


वृक्षेण वृक्ष गिरिणा गिरीन्द्र हस्तेन हस्त वचसा वचश्र्च। परस्परेण प्रतिरुध्य घोर समीकमेतौ सममादधाते॥३४॥ स्वसु समक्ष स्वयमेव मुष्टया बल बिडौजा इव वज्रसख्या। हिडिम्बमेन यमराजधानीकुटुम्बिमुख्य कुरुते स्म भीम॥३५॥

 तदनु तिमिरकदम्बेनेव हिडिम्बेन निर्मुक्तात्तस्मादहर्मुखादिव वनात्सध्ययेव सरागया तया कमलपालिरुया सह तपनभानव इव राजसूनवस्ते निष्कम्य शालिहोत्रमुने सरसि वीतिहोत्रभास

व्यास भगवन्तमासेव्य तत्र तन्निदेशादहानि कतिचिदतिवाहयाचक्रु।


सति।अनिलस्यात्मसभवो भिमोऽपमृत्युकालिकमृत्युरिवोदस्थादुत्यितवान्।युध्दाय सनध्दोऽभूदित्यर्थ।अत्र 'नाश्र्लील कीर्तयेत्' इति परषवसाममङ्गल त्वस्मरणात्तत्कीर्तनेन हिडिम्बस्य मरणात्मकामङ्गलस्फोरणाय भीमेऽपमृत्यूपमेत्यलकारेण वस्तुभवनि॥३३॥

वृक्षेणेति।एतौ भीमहिडिम्बौ वृक्षेण वृक्ष परस्परेणान्योन्येन प्रतिरुध्य निवार्य।इति पदद्वयमग्नेऽपि योज्यम्।गिरिणा गिरीन्द्रम्,हस्तेन् हस्तम्,वचसा वचश्र्च,एव सम तुल्य घोर दारुण समीक युध्दमादधाते कुरुत।उपजातिवृत्तम्॥३४॥

स्वसुरिति।भीम स्वय वज्रस्याशने सख्या।तद्वदतिसारयेत्यर्थं।मुख्या मुष्टिघातेनैव।न त्वायुधेनेत्यर्थं।स्वसुर्भगिन्या हिडिम्बाया समक्ष प्रत्यक्षे एन हिडिम्ब बिडौजा इन्द्रो बल बलासुरमिव यमराजधान्या कुटुम्बिषु वास्तव्येषु मुख्य कुरुते स्म।अवधीदित्यर्थं।उपमालङ्कार:।उपेन्द्रवज्रा॥३५॥

तदम्बिति।तदनु हिडिम्बवधानन्तरं तिमिरस्य कदम्बेन समूहेनेव हिडिम्बेन राक्षसेन निमुक्तात्।उभाभ्यामपि व्यक्तादित्वर्थ।एवमग्नेऽपि।अहर्मुखात्प्रात कालादिव तस्माद्वनाध्दिडिम्बारण्याद्रागेण रक्तकान्स्या अनुरागेण च सहितया सध्ययेव तया कमलपालिकया हिडिम्बया सह निष्कम्य विनिर्गत्व तपनस्य सूर्यस्य भानव किरणा इव ते राजसूनव पाण्डवा शालिहोत्रस्य नाम मुने सरसि।तत्तिर इत्यर्थ।वीतिहोत्रस्य अग्नेरिव भा कान्तिर्यस्य त भगवन्त व्यास मुनिमासेव्य तस्य व्यासस्य निदेशादाग्नाया कतिचिदहानि दिनानि तत्र शालिहोत्रमुनिसरत्तीरेऽतिवाहयाचकुर्गमयामासु।अत्र निर्मोचनक्रियया।


१ 'वनमध्यात्' इति पाठ २ 'सदसि' इति पाठ ३ 'कानिचित्' इति पाठ पुत्र तत्र घटोत्कट पवनभूसडगानडगातुरा

 प्राप्त सर्वगुणौर्मनोजवसता प्रासूत नत्कचरी।

कुर्या व स्मृत एव कर्मसु हरे शक्तेरपि स्त्रसना‌-

 मित्थुक्त्वा स पितॄन्यथाभिलवषित युक्तस्थया निर्यनौ॥३६॥

ततस्ते वन्याशनैर्धन्या धारितवसुधासुधाशनाकृतय प्रावृषमिव वन्याशनैर्धन्या धारितवसुधासुधाशनाकृतय प्रावृषमिव बकबलाक्रान्ता पातालभुवेमिव प्रत्यह वर्धमानबलिशोकामङ्गराज्यसीमामिव सूर्यतनयानुकूलप्रतिष्ठा रविरथाक्षधुरमिवैक


वनप्रात कालयोनिर्गमनकियया वमैक्येन प्रस्तुताप्रस्तुतास्पद् दीपकदूयम्।तथाहि हिडिम्बतम कदम्बयोर्गम्यमाद्वयम्।चतुणामेषा वीतिहोत्रभासमित्युपमया ससृष्टि॥


   पुत्रमिति। तत्र शालिहोत्रसरस्तारेऽनङ्गातुरा कामपीडिता नक्तचरी ह्ऱिडिम्बा पवनबभुवा भीमेन सह सङगात्सहभोगाद्वेतो सवैगुणै शौर्यबेयादिमिर्म नोजवसता पितृतुल्यत्व प्राप्तम्।रीमतुल्यमिति यादत्।'अद्य मनोजवस पितृसनिभ ' इत्यमर।घटोत्कच नाम पुत्र प्रासूत जनयामास।स घटो त्कचस्तु 'भो पितर ,वो युष्माक कर्मसु कार्यसमयेषु स्मृत एव । इद्रदत्तकर्णप्रमुक्तशक्तयायुध्स्यापीति च। स्त्रसना च्धुति कुर्याम्' इत्युक्तप्रकारेण पितॄन्युविष्ठिरा दोन्प्रत्युक्त्वा तया हिडिम्बया मात्रा युक्त सन् यर्थाभलषित स्वैर यथा तथा निर्ययौ निर्गतवान् । यत्तु 'सवैंगुणैरुपलक्षित मनोजवसता मनोजवसत्व।प्राप्तम् इति नृसिह , तत्तस्य उक्तकोशानभिग्नताविलसितमेवेति नास्माकमाग्रह।

शादूलविक्रीडितम्॥३६॥

 तत इति। ततो घटोत्कचनिगमनानन्तर वनेभवेवन्यैरशनै कन्दमूलादिभिवन्या श्लाघ्यास्ते पाण्डवा वारिता वसुवाया भुवि सुवाशना देवा । ब्राह्मणा इति यावत् । तेषामाकृतिवेषो येस्तथोक्ता सन्त बकस्य नामासुरस्य बलेन मृत्यामात्यादिनाक्रान्ताम्।बक्पक्षिकुलाक्रान्तामिति च । अत एवा प्रावृष वर्षर्तुमिच स्थिताम्।एवमग्रेऽपि।अहन्यहनि प्रत्यह वर्वमानो बलिना बकासुरदेत्येन य शोक स यस्या ताम्। वर्वमानवैरोचनशोका च।पातालभुव पाताललोकमिव ।पाताले नागपाशेबलेर्बद्धत्वादित्यन्यत्र भाव।सूर्यतनययाया यमुनाया अनुकूल तीरे प्रतिष्ठा स्थितिर्यस्यास्ताम् । कर्णेचितपालनामिति च ।अङ्गराष्यसीमा अङ्गारव्य देशमिव एकचका तत्सग्ना^म्।एक चक्र रथाङ्ग यस्यास्तामिति च । रविरथस्य

द्वितीय स्तबक

५९ चक्रा पुरी क्रमादाक्रम्य कस्यचिदृहमेधिनो गृहमध्यमेत्य सुखम- भिक्षामष्टद्भिरथ तत्र पृथाकुमारै- रथं विभज्य पृथगर्पितमंन्नराशिम् । आकण्ठमभ्यवहरनंखिळे प्रतीकै पुत्रो बभूव मरुत पुनरुक्तपोष ॥ ३७ ॥ तत्र तत्र द्विजैरेते पृष्टा नाश पृथाभुवाम् । इत्यूचुबंयमत्रैव विद्मस्तेषा तु सस्थितिम् ।। ३८ ।। यक्षेण केनापि हतो हिडिम्ब इति ब्रुवाणेषु मिथो द्विजेषु । आकूतगर्भ हसित सगणैश्चक्रुर्मुख वीक्ष्य समीरसूनो ॥ ३९ ॥

-

-

सूर्यरथस्य सबन्धिनीमक्षथुर चक्रावलम्बितिर्यग्दरबिशेषमिव पुरीं क्रमात्कतिप यप्रयाणैराक्रम्य प्रय कस्यचिद्दहमेधिनो गृहस्थस्य गृहमध्यमेत्य सुख यथा तथा अध्यवात्सुवसन्ति स्म । वसते क्र्तरि लुङ् । अत्र बकबलाक्रान्तामित्यादी शब्दमात्रसाधम्र्थान्छेषचतुष्टयसस्सृष्टि –‘प्रकृताप्रकृतोभयगतमुत चेच्छन्दमा त्रसाधम्र्थम् । श्लैषोऽय श्लिष्टख सर्वत्रायद्वयेनान्ये ॥' इति लक्षणात् ॥

भिक्षामटद्भिरिति । अथ एकचक्रपुरप्रपेशानन्तर तत्र एकचक्राया भि क्षामटद्रि । भिक्षानमाचरद्भिरित्यर्थ । पृथाकुमारै पायैरन्नराशे । आर्जिता दति शेष । अर्थ समाश यथा तथा विभज्य पृथगपितमश्नराशिंमाक्ण्ठ क्ण्ठपर्यन्तमभ्यवहरन्भुञ्जानो मरुतो वायो पुत्रो भीम अखिलै प्रतीकैरवयवे पुनर्मुक्तो द्विगुणित पोषो मासलव यस्य तथोक्तो बभूव । अतिमासलोऽभूदि त्यर्थ । वसन्ततिलका ॥ ३७ ॥

तत्रेति । एते पाण्डवा तत्र तत्र गोष्ठषु द्विजैह्मणं पृथाभुवा पाण्डवाना नाश दाहजन्य पृष्टा कि नष्ट इत्यनुयुक्ता सन्त वयमत्र एकचक्रायामेव तेषा तु सस्थितिं नाश सम्यक्स्थिति व विद्यो जानीम इत्युक्तप्रकारमूचु । अत्रैव वर्तमानाना थमस्माक नाशवार्तेति भाव ।

॥ ३८ ॥

यक्षेणेति । केनाप्यनिशंतनामगोत्रेण यक्षेण हिडिम्बो हत इति द्विजेषु मिथोऽन्योन्य ब्रुवाणेषु कथयत्सु सत्सु समान एकसिन्गभे भवा सगणं सहना युधिष्ठिरादय समीरसूनोर्भामस्य मुख वीथ्याकूतोऽभिप्रायो गर्भ यस्य तथोक्त


१ ‘गृहम्’ इति पाठ २ 'उपेत्य ’ इति पाठ ३ तनूजै ’ इति शठ ४ ‘अन्नराशे ’ इति पाठ ५ 'निखिलै १ इति पाठ एकदा सायमन्तगृहे निरवग्रह निष्पतद्भिर्बाष्पैस्तरङ्गितोत्तमा ङ्गमपत्यमुत्सङ्गभुवि पुरोधाय यातुधानापराधभयानुरोधेन मन्दित क्रन्दितमुत्सृजन्तीं कुन्ती समुपसृत्य विषानिदान विंप्रायताक्षी सम्राक्षीत् । सापि ता कृपालुतया हृदि लगद्दा गद्दाक्षरमाचचक्षे । साधयेयमिति धर्मसमुह सधति मिथुन परस्परम् । आधये परमनेकजन्मनोरावयोरजनि पापसमुह ॥ ४० ॥


इसित हास चॐ । नैते जानन्ति त्वया स हत इति साभिप्राय इसन्ति स्से त्यर्थ । उपजाति ॥ ३९ ॥

एकदेति । एकदा कदाचित्साय दिनान्तेऽन्तर्रहे यहाभ्यन्तरे निरवग्रह निष्प्रतिबन्ध निष्पतद्धि स्रवद्धि । ‘पृष्टिर्वर्ष तद्विघातेऽवग्रहावग्रहो समौ इत्यमर । बाष्पैस्तरन्नित सितमुत्तमाङ्ग शिरो यस्य तथोकमपल्य पुत्रमुत्सङ्गभुवि करवेशे पुरोधायाने कृत्वा यातुधानस्य बकस्य अपराधात्प्रतिकूलाचरणरूपाद्यद्रग तस्यानुरोध सरोधस्तेन मन्दित मन्द्ररव क्रन्दित रोदनमुत्सृजन्ती कुर्वन्तीम् । नि शब्द रुदन्तीमित्यर्थं । अन्यथा नगरमात्रस्येव क्षयापत्तेरिति भाव । विप्रस्य निजावासदातुरायताक्षी पनीं समुपसृत्य सनिधिं प्राप्य कुन्ती विषादस्य ङ खस्य निदान मुख्यकारणमप्राक्षीत्पप्रन्छ। पृच्छते कर्तरि छ ।

सेति । सा विप्रपन्यपि कृपाळुतया याशील्तया हृदि मनसि उगव्याघ्र- वन्गदो रोग शोकात्मको यस्यास्ताम् । महान्तोऽन्यसतापात्खिद्यन्तीति भाव । ता कुन्तीं प्रति गद्दानि दु खतरलान्यक्षराणि वचनानि यस्मिंस्तद्यथा तथाच चक्ष उवाच । दु खनिदानमिति शेष । चक्षते कर्तरि लिट् ।

साधयेयमिति । वर्म पित्रर्णापाक्रणरूप समृद्यतेऽनेनेति धमसग्रह पुन साधयेय सपायेयमिति हेतो मिथुन त्रीपुरुषौ परस्पर सदधाति सगच्छति । ‘प्रजया पितृभ्य एष वा अनृणो य पुत्री’ इति श्रुते । ‘प्रजायै गृहमेधिनाम्' इति स्मृतेश्च । महतामपत्यार्थमेव दारसग्रह इति भाव । अनेकानि जन्मानि पूर्वाणि ययोस्तयो । इति बहुतरपापसंचययोतनायैद बिशेषणम् । आवयोर्दम्प त्योस्तु पर केबलमाधये मनोव्यथार्थ पाप तत्फल डु ख संगृह्यतेऽनेनेति पाप- सग्रह अल्पायु पुत्रोऽबनि जात । अत्र पुत्रात्मधर्माय यतमानयोरल्पायु पुत्रात्मकंपपाँयाप्तिवर्णनाद्विषमस्रभेद । यत्तु ‘धर्मस्य सप्रह सपादनमिति व्या ख्यायि” इति, यत् ‘मिथुनसग्रह’ इति मृसिंहप्रापितम् , तन्यूनपरलादिदो- नेच्छेद्वािदुपेक्ष्यम् ॥ ४०


१ ‘उत्सङ्गभुवि पत्युरपत्य' इति पाठ अयि कि ब्रवीमि परिपाकमह्सा- भतिभीषणो बकइति क्षपाचर। स्वसुरादरात्स्वयमिवागतो यमो यमुनावनान्तमपलस्व्य वर्तते॥ ४१ ॥ मा भून्नाशो युगपदिति नो भीरुभिर्जातु पौरै पूर्वैर्लव्ध्वावसरमसकृत्प्रार्थनामि प्रक्रुप्तम्। एकैकस्मिन्नहनि वितरत्येकमेक पुमास नित्यै तस्मै वलिमिह जनस्तु्ङ्गमन्नस्य राशिम्॥ ४२ ॥ तादृश प्रलयकालकठोरो वासर स तु ममालयभूमे। द्वारि तिष्ठति बकात्परितुष्टात्पारितोषिकमिवाद्य जिघृक्षु ॥ ४३ ॥ बालानिव प्रवयसोsपि नराशनोsय ‌__________________________________________ अयीति। अयि हे सखि, अहसा पापानाम्। ममेति शेष। परिपाक दु खात्मना परिणाम कि ब्रवीमि क्थ वक्ष्यामि। अनिर्वाच्य भहु खमित्यर्थ। तदेव विशदयति-अतीति। अतिभीषणोsत्यन्तदारुणो बक इति बकसग्न क्षपाचरो राक्षस स्वसुर्भगिन्या यमुनाया आदरात्स्वय साक्षादागतो यम इवेत्युत्प्रेक्षा। यमुनाया वनान्त तीरारण्यमवलम्ब्याक्रम्य वर्तते। मा भूदिति। नोsस्माक सर्वेषा युगपदेक्काल नाशो मा भूदिति हे तो। भीरुभिर्भयलौरतएव पूर्वै पुरातनै पौररेतत्पट्टणवासिभिजातु कदाचिदवसर प्रर्थनावकाश लब्ध्वा असकृद्वहुवार प्राथनाभि प्रक्रुप्थ निर्णीतम्। एकैकस्मिन्नहनि एकमेक पुमास, तुङमत्युन्नतम्। पवतकल्पमिति यावत्। अन्नस्य राशि मेतदुमयरुप बलि नित्य दिने दिने तस्मै वकाय इह एतत्पट्टणे जनो वितरति ददाति। 'नित्य तस्मै' इत्यपपाठ। 'क्रुत्वा तस्मै' इति पाठस्त्वन न्वयित्वादुपेस्य। मन्दाक्रन्ता॥ ४२ ॥ तादृश इति। तादृश उक्तबलिप्रदानात्मक अतएव प्रमलयकाल इव कठोर प्राणिहिम्सकत्वाद्दारुणो वासरो दिन परितुष्टात् ब्राह्मणोsय वलि ददातीति प्रियवाक्यश्रवणेन सतुष्टात् बकाद्राक्षसात्पारितोषिक प्रियवाक्याहारदेयद्रव्य जिघ्रुक्षुर्गृहीतुमिच्छुरिव। ममालयभूमेर्निवासस्य द्वारि द्वारदेशे अध्य श्र्व प्रातरिति वर्तमान सामीप्ये वर्तमानत्वनिर्देश। तिष्टति। तप्तद्रुहवारानुपूर्व्या श्व प्रातर्बलिरस्माभिर्देय इत्यर्थ। स्वगताक्रुत्तम्॥ ४३ ॥ चम्पूभारते । भुजीत चेन्मम स एव हि पुण्यपाक । बालेन भाव्यमिति तद्वलिषु व्यवस्था कण्ठे पुन कलयति क्रकचस्य धाटीम् ॥ ४४ ॥ सतानमूलमद्भकमपत्यमास्त सवर्तकालसहजश्च स राक्षसेन्द्र । सभूयते च समय क्षपया महत्या सतीर्यता कथमिय स िमे विपत्ति ? ॥ ४५ ॥ इत्युदीर्य सरभसावगाहनह्यसमुद्मलित शोकसर पूरमिव नयन सलिल विद्वळ खेलयन्यै तस्यै ‘तनयेषु द्वितीय समरेष्वद्वितीय सुत सखि, ते’ दीयते । स एव तत्प्राणनाशने बलीभविष्यति । मा भैषी ’ इति सा नरदेवमहिषी प्रत्यश्रौषीत् ।


नपि भुजीत चेद्भक्षयेद्यदि स वृद्धभक्षणमेव पुण्याना पाको हि फल खळु । तन्मा श्रमपि नास्तीत्याह--बालेनेति । तस्य बक्स्य बालिषु विषये बालेन भाव्य भवितव्यमित्युक्तप्रकारा व्यवस्था प्राचीननिष्कर्ष पुन कण्ठे क्रकचस्य करपत्रस्य भाटी भी कलयति योजयति । आवयोर्दम्पत्योर्युद्धत्वात् तरुण पुत्र एवाय तद्वल्यर्थ देय इति महहु खमिति भाव । वसन्ततिलका ॥ ४४ ॥

सतानेति । सतानस्यास्मद्वशस्य मूलमविच्छेदकारणमिद पुरोवर्ति अपत्य पुत्र एकमेवास्ते वर्तते । तद्दानादृशोच्छेद इति भाव । ननु कदाचित्कृपया बक पुन पुत्र दद्यादित्यत आह--सवर्तेति । स राक्षसेन्द्रश्च बकस्तु सवतं कालस्य सहज । सदृश इत्यर्थ । तथा च प्राणिहिंसाविहाराणा कुत कृपेति भाव । ननु कालान्तरभाविनीमापद विचिन्त्य झिमचैत्र शोचसीत्यत आह सभूयत इति । महल्या दुखदुर्भरया क्षपया एकयैव रात्र्या समयो बलि प्रदानावसर सभूयते समाप्यते । प्रभाताया रजन्यामेव बलिर्देय इत्यर्थं । अतो न कालान्तरीणा विपदिति भाव । इय उता मे मदीया विपत्ति । हे सखि, कथ केन प्रकारेण सतीयंतामतिक्रम्यताम् । तरते कर्माणि प्राप्तकाले लोट् ॥ ४५ ॥

इतीति । इत्युक्तप्रकारेणोदीर्याक्खा सरभसमतेिवेगमवगाहन निमज्जन यस्य तथोक्तेन हृदयेन मनसा समुत्कूलित तट प्रापित शोक एव सरो जल तस्य पूर प्रवाहमिव स्थित नयनयो सलिल विशयल निष्प्रतिबन्ध यया तथा खेल यन्यै प्रसारयन्यै तस्यै ब्राह्मणपन्यै । हे सखि, ते तुभ्य मम तनयेषु द्विती योऽपि समरेष्वद्वितीयोऽसदृश सुतो भीमो दीयते । मयेति शेष । स भीम एव तस्य बकस्य । प्राण्यते जीव्यतेऽनेनेति प्राणन यदशनसन्न तद्विषये बली


१ ‘कलयते' इति पाठ २ ‘मया ते’ इति पा ३ ‘तप्रीणनप्रणाशनयो ’ इति पाठ

अनयोरथ दम्पत्योरभृहे च पदे । आनन्दस्यातिरेकोऽभूदादेश इव तत्क्षणम् ॥ ४६ ॥ तभिम प्रसुवा रहस्युदन्त गदितो वायुसुतो बळावलेपात् । मनसा न बक लिलेह रात्र्यामनसा धारितमन्नराशिमेव ॥ ४७ ॥ अपरेद्युनिखिलजनानन्दकरे भगवति दिनकरेऽपि मन्देहकुलम वस्कन्दितुमुदयगिरिशिखरमधिरूढे स शकटमधिरुह्य भीमसेनो दधिकलशीकुलशीभरांन्नराशिम् ।


भविष्यति बलिर्भविष्यति । तत्प्राणाना नाशने विषये बली बलवान्भविष्य तीति च । अतो भा भैषीर्न त्रस्ये । भये क्र्तरि छ । इत्युक्तप्रकारेण सा नरदेवस्य पाण्डो महिषी पत्नी कुन्ती प्रख्यश्रौषी-प्रतिज्ञामकरोत् । प्रतिपूर्वाच्छु णोते कर्तरि कुड्। विरोधाभासश्लेषयो समुष्टि ।

अनयोरिति। अथ कुन्तीप्रतिज्ञानन्तरमनयोर्दम्पयोव्रणीब्राह्मणयोरगृहे तोर्बाष्पकरणस्य शुचो ङ खस्य पदे स्थाने । मनसीति यावत् । शुच इति राहो शिर इत्यादिवदभेदे षष्ठी । तथा च ‘शुगभिन्ने पदे शब्दे’ इति च । आन न्दस्यातिरेक सतोषातिशय आदेशोऽतिथिरिव। व्याकरणशास्त्रप्रसिद्धशब्दान्तर मिवेति च । तस्मिन्नेव क्षणे तत्क्षणमभूत् । व्याकरणेन युष्मदादिपदे आदेश विधय त्वमादिपदमिवाश्रुपद दूरीकृत्य आनन्दातिरेकपदमभूदित्यर्थ । उप मालत्र ॥ ४६ ॥

तमिति । वायुसुतस्तमिम पूर्वोक्तमुदन्त वार्ता प्रति रहसि प्रसुव जनन्या गदित कथित सन् । बलावलेपाच्छौर्यगर्वाद्धेतो बकमसुर रात्र्या मनसा न लिलेह न स्पृष्टवान् । न गणयामासेति यावत् । कितु अनसा शकटेन धारित सभरितमन्नराशिमेव मनसा रात्र्या लिलेहास्खादितवान् । श्व पूर्णाहारो मम भवेदिति सर्वामपि रजनीं ध्यायन्नतिष्ठदित्यर्थ । लिहे कर्तरि लिट् । औप च्छन्दसिकम् ॥ ४७ ॥

अपरेद्युरिति । अपरेषु परस्मिन्दिने निखिलजनानामानन्दकरें । दृष्टि रोधितिमिरवारणादिति भाव । ‘अखिलजननयनानन्दकरे इति क्कचित्पाठ । भगवति दिनकरे सूर्येऽपि । इत्यपिना भीमस्य बकावस्कन्दन समुच्चीयते । मन्देहाना नाम राक्षसाना कुलम् । ‘बृन्दम्’ इति च पाठ में अवस्कन्दितु नाशयितुम् । उदयगिरे शिखरमधिरूढे प्राप्ते सतीत्युत्तरेणान्वय । मन्देहा नाम राक्षसा सध्यासु सूर्ये क्षण निरुध्य नश्यन्तीति श्रुतिसिद्धम् । स इति । स भीमसेनो दधिकलशीना दधिकुम्भाना कुल वृन्द । अश्वते


१ ‘अखिल' इति पाठ २ ‘अपि’ इति नास्ति कचित् ३ शेखरान’ ‘पीवरान्न’ शीफराक़’ इति च पाठ

बकभवनवन विवेश शाखनगरमिवान्तकवीरराजधान्या ॥ ४८ ॥ कङ्कालोचयकल्पितान्तकचमूशटीकुटीविभ्रमे तत्र क्रुद्धतदौपवाह्यमहिषश्वासोश्नः चक्रानिले । गृध्रध्वाङ्कगालघोषविकसद्रक्षोपदानस्तवे भुजान शकटस्थ एव स तदा चक्रे महदेवेलितम् ॥ ४९॥ सोऽपि तदिदं निशम्य बलिपुरुषविशेषमंन्दितशकटागमेन प्रथम मेव कृतोन्मेष रोष द्विगुणयगिरि कदमन्दिरमुखात्सरभस विनिर्गत्य एव को वापराध्नोत्यमुमविगणयन्बाहुमति घुष्य न्व्यक्तोरोरक्तरेखाकृतबिरुदजगद्धातुकत्वप्रशस्ति


व्याप्नोतीति व्युत्पत्तौ शकन्ध्वादित्वात् पररूपे पिप्पल्यादिलात इंषि च। कुलशी पतिं ता बिभर्तीति भर तादृशोऽन्नस्य राशिर्यस्मिस्तथोक्तम् । ‘दधिकलशी इति पाठतु सुगम शकटमधिरयान्तकवीरस्य यमस्य या राजधानी सयमनी तस्या शाखानगर उपपट्टणमिव स्थितम् । ‘यन्मूल नगरात्पुरम् । तच्छाखानगरम्' इत्यमर बकस्य भवन यस्मिस्तद्वनं विवेश । उत्प्रेक्षा । पुष्पिताग्रा ४८

कलेति । कङ्कालाना शरीरशल्यानामुच्चयेन अमूहेन कल्पितऽन्तक चम्बा यमसेनाया शाटीकुटीविभ्रम पटगृहविलासो यस्मिस्तथोके । स्याच्छ गेरास्थि कङ्काल ' इत्यमर । क्रुद्धस्य कुपितस्य तदौपवाख्यय यमवाहनस्य महि अस्य श्वसा इव ना दारुणाश्चकानिला आवर्तवायवो यस्मिस्तथोके पृथ्ध्या बणा कङ्काकाना युगालना शिवाना च घों रक्षसो बकस्यापदानानि प्राणिहिसात्मककर्माणि तत्सबन्विन स्तवो यस्मिस्तथोते तादृरध्वनिव्याजतद्विरुदज्ञातिरवसुखरित इत्यर्थ । तत्र बकवने शकटस्थ सन्नेव भुजानोऽन्नराशिं भक्षयन्स भीमो महद्वकहृदयभेदन वेलित सिंहनाद चक्रे । अत्र बलिभक्षणक्ष्वेलिताभ्या भीमस्य तृणीकृतबकबलावलेपप्रतीतेर्वांना बहु ध्वनि । शार्दूलविक्रीडित श्रुतम् ॥ ४९ ॥

स इति । स बकोऽपि तदिद भीमसिंहनाद निशम्य श्रुखाा बलिनानेन बळवतेति च पुरुषविशेषेण महापुरुषेण भीमेन च द्वाभ्या मन्दितेन विलम्बिते | प्रथम सिंहनादश्रवणात्पूर्वमेव कृत उन्मेष उत्पत्ति ऍस्य त रोष कोध द्विगुणयन्पुनरुक्तयन्सन् । गिरे कदर गुहा सैव मन्दिर तस्य मुखाद्वारात्सरभस सवेग यथा तथा विनिर्गत्य बहिरागत्येत्युतरेणान्वय

एवमिति व्यकाभि स्फुटाभिरुरसि रक्तरेखाभी रुधिरलेपधाराभि


' g १ ‘सेडितम् इति पाङ २ ‘भारमन्दित’ इति पाठ

क्रोशन्मयङ्गखादत्वरणपरिचलनृक्कलग्नास्थिण्ड स्थूले दर्जे दधान पवनभुवमभि प्राद्रवद्यातुधान ॥ । ५० ॥ निजभुजयुगलीनियत्रणाभिर्नियमितयत्नपरस्परावुभौ तौ । निगडितनयन निलिम्पपत्तेर्निरवहता निपुण नियुद्धशिल्पम् ॥|५१॥ ततं । पुत्रस्य वायोर्युजदौर्ललित्य बक वने तत्र चिर चरन्तम् । निन्ये दुशा कामपि राक्षसस्त्रीनेत्राभ्रवर्षर्तुविलासयोग्याम् ॥ ५२ ॥ त विकृष्य पुरसीम्नि निशीथे तत्क्षणात्कुणपमर्शनदोषम् ।


कृतानि बिरदानि जयचिह्नानि यस्यास्तथोक्का तादृशी जगतो घातुकत्वेन वधेन या प्रशस्ति लाघा सा यस्य तथोक्त । क्रोशता वेदनया रदता मर्याना बली भूतानामङ्गखादेऽवयवभक्षणे चरणेन वेगेन परितश्चलतो सृक्कणोरोष्ठप्रान्तयो लॅने अस्थिदण्डाविव स्थूले चेति विशेध्यत्वविवक्षया समास । दट्ठू दन्तवि शेषं दधानो यातुधानो बकोऽसु बाहु विगणयन्नविचारयन् । एवमुक्कप्रकार मत्र मयि विषये को वा अपराश्नोत्यपराध करोतीति घुष्यन् घोष कुर्वन्सन् पवनभुवमभि भीमस्याभिमुख प्राद्रवद्धावति स्म । यत्तु ‘कोशतो मय्स्य भीम स्य’ इति, ‘लन पूर्वामेवेति शेष ” इति नृसिंहप्रलपितम् , तत्तन्नामानुरूप मेव । यत प्रथमे तत्प्रर्षस्य द्वितीये च्युतसस्कारस्य च दोषस्यापत्ते ॥ ५० ॥

निजेति । तावुभौ भीमबकौ निजाभ्या भुजयोर्युगीभ्या नियन्त्रणाभि र्बन्धैनियमितो निरुद्धो यत्न यस्य तादृश परस्परमन्योन्य ययोस्तथोक्तैौ सन्तौ । परस्पर भुजाभ्या बन्धने घृतयत्नवित्यर्थ । निलिम्पाना देवाना पते सखैर्नि गडिते आश्चर्येण श्वङ्गलिते नयने यस्मिस्तथोक्तम् । देवैराश्चर्यात्परिहृतविषयान्तर यथा तथा आलोक्यमानमित्यथ । नियुद्धशिल्प बाहुयुद्धकर्म निपुण यथा तया निरवहता कृतवन्तौ । नि पूर्वोद्वहते कर्तरि लट् । पुष्पिताग्रा ॥ ५१ ॥

तत । पुत्रस्येति । ततो वायो पुत्रस्य भीमस्य भुजयोदौललित्य दर्पवत्र वनेऽरण्ये जले च विर चरन्त सत्त्वानि भुञ्जान बक राक्षस पक्षिविशेष च। राक्ष सस्त्रीणा नेत्राण्येवाभ्राणि मेघास्तेषा वर्धतौं यो विलासो ध्यात्मकस्तस्य यो ग्यासुचिता कामपि दश दुरवस्था निन्ये गमयामास । भीमबाहुबलेन बको ममूल्यर्थं । नयतेर्गुहादित्वाद्विकर्मकत्वम् । ‘नेत्राश्ववर्षतुं-' इति पाठो नेत्र पदवैयर्थापत्तेरुपेक्ष्य । उपजाति ॥ ५२ ॥

तमिति । मारुतसूनुश्रुमस्त निहत बकम् । तच्छवमिति यावत् । नि शीथेऽर्धरात्रे पुरसीम्नि नगरद्वरे विकृष्य । पातयित्वेत्यर्थ । तत्क्षणात्कुणपस्य शवस्य मर्शनेन स्पशून यो दोषस्त माधं क्षालितु कामो यस्य तथोक इवेत्यु


१ ‘सृकि’ इति पाठे २ ‘तत इति नास्ति कश्चित् ३ ‘नेश्राम्झु' इति पाठ माष्टॅक्षाम इव मारुतसूनुर्मातुरङ्गिमुपसेवितुमागात् ॥ ५३ ॥ आलोक्य यातुश्वमेतदशेषपैौरैरहमुखे परवशीक्रियते स्म चेत । आश्चर्यपूरपरिमेलनफेनिलाभिरानन्दसागरतरगपरम्पराभि ॥५४॥ भवनमेत्य तदा गृहमेधिन पवनजे प्रवणीकृतमूर्धनि । प्रयुयुजे सममाशिषमक्षतै प्रमुदित पुरि तत्र महाजन ॥ ५५ ॥ निशि जातु निकेतवेदिकाया निकटे सुप्तिसुख निषेव्य पार्थान् । पथिकोऽपररात्रजागरूक प्रबभाषे गिरमीदृशीं प्रसङ्गात् ।। ५६ ।। पाञ्चालिका युवमनोरथसौधरन- पाञ्चालिका हृदि ममेति ममेति कृत्वा । अद्य स्खयवरमहाय नृपा प्रयान्ति दूतै सम द्रुपदभूपतिराजधानीम् ॥ ५७ ॥


त्प्रेक्षा । ‘तु काममनसोरपि' इति मकारलोप । मातु कुन्त्या अऊिँ चरण मुपसेवितुमागाहूतवान् । ‘न मातुर्दैवत परम्’ इति स्मरणात्तदङ्गिसेवाया सकलदोषनिवारकत्वादिति भाव । स्खागता ॥ ५३ ॥

आलोक्येति । अशेषे पौरैरहोमुखे प्रातरेतपुरसीम्नि विकृष्ट यातुनो बकस्य शवमालोक्य आश्चर्यस्य रसस्य य पूर प्रवाहस्तस्य परितो मेलनेन सग मेन ’ फेनिलाभि फेनवतीभि । एकस्मिञ्जलै जलान्तरस्य मेलने मिथ सघ- र्पणेन फेनोदयादित्थमुतमिति ध्येयम् । आनन्दसागरस्य तरगाणा परम्पराभि- श्वेत पौरमन परवशीक्रियते स्म । अत्याश्चर्योऽय बकवधोऽनेन कृत इत्या क्ष्त्रर्येण पौरा ननन्दुरित्यर्थे । वसन्ततिलका ॥ ५४ ॥

भवनमिति । तत्र पुरि तदा प्रातर्महाजन प्रमुदित सन्गृहमेधिनो भीमा वासगृहस्थस्य भवन गृहमेत्य । प्रवणीकृतो नत्रीकृतो मूर्धा शिरो येन तस्मि न्पवनजे भीमे विषयेऽक्षतै सममाशिष प्रयुयुज उदीरितवान् । प्रपूर्वायुजे कर्तरि लिट् । उपकृतस्य प्रत्युपकारावश्यकत्वादिति भाव । हृतविलम्बितम्। ५५

निशीति । जातु कदाचित्पथिक कश्चित्पान्यो निशि रात्रौ निकेतस्य पाण्डवावासगृहस्य वेदिकाया प्राङ्गणवेदिकाया निकटे खसमीपे क्षुप्तिसुख निद्रा सौख्य निषेव्य प्राप्य । अपररात्रेऽरुणोदयवेलाया जागरूक प्रबुद्ध सन् प्रस ङ्गात्कथाप्रस्तावात्पार्थान्प्रति ईदृशी वक्ष्यमाणप्रकारा गिर वाच प्रबभाष उक्तवा न्। औपच्छन्दसिकम् ॥ ५६ ।।

पाञ्चालिकामिति । अद्य नृपा यूना तरुणाना मनोरथेषु कामेष्वेव सौधेषु हम्र्येषु रत्नमयी पाञ्चालिका कृत्रिमपुत्रिक पाञ्चालिकां द्रौपदीम् । ‘पाञ्च


१ वेदिकाया' इति पाठ भोक्तुमन्नमपि सूपसमग्र दोग्धुमप्यभिनवप्रसवा गा । लप्स्यते द्विजगणोऽपि च तस्माद्वसलाहुहितुरुत्सवकाले ॥ ५८ ॥ न हि तत्र भवेदपार्थता विजय सिद्धिमुपैष्यति स्फुटम् । युगपत्सुखमस्तु वो महद्भुतमागच्छत तन्महौजस ’ ॥ ५९ ॥ इति वाचमुपश्रुति द्विजातेर्ह्रदि कृत्वा सुधयेत्र निर्मिता ताम्। पथि भूसुरैसघमध्यभाज प्रति पाञ्चालपुर प्रतस्थिरे ते ॥ ६० ॥ ते पुनरर्प्यनेकदिननीतजनपदवनसीमान पथि कृतोदयेन भग-


लिका पुत्रिका स्याद्वनदन्तादिभि कृता’ इत्यमर । ममेय भवेदिति हृदि कृत्वा। मनसि निश्चित्येत्यथ । स्वयंवर इति महानुत्सवस्तस्मै दूतैराह्वानार्थमागतैद्रौपदे सम दुपदभूपतिराज बानी प्रयान्ति । इपदपुरमित्यथ । अत्र सौधरत्नपाञ्चालि केति परम्परितकेवलरूपकम् । वसन्ततिलका ॥ ५७ ॥

तर्हि राजान प्रयान्तु। किमसाक ब्राह्मणाना तत्रेत्त्यत आह--भोक्तुमिति। द्विजाना गणोऽपि भोक्तु सूपेन समश्र सपूर्णमनमपि । दोग्धुमभिनवो नूतन प्रसव प्रसूतिर्यासा ता गा अपि । दुहितु सुताया द्रौपद्य उत्सवकाले खय वरोत्सवसमये वत्सलाडुहितृप्रेमवतस्तस्मादु पदारुप्यते प्राप्स्यते । खागता वृत्तम् ॥ ५८ ॥

न हीति । किंच तत्र द्रौपदीस्वयवरोत्सवे । हि यस्मात् । अपार्थता व्यर्थत्व न भवेत् । पार्थोऽर्जुनो न भवतीत्यपार्थस्तस्य भावस्तत्ता अर्जुनभेदो न भवेदिति च । तत कारणात् विजय । गमनमित्यर्थ । ‘उपसर्गेण था- त्वर्थो बलादन्यत्र नीयते’ इत्यनुशासनादिति भाव । सिद्धि साफल्यमुपै- ध्यति लप्स्यते । विजयोऽर्जुन सिद्धि द्रौपदीलाभरूपामुपैष्यति स्फुट नून मिति च । दघिवृतसूपसमृद्धान्नराशिलाभान्मत्स्यभेदनद्वारा द्रौपदीलाभावेयुः भयत्र भात्र । हे महौजस उत्कृष्टतेज शालिन , वो युष्माक महत्सुख युग पदेकदैव साहित्येनेति च । अस्तु । तत्तस्साठत सत्वरमागच्छत । वैता लीयवृत्तम् ॥ ५९ ॥

इतीति । इत्युकप्रकारामुपश्रुतिं व्यजनया भाव्यथसूचनीम् । अर्जुनद्वारा द्रौपदीलाभेन सर्वेषा सौख्यलाभव्यक्षकामिति यावत् । अतएव सुधयामृतेन निर्मितामिव स्थिता द्विजातेब्रार्ह्मणस्य ता वाच हृदि कृत्वा । अङ्गीकृत्येत्यर्थं । ते पाण्डवा पथि मार्गे भूसुरसधस्य ब्राह्मणवृन्दस्य मध्य भजन्ति प्राप्नुवन्तीति भाजसन्त पाञ्चलस्य द्रुपदस्य पुर प्रति प्रतस्थिरे । औपच्छन्दसिकम् ॥ ६० ॥

त इति । ते पाण्डवा अपि अनेकैदिनैनीतानामतिकान्तान जनपदाना देशाना बनानामरण्याना सीमा भागा यैस्तथोक्ता सन्त । पथि मार्गमध्ये पुनरपि


१ ‘यूथ' इति पाठ २ ‘अपि’ इति नास्ति कचिव

वता पराशरदायादेन ‘जतुर्भवनपरिच्यवनेन वो नवो हर्ष पार्ष- तस्य समुन्मिषति’ इति गिरानुगृहीता साक्षात्प्ररोहता भुजप्रतापा नलेनेव फैल्गुनकरवेल्लितेन महतालाततेजसा निशिं नितान्तसीम न्तितसतमसया पदव्या त्रिविष्टपतटिनीं सैमया प्राविक्षन् । तैत्र खलु इन्दीवरात्प्रतितरगमनुप्रविष्टै- र्बिम्बैरिवाब्धिदुहितुस्तरुणीकदम्बै । क्रीडन्सम पयसि चित्ररथो विलोक्य पार्थान्रूरोध कुपित प्रधन चिकीर्षु ॥ ६१ ॥ अस्त्रमात्मसमनामदैवत सप्रयुज्य समरे धनजय । तत्र तस्य रथमग्रवर्तिन जातुषालयसहायमातनोत् ।। ६२ ।।


कृत उदय साक्षात्कारो येन तेन । शालिहोत्राश्रमे पूर्वदत्तदर्शनत्वात्पुनरपीत्युक्तम्। भगवता त्रैकाल्यवेदिना पराशरस्य सुनेर्दायादेन पुत्रेण व्यासेन । “दायादौ सुतबान्धवौ' इत्यमर । वो युष्माक जतुभवनाज्जतुहाद्दद्यमानात्परिच्यव नेन निरुपद्रव निर्गमनेन पृषतो द्रुपदपिता तदपत्यस्य पार्षतस्य नवो नूतन । मृत्वा पुनरुत्थितितुल्य इति यावत् । हर्ष समुन्मिषति जायते । इत्युक्त प्रकारया गिरानुगृहीता सन्त साक्षान्मूर्तीभूय प्ररोहता निर्गच्छता भुजयो प्रताप एवानलोऽग्निस्तेनेव स्थितेन फल्नकरवेल्लितेन महतालातस्य करधृत काष्ठाङ्गारस्य तेजसा निशि रात्रौ नितान्त सीमन्तित पार्श्वयोद्दीिधा नि सा रित सतमसमन्धकारो यस्या तया पदव्या वनमार्गेण त्रिविष्टपस्य स्वर्गस्य तटिनी नदीं गङ्ग समया। तस्या समीपमित्यर्थ । ‘अभित परित -' इत्यादिना द्वि तीया। प्राविक्षन् । विशते र्क्तरि लुइ ॥ तत्र खळु । गङ्गायामित्युत्तरेणान्वय ॥

इन्दीवरादिति । इन्दीवरान्नीलोत्पलात् । रात्रौ तत्रैव लक्ष्म्या स्थितेरिति नाव । तरणे तरगे प्रतितरगमनुप्रविष्टै क्रमेण सक्रान्तैरब्धिदुहितुर्लक्ष्म्या बिम्बै प्रतिबिम्बैरिव स्थितैतरणीना कद्भ्बै समूहै समम् । तै सहेत्यर्थ । पयसि गङ्गाजले क्रीडन् । चित्ररथो नाम गन्धर्व पार्थान्विलोक्य कुपित क्रुद्ध सन् । स्त्रीभि सहैकान्तस्थितौ एषामागमस्य लज्जाकरलेन क्त्रोधोत्पादकत्वादिति भाव । अतएव प्रवन कर्तुमिच्छु चिकीर्षु सन् । रुरोव निरुद्धवान् । अन्न पार्थावलोकनस्य प्रधनेच्छा प्रति तस्याश्च तन्निरोध प्रति हेतुत्वात्पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गद्वयमङ्गिभावेन सकीर्णम् । वसन्ततिलका ॥ ६१ ॥

अन्नमिति । धनजयोऽर्धेन समरे चित्ररथेन सह युद्ध आत्मना सम


१ ‘सदन’ इति पाठ. २ ‘फाल्गुनकरत्रलिगतेन' इति पाठ ३ ‘निशि’ इति नास्ति कचिव ४ ‘समय’ इति नास्ति कचित् ५ ‘तत्र खलु' इति पस्ति कचिव गन्धर्वाणा पत्युर्गर्वजुष सौरसैन्धवे तस्मिन्। पाथसि भङ्ग शिशिरो रोधसि भङ्गस्तु तापहेतुरभूत् ॥ ६३ ॥ सख्यस्य लाभात्सपदि प्रहृष्यन्कुशीलवेन्द्र कुरुनन्दनानाम् । प्रादर्शयत्वा प्रथम विनीति पश्चादमीषा पदवीं च रम्याम् ॥ ६४ ॥ धर्मभूरथ सहोदरै सम धौम्यमध्वनि समीक्ष्य विश्रुतम् । प्राणिनामयमहिसकोऽपि सन्पादपीडनममुष्य कलृप्तवान् ॥ ६५ ॥ यथातिथ्यविधौ प्रीत स पुरस्कुरुते स्म तान् । तथाध्वगमने तेऽपि त प्रश्रयवशवदा ॥ ६६ ॥


तुल्य नाम वनजय इत्यारया यस्य तादृश दैवतमद्भिर्यस्य तत् आग्रेयमस्त्र सम्यक्प्रयुज्य तत्र गङ्गातटेऽग्रे स्खस्य पुरो वर्तत इति तथोक्त तस्य चित्ररथस्य रथ जातुषालयस्य लाक्षागृद्दस्य सहायम् । दग्धत्वेन सदृशमित्यर्थ । आतनो त्कृतवान् । आग्नेयास्त्रेण तद्रथ दग्धवानित्यर्थ । ‘धनजयोऽर्जुने वहो ' इति विश्व । रथोद्धता ॥ ६२ ॥ गन्धर्वाणामिति । गर्व जुषत इति गर्वजुषोऽहकारान्वितस्य गन्धर्वाणा पत्युश्चित्ररथस्य सुरसिन्धोर्गङ्गया सबन्विनि सौरसैन्धवे तस्मिन्पाथासि जले भङ्गस्तरंग शिशिर शीतलोऽभूत् । रोधसि तादृशे तटे भझ पराजयमुं ताप हेतु सतापजनकोऽभूत् । अत्र तरगपराजययो श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसाय मूलातिशयोक्त्यनुप्राणितो विरोधाभास इति तयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर । गीतिरार्या–‘आर्याप्रथमलोक्त यदि कथमपि लक्षण भवेदुभयो । दल्यो कृतयतिशोभा ता गीतिं गीतवान्भुजङ्गेश ।' इति लक्षणात् ॥ ६३ ॥

सख्यस्येति । सपदि तदानी कुशीलवाना गायकानामिन्द्रश्चित्ररथ सख्यस्य पाण्डवै सह मैत्र्या लाभात्प्रहृष्यन्सतुष्यन्सन् । प्रथममादौ कुरुनन्दनाना पाण्डवाना खा खीया विशेषेण नीतिं पुरोहितानुगामित्वादिरूपा प्रादर्शयदो धितवान् । ‘राजा गच्छेत्प्रयाणे तु पुर कृत्वा पुरोहितम्’ इति स्मरणादिति भाव । पञ्चदनन्तर तु अमीषा पार्थाना रम्या पदवी मार्ग प्रादर्शयद्दी यामास । उपजाति ॥ ६४ ॥

धर्मेति । अथ मार्गद्वयप्रदर्शनानन्तरमय धर्माधमाद्भवतीति धर्मभूर्युधि ष्ठिरो विद्युत ज्ञानविज्ञाननिधित्वेन प्रख्यातम् । ‘वित्तविज्ञातविश्रुता’ इत्यमर । धौम्य नाम ब्राह्मणमध्वनि मागेंमध्ये समीक्ष्य । प्राणिनामाहिंसकोऽपि सन् । अमुष्य धौम्यस्य पादयो पीडन बाधन नमस्कार च सहोदरैभीमादिभि सम कृप्तवान्कृतवान् । विरोधाभास । रथोद्धता ॥ ६५ ॥

यथेति । स धौम्य प्रीत पौरोहित्यवरणेन संतुष्ट सन्। आतिथ्यवि धावतिथिपूजाया तान्युधिष्ठिरादीन् यथा पुरस्कुरुते स्म समानितवान् अग्रे


धौम्यस्य सुधामधुरिमधौरेयीभि स्वयवरकथाभि ।

द्रुपदपुरसरणिरेषा द्वित्राण्यभवत्पदानीव ॥ ६७ ॥ । भूदेवेष्वतिनिबिडेषु मध्यभाजा पञ्चानामपि युगपत्पृथासुतानाम् । पुस्फोर द्रुपदपुर पुर प्रदेशे वक़ब्जे सरभसमक्षि दक्षिण च ॥ ६८॥ कुमारिकाया द्रुपदस्य भूपते कुचोपमाद्रव्यमिवामिवीक्षितुम् । कुरूद्वहास्तत्र पुरे कुतूहलात्कुलालगेह प्रथम समाविशन् ॥ ६९॥ तामागमन्नथ पुरीं शतश ससैन्या स्मार युगोदयमिवाङ्गतमावहन्त । भूपा स्तुता भुजमुदस्य पठद्भिरग्रे पद्य निबद्धबिरुद पटुबन्दिवृन्दै ॥ ७० ॥ कृतवाथेति च । प्रश्रयवशवदा विनयपराबीनास्ते युधिष्ठिरादयोऽप्यध्वनि मार्गे गमने विषये त धौम्य तथा पुरस्कुर्वते स्म । समानितवन्तवेति ॥ ६६ ॥ धौम्यस्येति । सुधामधुरिम्णोऽमृतमाधुर्यस्य बौरेयीभिर्धुरधराभिर्वौम्यस्य सबन्धिनीभि । तत्कथ्यमानाभिरिति यावत् । स्खयवरकथाभि । द्रौपद्य इति भाव । द्रुपदपुरस्य सरणिर्माणं दू वा त्रीणि वा द्वित्राणि पदां- नीव । द्वित्रिपदपरिमितमार्ग इवेति वा। अभवत् । आर्या धृत्तम्—‘लक्ष्मै तत्सप्तगणा गोपेता भवति नेह विषमे ज । षष्ठोऽय सलधू वा प्रथमेऽर्थे निय तमार्याया ॥ षष्ठे द्वितीयलान्ले परके मुखलाच्च सयतिपदनियम । चर मेऽर्थे पञ्चमके तस्मादिह भवति षष्टो ल ॥ इति लक्षणात् ॥ ६७ ॥ भूदेचेष्विति । अतिनिबिडेष्वत्यन्तसान्द्रेषु भूदेवेषु ब्राह्मणेषु मध्यभाजा पञ्चनिमपि पृथा कुन्ती तत्सुताना युधिष्ठिरादीना पुर प्रदेशे द्रुपदपुर युग- पदेकदैव पुस्फोर स्फुरितमभूत् । ते दुपदपुर ददृशुरित्यर्थ । वक्त्राब्जे तेषा मुखपझे दक्षिणमक्षि नयन च युगपत्सरभस पुस्फोर स्पन्दते स्म । अत्र द्रुपद पुरदृग्विषयीभृवनाक्षिचलनयोयौंगपद्यात्समुच्चयालकार । 'गुणक्रियायौगपध समुच्चय ’ इति लक्षणात् । प्रहषिणी ॥ ६८ ॥ कुमारिकाया इति । कुरूद्वहा पाण्डवास्तत्र पुरे द्रुपदस्य भूपते कुमा रिकाया द्रौपद्यां कुचयोरुपमाद्रव्य सदृशपदार्थम् । घटमिति यावत् । कुतूह लात्प्रथम द्रौपदीदर्शनात्पूर्वमेव अभिवीक्षितुमिवेत्युत्प्रेक्षा । कुलालस्य कुम्भका रस्य गेह समाविशन्प्रविशन्ति स्म। वशस्थम् ॥ ६९ ॥ तामिति । अथ पाण्डवप्रवेशानन्तर स्मार मन्मथमयमत एवाहुतं युगोदयम् । सृष्ट्याविर्भावमित्यर्थ । आवहन्त कुर्वन्त इव स्थिता इत्युत्प्रेक्षा । सर्वेऽप्यतिकन्दर्पसौन्दर्यशालिन इत्यर्थे । ससैन्या भूपा दक्षिणभुजमुदस्यो द्यावाभूमी निरुन्धन्यदुवलरजसा श्रेणिभि सीरपाणि र्वेगादागात्स वीर स्वचिनयगुरुणा शौरिणान्वीयमान । आहरश्वायुध च द्विषद्वमतये येन ससेव्यमाने ते द्धे हालाहलव रणभुवि वहतो नामत कृत्यतश्च ॥ ७१ ॥ बिभ्राणो मणिदीपैकुण्डलभर कर्णत्रय पार्श्वयो रग्रे चातिमनोज्ञरूपमखिलेष्वङ्गेषु दुर्योधन । सेनादुन्दुभिनादतुन्दिलनभा स्वस्यानुबिम्बायितै रासीदत्स नवाधिकै परिवृतप्रान्तो नवत्यानुजै ॥ ७२ ॥


द्धृत्य निबद्धानि विरदानि जयचिह्शब्दा यस्मिंस्तत्पद्य लोक्म् । जात्येकवच नम् । पठद्भिरुचरभ्दि पटुभि स्तवनसमयैंर्वन्दिना वेतालिसना पृन्दै स्तुता स्तूयमाना सन्त शतशस्ता दुपदपुरीमागमन्नागतवन्त वसन्ततिलका ॥७०॥

द्यावाभूमीति । सीर हल पाणौ यस्य तथोत स वीरो बलरामो यदूना यादवाना यद्वल चतुरङ्ग तस्य रजसा श्रेणिभि पटिभिर्धावाभूमी अन्तरिक्ष भूमिं च निरन्बनाछादयन्सन् । स्वस्य विनयेन गुरुणा श्रेष्ठेन शौरिणा कृष्णेना न्वीयमानोऽनुगम्यमानश्च सन् । वेगादागात् । द्रुपदपुरमिति शेष । येन बल रामेण द्विषतामवमतये तिरस्काराय सम्यक्सेव्यमान उदरेण रेण च गृह्यमाणे ते प्रसिद्धे आहारो हाला च, आयुध हल च द्वे अपि रणभुवि हलाहलत्व नामत सज्ञात कृत्यत कर्मणोऽपि च उभयथापि वहत । हला मघ हल सीर तयो र्भांवो हालाहलव कालकूटत्व तत्र सज्ञापक्षे पञ्चवर्णात्मक सज्ञात्वम् । चेष्टापक्षे कालकूटवन्मारकत्वमिति विवेक । ‘सुरा हलिप्रिया हाला', 'कृषको लाङ्गल ह्लम्', ‘कालकूटो हालाहल' इति सर्वत्राप्यमर । ‘हालाहल कालकूट इत्यपि च पठ्यते । स्रग्धरा ॥ ७१

बिभ्राण इति । मणिभिर्दीप्राण्युज्ज्वलानि कुण्डलानि बिभर्तीति भरम् । अत एवाजेषु क्रचरणादिष्वङ्गरयजनपदेषु च प्ररयात प्रसिद्धम् । ‘अङ्ग गात्रा न्तिकोपायप्रतीकेष्वप्रवानके। अङ्गो देशविशेषे स्यात् इति विश्व । अति मनोज्ञ रूप सौन्दर्यं यस्य तत् । कर्णाना क्षुत्यो राधेयस्य च त्रय पार्श्वयो सव्यदक्षिणयोस्फे च बिभ्राण । स प्रसिद्धो दुर्योधन स्खस्यात्मनोऽनुबिम्बा यिनै । प्रतिबिम्बतुल्यैरिर्य । नवत्या नवदशकसरयाकैर्नव अधिका येषा तैश्चानुजैर्नवाधिकनवतिसख्याकै दु शासनादिभिरित्यर्थं परिधृता प्रान्ता श्चतु पार्क्ष्वा यस्य तथोक्त सन् । सेनाखनुयातृकासु ये दुन्दुभयो भेर्यस्तेषा नादे र्भाङ्कारैस्तुन्दिल पूर्ण नभ आकाश यस्य तथोक्तश्च सन् । आसीददागतवान् अत्रापि द्रुपदपुरीमिति शेष । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ७२ ॥


१ ‘दीप्तकुण्डधर’ हति पाठ

              तदनु परित कीर्णै पुष्पैस्तरगितसौरभ
                मणिमयमहामञ्चारूढावनीन्द्रपरम्परम् ।
             अगरुजनितैदर्धूपैरालिह्यमानवितानक
                स्वनितपटह प्रापु पार्था स्वयवरमण्डपम् ॥ ७३ ॥
             जाप्रत्सोमककीर्तिसोमनिभिषत्पद्मावकाशोत्यय-
                प्राप्तेन्द्रीवरनित्यवासधटितश्यामप्रभाश्रीरिव ।
             पाञ्चालस्य सुता तत परिजनै सार्ध पुर पश्यता
                राग्ना बुद्दिमिवाधिरूह्य शिबिका रङ्गस्थली प्राविशत् ॥ ७४ ॥
             द्रौपदीमुखशशिद्युतिसपत्कौमुदीमहति रङगतटाके ।
             पक्ष्मचक्रयुगुल नृपतीना तत्क्षण विजघटे बहुदूरम् ॥ ७५ ॥
                   ता पश्यत सदसि तस्य महीसुराणा
                     वामेतरे महति वासवनन्दनस्य ।

          तदन्विति । तदनु राजलोकागमनानन्तर परित कीर्णैरलकृतै पुष्पैस्तर
          गित वधित सौरभ यस्य तत् । मणिमयेषु महत्सु च मञ्चेष्वासनेष्वारूढा अधिष्टिता
          अवनीन्द्राणा राज्ञा परम्परा पढ्लयो यस्मिस्तत् । अगरूभिर्जनितैर्वूपै परिमलचू-
          पैरालिसह्यमानानि स्पृश्यमानानि वितानान्युल्लोचा यस्मिस्तद्वितानक स्वनिता शब्दा-
          यमाना पटहा वाद्यविशेषा यस्मिस्तत् । स्वयवरमण्डप पार्था प्रापु । हरिणीमृतम्
          -'रसयुगहयैन्सौम्नौ स्लौ गो यदा हरिणी तदा' इति लक्षणात् ॥ ७३ ॥
          जाग्रदिति । ततो जाग्रता नित्यप्रकाशेन सोमकाना पाञ्चालाना कीर्तिरेव
          सोमश्चन्द्रस्तेन निमिषत्सु सर्वदा मुकुलीभवत्सु पद्मेष्ववकारास्य निवस्तुमा-
          स्पदस्यात्ययेनापगमेन प्राप्तो य इन्दीवरे नीलोत्पले नित्यवासस्तेन घटिता योजिता
          श्यामप्रमा नीलकान्तिर्यस्यास्तथोक्ता श्रीर्लक्ष्मीरिव स्थितेति तद्गुणोत्थापितोत्प्रेक्षा ।
          पाञ्चालस्य सुता द्रौपदी पुरोग्रे पश्यता राग्ना बुद्धिमिव शिबिकामान्दोलिकाम् ।
          द्वे अप्यधिरुह्येत्यर्थं । परिजनै सार्ध सखीभि सह रङ्गस्थलीं स्वयवरमण्डप प्राविशत् ।
          अद्यागच्छति द्रौपदीति सर्वेषु राजसु तदतान्त फ़रणेषु समागच्छदित्य्र्थ । शार्दूलविक्रीडितम् ॥ ७४ ॥


          द्रौपदीति । तत्क्षण द्रौपदीप्रवेशक्षणे रङ्ग एव तटाके सरसि द्रौपद्या मुखस्यैव शशिनो
          द्युते सपदेव कौमुदी चन्द्रिका तया महति मनोज्ञे सति तीना पक्ष्मणी एव चकौ
          कोकदम्पती तयोर्युगुल द्वन्द्व बहुदूर विजघटे वियुक्तमासीत् । अत्यादराद्राजानो विस्फार्य
          लोचने तामद्राक्षुरित्यर्थ । चन्द्रिकाया चक्रवाका वियुज्यन्त इति प्रसिद्द । समस्तवस्तुवर्ति
          सावयवरूपकम् । स्वागता वृत्तम् ॥ ७५ ॥
          तामिति । सदसि स्वयवरमण्डपे महीसुराणा मध्ये । स्थित्वेति शेष । ता

२ 'अत्ययात्' इति पाठ

                अन्तर्बलस्य सपदि प्रकटीबुभूषो
                 रुद्वल्गन किल् भुजे स्पुरण बभूव ॥ ७६ ॥
           तावत्सरभसर्मुपेत्य साक्षादादेष्टुमना प्रद्युन्न इव धृष्टद्युन्न
       सायकै साक सकाशमुपनीत स्वयवरदिहक्षया सपरिवार प्रत्या-
       सन्नमिव पन्नगपंति चाप पुरस्कृत्य कन्यावलोकनधन्यान्ऱाज-
       न्यानेवमवदीतू-
              
               'बाणेन सप्रति नृपा दिवि लक्ष्यमेत-
                त्त्तच्छायवभ्दुवि निपातयितु पटुर्य ।
               मौर्वीमिमामिब स दक्षिण एव पाणौ 
                कुर्यात्स्वसारमभिद्श्र्य मम स्वसारम्'॥ ७७ ॥

 द्रौपदि पश्यतस्तस्य वासवनन्दनयार्जुनस्य सवान्धिनि वामेतरे दक्षिणे महति 
 प्रतापेन क्ष्लाध्ये भुजे स्पुरण स्पन्द् सपदि तत्काले प्रकटीभवितुमिच्चो प्रकटी-
 बुभूषो। भवते सन्नन्तादुप्रत्यय । अन्तर्वलस्योदुल्गन किल ऊध्र्वमुत्यित्तिरिवे-
 त्युत्त्रेक्षा।  बभूव ।'दक्षिणाक्ष्ण परिस्पन्दो द्क्षिण्स्य भुजस्य च्। ह्रुदयस्य प्रसादाक्ष सदा
 ससिद्विसूचका ॥' इति शाकुना। महिसुराणा सदसि स्थित्वा ता पश्यत इति वा 
 योजना । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ७६ ॥"
  
 तावदिति । तावत्तदा साक्षान्मुर्तीभूय सरभसमुपेत्य आदेष्टु वक्ष्यमाणरीत्या वष्टु 
 मनो यस्य स।'तु काममनसोरपि'इति मकारलोप । प्रद्युम्नो मन्मथ इव स्थितो 
धृष्ट्द्युम्नो द्रुपदपुत्र सायकैर्वाणै साक सकाश समीपमुपनीत प्रापितम् अत एव
 स्वयवर द्रष्टुमिच्छया दिहक्षया प्रत्यसन्न सनिहित सपरिवार परिजनसहित पन्नगपति
 शेषमिव स्थित ज्ञाप पुरस्क्रुत्याग्रे विधाय कन्याया द्रौपद्या अवलोकनेन बन्या न्कृतार्थान्राजन्या-
 न्राज्ञ एव वक्ष्यमाणरीत्यावादीदुक्तबान् । वदे कर्तरि लुङ् । उत्प्रेक्षाद्वयससुष्टि ॥

 उक्तित्रकारमेवाह-बाणेनेति। हे नृपा, यो युष्माकमन्यतम को वा सप्रत्यद्य दिव्याकाशो 
 स्थित्मेतल्लक्ष्य यन्त्रविशेष तस्य लक्ष्यस्य च्छायामिव तच्छायवत्। तद्ननातपमिवेल्यथ।
 'विभाषा सेन-'इत्यादिन ह्रस्व । 'छाया सूर्यप्रिया कान्ति प्रतिविम्बमनातप' इत्यमर् ।
 बाणेन भुवि निपातयितु पटु समर्थ ,स एव नृप स्वस्य सार वलमभिदशर्य प्रकटिकृत्य
 इमामेतचापसबान्धिनी मोर्वा शिक्षिनीमिव । इमा पुरोवर्तिनीं मम खसार भगिर्नी
 द्रौपदौ दक्षिणे पाणौ एव कुर्याद्विवहेत् । स्वीकुर्यादित्यार्थ। दक्षिण सरल स एव 

  १ 'समुपेत्य' इति पाठ   २ 'पठिमिव' इति पठ इत्य प्रगल्भमुदिता रभसेन पीठा-
 दुत्थाय चापभुपसृत्य करेऽपि कृत्वा ।

आत्मानमेव कृतयत्नमनैषुरार्ति

 मौर्वीलता न तु महीपतिपङ्क्तयस्ता ॥ ७८ ॥

हष्ट्वाथ राजकमिद द्विजसघमध्या-

 त्रिर्गत्य ससदि निलिम्पपते कुमार ।

चापे शर करधृते समधत्त लज्जा

 भूपेषु भूरि कुतुक वेसुधेन्द्रपुत्र्याम् ॥ ७९॥

नृप इत्यपि योज्यम् । वीर्यशुल्केय न कुलवय शीलादिशुल्केति भाव । अत्र द्रौपदीशिन्यो प्रकृतयो पाणिग्रहणघर्मेणौपम्यस्य गम्यत्वात्तुल्योगिताभेद । यत्तु 'तच्छायवद्भुवि लक्ष्यच्छायावत्यामेव भुवि' इति व्याख्याय 'अन्यत्र पातयितु सर्वेऽपि समर्था इति भाव' इति नृसिह, तन्न । रविगत्यनुसारिण्या लक्ष्यच्छयाया भग्नलक्ष्यपातस्य च द्वयोरेकदिक्कत्वस्य कदाप्यसभवाद्भारतविरुद्धत्वाच्च । तत्राविज्यधनु सहितबाणेन लक्ष्यच्छेदनमात्रस्यैव शुल्कतया श्रवणादिति॥ ७७ ॥

    इत्थमिति  इत्थमुक्तप्रकारेण प्रगल्भ सप्रौढ यथा उदिता धृष्टद्युम्नेनोक्तास्ता महीपतीना पङ्कयो रभसेन वेगेन हर्षेण वा । 'रभसो वेगहर्षयो' इति वीक्ष्च   । पीठादुत्थाय चापमुपसृत्य सनिवाय करेऽपि कृत्वा  चापमिति योज्यम्  आदायेत्यर्थ  कृतो यत्रो धनुरारोपणव्यापारो येन तमात्माननिजशरीरमेवार्ति पीडामनैषु प्रापितवत्य। मौर्वी लतेव ता तु आतर्ति धनुष्कोटिं नानैषु । नयते कर्तरि लुड् । दुहादित्वाद्विकर्मकत्वम् । 'आर्ति पीडाधनुष्कोट्यो' इत्यर्भर । अत्र आर्तिप्रापणस्य शरीरमौव्र्योरुमयत्र प्राप्तौ शरीरमात्रे नियमना-त्परिसख्यालकार् । पीडाधनुष्कोतट्यो श्र्लेषमित्तिकामेदाध्यवसायमूलातिशयोत्त्यनुप्राणित इति द्वयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर । तस्य च धनुरारोपणरूपणरूपेष्टार्थ-समुद्यमाच्छरीरपीडावाप्तिवर्णनात्मकविषमप्रभेदस्य चैकवाचकानुप्रवेशसकर । तस्य च धनुरारोपणसामग्रीसत्वेऽपि तदनुत्पत्तिकथनात्मकाया विशेषोक्तेश्र्च पुनरेकवाचकानुप्रवेशसकर इति सूक्ष्महग्भिराकलनीयम् । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥७८॥


हष्टवेति। अथ निलिम्पपतेरिन्द्रस्य कुमारोऽर्जुन इद धनुरारोपणाशक्त् राजक राजनृन्द ससदि सभाया हष्ट्वा द्विजसधस्य मध्यान्निर्गत्य । धनु समीप-मागत्येत्यर्थ् । करेण धृते चाप आरोपितज्ये शर समधत्त सघटितवान् । भुपेषु गुणारोपणमात्रेऽप्यशक्तेषु लज्जा समधत्त । वसुधेन्द्र्पुत्र्या द्रौपद्या भूरि कुतुक कौतूहल च समधत्त । अत्र अर्जुनस्यैकेन शरसधानव्यापारेण लज्जाकौ-


२ 'पुरुषेद्र' इति पाठ

वीरेण तेन विशिखेन विलूनमूळ चक्रभ्रमेण पतयालु तदा शरव्यम् । अस्मिन्समाजवलये त्वयमेव दोष्मा नित्याहिताभिनयलीलमिवाबभासे ॥ ८० ॥ तेदानीम्- निष्पतत्सुरकराञ्जलिपुत्रात्पुष्पवर्षममित कुरुवीरम् । मन्दहास इति विक्रमलक्ष्म्या सदधे सकलचेतसि बुद्धिम् ॥ ८१॥ पाञ्चालपुत्रीप्रहिता कटाक्षा पाण्डोस्तनूज परितो ववल्गु । मङ्गल्यमालावतरेदिहेति माध्वीलिह पूर्वमिवोपयाता ।। ८२ ।। जननान्तरनेत्रवारिसृष्टत्रिपथाहेमपयोजगुम्फितेव ।


तुकद्वयात्मकवस्त्वन्तरसधानवर्णनाद्विशेषालकारभेद । “किचिदारभतोऽशक्यव- स्वन्तरकृतिश्च स ’ इति लक्षणात् ॥ ७९ ॥

वीरेणेति । तेन वीरेणार्जुनेन (कर्ता) विशिखेन बाणेन (करणेन ) विज्ञानं छिन्न मूलमादिर्यस्य तत् । चक्रवद्रुमेण भ्रमणेनोपलक्षित पतयालु पतत् । ‘पत याज्ञस्तु पातुकेइत्यमर । अतएव शरव्य लक्ष्ययन्त्रम् । अस्मिन्समाजस्य राज द्विजसघस्य वलये मण्डले कटकभूषणनिमित्त च अयमर्जुन एव दोष्मान्सफ़ लुभुजबलशाली इति उक्तप्रकारेणाहिता घटिताभिनयस्योक्ताभिव्यञ्जकाद्भि कचेष्टाया लीला विलासो येन तयोक्तमिवेत्युत्प्रेक्षा । आबभासे रराज । भासते कर्तरि लिट् ॥ ८० ॥

निष्पतदिति । तदानी सुराणा करयोरडलीना सपुटात्मकविन्यासाना पुजा समूहात् । ‘तौ युतावञ्जलि पुमान्' इत्यमरः । तौ करावित्यर्थ । कुस्वीरऽभि तोऽर्जुनस्य सर्वपार्थेषु । ‘अभित परित -' इत्यादिना द्वितीया । निष्पतत्पुष्पवर्षे विक्रमलक्ष्म्या मन्दहासो वीरोऽय महानुभाव इत्यानन्दकृतो दरड्स इत्युक्ता त्मिका बुध्दिं भ्रान्ति सकलस्य पश्यतो जनस्य चेतसि मनसि सदधे धटयामास । भ्रान्तिमदलकार । स्वागतावृत्तम् ॥ ८१ ॥

पाश्चालेति । पाण्डोस्तनूज तनय परितोऽर्जुनस्य सर्वभागेषु । इति पूर्वद- द्वितीया । पाञ्चालपुत्र्या द्रौपद्या प्रहिता प्रेरिता कटाक्षा नेत्रान्तदर्शनानि इह अर्जुने माङ्गल्या खयवरशुभयोग्या माला अवतरेत् आगच्छेदिति हेतो । पूर्वमिव उपयाता आगता मध्वीलिहो भृङ्गा इवेत्युत्प्रेक्षा । ववल्गु परिवव्रु । इन्द्रवज्रावृत्तम् ॥ ८२ ॥

जननेति । तया द्रौपद्या जननान्तरे पूर्वजन्मनि नालायनीनामनि नेत्र


१ ‘तदानीम्’ इति नास्ति कचित् बल्वैरिभुवस्त्याघिकण्ठ वरणे चम्पकमालिका चितेने ‌॥ ८३ ॥ तदनु स महावीराग्रेसर समग्रगुणेशेखरिता नरपतिसुतामिव शरासनलतामुदूह्न्रज्ञा बलमवज्ञाय सभाङ्गणात्कक्षेणान्निक्ष्चक्राम । तदात्व एव खलु खलोऽयमखिलानस्मानतिस्मयेन विस्मरन्कस्मै- चिहुहितर विप्राय प्रायच्छदिति द्रुत द्रुपदाय द्रोहमुन्निद्रयत कति- चन राजन्याञ्जन्यामिमुखान्प्रति सुलभोन्मेषेण रोषेण संरभस भु- ‌------------------------------------------------------------------------- वारिभि पत्युरलभशोकेन जातै सृष्टान्युत्पन्नानि यानि त्रिपथाया गङ्गाया हेमपयोजानि क्नक्कमलानि तैर्गुमिफता सघटितेव स्तिथा चम्प्काना चाम्पेय कुसुमाया मालिका बलषैरिभुव अजुनस्य क्ण्ठेऽघिकण्ठम् । 'विभत्स्य थेर्र्ऽव्ययीभाव' । वरणे पतित्येन स्वीकरणनिमित्तम् । 'निमितात्कर्मयोगे' इति सप्तमी'। वितेने निक्षित्पा । तनोते कर्मणि लिट् । पुरा जन्मनि किलेय नालायनीसमाख्या पत्यर्थ तपस्यन्ती तृष्टेन महादेवेन चोदिता देवेन्द्राहा नाय गङ्र्गातट प्राप्य तदागमने विलम्बाद्रुरोद । तद्वाष्पैर्गङगाया हेमतामरसान्य- भूवन्-इति भारति कथात्रानुसघेया । यद्यपि वरणमालायाक्ष्चम्पकत्वेन कटा क्षाणां भावितदपेक्षाहेतुकमधुकरत्वोत्प्रेक्षा पूर्वक्ष्लोकोक्ता विस्द्दध्यते चम्प काना मधुकरमारकत्वेन प्रसिद्धे , तयापि तदाना तदभावेन पुष्पमाला त्वेन तदवतरणस्य पूर्व मधुकराणामाशाजनने बाधकाभावान्न क्षतिरिति कवेराकूतमिति ध्येयम् ॥ ८३ ॥

तदन्विति । तगदनु वरणान्तर महावीराणामग्रेसर प्रथम सोऽर्जुन समग्रै सकलैर्गुणै सौन्दर्यादिमिरखण्डशि जिञ्न्या च शेस्सरिती भूषिताम् । सम्य गग्रयो कोटयो गुणेन शेखरितामित्यप्यन्यत्र योज्यम् । नरपतिसुता द्रौपदी भिव शरासन धनुर्लतेव तामुद्र्हन्विभ्रत् , विवहत्रिति च । राज्ञा बल शौर्यम , चतुहज्ज वा । अवग्याय तिरस्क्र्त्य क्षणात्क्षेणेन समाया खयवरमण्डपस्याऊणान्नि क्षक्राम निर्गतवान् । अत्र महावीराग्रेसरत्वस्य विशेषणगत्या राजबलानादर प्रति हेतुत्वात्पदातर्थहेतुक काव्यलिङ्गम् ॥

तदात्व इति । तदात्व एव निर्गमनकाल एव । 'तत्कालस्तु तदाव स्थात्' इत्यमर । खलु इति वाक्यालकारे । खलो दुर्जनोऽय द्रुपदोऽखिलानस्मानतिस्म बेनातिगर्वेण विस्मरन्नगणयन्सन् । कस्मॅचिविञातकुलशीलनामधेयायेत्यर्थ । विप्राय । द्विजव्याजायेत्यर्थ । तेन द्विजत्व वा तस्य को जानीत इति भाव । दुहितर पुत्री प्रायच्छइत्वान् । इति हेतो दुत दुपदाय द्रोहमुन्निरद्रयत प्रकटीकुर्वत । अतएव जन्याय युद्धायामिमुखानुमुत्कान् । 'युद्धमायोधन जन्यम्' इत्वमर । कतिचन राजन्यान्राज्ञ् प्रति सुलभ उन्मेष उत्पतिर्यस्व तेन रोषेण स्वीयमेते खला निरुन्धन्तीति क्रोधेन सरभस सवेग भुजादुन्नीतैरूर्ध्व


१ ' क्षणास्' इति नास्ति कचित् २ 'सरमस' इति पाठ जोत्रीतैरुपवीतै कण्ठमावेष्टव ममाय यष्टेर्ममाय विष्टरस्य लक्ष्यमिति र्वचनेन जातिचापल कुर्वाणान्धरणिगीर्वाणान्भवता पुनराशीरेव जयराशीकरणायालमिति सस्मित निवर्तयत्रमर्त्यपतिकुमारो युघि समारोपितधनुर्गुणनिर्गलितेन शरनिकरेण तेषां परेषामधिका दिशि दिशि कादिशीकता दिदेश ।

  तावदस्य राजसघस्य जड्वालतामनुकुर्वभ्दिरिव रथार्वभ्दिरपरार्ण-वाभ्यर्णमवतीर्णवति तूर्णमर्णोजबन्धौ तेन निहिता दिप्तिमपरामिव

ता दयितामनुरञ्जयन्नयमपि धनजयस्तामेव वासभुवमाससाद ।

    स्वेदाम्बुमिर्निटिमलजै पदयो सवित्री-
       मार्द्रीचकार स तया सह चापपाणि ।

माकृष्टैरुपवीतैर्यसूत्रै कण्ठमावेष्ट्य । समर्दे त्रुटनभयादिति भाव् । मम यष्टेर्ह्रस्तण्डस्याय पुर स्थितो राजा लक्ष्य भेद्य , मम विष्टरस्य पीठस्याय लक्ष्यम् , इत्युक्तप्रकारेण वचनेनोपलक्षिताञ्जातेर्व्राह्मणस्य सबन्धि चापल चपलचेष्टित कुर्वाणान्धरण्या गीर्वाणान्भूदेवान्द्राह्मणान्भवता पुनराशीर्जयाशी सा वाक्यमेव जयाना राशीकरणाय राश्यात्मना सपादनाय । सपद्यर्थककरोतियोगात्रवाविकारस्य दीर्घ । अल पर्याप्ता । न तु बाहुबलमित्यर्थ । ' वाग्भि शूरा द्विजातय ' इति स्मरणदिति भाव । इत्युक्त्वेति शेष । सस्मित यया तथा निवर्तयन् । जातिचापलदिति भाव । अमर्त्यपतेरिन्द्रस्य कुमारोsर्जुन सम्यगारोपितात्कोटि नीताघ्दनुषो गुणात् निरर्गल निर्निरोध यथा तथा निर्गलितेन प्रयुक्तेन शरणा निकरेण युधि युध्दे तेषा द्रुपदाय हुह्यता परेषा शत्रूणा दिशि दिशि प्रतिदिश कादिशीकता भयात्पलायनमधिकमत्यन्त दिदेश ददौ । पलायावभूवुरित्यर्थ ॥

ताचदिति । तावत्तदानीमस्य पलायमानस्य राजसघस्य जहालता पैलायुनजवम् । ' जह्वालोsतिजवस्तुत्यौ ' इत्यमर । अनुकुर्वभ्दिरिव स्थितै रथसमारोपितार्वभ्दिरक्ष्वैरर्णोजाना जलजाना बन्धौ सुर्ये अपरार्णवस पक्ष्चिमाब्धेरभ्य्र्ण समीप तूर्ण सत्वर यथा तथावतीर्णवति प्राप्तवति सति तेना र्णोजबन्धुना निहिता निक्षिप्तामपरामग्निनिहितेतरा दीप्ति प्रभामिव स्थिता ता दयिता द्रौपदीमनुरञ्ननुरागिणीं सप्तवर्णा च कुर्वन् । अयमपील्यपिनाग्निसमुञ्चय । धनजयोsर्जुन अग्निक्ष्च ता कुलालसबन्धिनीमेव वासमुवमाससाद प्राप्तवान् । सूर्यकिरणाना रात्रावग्निप्रवेशनमागमदसिध्दम् । उत्प्रेक्षाद्वयस्य धनजयशब्दक्ष्लेष- मूलतिशयोक्तेक्ष्चाङाग्ङिभावेन सकर ॥

स्वेदेति । चाप पाणौ यस्य तथोक्त सोsर्जुनस्त्या द्रौपद्या सह निटिलजै-


१ 'वचनन' इति नास्ति कचित् २ 'कुमारोअपि समा' इति पाठ ३ 'अपर इव' इति पाठ


भोदाम्बुगिर्नयनजैस्तमिय च मौलौ

 विस्मेरचेतसि कुलालवधूसमाजे ॥ ८४ ॥

कुवलयइश कुम्भ जिग्यु कुचैरिति भाषिते करिवरसशिर कर्मेत्येव प्रह्यष्टमनाक्ष्चिरम्। द्गुपवदुहितुर्द्रुष्टा तुञ् कुलालपति कुचौ निजमपि घट निस्चित्यैव नितान्तमलज्जत ॥ ८५ ॥

अन्येध्युर्ग्रुहमुपनीय पूजितास्ता-

न्व्यासोक्तया विदितवर पुरामराते।


र्ललाठोत्यै स्वेदाम्बुभि सवित्रि मातर कुन्ती पदयोराद्रीचकार सिक्तमकरोत्। मातु प्रणनामेत्यर्थ। इय च कुन्थयपि विस्मेर विस्मबान्वित चेतो यस्य तस्मिन्कुलालबधूना समाजे सथे नयनजैर्मोदाम्बोभिरानन्दबाप्यैस्तमर्ज्जुन मौलौ धिरस्याद्रीचकर। तच्छर आजिघ्र इत्यर्थ ॥८४॥

  कुवलयेति। कुवलये उत्पले इव ध्रुशौ नेत्रे यासा ता स्त्रिय कुचै कुम्भ कुम्भशब्दार्य घट गजशिरष्च द्वयमपि जिग्युर्जितवत्य । जयते कर्तरि लिट्। 'सनूलिटोर्जे' इति कुत्वम्। इत्युक्तप्रकारे भाषिते वचने। किवदन्त्यामिति यावत्। करिवरस्य गजेन्द्रस्य शिरो मूर्धाश एव कर्म द्वितीयान्तकुम्भपद्वावाच्यम्। न त्वस्मदीयो घट इत्येवम्। चिर जन्मप्रभ्रुति तत्क्षणपर्यन्त प्रह्ष्ट् सतुष्ट मनो यस्य तथोक्त कुलालपतिस्तुङौ प्रथुलोन्नतौ द्वपददुहितुर्द्रौपद्या कुचौ इष्ट्वा निजमात्मीय घटमपि एवम्। अपकर्षानुकूलव्यापारार्थकजिधात्वयिद्वितीयान्तकुम्भपदवाच्यत्वेनेत्यर्थं । निक्षित्य नितान्तमलज्ज्त लज्जितवान्। कुवलइश कुम्भ जिग्यु कुचैरिति किवदन्त्याम् 'कुम्भौ घटेभमूर्घाशौ' इति, कोशात्कुम्भमिति द्वितीयान्तपदस्य गजकुम्भव्रतित्व तदन्वितापमकर्षा नुकूलव्यापाराक्षयस्व साख्यातस्य 'जि' धातोक्ष्चार्थ । इत्यात्मीयघटेअभिमानक्रतो हर्षोअविचारितरमणीय। यत स्त्रीमष्यपातिद्रौपदीकुचायोर्निजघटादप्युत्रतत्वेन मानिनामात्मपि इश्यमानत्वादिममपि ता कुचैर्जिग्रेवेति निक्ष्चित्य लज्जितवानित्यर्थ । मानिनामात्मन इवात्मीयस्यापि पराजयो लज्जाकर एवेति भाव। द्रौपदीकुचसौन्दर्य तौ द्वावप्यतिशेते इति परमार्थ इत्यत्र द्रौपदीकुचावलोकनहेतुकधटजयनिक्षयस्य विशेषगत्या कुलाललजाहेतुत्वात्पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गदूयमङ्गाभावैन सक्रीर्णम् ॥८५॥
   अन्येद्युरिति। परस्मिएदिने पाञ्ञालो द्रुपदोव्यासस्यमुनेरुत्त्या वाक्येन पुराभराते शिवस्य विदितो वरो द्रोपद्या नालायनीजन्मनि पञ्ञ्पतिलभात्मको येन तयोक्तम् सन्। पञ्ञपि क्षितिपतिनन्दनान्पान्डवान्निशि रात्रौ ग्रह् प्रत्युपनीय-

१ 'भषितै ' इति पाठ २ 'एवम्' इति पाठ पथापि क्षितिपतिनन्दनान्सुताया पाश्चालो निशि परिणीतयेऽनुमेने ॥ ८६ ॥ तत परमीदृशोत्सवश्रवणात्परमानन्दमनुभवन्तीभिरन्त पुरिका भि परिवृता ता सखीजना मण्डनमण्डपिकामुपनीय प्रसाधयितु- मारभन्त । द्रौपद्या पञ्चपत्नीत्वे द्रष्टु लिपिमिवोत्सुका । सीमन्तशिल्पव्याजेन शिरोजान्व्यभजत्सखी ॥ । ८७ ॥ मृगमदतिलक रराज तन्व्या सुखशशिना सहसा बलाहृताया । चिकुरमिषजुषोऽपराधशान्त्यै नमितमपत्यमिवान्धकारबन्द्या ॥ ८८॥


प्रापयित्वा सुताया द्रौपद्य परिणीतये विवाहायानुमेनेऽङ्गीकृतवान् । क्रियाग्रह णात्सप्रदानत्वम् । इय जन्मान्तरे नालायनी भर्त्रर्थ तपस्तप्त्वा तुष्टेन सदा शिवेन वर वरयेत्युका पतिं मे देहीति पञ्चकृखो नियतिवशेनोतवती पञ्च पतीलभस्वेति तदुक्तयास्मिञ्जन्मनि तावत पतींल्लभते इति व्यासोकिप्रकार । प्रहर्षिणी ॥ ८

तत इति । ततोऽनन्तरमीदृशस्य पञ्चपतिपरिणयात्मकस्योत्सवस्य श्रव णाद्धेतो । परममस्य दुर्लभत्वेन सर्वोत्कृष्टमानन्दमनुभवन्तीभि । ‘नाग्निस्तृ प्यति काष्ठाना नापगाना महोदधि । नान्तक सर्वभूताना न पुसा वामलो चना ॥’ इति स्मरणात् । अप्रत्यवायबहुपतिलाभस्य त्रीणामानन्दकरत्वादि- ति माव । अन्त पुरिकाभिरन्त पुरस्त्रीभि परिधृता द्रौपदी सखीजना मण्डन् मण्डपिकामलकारशालामुपनीय प्रसाधयितुमलकर्तुमारभन्तोपचक्रमु ॥

अथ दशभि श्लोकैतदलकरण वर्णयति-द्रौपद्या इति । सखी काचित्प रिचारिका द्रौपद्या पञ्चना पत्नीत्वे विषये लिपिं धातृलिखिताक्षरविन्यास द्रष्टु मुत्सुकेव । ‘इष्टार्थोद्युक्त उत्सुक’ इत्यमर । सीमन्ते केशमध्ये रेखाया शि रुमस्यालकरणस्य व्याजेन शिरोजान्केशान्व्यभज द्विभजयामास । अत्र केशम ध्यरेखाकरणस्य पञ्चपत्नीत्वबोधकधातुलिपिदर्शनफलकलसभवनात्फलोत्प्रेक्षा सीमन्तशिल्पव्याजेनेल्यपद्धतिगर्भा ॥ ८७ ॥

मृगेति । तन्व्या द्रौपद्या मृगमदेन कस्तूर्या यत्तिलक मुखेनैव शशिना चन्द्रेण (कर्ता) महसा तेजसा (करणेन) बलादाहृताया । आनीय बन्दी कृताया इत्यर्थ । चिकुराणा केशाना मिष व्याज जुषत इति तथोक्ताया अन्धकारस्तम एव बन्दी बन्धनहनिरुद्धाङ्गना तस्या सबन्धि अपराधस्य


१ ‘शशिनो इति पाठ अधिनासिकाशिखरमाकलित नवमौक्तिक नरपतेर्दुहितु ।। शुशुभे मुखाम्बुरुहमध्यचरस्मितहसिकाजनितमण्डमिव ॥ ८९॥ सुतरा जनमोदमादधाते सुतनोभौंक्तिकरत्नकर्णपत्रे । परिचेतुमिवाननेन्दुसेवा परिवेषस्य शिशु समीपभाजौ ॥९०॥ ताटक्के तरलमणिप्रभातरगे तन्वङ्गथा मुखमभितस्तदा व्यभाताम् । मूर्तत्व प्रकटमुपेत्य जागरूके वर्णे द्वे नयनविपाठयोरिवान्त्ये ॥ ९१ ॥ सख्या करोऽजनविधौ सकृदेव गन्तु मापाङ्गभागमपडु श्रममानशे य ।


शान्त्यै निरासाय नमित नति प्रापितमपत्य पुत्र इव रराज । अपराधिन क्षमापणाय पुत्रादिक जेतार प्रणामयन्तीति भाव । उत्प्रेक्षाळकार । पुष्पिताग्रा ॥ ८८ ॥

अधीति । नरपते र्दुहितुद्रौंपधा अधिनासिकाशिखर नासाग्रे । विभक्त्य र्थेऽव्ययीभाव । आकलित सघटित नव मौक्तिक (कर्तृ) मुखमेवाम्बुरुह पक्ष तस्य मध्ये चरन्त्या स्मितेनैव हसिकया हसन्निया जनितमण्ड कोशमिव शुशुभे रराज । शोभते कर्तरि लिट् । अत्रापि धावल्यगुणनिमित्ता स्खरूपोत्प्रेक्षा । रूपकोज्जीविता सेति तयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर । प्रमिताक्षरा वृत्तम् । ‘प्रमिता- क्षरा सजससैरुदिता' इति लक्षणात् ॥ ८९ ॥

सुतरामिति । सुतनोर्द्रौपद्या मौक्तिकरताना कर्णपत्रे कर्णिकारये कर्ण भूषणे (कर्तृणि) आननस्य द्रौपदीमुखस्येवेन्दोश्चन्द्रस्य सेवा परिचेतुमभ्यसितु समीपभाजौ परिवेषस्य शिश बालकाविव जनाना मोद हर्ष सुतरामादधाते कुरुत स्म । आङ्पूर्वाद्दधते कर्तरि लिट्। अत्रापि वर्तुलखधावल्यगुणनिमित्त मौकिफरत्नकर्णपत्रयो परिवेषशिशुत्वोत्प्रेक्षा । औपच्छन्दसिकम् ॥ ९० ॥

कर्णभूषणमेव प्रकारान्तरेणोत्प्रेक्ष्यते–ताटङ्ग इति । तरळाश्चलन्तो मणीना प्रभातरगा कान्तिपरम्परा ययोस्ते ताटते कर्णपत्रे । ‘कर्णिका कर्णपत्र' च,’ ‘ताटङ्ग कर्णभूषणम्’ इति त्रिकाण्डशेष । प्रकट स्फुट मूर्तख शरीरमुपेत्य लब्ध्वा जागरूके प्रकाशमाने नयने विपाठौ बाणविशेषावेव तयोरन्ये चरमे द्धे वर्णे ठवर्णे इव तदा तन्वङ्गया द्रौपद्या मुखमभित । मुखस्य पार्श्वद्वय इत्यर्थं । व्यभाता रेजतु । भाते कर्तरि लडू । नयनविपाठयोरन्ये वर्ण इत्यत्र वाच्य वाचकयोरभेदाभिधानान्नावाच्यवचनत्वदोष । बहुदेशलिपिषु ठवर्णस्य मध्यबिन्दुकत्व(O)वर्तुलत्वदर्शनात् तत्वेन ताटङ्गयोरुत्प्रेक्षा । प्रहर्षिणी ॥ ९१ ॥

सख्या इति । सख्या कस्याश्चिद्य करोऽजनविधौ द्रौपद्या नेत्रयो कब्ज छालकरणेऽपाङ्गभाग नेत्रान्तपर्यन्त सकृदेकवारमेव । न तु द्वित्रिचारमित्यर्थं ।


१ ‘सुदृश ' इति पाठ रेखावधेरनवगामितया हेगङ्ग पूर्वोक्तमेव स पुन पुनराललम्बे ॥ । ९२ ॥ । सकलमपि वपुर्विभूष्य तन्व्या सपदि सखी विषुळेक्षणाम्बुजापि । चिरतरमनवेक्ष्य मैध्यदेश करधृतकाञ्चनकाञ्चिरेव तस्थौ । ९३ ॥ काञ्चीकलापमणिबिम्बितपार्श्वयोषि त्कौशेयपङ्क्तिरवनीन्द्रसुता बभासे । आविर्भविष्यदधिगोष्टि कटीनिमग्न वास शत जनदृशामिव सूचयन्ती ॥ ९४ ॥ आतङ्कपीडामददा पुराहमस्यास्तदा भाविपु वल्लभेषु । गन्तु प्राप्तमपटुरशक्त सन् । नयनयोरतिदैर्यादिति भाव । श्रम खेदमानशे प्राप्तवान् । अक्ष्नोते कर्तरि लिट् । स करो रेयावधेर्नेत्रान्तसीमाया अनवगामि तथा दुर्जयत्वेन हेतुना पूर्व प्रथममत कज्जललिप्तमेव दृशो नयनस्याङ्गमेकदेश पुन पुनराललम्बे जगृहे । अत्र नयनयोस्तादृग्दैघ्र्यासबन्धेऽपि सबन्धरूपाति शयोक्युज्जीवितोऽय पुन पुनरुक्ताज्ञनभ्रान्तिमदलकार इति द्वयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर ॥ ९२ ॥ सकलमिति । सखी काचित्तन्व्या द्रौपद्या सक्लमपि वपुर्मध्यातिरि क्ताखिलशत्र सपदि द्रुत विभूष्यालकृत्य स्वय विपुलेऽतिविशाले ईक्षणे अम्बुजे इव यस्यास्तथोक्तापि मध्यदेश द्रौपद्या मध्यभाग चिरतर सुचिरेणाप्यनबेक्ष्य करेण धृता काञ्चनकाञ्चि काञ्चनमेखला यया तथोक्ता सत्येन तस्थौ । चिरतर तस्थाविति वा योजना । अत्र मध्यस्यानवलोकनासबन्धेऽपि सबन्वोक्तरति शयोक्ति । एव विशालनेत्ररूपसामग्रीसत्वेऽप्यवलोक्नकार्यानुत्पत्तेविशेषो- क्तिक्ष्च। द्वयोरेकवाचकानुप्रवेशसकर । तदुज्जीविता चेय सख्या काञ्जीमहल कृत्य तूष्णीस्थित्यसबन्धेऽपि सबन्धोक्तिरूपातिशयोक्तिरिति द्वयोरङ्गाङ्गिभा वेन सकर । ‘मध्ययष्टिम्' इति पाठान्तरमनवलोकनाप्रसक्त्या सदर्भविरोधा- पत्तेरुपेक्ष्यम् । पुष्पिताग्रा ॥ ९३ ॥ काञ्चीति । अवनीन्द्रसुता द्रौपदी काक्ष्चीकलापे मेखलाभूषणे ये मणयस्तेषु बिम्बिता प्रतिफलिता पार्क्ष्वेषु योषिता कौशेयपङ्कि पट्टवस्त्रमाला यस्यास्तथोका सती । ‘कौशेय कृमिकोशोत्थम्’ इति वस्त्रभेदेष्वमर । अधिगोष्ठि छूतसभाया माविर्भविष्यत् । कि चेदानीं कक्ष्या नितम्बे निमग्न लीन वास शत वस्त्रशतम् । शत शब्दोऽनेक्खपर । जनाना इशा सूचयन्तीव बभासे । उत्प्रेक्षालकार ॥ ९४ ॥ आtतद्धेति । अह लाक्षाधाम पुरा वारणावतनिवाससमयेऽस्या द्रौपद्या १ ‘दृगन्तम्’ ‘ड्गशम्’ इति षष्ठ २ ‘मध्ययष्टिम्' इति पाठ ३ द्रुतम्' इति पाठ एव विचिन्त्येव भयेन पादे लाक्षाकृत धाम पपात तन्व्या ॥९५॥ तस्या सखीषु सकलास्वापि तत्तदङ्ग वेगाद्विभूषितवतीषु विवाहवेषे । र्कालक्षपासहनवृध्द्पुरोहिताना कोप्स्य पात्रमभवत्कुचशिल्पकर्त्री ॥ ९६ एवमलकृतामेनामालोक्य स्वयमपि सध्यारुणिमसपादितळाक्षा कृत्यामजनातिलकरंजितमुखभागा परिणेतुमिव प्रतीची दिशभु पगतवति भगवति भासानिधौ


भाविषु भविष्यत्सु वक्तभेषु पतिषु पाण्डवेषु विषय आतड्रेन कदाचिदत्र वय दग्धा भवेमेति शङ्कया पीडा दु खमददामकरवम्। ददाते कर्तरि लिट् । रूक्तापशङ्कास्त्रातङ्क' इत्यमर एवमुक्तप्रकार विचिन्त्य स्मृत्वा भयेनैव तदा द्रापैद्या अलकरणसमये लाक्षाया अलक्तकेन कृत धाम तेज एव गृहमिति श्लिष्ट रूपकम् । “धाम स्याङ्हतेजसो' इति विश्व तन्व्या द्रौपधा पादे पपात । प्रणनामेयर्थ ‘अस्या दुत भाविषु' इति पाठे द्रुत शीघ्र पपातेति सबन्ध । रूपकानुप्राणितेयमुत्प्रेक्षा । इन्द्रवज्ञा ॥ ९५ ॥

तस्या इति । सकलासु सखीषु तस्या द्रौपद्यास्तत्तचिकुरादि अङ्ग विवाह- वेषै परिणयोचिततत्तदलकारैर्वेगाड्डत विभूषितवतीषु सतीषु कुवयो शिल्प कर्त्री अलकारिणी कालक्षपासहनाना विवाहलश्नातिक्रमणभिया कालविलम्बः सहमानाना ज्ञानेन वयसा च वृद्धाना पुरोहिताना धौम्यादीना कोपस्य क्रोबस्य आत्रमभवत् । सपदि तत्तादृकुचालकारकृतविलम्बस्य विशेषणगल्या पुरोहित कोपहेतुभूतत्वात्पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गम् । तादृशविलम्थासबन्धेऽपि संबन्धो क्तिरूपातिशयोक्त्युज्जीवितमिति तयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर । वसन्ततिलका ॥ ९६॥

एवमिति । एवमुक्तप्रकारेणालकृतामेना द्रौपदीमालोक्येच स्वयमात्म- नापि सध्याया अरणिमा साध्यास्णवर्ण एव सपादितलाक्षाकृत्य यावकालकरण विरचित यस्यास्तथोक्ताम् । अञ्जनस्तिलश्च वृक्षविशेषो तावेवाञ्जन कज्जलतिलक इति श्लिष्टरूपकम् । ताभ्या रजिताचलकृतौ सुखस्याग्रस्येव वदनस्य भागौ नेत्र ललाटदेशौ यस्यास्तथोक्ता प्रतीचीं दिश परिणेतुमुद्वोढमिव भवति भासा तेजसा निधौ स्थाने सूर्यं उपगतवति प्राप्ते सतीत्युत्तरेणान्वय । तामालोक्येव भासानिवौ स्खयमपि तादृशी प्रतीची परिणेतुमिवोपगतवति इति वा योजना । अत्र रूपकद्वयोज्जीवितपरिणयोत्प्रेक्षाया द्रौपयालोकनमेक्षासापेक्षत्वाद्वयोरङ्गा ङ्गिभावेन सकर


१ ‘कार क्षिपा इति पाठ ‘अवलोक्य्' इति पाठ ३ ‘मजुलमुख भासाम्’ इति पाठ तस्यामव क्षपाया सपदि निजकुलोत्तसपार्थोत्सवाना- मालोकायेव साक्षाद्विशति हिमरुचौ द्या शुभयौ मुहूर्ते । सोपानैरध्यरुक्षन्मेरकतखचितैर्वेदिमेते कुमारा सालकारा पुरोध सरभसनिहितै सविघानै समग्राम् ॥९७॥

तत्र मुहूर्तगुणेष्विव समन्तादोजायमानेषु दीपेषु मन्त्रविदा वदनेष्विव शब्दायमानेषु वाद्येषु कुलपालिका कमनीयमणि- कोरकितै कनकभूषणैरविकृतसहजरामणीयका कन्यकाममीषां सकाशे निवेशयामासु ।


तस्यामिति । तस्या द्रौपद्यलकरणदिनसबन्धिन्या क्षपाया रात्रावेव निजस्यात्मीयस्य कुलस्य वशस्योत्तसानाम् । शिरोभूषणायभानानामित्यर्थ । पार्थना सबन्धिनामुत्सवाना विवासहात्मना साक्षान्निष्प्रतिबन्वमालोकायामलोकितु- मिवेत्युत्प्रेक्षा । 'तुमर्थच्च भाववचनात्' इति सप्रदानत्वम् । हिमा शीता रुचयो यस्य तस्मिक्ष्चन्द्रे धामाकाश सपदि दुत विशति सति । एते कुमारा पार्था अल- कारेण वैवाहिकेन सहिता सालकारा सन्त शुभयौ शुभयोगयुक्त मुहूर्तै । 'शुभयुस्तु शुभान्वित' इत्यमर । मरकतखचितैर्हरिन्मणिबद्धै सोपानै पुरो- धोभि पुरोहितै सरभस निहितैर्निक्षिप्तै सविवाने समित्कुशादिवैवाहिकोपक- रणै समग्रा सपूर्णा वेदिं वैवाहिकीमध्यरूक्षत्रारुरुहु । अधिपूर्वाद्रुहे कर्तरि लुड। स्रग्धरा ॥९७॥

तत्रेति| तत्र विवाहवेद्या मुहूर्तस्य विवहलग्नस्य गुणेषु चन्द्रताराबमला- दिष्विव दीपेषु | द्वयेष्वपीत्यर्थ |एवमेग्रेऽपि |ओजायमानेषु ओजाख्य- शुभयोगवदाचरत्सु प्रकाशमानेषु च सत्सु । एकत्र 'उपमानादाचारे' इति क्यड् | 'अकृत्सार्वधातुकयो' इति दीर्घ | अन्यत्र ओज शब्दस्तद्वत्पर | 'कर्तु क्यड् सलोपश्व' इत्युपमानादाचारार्थे क्यड् |'ओजसोऽप्सरसो नित्यमितरेषा विभा- षया' इति सकारलोपश्व |ओजाख्यो योगो ज्योति शास्त्रे प्रसिद्ध | मन्त्रविदा वैवाहिकमन्त्रकोविदाना पुरोहिताना वदनेषु वत्रेष्विव वाद्येषु घनततसुषिरा- नद्धभेदेन चतुविधेषु शब्दायमानेषु शब्द एकत्र वर्णात्मकमुच्चारणेन अन्यत्र ध्वन्यात्मक वादनेन कुर्वत्सु सत्सु |'शब्दवैर-'इत्यादिना करोत्यर्थे क्यड्त्रत्यय | कमनीयैर्मनोहरैर्मणिभि कोरकितै सजातकोरकैरिव स्थितै | 'तदस्य सजा- त-' इति तारकादित्वादितच् | कनकभूषणै कतकङ्गदादिभिरविकृतमप्रापि- तरूपान्तर सहज स्वाभाविक रामणीयक सौन्दर्य यस्यास्ताम् |अव्याजसुन्द्- रत्वान्न भूषणै कार्यमिति भाव | कन्यका द्रौपदीममीषा पाण्डवाना सकाशे सनिधौ कुलपालिका कुलस्त्रिय | 'कुलस्त्री कुलपालिका' इत्यमर | निवेशया-


१ 'मनिगण' इति पाठ २ 'मणिनिकायकोरकितै' इति पाठ पूतपाश्र्वे कुशाङ्कूरै पुरस्तान्मणिकुट्टिमे ।

प्राज्वलत्तस्य धौम्यस्य प्रतिबिम्य इवानल ॥९८॥
धर्मान्प्रजाश्च बहु सचिनुतानयेति
शाम्यत्समिच्चटचटात्कृतिभिर्ब्रुवाण ।
तामात्मजा द्रुपदराज इवानलोsपि
प्रादादिवोन्नतशिखाग्रकरेण तेभ्य ॥९९॥
अथ जातुषालयसमर्पणात्कृत परिपोषमस्य वपुषोsभिवीक्षितुम् ।
स्पृहयालव किल पृथासुता क्रमात्परिचल्त्रमुर्हुतभुज वधूसखा १००

मासु प्रवेशितवत्य । विशतेर्णिजन्तात्कर्तरि लिट् । अत्र मुहूर्तगुणाना             
दीपाना श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसितेनौजायमानत्वेन वाधाना मन्त्रविद्वदनाना शब्दायमान त्वेनौपम्पस्य गम्यमानत्वात्केवलप्रकृतास्पदस्य तुल्ययोगिताद्वयस्य ससृष्टि ॥

पूतेति । कुशाङ्कुरैरभिनवै परिस्तरणदभैं पूता परिशुद्धा पार्श्र्वाश्चत्वारो यस्य तस्मिन् । मणिभि कुट्टिमे बध्दभूमौ । वेधामिति यावत् । तस्य धौम्यस्य पाण्डवपुरोहितस्य पुरस्तादग्रे प्रतिबिम्बो वौम्यप्रतिच्छायेव अनल वैवाहिकाग्नि प्राज्वलत्प्रजज्वाल । पुरोहितो वेधामग्निं प्रतिष्टाप्य दर्भान्परिस्तृतवानित्यर्थ । उत्प्रेक्षालकार । वृत्तमानुष्रुभम् । 'पञ्चम लघु सर्वेषु सप्तम द्विचतुर्थयो । गुरु षट्क च सर्वेषामेतच्छ्लोकस्य लक्षणम्॥' इति लक्षणात् । अस्यैव युग्मविपु लावृत्तमिति नामान्तरमिति ध्येयम् ॥९८॥

धर्मानिति । हे पार्था, यूयमनया द्रौपधा सह धर्माञ्श्रौतस्मार्तान्प्रजा पुत्राश्च बहु यथा तथा सचिनुत सपादयत । चिनोतेर्विध्यर्थे लोट् । इत्युक्त्त प्रकार ब्रुवाणो वदन्सन् । द्रुपदराज इव अनलोsग्निरपि । स च स चेत्यर्थ । शाम्यन्तीना दह्यमानाना समिधा पालाशादीना सबन्धिभिश्चटचटात्कृतिभि श्चटचटशब्दै । तद्व्याजेनेत्यर्थ । वर्मान्प्रजाश्च बहु सचिनुतानयेति ब्रुवाण सन् । उन्नतशिखा एवाग्रकरस्तेनोन्नता श्रेष्ठा शिखा कान्ति राजमुद्राङ्गुलीयक वा यस्य तथोत्त्केनाग्रकरेणेति च । तेभ्य पाण्डवेभ्यस्तामात्मजा द्रौपदीम् । तस्या वह्नावुत्पन्नत्वादिति भाव । प्रादाइत्तवान् । इवेत्युत्प्रेक्षा । ददाते कर्तरि लुड् । अत्रात्मजादानेन प्रकृतयोरेवाग्निद्रुपदयोरौपम्यगम्यत्वात्तुल्ययोगिताया अग्नेर्दानोत्प्रेक्षायाश्चैकवाचकानुप्रवेशसकर । उत्प्रेक्षायास्तु अपह्नवरूपकाभ्यामुज्जीवितत्वाभ्यामङ्गाङ्गिभावेन सकर । वसन्ततिलका ॥ ९९ ॥

अथेति । अथ पाणिग्रहणानन्तर पृथासुता धर्मादयो वध्वा द्रौपध्या सहिता वधूसखा सन्त । जतुना निर्भितो जातुष । 'त्रपुजतुनो षुक' इति निर्वृत्तार्थे षुक् । 'जतुत्रपुविकारे तु जातुष त्रापुष त्रिषु' इत्युमर । स चासावा ...


१ 'बिम्बम्' इति पाठ २ 'सह' इति पाठ ३ 'हुतवहम्' इति पाठ कठिनत्वसपदवलेपभरात्कुचकुड्यालस्य कुरुवीरवधू कृतनिर्जयेव पतिपाणिद्युत पदमश्मन शिरसि सा निदधे ।। १०१ ॥ कन्ययभ्युपकृता विधिलाजा कन्दुलत्यनलरोचिषि पेतु । पञ्चवल्लभकराग्रविमर्दाद्वाहुवशगलिता इव मुक्ता ॥ १०२ ।। विधिचोदनासु मणिदीपयष्टिकापरित स्फ़्उरत्प्रतिकृतेश्च सुश्रुव । उभयोर्विवेचनविधौ पुरोधस स्खलन बभूव न तु मन्त्रतञ्जयो १०३।


लयो गृह तस्य समर्पणाद्रक्षणार्थ प्रदानात्कृत जातमस्याग्नेर्वपुष शरीरस्य परि पोष मासलत्वमभिवीक्षितु स्पृहयालव । किलेति सभावनायाम् । कौतुकिन इवेत्युत्प्रेक्षा । तदा क्रमाज्ज्येष्ठानुक्रमेण हुतभुजमनिं परिचक्रमु प्रदक्षिण चक्त्रु। मञ्जुभाषिणी ॥ १

कठिनत्वेति । सा कुरुवीरवधूर्द्रोपदी कुच कुड्चलो मुकुल इव तस्य कठि नत्वसपदा काठिन्यसमृद्या योऽवलेपभरो गर्वातिशयस्तस्माद्धेतो कृत स्वीकृतो निर्जयो विजयो यया तयोक्तेवेत्युत्प्रेक्षा । पतीना पाणिभिर्धृत पद चरणमश्मन पाषाणस्य शिरसि उपरि निदधे निहितवती । वैवाहिककर्म सप्तपधाख्यमकरो- दित्यर्थ । प्रमिताक्षरावृत्तम् ॥ १०१ ॥

कन्ययेति । कन्यया द्रौपद्या अभ्युपकृता अभित समीपे उपकृता विधये लाजहोमाख्यवैवाहिककर्मणे लाजा पञ्चाना वल्लभाना कराग्रैर्विमर्दात्पा णिग्रहणसमये पीडनाद्धेतोर्बाहुरेव वशो वेणुस्तस्माद्वलिता मुक्ता मौक्तिकानीवे- त्युत्प्रेक्षा । कन्दलति प्रज्वलति अनलस्य वैवाहिकान्ने रोचिषि ज्वालाया पेतु । अत्र विधिलाजान धावल्यादिगुणनिमित्तकोत्प्रेक्षा । बाहुवशेति रूपकानुप्राणि- तत्वाद्वयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर । ‘अभ्युपहृता’ इति पाठान्तरमुक्तार्थस्य लाक्ष णिकत्वापत्तेरुपेक्ष्यम् । स्खागतादृतम् ॥ १०२ ॥

विधिचोदनाविति । विघये बघूकर्तृकवैवाहिककर्मकरणार्थ चोदनासु प्रेरणासु विषये मणिमयीषु दीपयष्टिकासु परित स्फुरन्या फ़्लन्त्या प्रीति कृतेर्द्रौपदीप्रतिबिम्बस्य सुभुवो द्रौपद्याश्च । उभयोर्विवेचनविधौ इय द्रौपदी इय तत्प्रतिकृतिरिति पार्थक्येन ज्ञान एव पुरोधसो धौम्यस्य स्खलन प्रमादो बभूव । मन्त्रो वैवाहिककर्माङ्गम्, तत्र तदनुष्ठानम्, तयोस्तु स्खलन न बभूव । अत्र द्रौपदीतत्प्रतिकृत्युभयविवेचने मन्त्रतन्त्रद्वये च प्रसक्तस्य प्रमादस्य पूर्व स्मिन्नेव नियमनात्परिसख्यालकार । यत्तु ‘स्फुरदिन्दिराप्रतिकृते’ इति पाठा ' न्तरम् , यच्च ‘मणिमग्या दीपयष्टिकाया दीपस्तम्भस्य परित उपरि स्फुरन्या इन्दिराप्रतिकृतेर्लक्ष्मीप्रतिमाया पूजार्थं निक्षिप्ताया’ इति नृसिहव्याख्यानम् , तदुभयमप्यशुद्धम् । जगत्पूज्याया लक्ष्मीप्रतिमाया पीठिकायामेव स्थाप्यतया दीपस्तम्भोपरि विन्यासस्य प्रसिद्धिविरुद्धत्वान्नामैक्दोषापत्ते , उक्ताथस्य महता पीडावहत्वादश्लीलदोषापत्तेश्च । ‘कल्याणम्- (१।१) इति मङ्गललोकेनैतत्काम्य


१ ‘अभ्युपहूता' इति पाठ २ ‘स्फुरदिदिराप्रतिकृते ’ इति पाठ बाहुप्रताप इव साक्षिणि हव्यवाहे सामन्तराजधरणेरिव याज्ञसेन्या । काङ्क्षासम क्रमश एव कर गृहीत्वा हर्षेण वृद्धिमभजन्नवनीन्द्रपुत्रा ॥ १०४ ॥ पाञ्चालराजश्च स पाण्डवश्च पुष्यतमौ पूजकपूज्यभावम् । आढ्यभविष्णुत्वमकिचनत्व व्यत्यस्यता ताविव यौतकैस्ते ॥ १०५ ॥


कर्तृकतया प्रत्यभिज्ञानात्कथचित्पदस्थितायास्तस्या इति वक्तव्यखेऽपि गौरीप्रति- माया एव तदास्रावश्यकत्वाच्छैवाना तत्राद्वेषेऽपि प्रकृताया द्रौपद्या प्रकर्षाप्रस त्त्या तत्प्रकर्षांख्यदोषापत्तेश्चेति सुधीभिविभावनीयम् । मञ्जुभाषिणी ॥ १०३ ॥

बाहिति । अवनीन्द्रस्य पाण्डो पुत्रा युधिष्ठिरादयो बाहुप्रताप इव हव्यवा हेऽसौ तदुभयस्मिन्नपि साक्षिणि सति । द्वय साक्षीकृत्येति यावत् । सामन्तरा जाना शत्रुनृपाणा धरणे राज्यस्यैव याज्ञसेन्या द्रौपद्या कर पाणिं बलि च क्रमशो ज्येष्ठानुक्रमेण काङ्क्षासम वाञ्छासमकालमेव गृहीत्वा हर्षेण या ऋद्धिस्ताम्। सतोषसमृद्धिमिति यावत् । अभजन्प्राणु । अत्र बाहुप्रतापहव्यवाहयो साक्षि त्वकरणेन सामन्तराजधरणीयाज्ञसेन्यो श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसितकरप्रहणेन चैौ पम्यस्य गम्यमानत्वात्तुल्ययोगिताद्वयस्याङ्गाङ्गिभावेन सकर । एव तादृशग्रहणस्य विशेषणगल्या सतोषसमृद्धिप्राप्तिहेतुकलात्पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गम् । द्वयोश्च सस्टुष्टि । वसन्ततिलकावृत्तम् ! १०४ ॥

पाञ्चालराज इति । पूजक पूजाकर्ता, पूज्य पूजार्ह , तयोर्भाव पूजक पूज्यत्व पुष्यत्तमौ अतिशयेन पोषयन्तौ । एतं पूजयन् , अपर पूज्यमान इति यावत् । स प्रसिद्ध पाञ्चालराजो द्रुपदश्च स पाण्डव वर्मराजश्च तौ द्वौ यौतकै र्विवाकालदेयद्रव्यै (करणे ) आढयभविष्णुख वनिकत्वमकिंचनत्व दारिध्रम् । बै भपि कर्मणी । ते वनिकल्चदारिध्रे तौ पाञ्चालराजपाण्डवाविव व्ययस्यता विपरीतीचक्रतु । व्यतिपूर्वोदस्यते कर्तरि लड् । प्रथम द्रुपद कन्यायौतकदा नाभ्या पूजकोऽकिचनश्चाभूत् । तदुभयप्रतिग्रहाभ्या युविष्ठिर पूज्य आढथभ विष्णुश्चभूत् । पश्चाञ्च श्वशुरस्य गुरुत्वस्मरणादकिचनस्यैव प्रतिग्रहीतृत्वाञ्च टुपद पूज्योऽभूत् बनिकस्यैव दानसमर्थत्वाजामातृत्वाच्च युधिष्ठिर पूजकोऽभूदिति समु दायार्थ । आढ्यभविष्णुमित्यत्र ‘कर्तरि भुव -' इत्यादिना आढ्योपपदाद्भव इष्णुच् ।‘अरुद्विषदजन्तस्य मुम्' इति मुम् । ‘तस्य भावस्वतलौ’ इति त्वप्रत्यये च आढथभविष्णुत्वमिति रूपम् । अनाढथ आढ्स्थो भवतीति आव्यभविष्णु । नास्ति किंचन यस्येति अकिचन । इत्युभयत्र विग्रह । अत्र द्रुपदयुधिष्ठिरयोर्धर्निकत्व- दारिद्ययोश्च व्यत्यासीकरणेनौपम्यस्य गम्यमानत्वात्केवलप्रकृतास्पदतुल्ययोगि ताभेद । अत्र ‘व्ययस्यता ताविव यौतकैस्ते' इत्येव पाठ । ‘यौतकै स्वै ’ इति


१ ‘व्यत्यास्यताम्’, ‘व्ययास्यताम्' इति पाठे २ ‘स्वै' ति पाठ एवमन्तरिक्षनिक्षिप्तलक्ष्यवेधनलक्षणेन शुल्कनिष्केण निजक ण्ठनिष्कायितकन्याभुजलतानेतान्पथि कौन्तेयानवगन्तारो दुरह तारोपितनिवर्तनमतयो विकर्तनतनयोपायविधेयै सहायै सह समन्त्रय समारब्धपूर्वस्य युद्धपलायनाध्ययनस्य द्वितीयावृत्विविच्छि त्ति परिजिहीर्षमाणा इव शकुनिभागिनेया सेनापुर सरनि साणनि सारितनि स्वानौंलितै दैवेलितै क्षालितगवाक्षमौन केक्ष्य द्रुपदंपुर पुनरपि निर्रूध्दथ निरुच्छूसयाचहुकु ।


पाठान्तर तु स ताविवेति पदनयार्थान्वयस्यासगतवादिदोषादुपेक्ष्यम् । इन्द्र वज्त्रावृत्तम् ॥ १०५ ॥

एवमिति । एवमुक्तप्रकारेणान्तरिक्ष आकाशे निक्षिप्तस्य वेण्वाधूध्र्वदण्डे बद्धस्य लक्ष्यस्य वेधनलक्षणेन भेदनात्मकेन शुल्केन कन्याया आवर्जनार्थं पारेिदेयेन निष्केण दीनारेणेति जात्येकवचनम् । निजेषु कण्ठेषु निष्कायिता भूषणविशेषणव दाचरन्ती कन्याया द्रौपद्या भुजलता येषा तान् । तादृशशुल्कलब्धद्रौपदीभुजालिङ्गि तानित्यर्थे । ‘साष्टे शते सुवर्णाना हेम्त्र्युरोभूषणे पले । दीनारेऽपि च निष्क ऽनी’ इत्यमर । एतान्द्रौपदीपरिणेतृन्कौन्तेयानवगन्तार । पार्था इति जानन्त इत्यर्थ । एतान्कौन्तेयानवगन्तारोऽवज्ञातार । तिरस्कर्तार इति यावदिति वा । अतएव पथि मार्गामध्ये । दुरहतया दुरहकारेणारोपिता प्रापिता निवर्तने पाण्डवेभ्यो द्रौपद्य अपहरणे पाण्डवाना द्रौपदीविवाहपलायने वा विषये मति- र्निक्ष्चयो येषा ते । शकुनेर्भगिनी गान्धारी तत्पुत्रा भागिनेया दुर्योधनादय । भागिने याना मातुलानुकारिणी प्रकृतिरिति प्रसिध्द्य शकुनिवहुर्मतिवद्योतनाय तेषा तथा निर्देश । विकर्तन सूर्यस्तत्तनयस्य कर्णस्योपायेषु कार्यालोचनेषु विधेये स्थितै । ‘विकर्तनार्कमार्तण्ड-’, ‘विधेयो विनयग्राही वचनेस्थित आश्रव’ इत्युभय त्राप्यमर । सहायैर्दु शासनादिभि समय सम्यगालोच्य । पूर्वं द्रुपदाय द्रोइकाले समारब्धस्य सम्यगुपक्रान्तस्य समारब्धपूर्वस्य । तदा नानादेशीयै सहै षामपि पलायितत्वादिति भाव । युद्धे पलायनस्यैवाध्ययनस्य वेदस्य द्वितीया या आवृत्तेरभ्यासस्य विच्छित्त्तिं विच्छेद परिजिहीर्षंमाणा परिहर्तुमिच्छन्त इवेत्यु त्प्रेक्षा। परिपूर्वोद्धरते सन्नन्ताल्लट शानच् । सेनाया पुर सरादप्रवर्तिनो नि साणा जयदुन्दुभेर्नेि सारितै प्रवर्तितैर्नेि खानैर्भाङ्कारैर्लालितैमिंश्रितै क्ष्वेलितै सिंहनादै क्षालित निरस्त गवाक्षाणा मौनमेव कक्ष्य मालिन्य यस्य तत् । प्रतिध्वनितगवाक्षमि त्यर्थ । ‘काक्ष्यम्’ इति पाठे कक्ष्यैव काक्ष्यम् । व्रतमित्यर्थं । ‘मौनरौक्ष्यम्’ इति


१ ‘वेध’ इति पाठ २ ‘इव ते’ इति पाठ ३ ‘ललितै ’ इति पाठ ४.६वे ङितै ’ इति पाठ ५ ‘’रौक्ष्यम् इति पाठ ६ ‘नगर' इति पाठ ७ ‘निर्वाय', ‘निवार्य’ इति पाठ तत्क्षणमेव सत्वर निर्गतेर्ये विविधैरायुधैरशून्येषु द्रुपदसैन्येषु पृथासुतास्तेऽपि रथाधिरूढा द्विधा विचायेव पुरान्निरीयु । शरैर्विधातु द्विषतोऽपि चूर्णास्तत्सुश्रुबामप्यलकानचूर्णान् ॥ १०६ ॥ शङ्वान्दध्मुस्ताडयन्ति स्म भेरीश्चक्रु क्ष्वेलाश्वापनादान्विवक्षु । सिद्धावीना द्योसदा लालनीये युद्धारम्भे ते दूयेऽपि प्रवीरा ।१०७ अनयोर्बलयोहारथानामवलोकाय नभोजुषा सुरीणाम् । सुदृशा च पुरस्य सौधभाजा वरणस्रग्विधृतैव भेदिकाभूत् ॥ १०८॥


पाठे मौनकाठिन्यमित्यर्थं । द्रुपदस्य पुर पुनरपि निरुध्य निरुच्छासयाचक्त्रुर्निर्ब- बन्धु । निश्वासोऽपि यथा तत्रत्याना न निर्गच्छेत्तथा चक्रुरित्यर्थं ॥ तदिति । तत्क्षण निरोवसमकालमेव विविधै खङ्गगदातोमरशरासनादिभि- रायुधैरशून्येषु सहितेषु द्रुपदसैन्येषु सत्वर निर्गतेषु युद्धार्थमागतवत्सु सत्सु इत्यु त्तरेणान्वय ॥

पृथेति । ते पृथासुता अपि रथेष्वधिरूढा सन्त शरै बाणैद्विषत शत्रू न्दुर्योधनादीचूर्णान् । लवच्छिन्नानित्यर्थ । तेषा द्विषता सबन्धिनीना सुश्रुवा स्त्री णामलकाघूर्णकुन्तलान् अचूर्णकुन्तलानपि वैवव्येन कुङ्कुमादिचूर्णरहिताश्च विधातु कर्तुमैव द्विधा विचार्यालोच्येवेत्युत्प्रेक्षा । पुराद्रौपदान्निरीयुर्निर्गतवन्त । उपजा विऋत्तम् ॥ १०६ ॥

शङ्खानिति । ते द्वावपि पाञ्चला कौरवाश्च प्रवीरा दिवि स्खर्गे अन्तरिक्षे च सीदन्ति वसन्तीति धोसदा सिद्ध योगसिद्धा नारदादयो देवयोनिविशेषाक्ष्चादयो येषा तेषा लालनीये क्ष्लाघनीये युद्धस्यारम्भे शङ्खान्दध्मुरपूरयन् । ध्माते कर्तरि लिट्। भेरीस्ताडयन्ति स्माताडयन् । क्ष्वेला सिहनादाश्चक्त्रुरकुर्वन् । चापस्य ना दाष्टकारान्विवनु । चक्रुरित्यर्थं । वृणोते कर्तरि लिट् । अत्रानेकक्रियायौगपद्या- त्समुच्चयात्समुच्चयालकार । शालिनीवृत्तम् । ‘शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गोऽब्धिलोकै ? इति लक्षणात् ॥ १०७ ॥

अनयोरिति । अनयोर्बलयो कौरवपाञ्चलचतुरङ्गयो । युध्यमानयोरिति शेष । महारथानामवलोकाय । दर्शन कर्तुमित्यर्थ । ‘क्रियार्थोपपदस्यच कर्मणि स्था निन ’ इति सप्रदानत्वम् । नभोजुषा । गगनभाजा सुरीणा देवत्रीणाम् । ‘जातेर- स्त्रीविषयादयोपधात्' इति डीष् । सौधभाजा प्रासादाग्रगताना पुरस्य सुदृशा पौराङ्ग नाना च विधृता करेण जृहीता वरणस्य युद्धे मृताना पतित्वेन वरणार्थं स्त्रङ्चन्द्रमा लैवेति तादर्थ्ये षष्ठीसमास । भेदिका इमा सुर्यो वरणस्रग्धारणादिमा पौर्यस्तदभा


१ ‘निर्गत्वरेषु’ इति पाठ २ ‘एव’ इति पाठ ३ ‘शङ्खम्’ इति पाठ ४ ‘क्ष्वेडाम् इतेि पाठ ५ ‘नादम्' इति पाठ आसीदतामाशु धनुर्धराणामासीताम्यत्करकौशलानाम् । क्षण मिथो बाणगणोपरोधाद्रण न कस्यापि रण नव यत् ॥ १०९॥ दिरद द्विरदस्तुरग तुरगो रथिक रथिक पदग पदग । इतरेतरमेत्य रण विदधे दिवि नारविस्मयनाकतरुम् ॥ ११० ॥ रजोन्धकारेषु दृशोऽन्धयत्सु करें करान्कौतुकसूत्रचिह्नान्। परामृशन्तो युधि पाण्डुपुत्रा परस्पर पर्यहरन्प्रहारान् ॥ १११ ॥ सोमकेष्वपसर्पत्सु सूर्यसूनो शितै शरै ।

चादिति मिथो भेदानुमानिका अभूदित्यनुमानालकार । तेन पौराङ्गनाना मत्र्यात्ति शायि सौन्दर्यं व्यज्यत इत्यछकारेण वस्तुध्वनि । औपच्छन्दसिकम् ॥ १०८ ॥

आसीदतमिति । आशु सखरमासीदता युद्धाय सनह्यताम् । अताम्यदवि च्छिद्यमान करयो कौशल धनुर्ग्रहणशरसधानादिषु नैपुण्य येषा तेषा धनुर्धराणा मिथोऽन्योन्य बाणगणानामुपरोधान्निरोधाद्धेतो । कस्यापि वनुर्धरस्य व्रण क्षत नाभूत् । यद्यस्मात्कारणाद्रण युद्ध नव नूतनम्, न विद्यते वकारो यस्मिस्तथोक्त मिति च । रणशब्दस्य वकारसहिसत्वे व्रण स्यादित्यर्थ । अत्र च पक्षे वाच्यवाच कयोरभेदाध्यवसाय । बाणैर्बाणाना निरोधे शरीरभेदनायोगाद्रणस्याप्रसक्तिरिति तत्त्वम् । ‘बाणगणोपरोधाद्रण न कस्यापि रण नव यत्’ इत्येव पाठ । बाणगणान्निरुध्ध व्रण विना तत्र रण महीय’ इति पाठान्तरे तु तत्र इति ‘महीय’ इति च पदद्वयस्य वैयर्थ्यान्निरर्थकत्वदोष , उक्तस्वारस्यायोगश्चेति ध्येयम् ॥ १०९ ॥

द्विरमिति । द्विरदो गज । तदारूढ इत्यर्थ । एवमग्रे । द्विरदम्, तुरगो sश्वस्तुरगम्, रथिकोरथारूढो रथिकम्, पदग पादचारी पदग च, एवमितरेतरम न्योन्यमेत्य सगत्य दिव्यन्तरिक्षे नारदस्य मुनेर्यो विस्मय आश्चर्य तस्य नाकतरू कल्पवृक्षम् । आश्चर्यजनकमित्यर्थ । रण युद्ध विदधे चकार । ‘रथिक रथिक ' इत्यादिपाठस्तु क्रमभ्रष्टदोषादुपेक्ष्य ॥ ११० ॥ ।

रज इति । रजास्येवान्धकारा रजास्यन्धकाराणीवेति वा । तेषु दृशो नेत्राणि अन्धयत्खन्घीकुर्वत्सु सत्सु पाण्डुपुत्रा करै स्वै कौतुकसूत्र प्रतिसर चिह येषु तान्करान्परामृशन्त स्पृशन्त सन्त युधि परस्परमन्योन्य प्रहाराञ्श स्त्रघातान्पर्यहरन्परिहृतवन्त । अत्र नवकौतुकहस्तस्पर्शेन पाण्डवाना स्खत्वानु मानादनुमानालकार । तथा असबन्धे सबन्धरूपातिशयोक्तिक्ष्च । द्वयोरेकवा- चानुप्रवेश सकर ॥ १११ ॥

सोमकेष्विति । सूर्यसूनो कर्णस्य शितैस्तीक्ष्णैः शरैर्बाणै सोमकेषु


१ ‘बाणगण निरुद्धय व्रण विना तत्र रण महीय ’ इति पाठ २ ‘रथिक रथिको द्विरद द्विरदस्तरग तरग ’ इति पाठ ३ विदधौ’ इति पाठ कूजयामास कोदण्ड । कुलिशायुधनन्दन ॥ ११२ ॥ तेन जनन इव प्रधनेऽपि वृकोदरद्वितीयेन करोदरपरिक- र्मॅीकृतस्य कार्मुकस्य वर्मनिर्माथिभि शरोर्मिभिर्निकुत्तमर्माणो भय- विसारिभि स्वेदवारिभि सुंखपदान्येव यानपदेऽभिषिञ्चन्त समराजिरकन्दलितपार्थयशश्चतुर्थीचन्द्रकलावलोकन परिहर्तुमिव मुख निवर्त्य सौबलेया केवलैरेव बाहुमि कुरुपुटभेदन प्रति पलायबभूवु । बीभत्सुचापविवृतेषु महत्सु कर्म स्वेक दृढ जगृहिरे युधि धार्तराष्ट्रा । वीक्ष्य स्थितेषु विमतेषु विलोलजीव पृष्ट प्रकाश्य गमन पृथुना जवेन ॥ ११३ ॥


पाञ्चालेष्वपसर्पत्सु पलायमानेषु सत्सु कुलिश वज्रमायुध यस्य तस्येन्द्रस्य नन्दनो ऽर्जुन कोदण्ड चाप कूजयामास गुणाकर्षेण ध्वनयति स्म । सूर्यसूनोस्तत्प्रसूताया दीप्ते शितैस्तीक्ष्णै शरैरिव शरै किरणै सोमकेषु चन्द्रवद्भवलेषु जलेषु अपसर्प त्सु शुष्यत्सु सत्सु कुलिशायुध नन्दयति वाहनत्वेनेति नन्दनो मेघ कस्य ब्रह्मण उत ऊर्घ्वमण्ड ब्रझाण्डोर्ध्वभागमाकाश कूजयामास । गर्जितैरिति भाव । ‘कश्चित्तात्मरविब्रह्म वातृमूर्धसुखेषु कम्’ इति विश्व । इत्यर्थान्तरे तु न श्लेष । अभिधाया इत्यादेरुक्तत्वादिति ॥ ११२ ॥

तेनेति । जनने जन्मनीव प्रधने युद्धेऽपि । उभयत्र चेत्यर्थ । धृकोदरो भीमो द्वितीय सहायो यस्य, वृकोदरस्य द्वितीय इति च । तेनार्जुनेन करस्य उदरे मध्यै परिकर्माकृतस्यालकारीकृतस्य कार्मुकस्य चापस्य सबन्धिभि वर्माणि कव चानि निर्म थन्न्तीति तथोकै शराणामूर्मिभि परम्पराभि निकृत्तानि मर्माण्यायु स्थानानि येषा ते सौबलेया दुर्योधनादयो भयेन विसारिभि स्रवद् स्वेदवारिभि खेषा पदानि चरणान्येव यानपदे वाहनस्थानेऽभिषिञ्चन्त पादचारिण सन्त समराजिरे युद्धप्राङ्गणे कन्दलितमङ्कुरित पार्थयश एव चतुर्थीचन्द्रकला तस्या अबलोकन परिहर्तुमिवेत्युत्प्रेक्षा । चतुर्थीचन्द्रदर्शनमपवादहेतुरिति प्रसिद्धम् । मुख निवृत्य परावृत्य । लज्जावशादिति भाव । केवलैर्निरायुधैरेव बाहुभिरुपल क्षिता कुरूपुटभेदन हस्तिनपट्टन प्रति पलायबभूवु पलायन चक्रु ॥

बीभत्स्वित्ति । युधि युद्धे बीभत्सोरर्जुनस्य चापेन विवृतेषु प्रकटीकृतेषु महत्सु क्ष्लाध्येषु कर्मसु क्रियासु । तन्मध्ये इत्यर्थ । विमतेषु शत्रुषु वीक्ष्य स्थितेषु


१ ‘कुकुशायुध’ इति पाठ २ ‘कृत’ इति पाठ ३ निर्मितेर्ममर्माणोभय- प्रसारिभि ’ इति शठ ४ “स्व” इति नास्ति क्वचित् ५ ‘पट' प्रति पाठ .

                                     विजयात्परमेतेषामृजबोऽप्यतिभीषणा ।
                                     सद्यो गुणा समुन्नेमुरवनेमुस्तु घन्वनाम् ॥ ११४ ॥
                             ते नेवृत्य नगर सैमावसस्तोषिता द्रुपदराजपूजया ।
 
                      अप्यशेषजनकेन शौरिणा जन्यभावमुपजग्मुषा समम् ॥ ११५ ॥
                     पार्थ एव सहजेष्वखिलेषु प्रायशो युधि बल श्रुतवत्या ।
 
                     अन्वभूदघिकमीक्षणवृष्टीरऋर्जकाशमिव राजसुताया  ॥११६ ॥
                       वृत्तान्वमेवमवकण्र्य स राजवृद्ध

सनद्धेषु सत्सु पृष्ट चापदण्डमश्व्वाद्भाजग प्रकाश्य पृथुना महता जवेन वेगेन विलो ला जीवा शिञ्जिनी यस्मिन्कर्मणि तत्तथा गमन बाणप्रयोगार्थमाकर्षणाद्धनुर्मण्डलीभवनात्मक हढमेक कम घार्तराष्ट्रास्तदा पलायनकाले जगृहिरे गृहीत्तवन्त । कुत । विमतेषु विक्ष्य स्थितेषु सत्सु विलोलो गतगतो जीव प्राणधारण यस्मिंस्त द्यया पृष्ठ देहपश्र्दाभ्दाग प्रकाश्य पृथुना जवेन गमन जगृहुरिवेत्युत्प्रेक्षा व्यञ्जका प्रयोगाद्रम्या श्र्लेषानुप्राणिता च । वसन्ततिलका हत्तसू ॥ ११३ ॥

  विजयदिति । एतेषा पाण्डवाना सबन्धिनो गुणा शौर्यधैर्यादय । ऋजवो विनयान्वितत्वान्मृदवोऽपि अकुटिकला अपीति वा। अवत्रा अपीति च । विजयात्पर कौरवजयानन्तरभतिभीषणा अतिभयकरा सन्त । 'अरिभीषणा ' इति पाठान्तरम् । सद्यस्तत्क्षणमेव समुन्नेमु सम्यगुन्नतिं प्राप्ता । उन्नत्रा बभूवुरिति च । धन्वना चापाना तु गुणा शिञ्जिन्योऽतिभीषणा अपि विजयात्परमवनेमुरवनम्रा अवरोपिता इति च । एतेषा गुणा विजयादर्जुनात् । तत्प्रतापाध्देतोरिति यावत् । इत्यपि प्राहु । अत एव श्र्लेष्प्रतिभोत्थापितस्य विरोधासादूयस्य ससृष्टि ॥ ११४ ॥
  तृ इति । ते पाण्डवा नगर द्रपदपुर प्रति निवृत्य युध्दात्प्रत्यागत्याशेषाणा लोकाना जनकेनापि जन्यस्य भावमुत्पत्तिं वरै सख्य च उपजग्मुषा प्रात्पवता । 'जन्या स्निग्घा वरस्य ये ' इत्यमर । शौरिणा सम श्रीकृष्णेन सह द्रुपदराजस्य पूजया तोषिता सन्त समावसन्वसन्ति स्म । द्रुपदपुर इति भाव । अत्रापि विरोघाभासालकार श्र्लेषानुप्राणित । रघोदूता ॥ ११५ ॥
 पार्थ इति । अखिलेष सहजेषु । भ्रात्तॄणा मघ्य इत्यर्थ । पार्थेऽर्जुन एव युघि युध्दे बलमात्मशौर्य प्रायश श्रुतवत्या राजसुताया द्रौपद्या ईक्षणवृष्टी कटाक्षपातान् अर्जकस्यारामविक भागमिवान्वमूदनुसूतवान् । अर्जकस्याशदूयस्मरणादिति भाव । उत्प्रेक्षा। स्वागता वृत्तम् ॥ ११६ ॥

वृत्तान्तमिति । अथ स राजवृध्दो धृतराष्ट्र एवमा जतुगृहव्यवनमा कौरवपला 
१ 'अरिभीषणा ' इति पाठ   २ 'च ' इति पाठ   ३ 'धन्विनाम् ' इति पाठ   
 ४ 'समाविशन्सूषिता ' इति पाठ  ५ ' वन्यशेष् ' इति पाठ  ६ 'वृष्टे राजकोंऽशम् ' इति पाठ् 
क्षत्रा सकाशमुपनाय्य सहानुजातै।

धर्मात्मजाय धुरि कसभिदोऽर्धभावा-

दन्वर्थनामथ विभज्य ददौ स्वनाम्त्र ॥११७॥

तस्मिन्नाराहितलक्षणे नृपसुते राज्याभिषित्त्के सति स्वान्यक्षीणि दद्दुर्यदम्बु शिशिर लिप्ताङ्के कुङ्कुमै । राग यद्विभराबभूवुरहन्य दूर्णिते बन्दिभि- र्निष्पन्दत्वमत स्वहष्टिरिति त पौरा विवव्रु स्फुटम् ॥११८॥

इत्यनन्तभट्टकविकृतौ चम्पूभारते द्वितीय स्तबक ।

‌ ‌---------------------------------------------------------------------------------------------

यन प्रसिद्ध नृत्तान्तमवकर्ण्य क्षुत्वा। क्षत्रा विदुरेणानुजातौर्म्रातृभिर्भीमादिभी सह

सकाश स्वसमीप प्रत्युपनाग्य प्रापग्य। धर्मात्मजमिति विभक्तिविपरिणामेन योज्यम्। कसभिद् क्षीकृष्णस्य धुर्यग्रे धर्मात्मजाय युधिष्ठिराय स्वस्य नाम्रो धृतराष्ट्र इति सज्ञाया अन्वर्थता ध्रुतराष्ट्रत्वम्। राज्यधारणमिति यावत्। अर्धभावाद्विभज्यार्ध त्वेन विभाग कृत्वा ददौ। अर्धराज्य दत्तावानित्यर्थ। वसन्ततिलजकावृत्तम्॥११७॥

         तस्मिन्निति। आहितानि सघटितानि लक्षणानि छत्रचामरादिराज्यचिह्नानि

यस्मिंस्तधोक्ते तस्मित्रपसुते धर्मराजे राज्येऽभिषतक्ते सति। धृतराष्ट्णेति भाव यद्यस्मान्स्वानि स्वीयान्यक्षीणि नेत्राणि शिशिर शीतलमम्बु आनन्दोत्थ दधुर्धृतव् न्त। एव तस्मिन्नृपसुते कुङ्कुमैक्ष्चन्दनमिक्षितैर्लिप्तान्यङ्कानि यस्य तास्मिस्तथोक्त्ते सति। शैषिक कप्प्रत्य। स्खान्यक्षीणि। यद्यस्मात् रागमारुण्यमनुराग च बिभराबभूवुदृधु । 'भीहीभृहुवा क्ष्लुवन्च' इति बिभर्तेरमि क्ष्लुवद्भावाद्भित्वम्। 'भृञामित्' इत्यभ्यासस्य इत्वम्। तस्मित्रृपसुते बन्दिभि स्तुतिपाठकैर्वार्णिते स्तुते सति यद्यस्मात्स्वान्यक्षीणि निष्पन्दत्व निक्ष्चलत्वम्। उत्सेकादविकृतत्वमिति यावत्। अवहन्वहति स्म। अत उत्तूहेतुत्र्यात्पौरा पुरजनास्त धर्मराज स्वेषा इष्टि चक्षुरिति विवव्रु सभावयन्ति स्म। स्फुटमित्युत्प्रेक्षा। सा च अभि षेककुङ्कुमालेपबन्दिवर्णनै राज इव स्वइष्टेरप्यम्बुधारणरगभरणाविकृतत्व वह्णवाक्यार्थाना हेतुत्वेन काव्यलिङ्गत्र्योज्जीवितेति तस्यास्तेषा चाङ्गाङ्गिभावेन सकर्। वृत्त शार्दूलविक्त्रीडितम्॥११८॥

    इति क्षीसदाशिवपदारविन्दनकन्दलितानन्दसान्द्र्स्य कुरविकुलचन्द्र्स्य
      रामकवीन्द्र्स्य कृतौ चम्पूभारतव्याख्याने लास्याभिघाने
                                द्वितीय स्त्बक।

 १ 'उपनीय' इति पाठ    २ 'भातात्' इति पाठ     ३'नरपतौ' इति पठ 
 ४ 'अभजन्' इति पाठ पितृव्याचाथ पृथातनूजो हरि पुरोधाय सम वलौघै |

परस्परस्त्रेहमिवैष मातु प्रस्थ ययौ खाण्डवशव्दपूर्वम्| तत्र वनीभवति वनीपकजनमनीषितपूरकुलावनीपसुरसुरभिगोष्ठीगौष्ठीने देशे स्मरणमात्रकृतसनिधानेन सकलशिल्पपारक्ष्ना विक्ष्वकर्मणा स्वकर्मणा निर्मापित रामणीयकावलोकनसुलभविस्मयभारगुरुतरानमरान्वोढुमक्षमतया क्ष्मातलमवलम्बमार्विमानैरि॔वाभ्रलिह कुरुविन्दमणिमन्दिरैर्जम्भरिपुनिदे-


पितृव्येति| अथार्धराज्याभिषेकानन्तरम् | एष पृथातनुजो धर्मराज पितृव्यस्य पितृम्रातुधृर्तराष्ट्रस्य वाचा 'इन्द्रप्रस्थे बस' इत्यात्मिकया परस्प रस्य स्वेषा दुर्योधनादीना च स्त्रेह प्रेमरस मातु प्रमाणीकर्तुमिवेत्युत्प्रेक्षा| खाण्डव इति शब्द पुर्वो यस्य नामनि तथोक्त प्रस्थम् | इन्द्रप्रस्थ प्रतीत्यर्थ | 'खाण्डवो बलसूदन' इतीन्द्रपर्यायेषु शब्दार्णव| हरि ष्रिकृष्ण पुरोघायाग्रे कृत्वाबलौघै सम ययौ | 'कुडव प्रस्थ इत्याद्या परिमाणार्थका पृथक्' इत्यमर| उपजाति| || १ ||

तत्रेति| वनीपकजनस्य याचकजनस्य मनीषिताना कामिताना पूरका समप्र सपादका पुरोर्नाम राज्ञ कुल वशो येषा ते च तेSवनीपा राजानस्त एव सुरसुरभय कामधेनवस्ता गोष्ठी समूहस्तस्या गौष्ठीने पूर्वतनस्थाने | 'वनीपको यावनको मार्गणो याचकार्थिनौ', 'गोष्ठ गोस्थानक तत्तु गौष्ठीन भुतपूर्वकम्' इत्युभयत्राप्यमर| तत्र देश इन्द्रप्रस्थभागे वनीभवत्यरण्यायमाने सति | चिरा द्राज्ञामनामनावासादिति भाव | स्मरणमात्रेण कृत सनिधान समीपस्थितिर्येन तेन सकलाना शिल्पाना गृहादिनिर्माणव्यापाराणा पारत्त्तट्ट्क्ष्वना पारगतेन विक्ष्वकर्मणा देवशिल्पाना(कर्त्रा) स्वेन स्वीयेनैव कर्मणा व्यापारेण | न त्वन्यदीयेनेत्यर्थ् | निर्मापित रचितम् | अतएव रामणीयक्स्य तत्पुरसौन्दर्यस्यावलोकनेन सुलभो यो विस्मयभार आक्ष्चर्यातिशयस्तेन गुरुतरानतिदुर्भरानमरान्देवान्वोढुमक्षमतया शक्त्या क्ष्मातल भूप्रदेश प्रत्यवलम्बमानैर्विमानैर्देवयानैरिव स्थितै कुरुविन्दम णिमयैर्मन्दिरैर्गृहैरम्रलिहमाकाशचुम्बि जम्भरिपोरिन्द्रस्य निदेशेनाज्ञया लम्भित प्रापित तस्येन्द्रस्य नाम इन्द्रसज्ञा उपपद स्वसग्नया पूर्वशब्दो यस्य तथोक्तम् | पुर्वतनराजभिरिति शेष | पुरमिन्द्रप्रस्थमधिष्ठिताय | तत्र प्रविष्टायेत्यर्थ |


१ 'वनीमवनी ' इति पाठ २ 'देशे प्रविश्य ' इति पाठ ३ 'नयनपात्रेण' इति पाठ ४ ' पारदृक्ष्चकर्मणा' इति पाठ ५ 'स्वकर्मणा' इति नास्ति कचित् ६ 'कामनीयकविलोकन' इति पाठ ७ 'क्षमातलम्' इति पाठ ८ 'करुविन्दमणिमन्दिरैरम्रलिहम्' इति पाठ

           शेन लम्भिततन्नामोपपदमिन्द्रप्रस्थमघिष्ठिताय युधिष्ठिराय निवेद्य
           स्वपुरेSपिसुषमामीध्शीं परीक्षितुमिव स्यन्दनेन यदुनन्दनेन प्रयये ।
               प्राणायमानमहिलानथ पाण्डुपुत्रा-
                  न्क्षोणाविमाननुजिघृक्षुरुदारभूमा ।
               एणाजिनेन घटितोद्रमनीयकृत्यो
                  वीणाविनोदरसिको मुनिराविरासीत् ॥ २ ॥
            तपोनिघेरागमनेन सद्य सभा विभो  स्तब्धजनारवापि ।
           वीणारवानुद्रुतभृङ्गमालाकोलाहलैर्घोषितदिझुखाभूत् ॥ ३ ॥

युधिष्ठिराय निवेद्य स्वपुरं गच्छामीति विज्ञाप्य । स्वस्य पुरे द्वारकायामपीद्यशी- मिन्द्रप्रस्थसद्यशी सुषमा कान्तिविशेष परिक्षितुमिवेत्युत्प्रेक्षा । यदुनन्दनेन श्रीकृष्णेन स्यन्दनेन रथेन प्रयये प्रस्थितम् । रथमारुह्य श्रीक्रुष्प्र प्रस्थितवानित्य र्थं । यातेर्भावे लिट् । 'स्मरणमात्रनयनपात्रेण' इति पाठान्तरम्। 'कुरुविन्द पद्यराग' इत्यमर ॥

  प्राणायमानेति । अथ कृक्ष्णगमनानन्तरमुदारो महान्भूमा प्रभावो यस्य स । 'अपारभूमा' इति पाठे अपारो निरवधिको भुमा प्रभावो यस्य तथोक्त इत्यर्थं । एणाजिनेन मृगचर्मणा घटितसमुद्रमनीयस्य धौतवस्रद्वयस्य कृत्यमुत्तरीया-

न्तरीयकार्य यस्य स वीणाविनोदरसिको मुनिर्नारद प्राणवदाचरतीति प्राणायमाणाव महिला येषा तान् । प्रणतुल्यद्रौपदिकानित्यर्थं । इमान्पाण्डुपुत्राननुग्रहीतुमि- च्छुरनुजिव्रक्षु सन् । गृह्णाते सन्नन्तागदुप्रत्यय । क्षोणौ पाण्डवावासभूमावावि- रासीत्साक्षाद्वभूव । वसन्ततिलकानृत्तम् ॥ २ ॥

  तपोनिधेरिति । विभोर्घर्मराजस्य सभा तपोनिघेर्नारदस्यागमनेन सद्य स्तब्ध्र शान्तो जनाना सभासदामारव कलकलरवो यस्या तथोक्तापि । विणाया नारदमहत्या रवास्तम्त्रीनादान्नुद्रुताथा अनुधावन्त्या भृङ्गाणा मालाया पड्रे कोलाहलैर्झङ्कारैर्धोषितानि मुखरितानि दिशा मुखानि अग्रमणा यस्यास्त्-

योक्ताभूत् । अत्र शान्तेSपि कोलाहले सभाया पुनस्तद्वक्त्वकथनात्पूर्वरूपालकार- भेद । 'पूर्वावस्थानुवृत्तिश्र्च विकृक्ते सति वस्तुनि' इति लक्षणात् । यत्तु 'वीणारवा नुद्रवण भृङ्गाणा रवसाम्यात्साजात्यभ्रान्त्या इति नृसिंह, तदबोधात् । यतस्तेषा परिमलानुधावनमेव लोकसिध्द कविकुलक्षुण्ण च । आलापकालसमपल्लविता' इत्यस्त्र प्रन्थकारेणापि 'सौरभ्यपातिमधुपारव-' इत्युक्तम् । एव च वीणारवाननु तत्स- मकालमेव द्रुतानामिल्यर्थ । गानमाधुर्येण वीणाया सद्य कुसुमितत्वादिति व्याख्येयम् । अन्यथा प्रसिध्दिविरोघत्वदोषापत्तेरिति । वृत्तमुपजाति ॥ ३ ॥


  १ 'तत्रमो' इति पाठ   २ 'इरिप्रस्थम्' इति पाठ  ३ 'अधिष्ठाय' इति पाठ
 ४ 'विनिवेद्य' इति पाठ  ५ 'अपारभूमा' इति पाठ   ६  'निनाद' इति पाठ दृष्ङ्टवा नृपो देवमुनिं विनीतो मौलिस्रजा धूलिमधूलिवृन्दै ।

सपङ्कमाधाय तदडिध्रयुग्म विपङ्कमात्मानमय व्यतानीत् ॥ ४ ॥ मेध्या बृसीमधिगतस्य ‘विरिञ्चिदूनो रास्थाय सनिधिमुदारमुदा कुरूणाम् । तस्यारदुतागमनहेतुपरिच्छिदाया चित्तानि दूरपथवर्तनतामवापु ॥ ५ ॥ निकुञ्चिते तेन धृता निजाङ्के विपञ्चिका मौनमवाप्य तस्थौ । पाञ्चालिकाबन्दनवादशैलीमाधुर्यमाकण्र्य विलज्जितेव ॥ ६ ॥ राज्ञामुना समुचितेषु सभाजनेषु पात्रैश्च पाणिविधृतै प्रचलैक्ष्च वेत्रै ।


दृष्वेति । अय नृपो बर्मराजो देवमुनिं नारद दृष्टा विनीतो विनयान्वित सन् । मौलौ किरीटे । ‘मौलिर्मूर्धकिरीटयो’ इति विश्व । स्रजा पुष्पमालि- काना । सबन्धिभिर्धूलीना परागाणा मधूलीना मकरन्दाना बृन्दैस्तस्य नारद स्याङ्द्रियुग्स पादयुगळ सपङ्क पङ्केन सहितमाधाय कृत्वा । त नमस्कृत्येत्यर्थं । आत्मान विपङ्क निष्पाप व्यतानीदकरोत् । तनोते कर्तरि लुड् । ‘पङ्क कर्दम पापयो ' इति विश्व । अत्र नारदनमस्कारकरणस्य विशेषणगत्या निष्पापत्व करणहेतुत्वापदार्थहेतुक काव्यलिङ्गम् । वृत्तमुपजाति ॥ ४ ॥

मभ्यामिति । मेध्या पवित्रा बृसी कुशादिनिमिंतासनम् । ‘व्रतिनामासन बृसी’ इत्यमर । अधिगतस्य । तत्रोपविष्टस्येत्यर्थ । विरिञ्चेर्ब्रह्मण सूनो र्नारदस्य । ‘सूनु पुत्रेऽनुजे रवौ' इति विश्व । सनिधि समीपमास्थाय प्राप्य । उदारा महती भुत् आनन्दो येषा तेषा कुरूणा युधिष्ठिरादीना चित्तानि तस्य अङते आकस्मिक्त्वादत्याश्चर्यकरे आगमने यो हेतु कारण तस्य परिच्छिं दाया निष्कर्षे विषये दूरपथे वर्तनता स्थितिमवापु । सुदीर्घालोचनपराण्यास नित्यर्थ । वसन्ततिलका ॥ ५ ॥

निकुञ्चित इति । निकुञ्चित आकुञ्चिते निजे स्वीयेङ्के। ‘निजमात्मीयनित्य- यो ’ इति विश्व । तेन नारदेन वृता निहिता ,विपश्चिता महती वीणा । पाश्चालि काया द्रौपद्या वन्दनवाद ‘भो पाञ्चलि, अहमभिवादये' इति वचस्तस्य शीलमेव शैली आचार । उच्चारणमिति यावत् । तस्य माधुर्यमाकण्ये विशेषेण लज्जिते- वेत्युत्प्रेक्षा । मौन तूष्णीभावमवाप्य तस्थौ स्थिता । अत्र वीणामैौनस्य पाञ्चा- ल्युक्त्तिमाघुर्याकर्णनजनितलज्जाहेतुकत्वोक्त्तेर्हेतूत्प्रेक्षा । गृत्तमुपजाति ॥ ६ ॥

राजेति । धातृसूनुर्नारदोऽमुना राज्ञा धर्मराजेन (कर्ता) पाणिभि परिजन-


१ ‘तमङ्द्रियुग्मे' ति पाठ २ 'विरथि’ इति पाठ ३ ‘चपलै' इति पाठ.

                        निर्वर्तितेषु रभसेन निवर्तितेषु
                          स्मित्वा मिथो गिरमभाषत धातृसूनु ॥७॥
  
                        लाक्षागृहाद्यद्च्यावि साक्षादिव रति प्रिया ।
                          यदूघवाहि च युषमाभिस्तहूय हि सता मुदे ॥८॥
                        स्वतो भातमतीना व कुतो वान्यानुशासनम् ।
                          मौन तु सुह्रदारव्येये दून वक्तारर्मादिरोत् ॥९॥
                        आष्टमि किल शिखा वधूरिय भाति याजमखवेदिबार्हिष ।
                          युयमभ्रसरितावृतान्वया पावन खलु भवत्समागम ॥ १० ॥

              हस्तैर्विध्रुतै पात्रै पूजद्रव्यभाजनै [करणै] सम्यगुचितेष्वर्हैषु सभाजनेषु पुज   
              नेषु निर्वर्तितेषु कृतेषु सत्सु। 'आनन्दनसभाजने' इत्यमर। कि चेति चार्थ।
              पाणिविधृतै कञ्चुकिहस्तगृहीतै प्रचलैर्वेत्रैर्दण्डै। सभाया जनेषु सभासत्सु रभ
              सेन निवर्तितेषु नि सारितेषु सत्सु मिथो रहसि स्थित्वा । 'मिथोऽन्योन्य रहस्यपि' 
              इत्यमर। गिरं वक्ष्यमाणामभाषतोक्तवन्। यत्तु 'सभाजनानामदर्ध्यादिपूर्वक
              वनादिभिर्बहुमान कृत्वा तेषु यापितेषु सत्सु', इति नृसिंह , तन्मन्दम् । प्रक्रान्त
              नारदपरित्यागेन पूजाया तेषा प्रसक्तयभावादिति ।वसन्ततिलकातृत्तम् ॥ ७ ॥ 
  
 
              लाक्षेति। हे कुरव, युष्माभिर्लाक्षागृहात् । तद्याहादित्यर्थ।अच्यावि मुक्त
              इति यत् । च्यवतेर्भावे लुङ्। कि च साक्षाद्रति स्मरपत्नीव स्तिथ प्रिया द्रौपदि
              व्यवाहि ऊढा इति यत्। विपूर्वादूहते कर्मणि लुङ् । तद्वय लाक्षागृहमुक्तिद्रौं
              पदीपाणिग्रहण च सता मुदे सतोषाय भवति। परेषामपभ्दङगे ष्रेय सङ्गे च सन्त
              सतुष्यन्तीति भाव ॥८॥


             स्वत इति। स्वत आत्मनैव भाताभास्वत्प्रतिभाशालिनी मतियेंषा तेषाम्।
             अर्थानर्थचिन्तनसमर्थसहजबुद्दिमतामित्यरर्थ। वो युष्माक्मस्य सबन्धि अन्यानु
             शसन कर्तव्याकर्तव्यशिक्षण कुतो हेतो। वाराब्दो  ह्रर्थक। न कुतोऽपीत्यर्थ।
             तर्हि कुतोऽनुशास्सीत्यत आह-मौनमिति। कि तु सुह्र्दामित्राणामाख्येये वक्त
             व्ये विषये। 'सुह्र्हुर्ह्र्दौ मिन्त्रामित्रयो' इति निपातनात्साधु। मौन[कर्तृ] वक्तार
             कथनसमर्थ जन दून कथनीयाकथनेन सतप्तमादिशेत्कुवींत । 'आवहेत्' इति
             पाठेऽप्येवमेवार्थ। सुह्र्दा कथनीयस्य समयेऽकथने सति कदाचिद्विपतौ सत्या
             जानतापि तदा किमिति नोक्तमिति सुह्रदृयत इत्यर्थ ॥९॥


             अष्टमीति । इय वधूद्रौंपदी याजेन मुनिना यो मखो यञ । तत्कारित-
             पुत्रकामेष्टिरिति यावत् । तत्सबन्धिन्या वेदौ वेदिकाया बर्हिषोऽग्ने । 'बर्हि
             शुष्मा कृष्णवर्त्मा' इत्यग्निपर्यायेष्वमर । अष्टमी सप्ताधिका शिखा किल

            २ 'आवहेत् इति पाठ                    
 जायया च पतिभिश्च कदाचिज्जायते स्म नहि दम्पतिशब्द ।
 अभ्दुतस्य स्वलु तस्य जगत्यामर्थतामनुभवन्ति भवन्त    ॥११॥
 एकस्मै स्पृहयालूनामिष्टाय सुधियामपि
 करस्थमेव श्रुवते कलह् निधनावधिम्      ॥१२॥
 सुम्दोपसुन्दौ सहजावभीकौ सुरेष्विव क्कापि सुरङ्गनायाम् ।
 अन्योन्यमाहत्य पुरा यमस्य मनोभवेषोरिव लक्ष्यमास्ताम्  ॥१३॥

ज्वाला खलु । तद्वदतिपवित्रेत्यर्थ । किलशब्द सभावनायाम् । भाति प्रकाशते ।

हे पाण्डवा, युय अभ्रसरिता गङ्गया वृतो बहुमानितोऽन्वयो वशो येषा तथोक्ती किल ।चन्द्रवशाश्च भवदीयो गङ्गावदतिनिर्मल इत्यर्थ ।एतद्वाशस्य शन्तनोर्गङ्ग या वृतत्वादित्यपि चाहु । भवती च भवन्तश्च भवन्तस्तेषा तादृश्या द्रौपद्या स्ताह्शाना युष्माक समागमो दाम्पत्यसबन्ध पावनोऽतिपवित्र खलु । उभयव शशुद्वत्वादिति भाव । 'हिरण्या कनका रक्ता कृष्णा चैवाथ पिङ्गला । बहुरुपा तिरक्ता च सप्तजिह्वा प्रक्रीर्तिता ॥' इत्यत्र जिह्वाशब्द शिखापर एवेति बोध्यम् । रथोद्धता ॥१०॥

जाययेति । जायया भार्यया एकया पतिभिर्वहुभिश्च दम्पतीति शब्द कदाचिदपि नहि जायते स्म न व्यवह्रियते स्म । कि त्वेकयैव जायया एकेनैव पत्येत्यर्थ । भवन्तो द्रौपदी युय च उभये तु जगत्या लोके अद्भुतस्य भार्याया एकत्वेऽपि बहुत्वात्पतीनामाश्चर्यकरस्य तस्य दम्पतीशब्दस्यार्थता वाच्यत्वमुक्त विधमनुभवन्ति । आश्रयन्ति खल्वित्यर्थ । 'शेषे प्रथम' इति भवच्छब्दस्य प्रयोगात्प्रथमपुरुष । दम्पतीत्यत्र जायाशब्दस्य दम्भाव । स्वागता ॥११॥

तत किमित्यत आह-एकस्मा इति । एकस्मै इष्टाय भोग्यवस्तुने स्पृह यालूना स्पृहान्विताना सुधिया कर्तव्याकर्तव्यकोविदानामपि । किभुतान्येषामि त्यर्थ । निधनावाधिं मरणान्त कलह युद्ध करस्थ हस्तगतमेव ब्रुवते वदन्लि । बुघा इति शेष ॥१२॥

उक्तार्थेऽनुभूतार्थ दृष्टान्तयति--सुन्देति । पुरा पूर्वस्मिन्काले सुन्दोपसुन्दौ नाम सहजौ भ्रातरौ क्कापि कस्याचित्सुराङ्गनायामप्सरसि तिलोत्तमाख्याया सुरेषु देवेष्विवाभीकौ कामुकौ निर्भीकौ च सन्तौ । 'अभीक कामुके क्रूरे शभौ च भयवर्जिते' इति विश्व । अन्योन्यमाहत्य मनोभवेषो कामबाणस्येव । पुरेति काकाक्षिन्यायेन योज्यम् । प्रयममित्यर्थ । यमस्य लक्ष्य वेध्य चक्षुर्विषयश्च । आस्ता मभूताम् । हतावित्यर्थ । पुरा किल सुन्ढोपसुन्दौ नाम राक्षसौ ब्रह्मणो वराद नितरवध्यौ तद्ववाय सृष्टा तिलोत्तमा कामयन्तौ ममैवेय ममैवेयमिति मिथो विरुध्य युव्रेद्वा मृताविति भारती कथात्रानुसधेया । अत्र श्लेपभित्तिकाभेदाध्य- वसिताभीकत्वघर्मेण सुरसुराङ्गनाना सुन्ढोपसुन्दल्क्ष्यकत्वेन यमकामबाणयोश्चौ पम्यस्य गम्यत्वतुल्ययोगिताद्वयमङ्गाङ्गिभावेन सकीर्णम् । वृत्त्मुपजाति ॥१३॥


चम्पूभारते

तत्सौभ्रात्रशरव्यस्थ द्वैधीकरणकेलये। भवता मारचापेषू भवता मा वधूकृते ॥ १४ ॥ इति रहस्य तपस्विनिदेश शुभोदर्क तर्कयन्तस्ते कौन्तेयास्तस्यैव समक्षमसिधारासगन्धा सधामिमामाबबन्धु । एते वय चातका इव जीवनमय वर्षमेकैकमवलम्ब्य प्रियया सममनया सुखेन वत्स्याम । तथाभूतेष्वस्मासु यो मिथुनकृतोपवेशे देशे दृशापि प्रविशेत्सोऽय वृजिन विहातुमजिन परिधाय सुकृतसार्थसमर्थापकतीर्थपरिमृष्टास्व- ष्टासु दिक्षु तत्रिगुणसख्यान्पक्षान्क्षपयेदिति ।


प्रकृते विवक्षितार्थमाह तदिति । तत्तस्माद्भवता भ्रातृणा सदन्धिन शोभनाना भ्रातृणामिद सौभ्रात्र भ्रातृस्नेह तदेव शरव्य लक्ष्य तस्य द्वैधीकरण द्विधाभञ्जनमेव केलि क्रीडाव्यापारस्तस्यै मारस्य मन्मथस्य चाप इधुश्च धनुर्बाणौ बधूकृते । वधूर्द्रौपदी ता निमित्तीकृत्येत्यर्थ । मा भवताम् । द्रौपदीनिमित्तकमा- न्मथविकारेण भ्रातृस्नेहो मा भज्यत्वित्यर्थं । परम्परितरूपकम् ॥ १४ ॥ इतीति । इत्युक्तप्रकारं रहसि भव रहस्य तपखिनो नारदस्य निदेशमाज्ञा- वाक्य शुभ सौभ्रात्रवर्धनात्मक उदर्क उत्तरकालफल यस्मात्तथोक्त तर्कयन्तो भावयन्त सन्त । अतएव ते कौन्तेयास्तस्य नारदस्य समक्षमेव । तमेव साक्षी- कृत्येत्यर्थ । असे खङ्गस्य धारयाञ्चलेन सगन्धा सदृशीम् । दुर्लक्ष्यामिति यावत् । इमा वक्ष्यमाणा सधा प्रतिज्ञामाबबन्धुर्नबद्धवन्त । 'सधा प्रतिज्ञा मर्यादा इत्यमर । अत्र नारदनिदेशस्य शुभोदर्कत्वभावनाया विशेषणगल्या प्रतिज्ञाबन्ध हेतुत्वात्पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गम् ॥ एत इति । एते पञ्चैकपत्नीका वय चातका पक्षिविशेषा इव जीवनमर्य मिथोविरोधनिरोधेन जीवनहेतुतया जीवनात्मकम् ‘आयुर्जीवितकालो ना' इत्यु- क्तत्वादायुरात्मकमिति । अन्यत्र उदकविकार च । ‘जीवन जीवितेऽम्बुनि' इति विश्व । एकैक वर्षे सवत्सर दृष्टिं चावलम्ब्य स्वीकृत्य । अनया प्रियया पञ्चाना पत्न्या द्रौपद्या सम सुखेन वत्स्याम स्थास्याम ॥ तथेति । तथाभूतेषूक्तप्रतिज्ञावलम्बिष्वस्मासु य । अस्माकमन्यतम इत्यर्थ । मिथुनेन स्त्रीपुसाभ्या कृत उपवेश शयन यस्मिंस्तस्मिन्देशे दृशी दृष्ट्यापि प्रवि शेत् । त पश्यति चेदित्यर्थ । सोऽय मिथुनोपवेशद्रष्टा अस्माकमन्यतमो वृजिन पाप तद्दर्शनजन्यम् । ‘कलुष ऋजिनैनोऽघम्' इत्यमर । विहातु परिहर्तुमजिन


१ ‘परिपुष्टासु' इति पाठ २ 'स्ख्याकान्' इति पाठ ३ ‘प्रक्षिपेदिति' इति पाठ

                                     राजा निदेशकृदभूदिति धातृसूनो-
                                                रन्तर्मुदो निरवधेरिदमास    चिन्हम् ।
                                          यन्तस्य पाणिरकरोन्मृदुकण्ठगीते -
                                                 र्वीणागुणे विवशरिङ्स्वणमङ्गुलीनाम् ॥ १५ ॥
                                           तस्मिन्नभ सरणिभुत्पतिते मुनिन्द्रे
                                                  सा तेषु पञ्चसु सम ववृते मृगाक्षी।
                                           साक्रन्दनेषु विटपिष्विव दानलक्ष्मी-
                                                   र्मानोभवेषु जयसिध्दिरिवाशुगेषु ॥ १६ ॥
                                     विप्र कक्ष्चन तत्र जात्त्वथ भुजावुध्दृत्य चोरैर्हृता 
                                               गावो मे निखिला हतोऽस्मि विधिना वत्सोऽपि नो शिष्यते।
                                     राजन्ऱाज्यमिद् विमुण्च वसुधा शास्मीति सर्वान्नृरपा
                                                न्किंवा हासयसीति रोषकटुवाग्द्वार ययौ भूपते॥ १७ ॥

मृगचर्म परिधाय वृत्वा सुकृतसार्थस्य पुण्यराशे समार्थापकै सपादकैस्तीर्थैर्न-
                               दनदीसरोभि परिमृष्टासु पवित्रास्वष्टासु दिक्षु तासामष्टदिशा त्रिगुण त्रिराव्रुत्ता
                               स्ंख्या चतुर्विशत्यात्मिका येषा तानू । तस्या अष्टत्वसख्यायास्त्रिगुण्सख्यानिति
                               वा । पक्षान्पञ्चदशतियथ्यात्मन्क्षपयेत् । सवत्सरं तीर्थयात्रया गमयेदित्यर्थ ।
                               इत्युत्कप्रकारा सधामाबबन्धुरिति पूर्वेणान्वय 

                               राजेति । मृद्वी सुकुमार । मधुरेति यावत् । कण्ठस्य गीतिर्गान यस्य तस्य
                               नारदस्य पाणि । वीणाया गुणे तन्त्र्याम् । इति जात्येकवचनम् । महत्या शत-
                               तन्त्रीकत्वेन प्रसिध्देरिति भाव। अङ्गुकलीन विवशमस्वायत्त रिल्ङणमारोहणावरो-
                               हणात्मक स्खलनमकरोदिति यत्तदिद यत्र विनैव स्खलनम् । राजा धर्मराजो
                               निदेशकृत् स्वाज्ञाकारी अभूदित्युक्तप्रकाराया निरवधेरनन्ताया धातृसूनोर्नारदस्या-
                               न्तर्मनसि मुद सतोषस्य चिह ज्ञापकमास अभूत् । सतुष्टा विनैव सकल्प गाय
                               न्तीति भाव । अत्र विवशाङ्गुलीस्खलनेनान्तर्मुदोऽनुमानादनुमानालकार ।
                               वस्रन्ततिलका ॥१५॥ इति नारदसवाद॥
                               तस्मिन्निति। तस्मिन्मुनीन्द्रे नभ सरणिमाकाशमार्गे प्रत्युत्पतिते। गते
                               सतीत्यर्थं । सा मृगाक्षी द्रौपदी पक्ष्चसु तेषु पाण्डवेषु दानलक्ष्मीर्वीतरणस्रपत्सां-
                               क्रन्दनेष्विन्द्रसबन्धिषु विटपिषु कल्पकादिवृक्षेष्विव जयस्रिध्दिर्मानोभवेषु मन्मथ-
                               सबन्धिष्वाशुगेष्वरविन्दादिबाणेष्विव। उभयत्र पञ्चस्विति योज्यम्। सममविशेष
                               ववृते वर्तते स्म । वर्तते र्क्तरि लिट्। उपमाद्वयस्य ससृष्टि॥ १६ ॥
                                 विप्र इति। तत्रेन्द्रप्रस्थे जातु कदाचित् । निखिला मे मम गावक्ष्चोरहैर्ता ।

                   १ "एतदनन्तरम्" "इति नारदसवाद्" इति कचित् २ "इमान् इति पाठ ३ 'हासयति इति पाठ दृष्टवा त मधुरस्मितोऽथ विजय कृत्वासनादुत्थिति

नत्वाङ्गौ समवेक्ष्य भृत्यमिह मा ब्रह्मन्सहस्व क्षणम् । गावस्ते स्वयमाव्रजेयुरधुनेत्याश्वास्य दस्यून्पुर प्राविक्षन्मनसा ततस्तु नृपते शस्त्राय गेह स्वयम् ॥ १८ ॥ तत्र तेन जगृहे तरस्विना चक्षुषा नृपतिरङ्गनासख । पाणिना च सशर शरासन पूर्तये सपदि विप्रवासयो ॥ १९ ॥ विनिर्गतोऽसौ विशिखानिव स्वका न्विमुक्तजीवान्विरचय्य तस्करान् । नितान्तगामिव गोपरम्परा निवर्तयामास शुच द्विजन्मन ॥ २० ॥


विधिना दैवेन प्राक्तनदुष्कृतेन वा हतोऽस्मि । वत्स एकवत्समात्रमपि नो शिष्यते नावशिष्टम्, । L हे राजन् युधिष्ठिर, इदमीटृगुपद्रवभूयिष् राज्य विमुञ्च त्यज । वसुधा राज्य शास्मि दुष्टनिग्रहशिष्टानुग्रहरूपपालन करोमि। इति सर्वान् । पालनसमर्थानपीयर्थ । नृपान्राज्ञ कि वा कुतो हासयसि सर्वेऽपीदृशा एव राजान इत्यपहास कारयसि । जनैरिति शेष । इत्युक्तप्रकारेण भुजावुद्यदृदत्य रोषेण कटव्रथ परुषा वाचो यस्य तथोक्त कश्चन विप्रो भूपतेर्धर्मराजस्य द्वारं यमौ प्राप्तवान् । शार्दूलविक्त्रीडितम् ॥ १७ ॥

इष्टेवति । अथ विप्रागमनानन्तर विजयोऽर्जुनो मधुरस्मित कृतदरहास सन्। त ब्राह्मण दृष्टवा आसनादुत्थितिमुत्थान कृत्वा । उत्थायेत्यर्थं । अङ्गौ तत्पादे नत्वा नम स्कृत्य। हे ब्रह्मन्, भृत्य मा सम्यगवेक्ष्य इहेदानी क्षण सहस्व क्षमस्व । ते तव गावोऽधुना खयमाव्रजेयुर्गृह प्रत्यागच्छेयु । इत्याश्वस्य विशोक कृत्वा। तमिल्यञ्च षज्यते । पुर प्रथम मनसा दस्यूक्ष्चोरान्प्राविक्षत्प्रविवेश । चिन्तितवानित्यर्थ । ततो ऽनन्तर शत्रायायुवमादातुम् । इति क्त्रियार्थ-'इत्यादिना सप्रदानलम् । नृपतेर्ध- मॅराजस्य द्रौपदीसहितस्य गेहमुपवेशगृह स्खयमामना प्राविक्षत् । विशते कर्तरि लुड्। आर्तत्राणसत्वरा न गणयन्यात्मीययोगक्षमाविति भाव ॥ १८ ॥

तत्रेति । तत्र नृपोपवेशगृहे तरस्खिना बलवता, आर्तत्राणत्वरावता वा । fबले शौर्ये तर क्लीबम्’ इति विश्व । सपदि व्रुत विशेषेण प्रवास परदेशस्थिति । विप्रस्य वासो गृह तयोर्दूयोरपि पूर्तये पूरणार्थम् । एकत्र तीर्थयात्रया, अन्यत्र गोधनेनेति भाव । चक्षुषाङ्गनासखो द्रौपदीसहितो नृपतिर्धर्मराजो जगृहे । दृष्ट इत्यर्थ । पाणिना सशर शरासन धनुश्च जगृहे गृहीतम् । गृहाते कर्मणि लिट् ॥ १९ ॥

विनिर्गत इति । असौ गृहीतशरासनोऽर्जुनो विनिर्गत पुरात्रिष्कान्त सन्खकान्स्वीयान्विशिखान्बाणानिव तस्कराधोरान् उभयानपि विमुका त्य

प्रयाणनम्रे तदनु स्वमौलौ पार्थस्य जञे नियमाभिषेक | प्रागेव तीर्थेपगमात्पवित्रैर्बाष्पैर्नरेन्द्रस्य वियोगभीरो || २१ || स धीरघीरत्युच्छ्रितेन कृच्छ्रेण रोञा कृताभ्यनुञो वल्कल घन घनाघलड्बनाय परीधाय मलयानिल इव मनुष्यधर्मणा राजन्वतीं काष्ठा प्रतिष्ठमानस्तप प्रसादितस्य भगवतो भवानीवल्लभस्य साक्षात्कुपामिव भगीरथरथपथानुसारिणीं तरगिणीमुपगमस्य तत्र पवित्रासु वीचिषु सायतननियमाय ऋचो-ऽघमर्षणीर्जपन्मज्जनमकार्षीत् |


क्ता जीवा मौर्वी येस्तथोत्कान् त्यक्तप्राणधारणाक्ष्च विरचग्य कृत्वा | 'जीवा जीव न्तिका भूमिमौर्वी जीवितपृत्तीषु' इत्यमर | नितान्तोSत्यन्तो वेग चोरप्रकालना त्वरा तैक्ष्ण्य च यस्यास्ता द्विजन्मनो व्राह्मणस्य गवा परम्परा पङ्क्तिमिव शुच दु ख उभयमपि निवर्तयामास प्रत्यावतितवान् नारितवाक्ष्च | अत्र वाणाना चोराणा च श्लेषभित्तिकाभेदाघ्यवसिताविमुक्तजीवत्वेन गोपरम्पराया शुचश्च निवर्तनेन चौपम्यस्य गम्यत्वात्तुल्ययो गताद्वयस्याड्गाड्गिभावेन सकर| वशस्थम् || २० ||

प्रयाणेति | तदनु ब्राह्मणगोनिवर्तनानन्तर प्रयाणार्थे तीर्थयात्राम्यनुञानानाथै नम्रे नृते | इति तादर्थ्ये षष्ठीसमास | पार्थस्य स्वमौलौ आत्मन शिरसि वियो गाद्भीरोस्त्रस्तस्य | तद्विरहमसहमानस्येति यावत् | नरेन्द्रस्य धर्मराजस्य पवित्रै र्निर्दोषैर्बाष्पैर्नियमाभिषेको व्रतस्त्रानम् | अत्रापि पूर्ववत्समास तीर्थाना गङगा दीनामुपगमात्प्राप्ते प्राक्पूर्वमेव जञे जात इवेत्युत्प्रेक्षा व्यञ्जकाप्रयोगाद्र्म्या | |असबनधे सबन्ग्घरूपातिसशयोक्तिसकीर्णा च | उपजाति || २१ ||

स इति | धीरा सुखे दु खे वा अविकृता धीर्मनो यस्य तथोक्त | अतएव सोSर्जुन | राज्ञा धर्मराजेनात्युच्छ्रितेन कृच्छ्रेण महता दु खेन घनाघस्य मियुनोपवेशदर्शनजनितस्य पापस्य लङ्घनाय निवृत्तये कृताभ्यनुज्ञा तीर्थयात्रानुमतिग्रस्य तथोक्त सन् | 'राज्ञो गृहीताभ्यनुज्ञ' इति पाठे राज्नो धर्मात्मनो गृहीताभ्यनुज्ञा येन तथोक्त सनित्स्यर्थ | घन सान्द्र वल्कल परिघाय धृत्वा मनुष्यघर्मणा कुबेरेण राजन्वतीं सुराजवतीं काष्ठामुत्तरदिश प्रति मलयानिल इक्प्रतिष्ठमानो गच्छन् | तपसा प्रसादितस्यानुप्रह प्रापितस्य भगवतो भवानीवल्लमस्य साम्बशिवस्य साक्षान्मूर्ता कृपा दयामि स्थिता भगीरथस्य राजर्षे रथपथ रथमार्गमनुसरतीत्यनुसारिणी तरगिणी गङग नदीमुपगम्य प्राप्य सायतनाय सायकालोचितायनियमाय | तत्र गङगाया पवित्रासु वीचिष्वघमर्षणी पापभज्जनी ऋच | 'समुद्रज्येष्ठा सलिलस्य मध्यात्' इत्यादीर्जपन्पठन्सन भज्जनमवगाहमकार्षीत्कृतवान् |करोते र्क्तरि लुड् | उपमोत्प्रेक्षयो ससृष्टी ||


१ 'राज्ञो- गृहीताभ्यनुझो' इति पाठ २ 'कल्कल-लघनाय' इति पाठ 'रथानुसारणीस्- इति पाठ नालीकात्कुवलयसक्रमे स्खलित्वा मग्राध पयसि रमेव तत्र काचित् । त दृष्ट्वा भुजगसुता मिथो रिसु सतुष्टा हृद्यमिवानयत्स्वगेहम् ॥ २२ ॥ प्रहृष्य हृदि तत्रैषा मनुष्य फणिना रतै । सतर्पयितुमरेभे कदर्पसममर्जुनम् ॥ २३ ॥ भोगाय तस्या भुजगेन्द्रपुत्र्या फूत्कार एव स्फुटसीस्क्रियासीत् । कस्तूरिकाङ्कोऽजनि कण्ठनैल्य फणामणि पल्लवशेखरोऽभूत् ॥ २४ ॥ पाण्योर्ज्यामर्शकाठिन्य तस्य तत्कुचमर्दने । तस्याश्व तन्मुखास्वादे फलायाभूद्विजिह्नता ॥ । २५ ॥ ।


नालिकादिति । तत्र गङ्गाया नालीकात्पश्चात् । सायमिति शेष । कुव- लयमुत्पल प्रति सक्रमे प्रवेशे स्खलित्वा मध्ये निपत्य । पयसि अधो मग्ना निमग्ना रमा लक्ष्मीरिव स्थिता काचिद्भुजगसुता नागकन्या उलूपिका नाम तमन्त स्नानाय मग्नमर्जुन दृष्ट्वा मिथो रहसि रन्तुमिच्छू रिरंसु सती। रमते सन्नन्तादुप्र- त्यय । हृदय स्वचित्तमिव सतुष्टा सती खगेहमनयत्प्रापयामास । अत्रानयनेन मन- सनयोरौपम्यस्य गम्यत्वात्केवलप्रकृतास्पदा तुल्ययोगिता प्रहर्षिणी ॥ २२ ॥

प्रहृष्येति । तत्र स्खहे एषा उछपिका हृदि मनसि प्रहृष्य सतुष्य कद सम मन्मथतुल्य मनुष्यमर्जुन फणिना सर्पणा सबन्धिभी रही सभोगै सम्य तर्पयितु तृप्तिं प्रापयितुमारेभ उपक्रान्तवती । आर्वोद्रभे कर्तरि लिट् । ‘मनुष्यफणिना रैतै' इति पाठे मनुष्याणा फणिना च सबन्धिभी रतैरित्यर्थ । तयोरेकस्या सर्पत्वादन्यस्य मनुष्यत्वाश्चेति भाव ॥ २३ ॥

भोगायेति । तस्या भुजगेन्द्रपुत्र्या उलूपिकाया भोगाय सभोगसुखार्थम्। इति पादन्नय वाक्यत्रयेऽपि योज्यम् । फूत्कार सर्पजातीयनिश्वास स्फुटा सीत्क्रिया सीत्कार आसीत् । कण्ठनैल्य तज्जातीय कस्तूरिकाया अङ्कक्ष्चिह्नभलकार- अज न्यासीत् । फणाया मणि पल्लवमय शेखर शिरोभूषणमभूत् । स्त्रीणामलकार स्यापि प्रियानुरञ्जनेन तदुपभोगसाधनत्वाद्भोगायेत्युक्तम् । उपजाति ॥ २४ ॥

पाण्योरिति। तस्यार्जुनस्य पाण्योर्ज्यामर्शेन मौर्वीघर्षणेन यत्काठिन्य किणी- भूतत्वेन दाढर्थ तत् (कर्तृ) तस्या उलूपिकाया कुचयोर्मर्दने विषये, तस्या उलूपि- काया द्विजिह्वता तस्यार्जुनस्य मुखास्वादे अधरचुम्बने विषये च फलायाभूत् । उभयोरुभयमुभयत्रोपकारकमासीदित्यर्थ । अत्रार्जुनपाणिकाठिन्यभुजगकन्या द्विजिह्नत्वयोरुभयत्रोपकारकथनेन कुचकाठिन्याधरमाधुर्ययोर्लोकोत्तरत्वप्रतीतेर्व स्तुध्वनिदूयस्य ससृष्टि ॥ २५ ॥


१ ‘उत्सेहे’ इति पाठ २ ‘कण्ठकान्ति ’ इति पठ सुखाच्चक्षुश्रवस्तन्व्या सुरते मीलत दृशो । चक्रे मणितवैदग्ध्य तस्य काननकौमुदीम् ॥ २६ ॥ श्लाघाकम्पात्प्रियरते शिरसोऽन्त पथादध । च्युतो मणिरिवेरावान्सुषुवे तनयस्तया ॥ २७ ॥ इत्येकिका स रजनीमपनीय तत्र श्वासै सम स्खकुलसभवपृष्ठमित्रै । भुक्तस्तया तटगतोऽनुचरान्द्विजाती नन्तर्वतोऽद्भुतरसैरतनोत्स्ववृत्त्या ॥ २८ ॥ उलूपिकाया रतिदशनैस्तैरुन्मस्तक मोहमिवापनेतुम् । उदप्रवीर्यौषधिजन्मभूमिमुमागुरु शैलमय प्रपेदे ।। २९ ।।

सुखादिति । चक्षुषी एव श्रवसी श्रोत्रे यस्यास्तस्यास्तन्व्या उलूपिकाया दृशो र्नेत्रयो सबन्धि सुरते सुखादानन्दान्मीलन (कर्तु) तस्यार्जुनस्य मणितेषु रतिकू जितेषु वेद्ध्य चातुर्य कानने कौमुदीं चन्द्रिका चक्रे । तस्याश्चक्षुषोरेव श्रोत्रत्वा तन्मीलनस्य श्रोत्रपिधानात्मकतया मणिताकर्णनायोगादजुनस्य तद्वैदग्ध्य निष्फ लमभूदित्यर्थ । ‘वश्व श्रवा काकोदर फणी', ‘मणित रतिकूजितम्’ इत्युभयत्राप्यमर ॥ २६ ॥

शघेति । तयोलंपिकया प्रियस्यार्जुनस्य रते सुरतस्य लाघायामभि मन्दने कम्पाद्धेतो शिरसोऽन्त पथादन्तर्भागयुतो मणि फणारत्रमिव स्थित इरावान्नाम तनय सुषुवे प्रसूत । उत्प्रेक्षा ॥ २७ ॥

इतीति । इत्युक्तप्रकारेण तत्र नागकन्यागृहे सोऽर्जुन एकामेवैकिका रजनी रात्रिमपनीय गमयित्वा तया स्खकुलसभवाना सर्पणा पृष्ठस्य मित्रै सह । तद्वदतिदीर्धैर्रिति यावत् । श्वासै सम निश्वासै सह मुक्त सन् । ‘दर्वीकरो दीर्घपृष्ठ ’ इति सर्पपर्यायेष्वमर । तटगतो गङ्गातीर प्राप्तश्च सन् । अनुचराननु यातृकान्समस्तान्द्विजातीन्ब्राह्मणान् । स्वस्य पृत्ताया पृतान्तेन हेतुना अद्भुतरसैर- न्तर्वत सगर्भानतनोत् । आक्ष्चर्नपूर्णहृदयाक्ष्चक्र इत्यर्थे । तनोते कर्तरि लट् । ‘अन्तर्वत्नी तु गर्भिणी' इत्यमर । वसन्ततिलका ॥ २८ ॥

ब्लूपिकाया इति । अयमर्जुन उलूपिकाया सर्पकन्याया सुबन्धिभिस्तै प्रसिध्दै रतौ दशनैर्दन्तक्षतैरुन्मस्तक मूर्धानमतिक्रान्त मोह विषकृतविकारम् । तद्दन्ताना सविषत्वादिति भाव । अपनेतुमिवेत्युत्नेक्षा । उदन महद्दीर्य विष विकारवारणशक्त्तिर्यासा तासामोषधीना लतामूलिकादीना जन्मभूमिमुत्पत्ति- स्थानमुमाया पार्वत्या गुरु पितर शैल हिमवन्त प्रपेदे प्राप्तवान् । गङ्गातटादिति शेष । उपजाति ॥ २९ ॥


‘भणितवैदूग्धीम्’ इति पाठ फालस्य पञ्चविशिखे पदयो कृतान्ते हासस्य दानवपुरेष्ववलोकनस्य शम्बायुधे पशुपतेरपदान पद्य गायन्ति सिद्धमिथुनान्यष्टणोत्स तस्मिन् ॥ ३० ॥ तत्र तस्य हिमाचलस्य खरखुरपुटविनिमयविन्यासचन्द्रकिक्तैरव- तारपथैरपि' रोमन्थफेनशकलतारकितै प्रतीरनमेरुतलोपवेशैरप्यनु- मेयहरवृषभस्वैरविहारासु कटकसरसीषु वृजिनानि विशोध्य वन मदावलकलभविदलितसरलद्रुमप्रवालपरिमलसुरभिलेनोपत्यकाव- त्मैना दिवि भुवि भरणकुशलाभ्या महेन्द्राभ्या परिगृहीता हरितम- वजगाहे ।

-

फलस्येति । तस्मिन्हिमशैले सोऽर्जुन पञ्चविशिखे मन्मथे फालस्य ललाट नयनसबन्धि, कृतान्ते यमे पदयो सबन्धि, दानवपुरेष्वाकाशगतेषु हासस्य सबन्धि शम्ब वज्रसायुध यस्य तस्मिन्निन्द्रेऽवलोकनस्य सबन्धि, पशुपतेर्यदपदान प्राक्त्तन दाहादि कर्म तस्य पद्य तद्वोधकश्लोकौ । इति जात्येकवचन्। गायन्ति गान कुर्वा- णनि सिद्धाना देवयोनि विशेषाणा मिथुनानि द्वन्द्वान्यशृणोत् । सिद्धदम्पतीगीय मनवशैवमन्मथदाहादिप्रतिपादकप्रबन्धाञ्श्रुतवानित्यर्थ । वसन्ततिलका ॥ ३० ॥

तत्रेति । तत्र हिमशैले सोऽर्जुन खरास्तीक्ष्णा खुरा पुटा इव तेषा विनिमय- विन्यासै पर्यायप्रक्षेपैश्चन्द्रकितै सजातार्धचन्द्राकृतिचिहै । तारकादित्वादितच् । अवतारपथरैवरोहणमार्गै रोमन्थञ्चविंतग्रसपुनश्चर्वणाधत्फेन डिण्डीर तस्य शकलै खण्डैस्तारकितै सजाततारकै प्रतीरनमेरूणा तटरुहच्छायाद्रुमाणा तलेषु मूलभा- गेषूपवेशैरपि शयनैक्ष्चानुमेयास्तक्र्या हरबृषभस्य स्वैरविहारा इच्छाविहारा यासु तासु तस्य हिमशैलस्य कटकसरसीषु नितम्बसर सु वृजिनानि विशोध्य पापान्यपनुद्य वनमदावळकलभैररण्यगजबालकैर्विदलिताना भञ्जिताना सरलद्रुम प्रवालाना देवदारुकिसलयाना परिमलै सुरभिलेन सुगन्धवता उपत्यकाया पर्वतासमभूमौ वत्र्मना । ‘उपत्यकाद्रेरासना भूमि’ इत्यमरः । दिवि स्वर्गे भुवि च भरणे पालने वहने च कुशलाभ्या समर्थाभ्या महेन्द्राभ्यामिन्द्रेण पर्वतेन द्वाभ्या परिगृहीता भार्यात्व प्रापित हरित दिश प्राचीमवजगाहे प्राप्त- वान् ॥


१- ‘भालस्य’ इति पाठ २ ‘तत्र तत्र स तस्य’ इति पाठ ३ ‘खर’ इति नास्ति कचिव ४ ‘तरलसरल इति पाठ तृतीय स्तबक । १०५ सफुल्यमाननवकेतकपासुगर्मै पर्यन्तनिर्झजलै फलिताभिषेक । पार्थ स तत्र जनकाभिधयेव हृष्ट पादे चिर परिचचार गिरि महेन्द्रम् ॥ ३१ ॥ निजनगरनिरीतो वासविर्दिक्षु सर्वा स्वपि परिणयहेतौ क्कापि यात्रामुहूर्ते । जनकपरिगृहीता सा दिगित्येव तस्या कथमपि न स जाता कन्यका पर्यणैषीत् ॥ ३२ ॥ जलधितटपदव्या झर्झरैक्ष्चीरशव्दै- रवमयमनुकुर्वन्राराजतालीवनानाम् । रतिपतिरथकारेणाद्रिणा लाञ्छिताया दिशि विविधतटिन्या दुत्तचक्षु प्रतस्थे ॥ ३३ ॥


सस्फुल्यमानेति । तत्र प्राग्दिशि स पार्थ सफुल्यमानाना भृश विकसता नवाना च केतकाना केतकीकुसुमाना पासव परागा गर्भे मध्ये येषा तै पर्यन्त- निर्झराणा समीपस्थितप्रस्रवणाना जलै फलितो लब्धोऽभिषेक यस्य तथोक्त सन् । महेन्द्र गिरिं जनकस्येवाभिघया महेन्द्रत्याख्यया । हृष्ट इवेत्युत्प्रेक्षा । पादे चरणे प्रत्यन्तपर्वते च चिरं परिचचार शुश्रूषितवान् । परित सचरति स्मेति च । 'पादो बुन्धे तुरीयाशे शैलप्रत्यन्तपर्वते । चरणे फिरणे’ इति नानार्थ रन्नमालायाम् । अत्र चरणशुश्रूषाप्रत्यन्तपर्वतसचारयो श्लेषभित्त्तिकाभेदाध्यव सायमूलातिशयोक्त्तेरुक्तोत्प्रेक्षानुश्रवितत्वाद्वयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर ॥ ३१ ॥

निजेति । वासवस्येन्द्रस्यापत्य वासवि सोऽर्जुन सर्वासु चतसृषु दिक्षु परि’ णयाना विवाहाना हेतौ अतएव क्कापि कस्मिंश्चित् । अनिर्वाच्यशुभदायिनीत्यर्थं । यात्रामुहूर्ते प्रयाणलग्ने निजनगरात्खीयादिन्द्रप्रस्थान्निरीत प्रस्थित सन्नपि । सा दिक्प्राची जनकेनेन्द्रेण स्वपित्रा परिगृहीता ऊढेति हेतो । तस्या प्राच्या कथमपि केनापि प्रकारेण जाता ! कन्यका न पर्यणैषीन्नोढवान् । स्वसृभावादिति भाव । परिपूर्वानग्रते कर्तरि लुङ् । अत्र दैविकस्य क्लत्रालाभस्य स्वसृत्वहेतु कत्वोक्त्तेर्हेतूत्प्रेक्षा व्यञ्जकाप्रयोगाद्म्या ॥ ३२ ॥

जलधीति । अयमर्जुनो रतिपतेर्मन्मथस्य रथ मलयमारुत करोतीति तेना द्रिणा मलयेन लाञ्छिताया चिह्निताया विविधा कृष्णागोदावरीकावेर्यादयो बहुवि धातटिन्यो यस्य तस्या दिशि दक्षिणस्या दत्तचक्षु । तदभिमुख सन्नित्यर्थं । अतएव झझ्र्रैस्तदात्मकैक्ष्चीरस्य वल्कलस्य शब्दे । वल्क्लर्झ्रध्वनिभिरिति


१ ‘पफ़्उल्यमान' इति पठ २ ‘कलिताभिषेकः इति पाठ ३ ‘निज- इति पध कचिन्नास्ति अक्ष्णा प्रचारादतिवर्तमानमालोकमालोकमसौ पयोधिम् । तटेन गच्छस्तरसोपलेभे चोलीहरिद्रासुरभीन्समीरान् ॥ ३४ ॥ शैलो गर्भे शिशुरिव भुव शासनाद्यस्य शेते वातापि यो जठरहने कल्पयामास हव्यम् । क्षोणीनग्नकरणमहिमा कोपलेशो यदीय- स्तस्यावास दिशमभिययौ तापसस्येन्द्रसूनु ॥ ३५ ॥

-

यावत् । राजतालीवनाना तालीविशेषवनाना समुद्रतीरगाणा रव झर्झरशब्द- मनुकुर्वन्सन् । जलधितटे समुद्रतीरे पदव्या मार्गेणोपलक्षित प्रतस्थे प्रस्थित- वान् । प्रपूर्वातिष्ठते कर्तरि लिट्। मलयमारुतस्य मन्मथरथत्वम् “मलयमरुदा- योधनरथ ’ इत्याद्यागमसिद्धम् । मालिनीवृत्तम् ॥ ३३ ॥

अक्ष्णामिति । असावर्जुनोऽक्ष्णा प्रचारादतिवर्तमान दृष्टिपथमतिक्रम्य तिष्ठन्त पयोधिं समुद्रमालोकमालोक दृष्ट्वा दृष्ट्वा । आभीक्ष्ण्ये णमुलो द्विर्भाव । आश्चर्यादिति भाव । तटेन । समुद्रतीरमार्गेणेत्यर्थ । तरसा वेगेन गच्छन्सन् । चोलीना चोलदेश्याङ्गनाना सबन्धिनीभिर्हरिद्राभिर्मुखकुचादिलिप्ताभि सुरभीन्सु गन्धान्समीरान्वायूनुपलेभे लब्धवान् । चोलदेश प्रापेत्यर्थं । चोलदेशस्रीणा प्रायेण हरिद्रालेप इति प्रसिद्धि । ‘अक्ष्णा-' इत्येतच्ल्छोक कचित्पुस्तकेषु न दृष्ट इति व्याख्याने लिखित । उपजाति ॥ ३४ ॥

शैल इति । इन्द्रसूनुरर्जुनो यस्यागस्त्यस्य शासनान्निदेशात् शैलो विन्ध्य शिशुरिव भुवो गमें मध्येकुक्षौ शेते च । वसतीत्यर्थे । अत्र वर्तमानार्थककृद्योगा- दद्यापि शैलस्तथैवास्त इत्याज्ञाया दुर्लझ्यत्व ध्वनितम् । योऽगस्त्यो वातापि नाम दानव विश्रभक्षक जठरदहने वैश्वानराग्नौ (१) हव्य हवि कल्पयामास चक्रे । इल्वल दत्त मेषमासरूपिण त भुक्खा जरितवानित्यर्थ । यस्यागस्त्यस्याय यदीय कोपस्य लेश कण न सर्व इत्यर्थे । क्षोण्या भूमिकान्ताया नग्नकरणो विवस्र कारी महिमा प्रभावो यस्य तथोक्तोऽभूत् । ‘आढ्यसुभग-' इत्यादिना कृञ्योगा- त्खचि खित्वात् ‘अरुचूिंषत-' इत्यादिना मुम्। ‘नग्नोऽवासा दिगम्बर ' इत्यमर । तस्य तापसस्यागस्यस्यावास निलय दिश दक्षिणामभिययौ प्राप्तवान् । अत्र वाक्यार्थत्रये कथात्रय प्रसिद्धत्वाद्रन्थगौरवभयाच्च न लिखितम् । अत्र शिशुरि वेति वाक्यार्थे उपमा । इतरत्र वाक्यार्थद्वये वातापिहरणचाराशिपानयोर्भङ्गयन्त- रेण कथनात्पर्यायोक्तद्वयम् । त्रयाणा च विजातीयसजातीयाना ससृष्टि । मन्दाक्रान्ता ॥ ३५ ॥

-

१ ‘अक्ष्णां-' इति पब क्कचिन्नास्ति २ ‘वर्तयामास’ इति पाठ तृतीय स्तबक । १०७ धृत्वा फलेषु सलिलानि कवेरजाया साम्य परीक्षितुमिवाभ्रसरिदगुणौघै । अभ्रलिहैर्निबिडिता तटनारिकेलै- रालोक्य चोलवसुधामयमभ्यनन्दत् ॥ ३६ ॥ कालेन सगततमा कटुतामवेत्य स्वर्गौकसामथ सुधारसनि स्पृहाणाम् । अभ्रलिह फलवतस्तटनारिकेला- न्सहात्मजासलिलवैवधिकानमस्त ॥ ३७ ॥ वाराशिवासजडमात्मवपुर्विशोष- मानेतुमातपभरात्तटमुत्तरेण । लङ्कामिवागतवती निजपारैवर्ज पार्थो विवेश नगरीमथ पाण्डयगुप्ताम् ॥ ३८ ॥

-

धृत्वेति । अयमर्जुनोऽभ्रसरितो गङ्गाया गुणाना माधुर्यधावल्यादीनामोघैर्वृ न्दै सह साम्य परीक्षितुमिवेत्युत्प्रेक्षा । कवेरजाया कावेर्या सलिलानि जलानि फ़्लेषु धृत्वावभ्रलिहैर्गगनस्पर्शिभिस्तटयोर्ये नारिकेला वृक्षास्तैर्निबिडिता पूणौ चोल- क्सुधा चोलभूमिमालोक्याभ्यनन्दत्सतुष्टवान् । वसन्ततिलका ॥ ३६ ॥

काळेनेति । काळेन चिरेण सगततमामत्यन्तसजाता कटुता काटवमवेत्य सभाव्य । अथ सुधाया कटुत्वसभावचनानन्तर सुधाया अमृतस्य रसे माधुर्ये । सुधारसे अमृतरस इति वा । नि स्पृहाणा खर्गौकसा देवानामभ्रलिह फलवत- स्तटनारिकेलान्सह्यात्मजासलिलस्य कावेरीजलस्य वैवधिकान्वार्तावहान् । ‘वार्ता वहो वैवधिक ’ इत्यमर । विविव शिक्यद्वयसहितो दण्डविशेषो भारवहनसा धन तेन हरति भार । तेन वहति-' इति ठकू । अमस्त तर्कितवान् । मन्युते कर्तरि लुड्। चिरं पर्युषितानि मधुराणि कद्भभवन्तीति प्रसिद्धि । उत्प्रेक्षा । 'कालेन सगततमा-' इत्येतच्छलोको बहुषु न दृष्ट ॥ ३७ ॥

वाराशीति । अथ चोलदेशप्राप्यनन्तरं पार्थो वारा वारीणा राशि समु- द्रस्तस्मिन्वासेन स्थित्या जड शैल्यान्वितम् । ‘आप की भूम्नि वावारि’ इति जलपर्यायेष्वमर । ‘रो रि’ इति रेफलोप । आत्मनो वपुरातपस्य भरादति- शयाखेतोर्विशोष शुष्कीभावमानेतु प्रापयितु तटमुत्तरेण समुद्रतीरस्योत्तरभागे । उत्तरतीर इति यावत् । ‘एनपा द्वितीया’ इति द्वितीया । निजै पैौरै राक्षसैर्वर्ज यथा तथागतवतीं लङ्कमिव स्थितामित्युत्प्रेक्षा । पाण्ड्येन राज्ञा गुप्ता रक्षित नगरी मणलूराख्या विवेश प्राप्तवान् ॥ ३८ ॥

-

१ ‘कालेन-' इति पद्य कश्चिन्नास्ति २ ‘ह त महता' इति पाठ ३ ‘अपि’ इति पठ ४ ‘अभ्रलिहा' इति पाठ . मणलूरपुरे सपद्रुणलूनालकामदे जनद्दष्टीकृतानन्दो जगाम कुरुकुनञ्जर ॥३९॥ तत्र चित्राङगदा तेन व्यूढा राजकुमारिका । दर्शने दौहादार्तौ च द्वयोरासीदनङ्गदा ॥ ४० ॥ एलालवङ़गतरुपिप्पलिकापटीर- ताम्बूलिकाक्त्रमुकदम्पतिभावरम्याम् । उधानभूमिमुपगम्य तया स पार्थ सुख्यन्पितु पदममन्यत बल्वजेभ्य ॥ ४१ ॥ दिवसे शुभयुगुणकोरकिते द्रयित हृद्रि स्थितमिवार्तिमती ।

-

मणलूरेति । इद प्रक्षिप्तमपि व्यारव्यायते - कुरुकुञ्जरोऽर्जुन । 'स्युरुतरपदे व्याध्रपुगवर्षभकुञ्जर । सिंहशार्द्रूलनागाधा पुसि क्ष्रेष्टार्थगोचरा ॥' इत्यमर । सपदा गुणैर्धनकनकरत्नादिभिर्ल्रुनो निरस्तोऽलकाया कुबेरपुरस्य मद समृध्दिकृतो येन तस्मन्मणलूरपुरे जनदृष्टिभ्य कृतो दत्त आनन्दो येन् तथोक्त सन् । जगाम सचचार । अत्र पुरस्यालाकातिशायिसमृध्धा विशेषणगत्यार्जुनसचा रहेतुत्वात्पदार्थहेतुक काव्यलिङगम् ॥३९॥

तत्रेति । तत्र पाण्डयनगर्या द्वयोरर्जुनस्य स्वस्य क्रमेण् । दर्शने दौहृदातौं गर्भधारणे च । अनङग मान्मथविकार ददातीत्यनङ्गदा अङ्दाभ्या केयूराभ्यां रहिता अनडगदेति च । चित्रागदा नाम राञ पाण्ड्यस्य कुमारिका तेनार्जुनेन्यूढा परिणीता आसित्। द्वयो त्रुमेण दर्शने दौर्हादातार्वनङ्गदापि । चकारोप्यर्थक। स्वय कित्राङगदेत्याश्चर्यनमित्यर्थ इति प्राहु । आत्रानङद्त्वेपि चित्रागदेति विरोधाभासोलकार ॥४०॥

एलेति । एलाया लताया लवङ्गस्य तरो, पिप्पलिकाया लताया पटीरस्य तरो तम्बूलिकाया लताया क्रमुकस्य तरोश्र, दम्पत्योर्भावेन दाम्पत्येन रम्या मनोह्रराम् । लताना स्त्रीत्वातरुणा पुस्त्वाच्चेति भाव । उधानभूमिमुपागम्य प्राप्यस् पार्थस्तया चित्राङ्गदया सह सुख्यन्सुखमनुभवन्सनू । 'सुखदु खतक्तियायाम्' इति मुख्यते कण्डवादेर्यगन्ताल्र्लट शात्रादेश । पितुरिन्द्रस्य पद स्वर्ग बल्वजेभ्या स्ऱुणविशेषेभ्योऽमन्यत । तानिवानाघतवानित्यर्थ । 'मन्यर्मण्यनादरे' इति चतुर्थी । अत्र ताद्दगुधानविहारसौख्यस्य विशेषणगत्य स्वर्गतृणीकारणहेतुत्वात्प् दार्थहेतुकेन कव्यलिग्ङेनोधानतरुणा कल्पवृक्षाधिकसौख्यादायित्वप्रतीतेरलकारेण वस्तुध्वनि ।वसन्ततिलका ॥४१॥

दिवस इति । अथ सा चित्राङ्गदा आर्तिमती गर्भधारिणी सती । त्रमेणेतिशेष । शुभयुभि शुभान्वितैंर्गुणैर्वारनक्षत्रयोगकरणै कोरकिते । सगत इत्यर्थ ।

-

१ 'मणलूर् ----' इति पध्र क्कचिन्नास्ति

अवतार्य सा भुवि कुमारमवादथ वभ्रवाहन इति प्रथितम् ॥ ४२ ॥ असावहपूर्विकया प्रशसता सुतोदय शोभनमीश्वरार्थिनाम् । ददौ तथा दक्षिणदेशवासिना तमेव दायादमुदारतल्लज ॥ ४३ ॥ इति स तत्र कानिचिद्दिनान्युषित्वा प्रयामीति भाषितस्य पक्ष्मा- वलम्बिबाष्पमेवोत्तरयन्ती प्रेयसी ग्हसि दृढालिङ्गनतरगितवल्क- लोत्तरीयसर्मरसहाध्यायिसीत्कृति पुलकझर्झरे कपोलतले परिचु- म्व्य तस्या कथचिदुदञ्चितानुमतिर्निर्गत्य रक्षोयोधिभिरिक्ष्वाकु- पतिसेनाध्यक्षैरुत्पाटिताना मलयदर्दुरमहेन्द्रपादाना मूलशिलातलप-

-

दिवसे दिने हृदि हृत्ये वक्षसि या स्थित दयित प्रियमर्जुनमिव स्थित बभुवाहन इति नाम्ना प्रथित प्रसिद्ध कुमार पुत्रमवतार्य जनयित्वा अवरोध्येति च । भुव्य वान्निहितवती पुपोषेति च । असह्यत्वे भुवि भार निक्षिपन्तीति भाव । दबाते कर्तरि लुट् । अत्र बभुवाहनेऽर्जुनलोत्प्रेक्षया तदीयशौर्यधैर्या दियापग्दुणसपत्तिप्रतीतेरलकारेण वस्तुध्वनि । अत्र दुबोधविगृम्भिता नृसिहकु स्पृष्टयो विस्तरभयान्न लिखिता । प्रमिताक्षरा पृत्तम् ॥ ४२ ॥

असाविति । उदारतहजो दातृषु प्रशस्तोऽसावर्जुन । ‘मतल्लिका मच चिका प्रकाण्डमुद्धतक्कजौ । प्रशस्तवाचकान्यमूनि’ इत्वमर । अह पूर्वमह पूर्व मिति बुब्धा अह्पूविक्या । शोभन शुभकर मुतस्य बभ्रुवाहनस्योदयमुत्पत्ति प्रशसता स्तुपताम् । किचेश्वर स्वेष राजानमथयन्ति याचन्तीति ईश्वरा र्थिना दक्षिणदेशवामिना जनानाम् । तेभ्य इत्यर्थ । शेषत्वविवक्षया षष्ठी । त दायाद सुत बभ्रुवाहन ददावेवेति योज्यम् । निसर्गवदन्याना न मिमप्य देयमिति भाव । अत्रोदारताज इति विशेषणस्य प्राणेभ्योऽपि प्रियत्वेनादेय स्यापि पुत्रस्य दानवराभिप्रायगर्भल्लात्परिकरालङ्कार । वशस्थवृत्तम् ॥ ४३ ॥

इतीति । इत्युक्तप्रकारेण सोऽर्जुन तत्र पाण्डयनगरे कानिचित्कतिपयानि दिनान्युषित्वा स्थित्वा प्रयामि गच्छामीति भाषितस्य वचनस्यार्जुनोक्तस्य पक्ष्म णोरत्रलम्यि वर्तमानम् । न तु पक्ष्मभ्या पतदित्यर्थ । तथा सति पत्युरमदलक रत्वादिति भाव । बाष्प नयनजलमेवोत्तरयन्ती प्रत्युत्तर कुर्वन्ती रहस्येकान्ते दृढमालिङ्गनेन तरगितैर्जनितैरुत्तरीयवल्क्लस्य मर्मर्ध्वनिभि सहाध्यायिन्य सदृश्य सीत्कृतय सीत्फ़्अरा दु खजनिता यस्यास्तथोक्ता प्रेयसी चित्राङ्गदा पुलकै झर्झरे विषमे तस्या कपोलतले परिचुम्ब्य क्थचिदतिकष्टेनोदब्धिता कृतानुमतिर्गमनाभ्यनुना यस्य तथोक्त सन् निर्गत्य । पाण्डयनगरादिति भाव । रक्षोभि सह युध्यन्त इति तथोक्त्तै । इक्ष्वाकुकुलपते रामस्य सेनाध्यक्षै

-

१ ‘अभाव्' इति पाठ २ अय श्लोको न दृश्यने क्कचित् ३ इति तत्र दिनानि कानिचित्’ इति पाठ ४ ‘सीत्कारम्’ इति पाठ ५ ‘कपोले’ इति पाठ १० भा१ रिदृश्यमानकराडजुलिनखरेखाव्यावर्तितकुलिशभयोञ्चलितशैलसस्था- नबुद्धिनि सनिवेशावटै स्थपुटितामटवी विलडचथ पुत्रीनिकाररुषा पुलस्त्यान्वयस्य पुरीमुन्मूलयितु प्रसारितेन भुवो भुजेनेव सेतुना कृतसीमन्तमुदन्वन्तमभजत । समीक्ष्य सेतु रघुवीरनिर्मित स चित्रभित्तीकृतधीर्धनजय । दिनेशवशस्य तपोविचारणे चिरावकाश विततान चेतसि ॥४४॥ अब्धो बानरपातिताचलशिलाभङ्गाभिघातैश्चिरा- दक्ष्णान्धै कुणिमि करेण च पदा खञ्जै पयोमानुषे ।

-

सेनापतिभिरङ्गदजाम्बवदादिभिरुत्पाटितानामुध्द्टताना मलयदर्दुरमहेन्द्राणा शैलाना सबन्धिना पादाना प्रत्यन्तपवताना मूलशिलातलेष्वव पाषाणप्रवेशेषु परिदृ- इयमाना या कराहुलयस्तासा कराङ्गुलीना नखरेखास्ताभिव्र्यापतिता निवर्तिता कुलिशाद्वज्त्रायुवाभ्द्र्येनोच्चलितानामुत्थाय गताना शैलाना सस्थानस्य निवेश- स्थानस्य बुद्धिरूहो येषा तै सनिवेशावटै पर्वतावारगर्तै स्थपुटिता निम्नो न्नताम् । ‘गर्तावटौ भुवि श्वभ्रे’, ‘स्थपुट तूनतानतम्’ इत्युभयत्राप्यमर । अटवी विलङ्घथातिक्रम्य पुत्र्या सीताया निफ़्अरेणावमानेन या रुट् क्त्रो वस्तया हेतुना पुलस्त्यान्वयस्य रावणस्य पुरी लङ्कामुन्मूलयितु प्रसारितेन भुवो भुजेनेव स्थितेन सेतुना कृत सीमन्तो मध्यरेखा यस्य तमुदन्वन्त समुद्र दक्षिणमभ- जत प्राप्तवान् । भजे कर्तरि लुड् ॥

समीक्ष्येति । स धनजयोऽर्जुनो रघुवीरेण श्रीरामेण निर्मित कारित सेतु समीक्ष्य चित्रमाश्चर्यमेवालेयमिति क्ष्लिष्टरूपकम् । तस्य भित्तीकृता कुड्यभूता वीर्मनो यस्य तथोत सन् । ‘आलेयाश्चर्ययोश्चित्रम्' इत्यमर । दिने शवशय सूर्यवशस्य तपसो विचारणे इदमेतादृगित्यालोचने विषये चेतस्य वफाश चिर विततान विस्तारितवान् । कीदृग्वानेन तप कृत यद्ययमीदृक्प्र- भावाभिरामो रामोऽप्यस्मिन्नवततारेत्यालोचितवानित्यर्थ । अत्र ताइक्सेतु- दर्शनजनिताश्चर्यस्य विशेषणगत्या रविवशतपश्चिरत्रिचरण प्रति हेतुत्वात्पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गम् । तस्य चोक्तक्ष्लिष्टालिष्टपरम्मारितरूपकेण ससृष्टि । वशस्थम् ॥४४॥

अब्धाविति । असावर्जुनोऽब्धौ वानरैर्हनूमजाम्बवदादिभि पातिता नाम् । सेत्वर्थमिति भाव । अचलाना पर्वताना सबन्धिभि शिलाभङ्गै पाषा णखण्डैर्येऽभिघाता प्रहरास्तैश्चिरात्प्रभृति अक्ष्णा चक्षुरिन्द्रियेणान्धै करेणेन्द्रि- येण कुणिभि कुकरै पहेन्द्रियेण खञ्जै पद्धभि पयोमानुषैर्जलमनुष्यैर्वीचीष्वेव

|-

१ ‘काठिनतरतत्कराङ्गुलि’ इति पाठ २ ‘उच्चालित’ इति पाठ ३ ‘न्यक्कार इति पाठ ४ ‘विततार चेतसे’ इति पाठ वीचीवीथिपु कीर्त्यमानमनघ वृत्त रघूणा प्रभो श्लाघश्लाघमसौ तटेन हरित प्राचेतसीमभ्यगात् ।। ४५ ।। गोकर्णमेत्य स कुलाद्रिसुताप्रियस्य पुष्पाणि मूर्न्धि निदधे पुरुहूतसूनु । आगामिना निजशरासनताडनाना- मत्रावकाश इति सूचयतेव दोष्णा ॥ ४६ ॥ गोपृष्ठलज्न कुलशैलकन्यासहायमन्त सतत दधान । आश्चर्यमैक्षिष्ट तमेव देव गोकर्णवास कुरुराजसूनु ॥ ४७ ॥ पापापनुत्यै परिकल्पितो य प्रभासतीर्थे पृथितोऽभिषेक सेतु दृशा इष्टवतोऽस्य सोऽसौ साव्य विना जागरितो बभूव ॥ ४८ ॥

-

वीथिषु। ‘वेदिषु’ इति क्कचित्पाठ । उपविश्येति शेष । कीर्त्यमान गीयमान न विद्यतेऽव पाप यस्मादनघ रघूणा प्रभो श्रीरामस्य वृत्त चरित्र क्ष्लाघक्ष्लाघ श्लाघिल्वा श्लाघित्वा आभीक्ष्ण्ये णमुल् । तटेन समुद्रग्रान्तमार्गेणोपलक्षित प्रचेतसो वरुणस्येमा प्राचेतसी हरित प्रतीची दिशमभ्यगात्प्रस्थितवान् गमे- रभिपूर्वात्कर्तरि लुड् अक्ष्णेत्यादिपदत्रये ‘येनाङ्गविकार’ इति तृतीया । शार्दूलविक्रीडितम् ॥ ४५

गोकर्णमिति । स पुरुहूतसूनु पार्थो गोफर्ण नाम शैवक्षेत्रमेत्य प्राप्य कुलाद्रिसुताया पार्वत्या प्रियस्य शभोमून्धि शिरसि आगामिना कैरातयुद्धे भविष्यता निजेन शरासनेन गाण्डीवेन ताडनानामश्रास्मिन्नेव भागेऽवकाश आस्पदमित्युक्तप्रकारेण सूचयता ज्ञापयता इव स्थितेनेत्युत्प्रेक्षा । दोष्णा हस्तेन पुष्पाणि निदधे निहितवान् । वसन्ततिलका ४६ ॥

गोपृष्ठेति । गोर्पृषभस्य पृष्ठे लग्नमारूढ कुलशैलकन्यासहाय पार्वतीवकभ- मन्तर्मनसि सतत दधानो ध्यायन् कुरुराजसूनुरर्जुनस्त गोपृष्टलग्नमेव गोकर्णे वासो यस्य तम् । गोकर्णक्षेत्रवासमिति च । देव साम्बशिवमाश्चर्यं यथातथा ऐक्षिष्टेक्षितवान् । श्लेषानुप्राणितो विरोधाभास । उपजाति ४७ ॥

पापेति । पापस्य मिथुनदर्शनजन्यस्यापनुत्यै निवारणार्थं प्रथित प्रसिद्ध प्रभासनामतीर्थेऽभिषेक स्नान परिकल्पित कृत । अर्जुनेनेति शेष । सोऽसौ प्रभासतीर्थेऽभिषेक सेतु रामनिर्मित दृशा चक्षुषा दृष्टवतोऽस्यार्जुनस्य साधितु योग्य साध्य फल पापापनोदनात्मक विना जागरित प्रबुद्धो बभूव । फलान्तर प्रवण सन्नतिष्ठदित्यथ । सेतु दृष्ट्वा समुद्रस्य ब्रह्महत्या तरति’ इत्यत्र ब्रह्म हत्यापदस्य सर्वपापोपलक्षकत्वादिति भाव ॥ ४८ ॥

-

१ ‘वेदिषु’ इति पाठ २ अत्र ‘पापापनोदे’ इति, ‘पापापनुयै' इति, ‘गोपृ- लग्नम्’ इति च क्ष्लोकक्रम कुत्रापि 'पापापनुत्यै’ इति श्लोक पापापनेदे’ इति श्लोकस्य पाठान्तर कल्पित तत्र ३ प्रथिने इति पाठ ४ “स्पृष्टवत’ इति पाठ पापापनोदे फलितेsर्जुनस्य प्रागेव सेतोरवलोकनेन । प्रभासतीर्थे नियमाभिषेक पश्चात्सुभद्रागमहेतुरासीत् ॥ ४९ ॥ ततो घनाविर्भवनाद्भियेव तत्रामल मानसमस्य भेजे । कर्णान्तरकौञ्चपथेन शोभायशोमरालो यदुकन्यकाया ॥५०॥ स्मृतिपथस्थितयापि सुभद्रया जनसमक्षमिवासितुमात्तभी । द्विजकुलानि स तत्र समत्यजत्सहचराणि रतीशवशवद् ॥ ५१ ॥ पयसा परिपूरितौ घटौ परिपश्यन्पथि पाकशासनि । कमलाक्षकनीयसीकुचौ कलयामास करस्थिताविव ॥५२॥

-

तर्हि निष्फलत्वापत्तिस्तस्य नेत्याह पापेति । अर्जुनस्य पापापनोदे प्राक्प्रभासतीर्थाभिषेकात्पूर्वमेव सेतोरवलोकनेन फलिते सिद्धे सति । पश्चात्प्र भासतीर्थ नियमाभिषेको व्रतस्नान सुभद्रस्य श्रेष्टशुभस्य सुभद्रायाश्च कृष्णकनी यस्या आगमे प्राप्तौ हेतुरासीत् । पापनाश शुभ वा पुण्यस्य फलम् । तव पापस्तेवासत्त्वे तनाशरूपफलस्यासभवाच्छुभरूप फल घटयतीति न निष्फल त्वमिति भाव ॥ ४९ ॥

तत इति । ततोsनन्तर घनाना मेघाना तत्कालस्य वा आविर्भवनादु दयाद्भिया भयेनेवेत्युत्प्रेक्षा । यदुकन्यकाया सुभद्राया शोभायश सौन्दर्येण कीर्तिरेव मरालो हसस्तन प्रभासतीर्थेsस्यार्जुनस्य सबन्धि अमल मानस मन एव मानसारय सर । 'मानस सरसि स्वान्ते' इति विश्व । कर्णयोरन्तर मध्यरन्र्वमेव क्रौञ्चपय क्रौञ्चशैलरन्ध्रमार्गस्तेनोपलक्षितो भेजे विवेश । सुभद्रा सौन्दर्य कर्णाकर्णिकया श्रुतवानित्यर्थ । समस्तवस्तुवतिसावयवरूपकमुत्प्रेक्षा नुप्राणितमिति द्वयोरङ्गङ्गिभावेन सकर । वर्षाकाले हसा विहाय भारत वर्ष मानस प्रविशन्तीति प्रसिद्धि ॥५०॥

स्मृतीति । अथ सुभद्रासौन्दर्यस्मरणानन्तर स्मृतिपथे सकत्पे स्थित यापि । किमुत समक्षस्थितयेत्यर्थ । सुभद्रया रतीशस्य मन्मयस्य वशवद परतन्त्र । मन्मथविकारायत्तचित्त इति यावत् । अतएव म पाथा जनाना समक्षमासितु स्थातुमात्ता स्वीकृता भीर्यन तथोक्त इवेत्युत्प्रेक्षा । मह्ता मदन बाधाया गह्र्यत्वादिति भाव । सहचराण्यनुयातृकाणि द्विजकुलानि नाह्माणवृ न्दानि तत्र प्रभासतीर्थे समत्यजत् । अनुज्ञातवानित्यथ । सपूर्वात्त्यजते कर्तरि लङ् । द्रुतविलम्बितवृत्तम् ॥५१॥

पतसेति । पाकणासनिरर्जुन पथि मार्ग पयसोदकेन परिपूरितौ पूत गमितौ घटौ कलशौ । जलपूर्णघटावित्यर्थ । परिपश्यन्सन् । करस्थितौ हस्त गतौ कमलाक्षम्य कृष्णस्य कनीयस्या सुभद्राया कुचौ स्तनाग्वि कलयामास ।

-

१ 'नियमावगाह' इति पाठ तदानी खलु चक्राङ्गीमदपश्यतोहरचल्छम्पासमुन्मेषणै पुष्पकेतफगन्धसिन्धुविलुठपुष्पधयान्वीकृतै । मेदस्वीकृतकेतिनीकलकलैर्मेघकराशामुखै पान्थानामपमृत्युभि कतिपयै प्रादुर्बभूवे दिनै ॥ ५३ ॥ कालाम्बुदालिनलिकात्क्षणदीप्तिवतर्त्या स वुक्षितात्सपदि सध्वनिनि सरभ्दि । बर्षाश्मसीसगुलिकानिकरे कठोरै- र्घर्माभियातिमवधीद्धनकालयोध ॥ ५४ ।

-

कलयावभूवेत्यर्ध । जलपूर्णकुम्भदर्शन माविशुभफलप्राप्तिहेतुरिति भाव । उत्प्रेक्षालकार ॥ ५२ ॥

तदानी खलु द्विजकुलानुज्ञासमय एवेत्यस्योत्तरेणान्वय ॥

चक्त्रेति । चक्र रथाङ्गमित्राङ्ग येषा तेषा व्रियश्चकाङ्गद्य । ’अङ्गात्रक- ण्ठेभ्यो वक्तव्य’ इति डीप् । तासा यो मदो दर्पोऽह्नि नैरन्तर्यसभोगकृत स्तस्य पश्यतोहराणि प्रसयचोराणि । तद्दाम्पत्यसौरयसर्वस्खलुम्पकानीति यावत् । ‘वाग्दिक्प्श्यन्धो युक्तिदण्डहरेषु’ इति षष्ठ या अछ। 'पश्यतोऽर्थ हरति य स चोर पश्यतोहर” इति हलायुव । चलन्तीना शम्पाना विद्युता समुन्मेषणानि विलसननि येषु तै । सौरप्रकाश एव तासा तत्सयमिति रामशापेन नियमनात्तस्य मेधैराग्छादने तत्प्रसक्ते दूरतोऽपास्तत्वादिति भाव । पुष्पता विक्पता केतकाना केतकीकुसुमाना गन्ध सिन्धु समुद्र इव तस्मि न्विलुठभ्दि सचत्ररद्रि पुष्प बयभृङ्गैरन्वीकृतै । मलिनीकृतैरित्यथ । ‘पाध्त्रामा धेट्श श’ इति शप्रत्यये पृषोदरादित्वान्मुमि पुष्पवय इति साधु । भेद स्वीकृता सान्द्रीकृता केकिनीना मयूराङ्गनाना कलकला केफ़्अकोलाहला यैस्तै मेघकराणि मेघायमानान्याशाना दिशा मुखान्यप्रभागा येषु तै । ‘मेघतिभयेषु कुल ’ इति खशि खित्त्वान्मुम् । पान्थाना प्रोपितानामपमृत्युभि । तत्तुल्यैरि त्यर्थ । कतिपयेस्त्रिचतुरैदिनैर्वापिकै प्रादुर्बभूवे आविर्भूतम् । भावे लिट् । शार्दूलविक्रीडित पृत्तम् ॥ ५३ ॥

कालेति । घनकालो वर्षाकाल एव योधो भट क्षणदीप्तिस्तडिदेव वति साग्निरज्जुस्तया सवुक्षितात्सयोजितात्कालाम्बुदालेर्नीलमेघपटेक्तरेव नलिकादयो नालायुधविशेषात्सप्रधग्निसयोजनक्षण एव सध्वनि सढाकार यथातथा नि सरद्भि निर्गच्छद्भि कठोरैर्दारुणै कठिनैश्च। वर्षाश्मना करकाणामेव सीसगुलिकाना

-

१ ‘कलरवै ’ इति पाठ माध्वीलिहा विररुचे मलिनीकृताग्रा कान्तारसीम्नि नबकेतकबर्ह्ररेखा । दग्धाञ्चले स्मरभिया दयिताजनेन सप्रेषिता पथिकभर्तृषु पत्रिकेव ॥ ५५ ॥ । अर्जुनेषु सकलेषु विकासिष्वद्विसीम्नि धृततादृशशब्द । एक एव विशुशोष विशेषादेतदम्बुध्नेहसि चित्रम् ॥ ५६ ॥ वियत्यशेषासु विदिक्षु दिक्षु वियोगशिल्पीन्द्रविनिर्मिताया । तस्या मृगाक्ष्याश्च तडित्ततेश्च धनजय सविविदे न भेदम् ॥ ५७ ॥

-

निकरै समूहैर्धर्म ग्रीष्मर्तुमेवाभियाति शत्रुमववीध्द्न्ति स्म। हन्ते क्र्तरि लुडि वधदेश । समस्तवर्तिसावयवरूपक्म् । वसन्ततिलका ॥ ५४ ॥

माध्वीति । साध्वीलिहा भूत्रेण मलिनीकृतमश्र यस्या सा नवा केतक- वर्हरेया केतकीकुसुमपत्रम् । ‘रेखाकृतिदले बर्हम्' इत्यमर । स्मराध्दिया भयेन हेतुना दयिताजनेन प्रोपितभर्तुरुकाजनेन पथिकेषु प्रवासिषु भर्तृषु पतिषु विषये सप्रेषिता अञ्चले अन्ते दग्वा पत्रिकालेख इव कान्तारसीम्नि वनप्रदेशे विस्स्चे रराज । विपूर्वाद्रोचते कर्तरि लिट्। आपद्यतिवेगमागमनायान्ते दग्धा पत्रिका प्रवासिभ्य प्रेष्यत इति प्रसिद्धि । उत्प्रेक्षा ॥ ५५ ॥

अर्जुनेष्विति । अम्बुभृता मेघाना सबन्धिन्यनेहसि काले । वर्षाकाल इति यावत् । ‘कालो दिष्टेऽयनेहापि’ इत्यमरः । सकलेष्वर्जुनेषु ककुभ वृक्षेषु पार्थेषु च विकासिषु प्रकाशवत्सु सत्सु । मुदितेषु सत्स्विति च । धृतस्ता दृश्योऽर्जुन इत्याकारकशब्द सज्ञापद येन तथोक्त । एकोऽर्जुन एव अद्रि सीम्नि रैवतकशैलप्रदेशे विशेषाद्रृश विशुशोष शुष्कोऽभूदिति यत्, तदेतञ्चि त्रम् । सुभद्राचिन्तया कृशोऽभूदित्यर्थे । ‘अर्जुन कुकुभे पार्थे’ इति विश्व । अत्रार्जुनत्वेऽपि वार्षिकावसरे विकासाभाव इति विरोवस्य पार्थत्वेन प्रमोदाभाव इति श्लेषेणाभासीकरणाद्विरोधाभास । उत वार्षिफावसररूपकारण- सत्त्वेऽपि श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायमूलातिशयोक्तया अर्जुने विकासरूपकार्या नुत्पत्तिरूपा विशेषोक्ति । इत्युभयत्र साधफसाम्याच्छलेषानुप्राणितयोस्तयो सदेहक्र्र ॥ ५६ ॥

वियतीति । वियत्याकाशेऽशेषासु सकलासु दिक्षु विदिक्षु दिक्सधिषु वियोगेन सुभद्राचिरहेणैव शिल्पीन्द्रेण चित्रकारिक्श्रेष्ठेन विनिर्मिताया आलि खितायास्तस्या मृगाक्ष्या सुभद्रायास्तडिता ततै समूहस्य च भेद विशेष धन जयोऽर्जुनो न सविविंदे न ज्ञातवान् । विदे कर्तरि लिट्। अत्र तडिता सुभ द्राया व्यक्तितो भेदे प्रतीयमानेऽपीमास्तङित इय सुभद्रेति विशेषज्ञानाभावस्य गुणसाम्यप्रयुक्तत्वात्सामान्यालकार । ‘सामान्य गुणसाम्येन विशेषो नोपल क्ष्यते’ इति लक्षणात् । उपजाति ॥ ५७ ।

-

मान्मथे ज्वलति वासवसूनुर्मानसे परिणये यदुपुत्र्या । लाजवापमिव कर्तुमुपेन्द्र तत्सर्भ्यमथ चित्तमनैषीत् ॥ ५८ ॥ अणुमात्रमिद सहेत बोढु न हि विश्वभरमद्य मामितीव । मनसोऽध्यवरुह्य तस्य दृष्टे पुरत प्रादुरभूत्पुमान्पुराण ॥ ५९ ॥ स्वस्य चेष्टाकथानद्या द्वितीयर्तुगुणज्ञया। न बभूवे तयोस्तत्र नयनानन्दिनोर्मिथ ॥ ६० ॥ विजयो मधुरस्मितस्य भाव विदुषस्तस्य मतेन भिक्षुवेष । कुसुमास्त्रभयादिवानिगूढ़ कुहरे रैवतकस्य तिष्ठति स्म ॥ ६१ ॥

-

मान्मथ इति । अथ वर्षाकालप्रादुर्भावानन्तरम् । वासवसूनुरर्जुनो यदु- युया सुभद्राया सबान्विनि मानसे सपल्पविषये परिणये । विवाहसमय इत्यर्थ । ज्वलति मान्मये मन्मथविकारात्मकेऽग्नौ लाजवप लाजपहोम वैवाहिक कर्तुमिवेत्युत्प्रेक्षा । तस्या सुभद्राया सगर्यं सोदर्यमुपेन्द्र श्रीकृष्ण चित्त मानस प्रयनैषीप्रापयामास । तत्रैवोक्तविवाहादिति भाव । दुह्यादित्वेन द्विकर्भकान्नयते कर्तरि लुट। लाजहोमस्य वधूसोदरकर्तृत्व प्रसिद्धम् । चिन्तितार्थानुकूत्याय हरि सस्मारेति परमार्थ । स्वागता ॥ ५८ ॥

अण्विति । पुराण पुमान्कृष्णोऽणुमात्रमातिसूक्ष्ममिदमर्जुनस्य मनो विश्वभर व्रह्माण्डधारिणम्। अतिदुर्भरमिति यावत् । मा वोढमद्य न सहेत न क्षमेत। हि। अवधारणे । इतीव इत्यालोच्येवेत्युत्प्रेक्षा । तस्यार्जुनस्य मनसो हृदयादध्यवस्य दृष्टे पुरत प्रादुरभूदाविर्बभूव । भक्तपरवीनस्य हरेनैंतदाश्चर्यमिति भाव । औपच्छन्दसिक्म् ॥ ५९ ॥

खस्येति । तत्र रैवतकाद्रौ तस्मिन्श्रीकृष्णप्रादुर्भावसमये वा । मिथो नय नानन्दिनो परस्परमवलोकनजनितानन्दवतोस्तयो कृष्णार्जुनयो खस्यान्यो न्यस्य चेष्टयया धृत्तान्तकथनेनैव नद्या द्वितीयस्य ऋतोफीष्मस्य गुण शोपण जा नातीति ज्ञया न बभूवे न भूतम् । भवतेर्भावे लिट् । वर्षासु सारिदिव तत्कया वत्रध इत्यथ । विरात्सगमे सुहृदो स्रलापोऽमृतायत इति भाव । रूप कालकार ॥ ६० ॥

विजय इति । विजयोऽर्जुनो भाच स्वाभिप्राय सुभद्राविषयक विदुषो जानत अतएव मधुर साकूत स्मित यस्य तस्य श्रीकृष्णस्य मतेनानुमत्या भिक्षो सन्यासिन इव वेषो यस्य तथोक्त सन् । कुसुमास्त्रान्मन्मथाद्भयादिव । रैवैतस्याहू कुहरे गुह्यामतिगूढ़ परैरलक्षित सन् । तिष्ठति स्म । उस्तै क्षा । औपच्छन्दसिकम् ॥ ६१ ॥

-

१ ‘म मथे' इति पाठ २ अप्यवरुझ’ इति पाठ ३ ‘स्वस्व’ इति पाठ

कथ सुभद्राकमनीयताया कल्पेत नुत्यै कविरुन्नतोऽपि । चतुर्थमप्याश्रममस्य येन ता साधनीभूय दिदृक्षते स्म ॥ ६२ ॥ तदात्व एवाद्रितटात्पति श्रिय परिपलव त प्रकृते शुभागमे । यदाशये ते शय एव तद्भवेदिति ब्रुवन्द्वारवतीं पुनर्ययौ ॥ ६३ ॥ तदनन्तरमहस्करमतस्करमहा महान्मरकरी रैवतक गिरिमुप- स्कुरुते, तस्य नमस्करणमस्माक श्रेयस्करणमिति पुरोधोजनबोधना- त्कुतूहलिना हलिना नगरमानीयमान बहिरपि ज्वलता विरहानल-

-

कथमिति उन्नतश्चतुरोऽपि कवि । सुभद्राया कमनीयता सौन्दर्य तस्या नुत्यै स्तुति कर्तुमिति ‘कियार्थ-' इत्यादिना सप्रदानत्वम् । ‘स्तव स्तोत्र तुतिर्नुति’ इत्यमर । कथ कल्पेत शक्तो भवेत् । न भवेदेवेत्यर्थ । येन कारणेन चतुर्थमाश्रम यत्याश्रमोऽपि अस्यार्जुनस्य साधनीभूय सुभद्रा- वाप्तिकारण भूत्वा ता सुभद्रा दिदृक्षते स्म द्रष्टमैच्छत् । मिमुतान्ये आश्रमा , तत्रापि सचेतनादित्यर्थः । ‘आश्रमोऽस्त्री’ इत्यनुशासनादाश्रमशब्दस्य क्लीबतया निर्देश । अत्राङ्गनास्रङ्गनास्रङ्गमात्रासहस्यग्चेतनस्यापि यत्याश्रमस्य सुभद्रादिदृक्षाया सत्यामन्येषा तत्रापि सचतनाना तद्दिदृक्षास्तीत्यत्र किमुतेति कैमुख्यन्यायसिद्धरर्थापत्यलकारात्मकवाक्यार्थेन कवीना सुभद्रसौन्दर्यवर्णने सामर्द्धनिषेधसमर्थनाद्वाक्यार्थहेतुक काव्यालिफ़ मिति द्वयोरङ्गिभावेन सफर । तेन च तत्सौन्दर्यस्य लोकातिशायित्वप्रतीतेरलकारेण वस्तु’वानि । उपजाति ॥६२॥


तदात्व इति । श्रियो लक्ष्म्या रुक्मिणीरूपिण्या पति श्रीकृष्ण प्रकृते शुभस्य सुभद्राविवाहरूपस्यागमे प्राप्तौ विषये परिपलव चञ्चलम् । भवेद्वा न भवे वैति सविकल्पमानसमिति यावत् । ‘चञ्चल चपल चैव पारिप्लवपरिप्श्वे ’ इत्यमर । तमर्जुन प्रति हे अर्जुन, ते तचाशयेऽभिप्राये यत्काङ्कित वर्तते, तत् शय एव हस्त एव भवेदित्युक्तप्रकारेण ब्रुवन्कथयन्सन् । तदात्व एव तदानी मेत्राद्रितटात्पुनर्दारवती द्वारका प्रति ययौ गच्छति स्म । तदाल्व एवेत्यनेन हरे र्भक्तवाञ्छितानुकूलनखरापारवश्य वन्यते ‘छन्दोऽभिप्राय आशय पञ्चशाख शय पाणि' इत्युभयत्राप्यमर ॥ ६३ ॥


तदनन्तरमिति । तदनन्तर श्रीकृष्णस्य द्वारकाप्राप्त्यनन्त्रमहस्करस्य सूर्यस्य यो मदस्तेजस्खिलाहकारस्तस्य तस्कर लुम्पक तत्सदृश महतेजो यस्य तथोंक्त महन्मस्करी सन्यासी रेवतक गिरिमुपस्कुरुतेऽलकरोति । तत्रास्त इति यावत् । मस्करो वेणुदण्डोऽस्यास्तीति मस्करी । ‘वेणुमस्करतेजना इत्यमर । तस्य सन्यासिनो नमस्करण नमस्कारोऽस्माक श्रेयस करण साधक्त ममित्युक्तप्रकारेण पुरोधोजनस्य पुरोहितजनस्य बोधनात्कुतूहृलमस्यास्तीति कुतू हलिना हलिना बलरामेण नगर प्रयानीयमान प्रापयमाण बहिरषि । किमुत

-

ॐ १ ‘मह’ इति पाठ २ रैवतकगिरे’ इति पाठ

ज्वालेनेव काषायवाससावगुण्ठितवपुष सव्यसाचिशब्दमत्सरेण स्मर- वीरेण प्रवासरन्ज़मन्वीक्ष्य पन्नगपाण्ड्ययदुकुमारिकाणा कृते पृथ- गीरिता त्रिशरकाण्डीमिव त्रिदण्डी बिभ्राण निजपल्लवकोमलिमनिर्ज- यशोकादिव शुष्केण पटीरदारूणा पादुकीभूय परेिचश्रमाणपादयुगल त कुहनाभिक्षु सभ्रमेण वन्दमानेषु यदुवृन्देषु मुकुन्दोऽपि सविनय- मुपागतश्वेत पूरणावशिप्टै स्वसोदरीप्रेमरसैरिव तीर्थजलै पिचण्डिल कण्मडलु तदीयपाणेरादाय ‘भगवन्, इत इत एहि’ इति राजभव- नमुपनीय कन्यकान्त पुरे निवेशयामास । मार्गे शरत्रयममुष्य कृते विमुच्य शेष दूय पुनरिवोज्झितुमात्तलोभ ।

-

मनसीति भाव । ज्वलता विरहानलज्वालेनेव स्थितेनेत्युत्प्रेक्षा । काषायवास सावगुण्ठितमाच्छादित वपुर्यस्य तथोक्तम् । सव्येन हस्तेनापि साची बाणप्रयो क्तेत्यर्थके शब्दे सज्ञारूपे मत्सरेण द्वेषवता स्मरवीरेण मन्मथवीरेण प्रवासमेव रन्ध्र प्रहर्तुमवकाशमन्वीक्ष्य विचार्य पन्नगकुमारिका उलूपिका, पाण्ड्यकुमार्रिका चित्राङ्गदा, यदुकुमारिका सुभद्रा, तासा कृते । तदथमित्यत्प । पृथक्प्रत्येक मीरिता प्रयुक्ता त्रयाणा शरा काण्डा दण्डा इव तेषा समाहार त्रिशरका ण्डीमिव स्थिता त्रिदण्डी वैणवीम् । पूर्ववत्समास । ‘द्विगोश्च' इति डीप् । बिभ्राण दधत निजपलवस्य कोमलिनो मार्दवस्य निर्जयेन य शोकस्तस्मादिवेत्यु त्प्रेक्षा । शुष्केण निर्द्रवेण पीरदारुणा चन्दनकाष्ठेन पादुकीभूय पादुके भूत्वा परिचर्यमाण शुश्रूषमाण पादयोर्युगल यस्य तथोक्त त कुहनाभिश्च मायासन्या सिनमर्जुन यदुवृन्देषु यादवसथेषु सभ्रमेण वन्दमानेषु नमस्कुर्वत्सु सत्सु मुकुन्द श्रीकृष्णोऽपि सविनय यथातथोपागत सन् । चेतसि पूरणादवशिष्टै स्वसोदर्या सुभद्राया प्रेमरसैरिव स्थितै तीर्थजलै पिचण्डिल पूर्ण कमण्डलु तदीयादर्जु- नसबन्बिन पाणेरादाय स्वय गृहीत्वा हे भगवन् , इत इत एहीति । वदन्निति शेष । राजभवनमुपनीय प्रापग्य कन्यकान्त पुरे निवेशयामास । उपमाया उत्प्रेक्षाचतुष्टयस्य च सजातीयविजातीययो ससृष्टि ॥

मार्ग इति । तदनु कन्यान्त पुरप्रवेशनानन्तर स्मरो मन्मथो मार्गे तीर्थ यात्रामार्गेऽमुष्य कृतेऽर्जुनार्थ शरत्रयम् । बाणपञ्चक्रमध्य इति शेष । विमुच्य प्रयुज्य । उलूपिकाचित्राङ्गदासुभद्राखनुरागजननायेति भाव । शेष दूय बाणयुग

-

१ ‘अविष्य’ इति पाठ २ पृथक्पृथक्’ इति पाठ ३ ‘तरुण इति पाठ ४ युग’ इति पाठ ५ ‘भावनाभिज्ञम्’ इति पाठ ६ ‘अवशेष ” इति पाठ ७ ‘जनै पूरित’ इति पाठ ८ ‘एहि’ इति नास्ति कचित् ९ ‘कन्या त पुरे इति पाठ . शुश्रूषित तदनु सोदरचोदिताया- स्तन्व्या स्मरो नयनमेव शर व्यतानीत् ॥ ६४ ॥ वपुषा मधुरेण सुभ्रुवो बनुषा चित्तभुवश्च तार्जित । तपसेव दिने दिने तनोस्तनिमान जगृहे स मस्करी ॥ ६५ ॥ प्रतिनिश्वसिते दीर्घे पाणिना नासिका स्पृशन् । भावयामास पार्थोऽय प्राणायामसमापनम् ॥ ६६ ॥ प्रणवोच्चरणे पुर प्रसर्पन्प्रबभासे यतिनस्तदाबरोष्ट । मुहुरग्रतावनीन्द्रपुत्रीमुखमास्वादयितु किलोज्जिहान ॥ ६७ ॥

-

पुनरुज्झितु प्रयोक्तुमात्तो लोभो येन तथोक्त इवेत्युत्प्रेक्षा । शुश्रूषितुमर्जुनयते परिचर्या कर्तु सोदराभ्या रामकृष्णाभ्या चोदिताया प्रेरितायास्तस्या सुभ- द्राया नयन चक्षुरेव शरं व्यतानीद्वाण चकार । तत्कटाक्षैरिक्षुचपरूक्षा क्षणे क्षणे सधुक्षिताभूदित्यर्थ । उत्प्रेक्षारूपकयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर । वसन्ततिलका ॥६४॥

वपुषेति । स मस्करी कपटसन्यासी मधुरेण कोमलेन मधुवता च सुश्रुव सुभद्रया वपुषा चित्तभुव मन्मथस्य वनुषा पौष्पेण तजित । सतापित सनि त्यर्थ । तपसेवेत्युत्प्रेक्षा । कपटसन्यासिनो वस्तुत तप प्रसत्त्यभावादिति भाव । तनो शरीरस्य तनिमान कार्श्य जगृहे गृहीतमान् । कृशोऽभूदित्यर्थ । एतेन पश्चमी कृशता नाम मन्मथावस्थोक्ता । ‘ततो घनाविर्भवनात्’ इत्यत्र मन सङ्ग , ‘वियत्यशेषासु’ इत्यन्न दृक्सङ्ग , ‘मन्मथे ज्वलति’ इत्यत्र सकल्प , ‘विजयो मधुरस्मितस्य’ इत्यत्र हीत्यागश्च द्रष्टव्य । वृत्त वैतालीयम् ॥ ६५ ॥

प्रतीति । अथ पार्थो दीर्घे प्रतिनिश्वसिते निश्वासे पाणिना नासिका स्पृश- न्सन्प्राणायामस्य वायुधारणात्मकस्य तपस समापनम् । समाप्तिबुद्धिमित्यर्थ । भावयामास जनयामास । पश्यतो जनस्येति शेष । अन्यथा तै स्वविकारस्य तक्र्यत्वापत्तेरिति भाव । अत्र नासिकास्पर्शनक्रियया प्राणायामसमाप्तिर्मया कृतेति भ्रान्त्युत्पादनेन मदनसतापजनितनिश्वसितरूपमर्माप्रकाशनाय परवश्च नस्य कृतत्वाद्युक्तिरलकार । ‘युक्ति परातिसधान क्रियया ममगुप्तये’ इति लक्षणात् ॥ ६६ ॥

प्रणवेति । तदा कपटयतिवसमये प्रणवस्योकारस्योच्चरणे पठने पुर पुरस्ता त्प्रसर्पन्प्रसरन् । यतिन कपटसन्यासिनोऽधर ओष्ठ । अग्रगताया अचनीन्द्र पुत्र्या सुभद्राया मुखम् । अधरमित्यर्थ । आखादयितु मुहुरुज्जिहान उत्थाय गच्छन्। किलेति सभावनायाम् । उत्पूर्वाज्जहातेस्ताच्छील्ये शानचि 'क्ष्लौ' इति द्वित्वे

-

१ ‘सुनुवा’ इति पाठे २ ‘चित्तभुवा’ इति पाठ ३ ‘प्रसर्पवु’ इति पाठ ४ ‘अधरोष्ठम्’ इति पाठ ५ ‘उज्जिहानम्' इति पाठ कन्याकरे मृद्गति पादपद्म पुष्यन्ति गात्रे पुलकाङ्कुराणि । हरे हरे माधव माधवेति हरिस्मृतेरन्यथयाचकार ॥ ६८ ॥ एकदा निर्वत्र्य प्रत्यवसानकृत्य प्रतिक्षणमिक्षुचापक्षुरप्रसतक्षणेन समन्तात्पतितै सत्त्वगुणशकलैरिव स्वेदबिन्दुभिव्र्याकीर्णा चामू- रवी त्वचमध्यास्य विश्रम्यन्त त कुहनासन्यासिन धवित्रेण वी- जयन्ती सुभद्रा तैस्तैरिङ्गितैर्यतित्वे सशस्य तस्य तत्त्वजिज्ञासया। सविनयमनुरहसि व्यजिज्ञपत् ।

-

‘भुजामित्’ इत्यभ्यासस्येत्वम् । प्रबभासे । अत्राज्ञानाबरस्य प्रणवोच्चारण क्रियानिमित्तेन सुभद्रावरोद्देश्यकतत्समीपगन्तृत्वोत्प्रेक्षणात्क्यािनिमित्ता स्वरूपो त्प्रेक्षा । प्रत्तमौपच्छन्दसिनम् ॥ ६७ ॥

कन्येति । स पार्थं कन्याया सुभद्राया करे पादपद्म भृद्रति प्रक्षाल यति सति गात्रे स्वशरीरे पुष्यन्ति वधमानानि पुलकाङ्कुराणि हे हरे हरे माघ व माबभेत्युक्तप्रकाराया हरिस्मृतेविष्णुकीर्तन कृत्वेति ल्यब्लोपे पञ्चमी । अन्यय- याचकार । वञ्चयामासेत्यथ । अत्राङ्करशब्दस्य क्लीबत्वेन प्रयोगश्चिन्त्य । अत ‘पुष्यत्सु गात्रे पुलकाटकुरेषु’ इति पाठो रमणीय । तत्र च तानन्यययाच- कारेति योज्यम् । ‘गम्माकार्थत्वादप्रयोग ’ इति न न्यूनपदत्वाख्यदोष इत्यपि द्रष्टव्यम् । अत्र हरिकीर्तनक्रियया तत्स्मरणानन्दादिमे पुलकाङ्कुरा इति सुभद्राया भ्रान्तिमुत्पाद्य तत्पाणिस्पर्शकृतराजसविकारे सत्यपि सात्विकविकाररूपमर्म प्रकाशनेन तद्वञ्चनस्य कृतत्वाद्युतिरलकार । वृत्तमुपजाति ॥ ६८ ॥

एकदेति । एकदा कस्मिश्चिद्दिने प्रत्यवसानकृत्य भोजनव्यापार निवर्त्य समाप्य ‘प्रत्यवसान भोजनमभ्यवहारश्च जग्विक्ष्च’ इति हलायुध । क्षणे क्षणे प्रतिक्षणमिक्षुचापस्य मन्मयस्य क्षुरप्रैर्बाणविशेषै सतक्षणेन छेदनेन सुम- न्तात्पतितै सत्त्वगुणस्य शक्लै खण्डैरिव स्थितै । सत्त्वगुणस्य परिशुद्धत्वाच्छु- भ्रत्वेन व्याहार । रवेदबिन्दुभिर्याकीर्णा व्याप्ता चमूरोर्हरिणस्येमा चामूरवी त्वचमजिनमश्यास्य । तत्रोपविश्येत्यर्थ । विश्राम्यन्त श्रममपनुदन्त कुहना- सन्यासिन मायायतिं ववित्रेण मृगाजिनव्यजनेन वीजयन्ती मृदुपवन चाल- यन्ती । ‘ववित्र व्यजन तद्यद्रचित मृगचर्मणा’ इत्यमर । तैस्तैरिङ्गितै पुल- काद्याकारविशेषैर्यतित्वे सशयाय यतिर्वा न वेति सदिह्य तस्य कपटसन्यासिन- स्तत्तवस्य ययार्थस्य ज्ञातुमिच्छया जिज्ञासया अनुरहस्येकान्ते सविनय यथा तथा वक्ष्यमाणप्रकारेण व्यजिज्ञपद्विज्ञापयामास । विपूर्वाज्ज्ञापे कर्तरि लुडि- ‘णिश्रि-' इत्यादिना चङि सन्वद्भावात् अभ्यासस्य ‘सन्यत ’ इतीत्वम् ॥

-

१ ‘पुष्यत्सु” इति पाठ २ ‘पुलकाङ्कुराणि’ इति पाठ ३ “श्वेत” इति पाठ ४ ‘त कुहुनास यातिन' इति नास्ति क्कचित्

तपस्विन्नद्य मे प्रीतिस्तवाभ्यागमसभवा । कन्यामौनावकीर्णित्वे कल्पशाखाशिखायते ॥ । ६९ ॥ । इदानीममी यदव खलु पुण्यराशयो यतिनामिन्द्र तवाडिघसेवनात् । शिरसैकमवाप्य यद्रजो मनसान्यत्परिवज्र्यते च यै ॥ ७० ॥ भगवन्नखिल विबुध्यसे परमार्थ वद भावि मे शुभम् । प्रयता यतयो भवद्विधा प्रणिधानेन हि दिव्यचक्षुष ॥ ७१ ॥ अवकण्र्य तदेष मीलित क्षणमक्ष्णो प्रतिवाचमाददे । बहुना किमयि स्वकैर्गुणैर्विजय प्राप्स्यसि योषिता कुले ॥ ७२ ॥

-

तपस्विन्निति । हे तपस्विन्, तचाभ्यागमात् । सभवतीति सभवा । भे मम प्रीति सतोष कन्याया यन्मौन व्रत कन्यकाजनोचितान्यसलापानर्हत्व तस्यावकीणित्वे भडगे विषये । ‘अवकीर्णी क्षतप्रत’ इत्यमर । कल्पस्य सुर तरो शाखाया शिखामिवाचरतीति शिखायते । बहुसलाषेच्छा जनयती त्यर्थ । उपमानात् ‘कर्तु क्यड् सलोपश्च’ इति क्यङतात्कर्तरि लट् ॥ ६९ ॥

यदव इति । यत इन्द्रियसयम एषमस्तीति यतिन । ‘ये निजितेन्द्रिय ग्राम यतिनो यतयश्च ते' इत्यमर । हे यतिनामिन्द्र, यदवो यादमा पुण्यराशय खलु शरीरबारिण पुण्यसमूहा एव यद्यसाध्यैर्यदुभिस्तवाड्रिसेवनात्पादप्रणामा छिरसा एक रज रेणु भवत्पदलनमवाप्य मनसा । वस्त्वर्थ । अन्यद्रजो रजोगुण । तज्जन्यकमादिविकार इति यावत् । परिवज्र्यते त्यज्यते । वर्जे स्मणि लट् । रज स्यादार्तवे रेण परागगुणभेदयो’ इति विश्वः । वाक्याय हेतुक व्यलिङ्गम् । अत्र ‘शिरसेनमवाप्य यद्रज’ इत्येव तृतीयपादपाठ । पाठान्तरे तु अन्यदित्यस्य एकमित्यनेन साक्षाद्दत्वात् साम्नाह्वदोषापत्तेरुक्तस्खा रस्यायोगान्चेति । वृत्त वैतालीयम् ॥ ७० ॥

भगवन्निति । हे भगवन् यतीन्द्र, अखिल कालत्रयवस्तुजात विखु यसे जानासि । त्वमिति शेष । अतो मे मम भावि भविष्यच्छुभ परमार्थ यथार्थ यथा तथा वद । पर भृशमर्थमर्थशक्त्या गम्यमान वदेति च । ननु सर्वज्ञत्व चेद्वक्तव्यम् । तदेव कुत इत्याह-प्रयता इति । हि यस्मात् । प्रयता जिते ब्रिया । भवतो विवा रीतिर्येषा ते भ्वद्विधा यतय प्रणिधानेन योगेन दिव्य सर्वदर्शि चक्षुर्येषा तथोक्ता भवन्तीति योज्यम् । अत्र वैभवसपन्नदिव्यचक्षु घ्मत्तारूपवाक्यार्थेन सर्वावबोवसमर्थनाद्वाक्यार्थहेतुक काव्यलिङ्गम् ॥ ७१ ॥

अवकण्र्येति । एषोऽर्जुनयातिस्तत्सुभद्रावाक्यमवकण्र्य श्रुत्वा क्षणमक्ष्णो मलित । मलिताक्ष सन्नित्यर्थ । कृत्रिमयोगप्रकाशनायेति भाव । प्रतिवाच

-

१ ‘सगमे' ति पाठ २ ‘शिरसा यदवाप्यते रसो’ इति पाठ पादाङ्गुष्ठनख यस्ते फाले कुर्याद्विशेषकम् स नरोऽपि स्मरेणार्त सद्य स्यादामिष दृशो ॥ ७३ ॥ इति सा तस्य वक्रिमस्पृशा वचसा श्रवसा च विक्षुतपूर्वैस्तैस्तै- लक्षणै सोऽय सक्रन्दननन्दन इति निश्चयमाण हृदयेपेटिकापुटे निधाय ‘भगवन्, भवदभिहितयोर्विजयनरशब्दयो त्र्क्मेण धर्मिपरता च विशेषनामता च तव कृपया भविता’ इति तस्मै व्रीडतरलतरनयन वदनभवनमन्ती तस्थे

-

प्रत्युत्तरमाददे स्वीकृतवान् । अयि सुभद्रे, बहुनोक्तेन किम् । योषिता कुले स्वकै- र्निजैर्गुणै सौन्दर्यशीलादिभिर्घिजय सर्वोत्कर्ष अर्जुन च प्राप्स्यसि । ‘विजय स्तु जये पार्थे' इति विश्व ॥ ७२ ॥

पादेति । यो नरस्ते तव पादाङ्गुष्ठनख फाले खस्य ललाटे विशेषक तिलक कुर्यात् प्रणयकलहादिकृतमानापनोदनाय पादयो प्रणमेदित्यर्थ सोऽपि नरोऽर्जुनश्च स्मरार्त सन् सद्य इदानीमेव दृशोर्भवन्नेत्रयोरामिष भोग्यवस्तु । दृश्य इति यावत् । स्याद्भवेत् ‘आमिष भोग्यवस्तुनि” इति विश्व । य इदानी पादाङ्गुष्ठनख ते ले विशेषक कुर्यात्, स त्वया प्रणम्यमान नरोऽहम् अपिरेवकारार्थ । सोऽपि ‘नरोऽर्जुन ‘नरोऽर्जुने मनुष्येऽपि इत्यजय । यत्तु ‘मन्मथवाणविद्ध सन्मासभूत एव भवेत्’ इति भावार्थमाह नृसिंह , तदामिष पदस्य जुगुप्सादायकत्वेनाश्लीलदोषापत्तेस्तथैव हृद्यम्

इतीति । इत्युक्तप्रकारेण वक्रिमाणमर्थान्तरगर्भतया कौटिल्य स्पृशतीति तेन तस्य क्पटसन्यासिनो वचसा वाक्येन च श्रवसा श्रोत्रेण विशेषेण पूर्व क्षुतै- बिश्रुतपूर्वे । आगन्तुकजनसकाशादिति शेष । तैस्तैर्लक्षणैश्विहै प्रमाणरूप- वय शीलादिभिश्च हेतुद्वयेन । सा सुभद्रा । अय पुरोवर्ती कपटयति स प्रसिद्ध सक्रन्दननन्दन इन्द्रपुत्रोऽर्जुन इत्युक्तप्रकार निश्चय एव मस्त हृदयमेव पेटिका तया पुटेऽन्तरे निधाय । बहिरप्रकटग्येत्यर्थ । हे भगवन्, भवता भिहितयोविजयनरशब्दयो श्लोकद्वयघटितयो क्रमेण धर्मिपरता विशेषना मता च । विजयशब्दस्य विजयो वर्म सोऽस्यास्तीति वर्मा अर्जुनो विजय अर्शआदित्वादजन्त । तत्परता ततात्पर्यं नरशब्दस्य सज्ञाशब्दत्र चेत्यर्थ ‘व कृपया’ इति पाठे वो युष्माकमिति पूजाया बहुवचनम् । तव कृपया करु णया भविता भविष्यति । भवतेर्लुट्। एव वो वर्मिपरता युष्मदभिन्नधभिपर- त्वम् । ‘राहो शिर’ इत्यादिवत् अभेदे षष्ठी । वो युष्माक विशेषनामता च ।

-

१ ‘भाले' इति पाठ २ ‘निपीतपूर्वै ’ इति पाठ ३ ‘लक्षणैश्च' इति पाठ ४ ‘अय यतिं ’ इति पाठ ५ ‘पेटक' इति पाठ ६ ‘क्रमेण’ इति नास्ति कचित् ७ ‘चे’ इति नास्ति कचित् ८ ‘नामपर ’ इति पाठ ९ ‘भवेत्' इति पाठ १० ‘तरलनयन' इति पाठ ११ ‘अवनमय ती’ इति पाठ ११ . .. ' यमेवमुद्दिश्य तवोक्तिभङ्गी स एष दासोऽस्म्यनुकम्पनीय । इति प्रकाश्य क्षणमर्जुनत्व चुचुम्ब ता चोरयति कपोले ॥ ७४ ॥ स्वेदाम्बुपूरभरिते सुदृशस्तदास्या क्षेत्रे स्वकिशुकशिलीमुखसीरकृष्टे । पुष्पास्त्रकर्षकवर पुलककच्छलेन शृङ्गारबीजनिकरान्निबिडानवाप्सीत् ॥ ७५ ॥ तस्यामेव वधूमिमा स रजनौ सद्योऽनुकूला रह पाणौकृत्य बिलोकितोत्सवभरो दूभ्या हरिभ्यामपि । पौरेपूभयथा जनेष्ववलता प्राप्तेपु पार्थस्तया जाग्रत्सारथिविद्यया सह रथारूढ़ पुरान्निर्ययौ ॥ ७६ ॥

अर्थस्तु पूर्ववदित्यपि वोभयम् । इत्युक्तप्रकारेण तस्मे क्पटसन्यासिने । उक्वेति शेष । वदन व्रीलेन तरलतरेऽत्यन्तचञ्चले नयने यस्मिस्तद्यथा तथा अवनम न्ती सती तस्थऽतिष्ठत् । अत्र हेतुद्वयेन अर्जुनत्वानुमानादनुमानालकार । तदुज्जीवितश्चाय 'निश्चयमाणि हृदयपेटिकापुटे’ इति सावयवरूपकालकार इति द्वयो रङ्गाङ्गिभावेन सकर ॥

यमिति । तत है सुन्दरि, य दास सेवकमर्जुनमुद्दिश्य एवमुक्तप्रकारा तव उक्तीना वचनाना भङ्गी रीतिर्भवति, स दासोऽर्जुन एषोऽहमस्म्यनुम्पनी यस्वया दयनीय । इत्युक्तप्रकारेणार्जुनत्व क्षण प्रकाश्य चोरयतिस्तस्फरमस्करी ता सुभद्रा कपोले चुचुम्प। बलदेशादिभयात्क्षणमित्युक्तम् । वशम्थवृत्तम् ॥ ७४ ॥

स्वेदेति । तदा चुम्बनसमये पुष्पास्त्रकर्षकवर मन्मथ एव हलिकश्रेष्ठ खेदाम्बुन पूरेण प्रवाहेण भरिते पूर्णे स्वस्य किशुकशिलीमुखेन पलाशवाणे नैव सीरेण हलेन कृष्टे क्षते । किशुकग्रहण सीरत्वारोपोपयोगिवकमुखलाभायेति बोमम् । तस्या सुदृश सुभद्राया क्षेत्रे शरीर एव केदार इति श्लिष्टरूपकम् । ‘क्षेत्र क्लने केदारे गात्रे च' इति विश्व । पुलसाना छलेन व्याजेन निवि डाञ्छङ्करस्य रसस्य बीजनिकरानवाप्सीदुप्तवान् । वपे कर्तरि लुडि सिचि प्रद्धि । समस्तवस्तुवृत्तिसावयवरूपकम् । वसन्ततिलका ॥ ७५ ॥

-

तस्यामिति । तस्यामर्जुनत्वप्रकाशवासरसबन्विन्या रजनौ रात्रावेवानु कूलामिमा बबू सुभद्रा सद्यो द्रुत रह पाणैकृत्य परिणीय द्वाभ्यामपि हरिभ्या मिन्द्रोपेन्द्राभ्या विलोकितो दृष्ट उत्सषभरो विवाहोत्सवातिशयो यस्य तथोक्त स पार्थ । पौरेषु जनेषु द्वारकावासिषु उभयथा द्विविधमबलता न विद्यते बलो रामो बल शौर्य च येषा तेषा भाव प्राप्तेषु सत्सु । ‘बल सकर्षणे रक्षोभेदे शौर्यं तु न द्वयो ’ इति बिश्व । बलदेवस्य यदुभि सह शभुपूजनाय सामुद्र द्वीपान्तर प्रति गतत्वादिति भाव । जाप्रती प्रकाशमाना सारथिविद्या रथचर्या

-

१ ‘तु तस्या’ इति पाठ

  आकर्ण्येद् जृस्भिताना यदूना पार्थोहेशात्क्रोवनत्वस्य जाते ।
  म्लानि दातु माधवो माबवोऽमूधत्रायत्त्ता कौरवी सा समृद्धि ॥७७॥
  रणोत्साहे शान्ते यदुजडिमकीर्तिध्वजलता
  मुहु स्मार स्मार कपटयतिता वल्गितकुचम् ।
  हसन्त्या प्रेयस्वा दशनरूचिमित्रीकृतयशा
  शताड्गेनाविक्षत्सुरपतितनूजो निजपुरीम् ॥ ७८ ॥
  ततो मुहूर्ते सकलाभिनन्द्ये कुरूदूहाना कुशलोदयाय ।
  सुत सुभद्रा सुषुवेऽभिमन्यु प्रवीरसू सो तमिव् प्रवीरम् ॥७९॥

——————————————————————————————————————————— नैपुण्य यस्यास्तया सुभद्रया सह रयारूढ सन् पुराद्वारकानगरान्निर्ययौ निर्गत्वान् । प्रसन्ने भगवति श्रीकृष्णे कि दुष्करमिति भाव । शार्दूलवि क्रिडितम् ॥७६॥

आकर्ण्येति। इद सुभद्राहरण्सामाकर्ण्य श्रुत्वा पार्योहेशात्पार्थमुहेश कृत्वा ।ल्यब्लोपे पश्चमी । जृस्भिताना युद्धाय सनध्दाना यदुना याद्वानाम् । कोवनस्य भाव कोप क्रोवनत्व तस्यैव जातेर्मालतीकुसुमस्य । 'जातिश्छन्दोधर्मभेद‌−मालतीगोत्रजन्मसु' इत्यजय । म्लनिमप्रकाश दातु माधव कृष्णो माधवो वसन्तोऽभूत् । सा प्रसिद्धा कुरुण कुरूवश्यानामीय कुरवाणा वृक्षविशेषाणामिय च कौरवी । एकत्र उदन्तात् 'तस्येदम्' इत्यण् । 'ओर्गुण' इति गुणेऽवादश चान्यत्र अदन्तादणि च 'टिड्ढाणञ्−' इत्यादिना डीप् । समृद्धि सपत् । यत्र कृष्णे बसन्ते च आयत्ता अधीना । युद्धसनध्दन्यदून्पाण्डवपक्षपाती कृष्णो निवारितवानित्यर्थ । 'माववो मासि वैशाखे लक्ष्मीपतिवसन्तयो' इति विश्र्व । वसन्ते म्लायन्ति जातय पुष्प्यन्ति कुरवा इति प्रसिद्धम् । शालिनी पृत्तम् ॥७७॥

रणेति। सुरपतेरिन्द्रस्य तनुजोऽर्जुनो रणोत्साहे शान्ते सति । यदुनमिति शेष । यदुना जडिम्रा मोग्ध्येन या कीति प्रसिद्धिस्तस्या ध्वजलताम् ।तत्प्रख्यापनीमित्यर्य । कपटयतिता कुहनासन्यासित्व स्मार स्मार स्मृत्वा स्मृत्वा । आभीक्ष्ण्ये णमुल् । 'न लोकाव्यय−' इत्यादिना 'अवीगर्थ−' इति षष्ठी प्रतिषेव । बल्गितौ किचत्र्बलौ कुचौ यस्मिस्तद्यया तथा मुहुर्हुस्न्त्या प्रेयस्य सुभद्राया दशनाना दन्ताना हसादाविर्भवता स्चेर्ववलकान्तेमित्रीकृत सह्शीकृत यशो यस्य तथोत्क सन् शताङगेन रथेन निजपुरीमिन्द्रप्रस्थमविक्षद्विशति स्म । यदवो जडा अन्यया यदि जानीयुरीद्यश यतित्व तदा बन्धीयुरेवेति हास प्रकार । अत्र कीतिध्वजलतामिति रूपकेण दशनरूचिमित्रीकृतयशा इत्युप मोज्जीवितेति द्वयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर् । शिखरिणीपृत्तम् ॥७८॥

तत् इति । तत् इन्द्रप्रस्थवेशानन्तर प्रवीरसूर्वीरमाता । 'वीरमाता च वीरसू' इत्यमर । सा सुभद्रा कुरुदूहाना कुशलस्येहृपरसौख्यस्यो

-

——————————————————————————————————————————————————————————————————— १ 'तातमिव' हति पाठ पाञ्चालपुत्री च पतिव्रताना प्रधानभावे कृतपट्टबन्धा । पञ्चापि सद्य प्रतिभूरिव स्वन्पतीन्पितृणामनृणानकार्षीत् ॥ ८० ॥ अथ तेषा तादृश पुत्रोत्सवमाकर्ण्य त्रक्ष्तुर्वसन्तसामन्तो रा- जन्यसबन्धितया हर्षादिव समाजगाम । तदानी भगवान्पवमानस्तु भीमस्य पुत्रोत्पस्तिनिमित्ताशौचव- त्तया लोकस्पर्शाय सकुचन्निव कतिचन दिनानि मलय विहाय पदमेकमपि न चचाल ॥ एतेन खल्वकरुणेन तपागमेन जीवातुरद्य मम दूरत एव देशात् ।

-

दयायोत्पत्त्यर्थ सकलैर्गुणैश्चन्द्रताराबलादिभिरभिनन्दितु योग्ये अभिनन्धे क्ष्लाघ नीये मुहूर्ते लग्ने त प्रनीरमर्जुनमिव स्थितमभिमन्यु नाम सुत सुषुवे जनयामास । उत्प्रेक्ष, सा प्रसिद्धा प्रवीरसू कुन्ती त प्रवीरमर्जुनमिवेत्युपमा वेत्युभयत्र बावफाभावात्सावकसाम्याञ्च द्वयो सदेहसफर । उपेन्द्रवज्रा घृत्तम् ॥ ७९ ॥

पाञ्चालपुत्रीति । पतिव्रताना प्रधानभावे प्राधान्ये कृत पट्टबन्ध पट्टा भिषको यस्यास्तथोक्ता पाञ्चालपुत्री द्रौपदी च प्रतिभूर्लग्निकेव । 'स्युर्लग्नक्त्रा प्रतिभुव’ इत्यमर । स्वान्स्वीयान्पञ्चापि पतीन्युधिष्ठिरादीन् । सद्य पितृणा मनृणान् त्रक्ष्णविमुक्तान्। सपुत्रानिति यावत् । अकाषात् । एकैकस्यैकैक पुत्र जनयामासेत्यथ । ‘एष वा अनृणो य पुत्री’ इति श्रुते । पुत्रजननेन पितृ ऋणापाकरणश्रवणादिति भाव । उपमा । उपजाति ॥ ८० ॥

अथ ग्रीष्मर्तु वर्णयति--अथेति । अथानन्तर वसन्तस्य सामन्तस्तुल्यलक्ष्य ऋतुप्रैषमस्तेषा युधिष्ठिरादीना तादृशमुक्तविव पुत्रोत्सवमाफर्ण्य राजन्यसब न्वितया क्षत्रियबन्धुत्वेन यो हषस्तस्मादिवेत्युत्प्रेक्षा । ‘ग्रीष्मो वै राजन्यस्यर्तु' इति श्रुतेरिति भाव । समाजगाम ।

तदानीमिति । तदानी ग्रीष्मप्रवेशसमये भगवान्पवमानो दक्षिणमास्तु भीमस्य स्वपुत्रस्य पुत्रोत्पत्तिनिमित्त यदाशौच जात तद्वत्तया लोक्स्य जनस्य भुवनस्य च स्पर्शाय । स्प्रष्टुमित्यर्थं । `तुमर्थाच्च भाववचनात्' इति चतुया । सकुचन् लज्जमान इवेत्युत्प्रेक्षा । कतिचन दिनानि मलय गिरि विहायैफ पदमपि न चचाल न प्रसृतवान् । मलयानिलवार्तापि दुर्लभाभूदित्यर्थ ।

एतेनेति । अकरुणेन निर्दयेन एतेन तपागमेन । ग्रीष्मेणेत्यथ । ‘उष्म ऊष्मागमस्तप ' इत्यमर । ममात्मनो जीवातुर्जीवनौषध मधुर्वसन्तोऽय देशादेव दूरत उत्सारितो निष्कासित खछ । इत्युक्तप्रकारया रुषा कोपेनेवेत्युप्रेक्षा ।

-

१ ‘बसत सामन्तराजमबन्धितथा’ इति पाठ २ ‘सुतोपन्ति’ इति पछ ३ ‘कतिचिहिनानि’ इति पाठ ४ देशत एव दूराव' इति पाठ

उत्सारितो मधुरितीव रुषा वनान्ते तत्स्खागत परभृतो न समाचचार ॥ ८१ । शिरीषपडक्ते कुरुकामिनीना शरीरवल्लया सह मार्दवेन । उपस्थिताभूदुपमा तदानी तप स्थिताना सुलभ हि सर्वम् ॥ ८२ ॥ कुरुकेलिवनेषु मल्लिकाकुसुमेषु भ्रमरावलिर्बभौ । त्रक्ष्तुना मधुगन्वगुप्तये जतुनाग्ने निहितेव मुद्रिका ॥ ८३ ॥ शुभसौरभसभृतानि भूमौ शुचिभूतान्यापि यानि पाटलानि । कलयेयुरतीव चित्रभाव क्षणपीतानि दृशा कथ न तानि ॥ ८४ ॥

-

परश्वत कोकिल । जातावेकवचनम् । वनान्ते वनमध्ये तस्य भीष्मस्य स्वागत कुशलगमप्रक्ष्न न समाचचार नाचरितवान् । ग्रीष्मे शेफिला न कूजन्तीति प्रसिद्धम् । वसन्ततिलका घृत्तम् ॥ ४१ ॥

शिरीषेति । तदानी कुरुकामिनीना पाञ्चाल्यादीना शरीरवल्लथा सह शिरी- षाणा कुसुमाना पटेक्तरुपमा सादृश्य मार्दवेन गुणेन हेतुना उपस्थिता प्राप्ताभूत् । तथा हि-तपसि कृच्छचान्द्रायणादौ तपे ग्रीष्मे च स्थिताना सर्व वस्तु सुलभम् । ‘तपश्चान्द्रायणादौ स्याद्भीष्मे लोकान्तरेऽपि च' इति विश्व । अत्र सान्तादन्त योस्तन्त्रेण निर्दश । लिङ्गविवेकस्तु ‘तपेन वर्षी शरदा हिमागमे’ इत्यादिप्रयोग विज्ञेय । अत्र ग्रीष्मचान्द्रायणाद्यो श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायमूलातिशयोक्तय नुप्राणित सामान्येन विशेषसमर्थनरुपोऽर्थान्तरन्यास ॥ ८२ ॥

कुर्विति । कुरूण केलिवनेषु मल्लिकाकुसुमेषु भ्रमराणामावलि पहिक्त ऋतुना ग्रीष्मेण मधुनो मकरन्दस्य गन्वस्य परिमलस्य च द्वयोर्गुप्तये रक्षणा थैमग्रे कुसुमोपरि जतुना नीललाक्षया निहिता न्यस्ता मुद्रिका मुद्रेव बभौ । इत्युत्प्रेक्षा । वैतालीयम् ॥ ८३ ॥


शुभेति । शुभैर्मनोहरै सौरमै परिमलै सभृतानि सपूर्णानि शुचौ ग्रीष्मे भूतानि जातान्यपि । इयपि समुच्चयार्थक । शुभ्रत्वेन वर्तमानान्यपीत्यपिर्विरो बार्थक । अश्युत्पन्नानि चेति त्रिधा बोध । यानि पुष्पाणि भूमौ पाटलानि पाटलसज्ञानि श्वेतरक्तानि चाभूवन्, तानि पाटलकुसुमानि दृशा दृष्टया क्षण पीतानि दृष्टानि सन्ति । पिङ्गलानि सन्तीति च । चित्रभाव आश्चर्यकरत्व शबलवर्णत्व अस्तित्व च कथ न कलयेयुर्न योजयेयु | कि तु योजयेयुरेवेत्यर्थ । श्वेताना पाटलत्वस्य पाटलाना पिङ्गलचस्य च क्षणादेवाविर्भावादाश्चर्यम् । अनेक जातीयरूपाणामेकत्र मेलनाच्छबलवम् । अश्युत्पन्नानाम् । ‘आत्मा वै पुत्र नामासि इति श्रुतेरन्नित्व चेति भाव । ‘शुचि शुभ्रेऽनुपहते श्रुङ्गाराषाढयो रपि । ग्रीष्मे हुतवहेऽपि स्यात् ’ इति विश्व । ‘आश्वर्थालेख्ययोश्चित्र नात्वग्ना-

-

१ ‘मुद्रणा’ इति पाठ सीमन्तविधुदवतसशिरीषचाप कैश्य घनोऽयमिति कै सुद्ध्शा न जज्ञे। तस्याध एव निटले सतत यदासी- त्तत्ताह्शी सलिलशीकरदुर्दिनश्री ॥८५॥ उग्रै करैरुष्णारुचे समन्तादूष्माचमाणाखिलदिङ्लुखस्य। आगन्तुमह्ल् सविध स्वकालेऽप्यनीश्व्वरेवापससर्प रात्रि॥८६॥ वर्षास्विय त्वरितमस्मदुपान्तभूमे- रुन्मूलन कलयतीति रुषावलीढै। तीरद्रुमै स्वनिकटादपसारितेव मध्य जगाम सरिता सलिलस्य वेणी॥८७॥

-

वुहुनि स्त्रियाम्' इति हलायुव । विरोवाभाससमालकारयो लेषसकीर्णयो ससृष्टि। औपच्छन्दसिकम्॥ ८४ ॥

सीमन्तेति। सीमन्त केशमध्यरेखेव विधुत्तडिधस्य तत्। अवतस शिरीष कमुममेव चाप इन्द्र वनुर्यस्य तत् । सुद्दशा कौरवीणा कैश्य केशगृन्दम् । तद्वन्दे केशिक् कैश्यम्' इति केशपर्यायेष्यमर। कैर्जनैरय पुरोवता । विशेष्यपि क्षीपुस्त्वनिर्देश। घनो मेघ इति न जझे न ज्ञातम् । सवेरपि ज्ञातमेवेत्यर्थ। यघस्मात्तस्य सुदृक्केशत्रृन्दस्य अव अवोभागास्थित एव निटले ललाटे सतत निरन्तर तत्तादृशी।अतिमहती सलिलशीकरै स्वेदजलबिन्दुमिर्दुर्दिनश्री मेष च्छत्रदिनलक्ष्मी। वर्षसमृद्धिरिति यावत । आसीत् । तस्मादिति योज्यम्। अत्र सलिलशीकरदुदिनश्रिया केशगृन्दे मेघल्वानुमानादनुमानालकार। सीमन्तविघुदित्यादि सावयवरुपकोज्जीवित इति तयोरङ्गभावेन सकर॥८५॥

उग्रैरिति।उग्रैरत्युष्णैरुचे सूर्यस्य करै समन्तादूष्मायमाणान्यग्निरुल्पी भवन्त्याखिलाना दिशा मुखानि यस्मिस्तस्य । उपमानात्कृज् । लट शानचू । अहो वासरस्य सविव समीप प्रत्यागन्तुमनीक्ष्वरा असमथवेत्युत्प्रेक्षा । रात्रि खम्य काल आगमनसमयेऽप्यपससर्प दूर पलायते स्म । रात्रयोऽभवन्नत्पा इत्यर्थ॥८६॥

चर्षास्विति । इय वेणी प्रवाह् वर्षासु वर्षतौं।'स्त्रिया प्रागृट् स्त्रिया भून्नि वर्षा' इत्यमर । अस्माक तटगृक्षाणामुपान्तभूमे प्रान्तदेशस्योन्मूलन पातन त्वरित यथा तथा कलयति करोति । इत्युक्तप्रकारया रुषा कोपेनावलीढैर्व्याप्तैस्तीर- योरुभयोर्द्रुमै स्वनिकटात्मसमीपादपसारिता शाखाभुजैनिष्फासितेवेत्युत्प्रेक्षा। स्ररिता नदीना सलिलस्य वेणी मध्य मध्यप्रदेश प्रति जगाम॥ ८७ ॥

-

१ 'निटिले' इति पाठ २ 'सविधे' इति पाठ ३ 'हि' इति पाठ देशे देशे जडिमकुरङ्गास्तेजोभल्लैर्दिनकरभिल्ले । धाव धाव प्रहरति राज्ञा धारागेह शरणमवापु ॥ ८८ ॥ अङ्गाङ्गसङ्गासहने तपर्तावन्योन्यमेवाभिमुखा युवान । वाचापि केचिन्मनसापि केचिह्नशापि केचिदृढमालिलिङगु ॥ ८९ ॥ एव पचेलिमा हेलिमयूखकठोरिमकेलि तस्य तनयायै निवेदयि- तुकामाभिरिव रामाभिर्निरन्तरोपान्तौ द्वगध्वनि वसन्तौ वसन्तर- तिकान्ताविव जयन्तजनकानन्तरजकौन्तेयौ परिपाटलहसपाददु- रवगाहवनजातसनाथे पाथसि रोवसि च विहारैस्तेषा दिनानामौ- पयिकमातिथ्यमापादयितु तामेव भगवती सरितमापतताम् ॥

-

देशे देश इति । जडिमान शैत्यान्येव कुरदा हरिणा दिनकर सूर्य एव भिल्ले व्याधे । ‘पुलिन्दा शबरा भिल्ला किराताश्चान्त्यजा पृथक्' इति त्रिका ण्डशेष । तेजोभि किरणैरेव भल्लैर्बाणविशेषैर्देशे देशे प्रतिदेशम् । वीप्साया द्विर्भाव । वाव वाव वावावि धावित्वा । आभीक्ष्ण्ये णमुल् । प्रहरति सति राज्ञा वारागेह यन्त्रवाराग्रह शरण रक्षकमवापु । कूरेस्पद्रुताना राजा तदा श्रितो वा शरणमिति भाव । अत्र जडिमकुरङ्गाणा पर्यायेण तत्तद्देशत्यागपूर्वक राजवारागृहाश्रयोक्ते पर्यायालकार । सावयवरूपकोजीवित इति तत्रोरङ्गि भावेन सफर । तेन च राजवारागृहातिरिक्तग्य सवम्यापि नि शैत्यप्रतीत्या परिसरथालकारप्रतीतेरलकारेणालकारध्वनि । मत्तावृत्तम् --‘ज्ञेया मत्ता मभस- युक्ता’ इति लक्षणात् ॥ ८८ ॥

अङ्गाङ्गेति । अङ्गाना स्वीयानामङ्गै परकीयै सङ्ग स्पर्श न सहत इत्य सहन तपतौ ग्रीष्मे । युवतयश्च युवानश्च युवान । ‘पुमान्त्रिया' इत्येकशेष । अन्योन्य अभिमुखा सन्त एव केचिद्वाचा आश्लिष्ये इति वाङ्मात्रेणैव दृढ मालिलिङ् । तावन्मात्रमयसहन्त केचिदृटशा दृष्टयैव दृढमालिलिङगु । केचि न्मनसैवालिलिङ्गु । सर्वत्र अपिरेपकारार्थ । अत्र यूनामुत्तरोत्तरेषा पूर्वपूर्व वाचिकाद्यालिङ्गनमात्रसह्नत्वेत्तरोत्तर सौकुमार्योत्कर्षप्रतीते सारालफार ‘उत्तरोत्तरमुक़र्ष सार इत्युच्यते बुधै ’ इति लक्षणात् । स च वाचिकादेरा लिङ्गनस्य पूर्वपूर्ववर्णनात्प्रतीयत इति वस्तुनलकारध्वनि । ‘पाठक्रमादर्थवमो बलीयान्’ इति न्यायेन द्वयोर्वाचिक्रदार्शनिफयोरत्तरत्वेन मानसिकस्य लेखनमि- त्यपि येयम् ॥ ८९ ॥

अथ कृष्णार्जुनयो कालिन्द्या जलबिहर वर्णयति--एवमिति । एच- मुक्तप्रकारेण पचेलिमा परिपकाम् । ‘पच एलिमजुषसख्यानम्’ इति पचे कर्म

-

१ ‘अभिमुख’ इति पाठ २ ‘कठोर’ इति पाठ , ‘कठोरिम’ इति नास्ति क्कचित् ३ ‘भगवती तामेव' इति पाठ कल्लोलजालकपटेन कलिन्दपुत्र्या पाद प्रति प्रससृपे परमस्य पुस । तिष्ठन्ति मे पुनरिह त्रिजगत्पवित्रा सख्य कतीति समवीक्षितुकामयेव ॥ ९० ॥ तस्या जलेषु तरुणाम्बुदजातिवैरि- ष्वावर्तजालमनयोरुभयोर्ब्यतानीत्। वीचीकराग्रविनिवारितरामसीर व्यावल्गनोपजनितव्रणगर्तशङ्काम् ॥ ९१ ॥ ।

-

ण्येलिमच्। ‘परिपक पचेलिमम्' इत्यमरशेष । हेले सूर्यस्य मयूखाना किर णाना कठोरिम्ण उग्रत्वस्य केलिं चेष्टाम् । ‘हेलिरालिङ्गने सूर्ये’ इति वैजयन्ती । तस्य सूर्यस्य तनयायै यमुनायै निवेदयितु ज्ञापयितु कामो यासा ताभिरिव स्थि ताभिरिंत्युत्प्रेक्षा । रामाभी रमणीभिनिरन्तरा सान्द्रा उपान्ता पाश्व ययोस्तौ दृगवनि चक्षुर्मार्गे वसन्तौ वर्तमानौ । मूर्तीभूय साक्षादिव स्थितावित्यर्थ । वसन्तरतिकान्तौ मवुमन्मथाविव स्थितावित्युत्प्रेक्षा । जयन्तजनकस्येन्द्रस्यान न्तरजोऽनुज उपेन्द्र । श्रीकृष्ण इति यावत् । कौन्तेयोऽर्जुनश्च द्वौ । परिपाटलै ररुणैर्हसाना पक्षिविशेषाणा पादैश्चरणैर्दुरवगाहैर्दुष्प्रवेशैर्घनजातैर्जलजै सनाथे सहिते पाथसि यमुनाजले, परिपाटलैर्हसस्य सूर्यस्य पादै किरणै दुरवगाहेन वनजातेनारण्यसमूहेन सनाथे रोवसि यमुनातीरे च। 'हसो विहङ्गभेदेऽर्क’’ इति विश्व । विहारै क्त्रीडाभिस्तेषा दिनाना ग्रीष्मवासराणामौपयिक युक्तमातिथ्य पूजनम् । ग्रीष्मावसरोचितसौख्यमिति यावत् । आपादयितु सपादयितु ता खरामाभिर्विज्ञाष्यत्वेन सभावितामेव भगवतीं सरित यमुना प्रत्यापतता प्राप्त वन्तौ । पततेराङ्पूर्वात्कर्तरि लट् । उत्प्रेक्षाद्वयश्लेषाणा ससृष्टि ॥

कल्लोलेति । कलिन्दस्य गिरे पुत्र्या यमुनया इह भगवत्पादे त्रिषु जगत्सु पवित्रा मे मम सख्यो गङ्गा पुन कति अन्या क्रियन्त्यस्तिष्ठन्ति । इत्युक्त प्रकारेण सुषु विलोकितु द्रष्टु कामो यस्यास्तयोतयेवेत्युत्प्रेक्षा । कल्लोलाना महा- तरङ्गाणा जालस्य बृन्दस्य कपटेन परमस्य पुस श्रीकृष्णस्य पाद प्रति प्रससृपे प्रसृतम् । रुपे प्रपूर्वाद्भावे लिट् ॥ ९० ॥

तस्या इति । तरुणाम्बुदाना कालमेघाना जातिवैरिषु जन्मशत्रुषु । तदू दतिनीलेष्वित्यर्थे । तस्या यमुनाया जलेषु आवर्ताना जलश्रमाणा जाल (कर्तृ) वीच्यस्तरङ्गा एव कराग्राणि तैर्विनिवारितस्य रामसीरस्य बलरामहलस्य व्याव

-

१ वेग’ इति पाठ २ ‘सुविलोकितुकामयेव’ इति पाठ ३ ‘अतानीत्' इति पाठ ४ ‘विनिवर्तित” इति पाठ

                  सुरारिनारीमुखपद्मपङ्क्तिर्जवेन योध्द्रुं जलदुर्गपद्मै।
                   तीरेऽवतस्थे तिलकापदेशात्कृत्वा पुर खेटकमण्डलानि॥ ९२ ॥
                  तासा विलासगमन समवेक्ष्य तत्र
                    लाल्यत्वहेतुरपि लज्जितचेतनाया।
                   वेगात्तिरोभवनविध्नतया मराल्या
                    गर्हा बभूव नितरा गतिमन्दिमश्री॥९३॥
                   शनै शनैस्तासु सरितमवगाहमानासु
                   कासाचिदीष्र्ययेव नितम्बबिम्वानि निजावकाशदानावलम्बि-
                    तोन्नतिभिरम्बुभि पुलिनानि निचोलयाचक्रु ॥
-

ल्गनै प्रहारैरुपजनिताना व्रणाना सबन्विना गताना निम्नभागाना शङ्का वितक मनयोरुभयो कृष्णार्जुनयोव्र्यतानीद्विस्तानीरयामास। उत्प्रेक्षालकार। पुरा किल बलरामो यमुना कृष्णेन सेव्यमाना जलक्रीडार्थमाहूय तामनागच्छती हलेना चक् र्षेति पौराणिकी कथात्रानुसधेया॥९१॥

मुरारीति।मुरारे श्रीकृष्णस्य नारीणा मुखानामेव पद्माना पङ्क्तिर्जले या मुन एव दुर्गे यानि पद्मानि तै सह जृवेन योद्धु युद्ध कर्तु तिलकाना विशेषकाणाम पदेशाद्वयाजात्खेटकाना चर्मणा मण्डलानि पुर कृत्वा। शस्त्राघातनिवारणार्थ मिति भाव। तीरे यमुनातटेऽवतस्थेऽतिष्टदिवेत्युत्प्रेक्षा व्यञ्जकाप्रयोगान्दम्या। भीस्तयान्तरमवतीय क्षण तीरेऽवतस्थिरे इत्यर्थ॥९२॥

तासामिति। तत्र यमुनातटे तासा हरिसुन्दरीणा विलासयुक्त गमन समवेक्ष्य लज्जिता चेतना बुद्धिर्यस्यास्यास्तस्त्र्या मराल्या हसाङ्गनाया लाल्यत्वे स्वस्या श्र्लाघनीयत्वे हेतुरपि गतेर्गमनस्य मन्दिमश्रीर्मान्द्यसमृद्धिर्वेगात्तिरोभवनेऽन्तर्धाने विघ्नतया प्रतिबन्धकत्वेन हेतुना नितरा गह्रर्था निन्द्या बभूव। अत्र गतिमान्द्यस्य गुणस्य दोषत्वफ़्ल्पनाल्लेशालकार । तेन च हरिसुन्दरीणा मन्दयानसौन्दर्यभनन्यादृशमिति प्रतीतेरलकारेण वस्तुध्वनि।'लेश स्याहो- षगुणयोर्गुणदोषत्वकलपनम्'इति तल्ल्क्षणम्॥९३॥

शनैरिति।तासु सुन्दरीषु शनै शनैर्भयान्मन्द मन्द यथा तथा सरित यमुनामवगाहमानासु प्रविशन्तीषु सतीषु। इतीदमुत्तरगद्यत्रयेणान्वीयते॥

कासाचिदिति। कासाचित्पुर प्रविष्टाना कतीना नितम्बबिम्बानि कटि पश्र्चाभ्दागमण्डलानि (कर्तॄणि) पुलिनानीर्ष्यया निजसादृश्यासहनेनेवेत्युत्प्रेक्षा। निजस्य स्वीयस्यावकशस्य दानेनावलम्बिता स्वीकृतोन्नतिगौरवमुत्प्लवन च येषा तै। स्थूलोन्नतानामन्त प्रवेशे जलस्योत्प्लवन प्रसिद्धम्। अम्वुभि (करणै) निचोलयाचक्रराच्छादयामासु। अत्र नितम्बाघातोत्प्लुतजलकृतपुलिनाच्छादने

-

१ "गर्हित" इति पाठ २ "एव" इति पाठ ३ "विम्ब्रा" इति पाठ , अपरासामसूययेव नाभिकुहराणि जलचूषणाद्वार्तजबावलेप- मवालुम्पन् । इतरासा "ऋचेव कुचकलशा क्षोभणात्कनदकोकनदशान्विंद- लयाचक्रु ॥ वक्षोजकुम्भनिवहाद्वनिताजनाना ग्रीष्मर्तुना विनिहित ग्रहराजपुत्री । ताप पितु स्वसहरत्तरलोर्मिहस्तै- रन्य न याति हि विभूतिरपत्यभाजाम् ॥ ९४ ॥ सुरनायकानुजमनोवशीकृतौ सुदृशो भुखैर्निपुणता यथा ययु । सरसीरुहैर्न नलिनीलतास्तथा सकचान्यमूनि विकचानि तानि यत् ॥ ९५ ॥

-

जलाना स्वावशदानजन्योनतिमत्त्वेन पुलिनसाम्यासहनितम्बवान्वव्य सपाद्य तझरा तादृशनितम्बकृतखमुत्नेक्ष्यते ॥

अपरासामिति । अपरामा कासाचिनाभ्य कुहराणीव नाभिरन्ध्राणि । असूयया खसादृश्याद्वेपेणेवेत्युप्रेक्षा । आयर्ताना जबेन योऽवलेपस्त जलानामा वर्तीयाना चूषणाकवला कृत्वेति ल्यब्लोपे पञ्चमी । अवाङम्पन्नाशयामासु । अवपूर्वाञ्झुम्पते कर्तरि लुड् ॥

इतरासामिति । इतरासामन्यासा कुचा कलशा इव स्तनकुम्भा क्रुधा खसादृश्यकोपेनेत्युत्प्रेक्षा । कनफकोकनदकोशान्सुवर्णसोगन्विमुकुलान्क्षोभ णानिजाघातेन क्षोभ कृत्वेति पूर्ववत्पञ्चमी । विदलयाचक्त्रुबिभिदु ॥ वक्षोजेति । ग्रहराजस्य सूर्यस्य पुत्री यमुना ग्रीष्मर्तुना विनिहित न्यासरू पेण निक्षिप्त पितु सूर्यस्य सबन्विन तापमेव स्ख धनम् । ‘स्वोऽस्त्रिया बने’ इत्यमर । वनिताजनाना हरिसुन्दरीणा वक्षोजकुम्भाना कुचलशाना निवहा द्रृन्दात्तरलैश्वलैरूभिभिरेव हस्तेरहृज्जगृहे । हि यस्मात् । अपव्यभाजा पुत्रवता विभूतिरैश्वर्यमन्यमपत्येतर न याति न प्राप्नोति । सामान्येन विशेषसमर्थन रूपोऽर्थान्तरन्यास ॥ ९४ ॥

सुरनायकेति । सुदृश सुन्दर्यं । सुरनायफानुजस्य श्रीकृष्णस्य मनस वशीकृतौ वशीकरणे विषये मुखै (करणै) यथा निपुणता कौशल्य ययु , तथा नलिनीलता पट्भवल्लथ तन्मनोवशीकृतौ सरसीरुहैनिपुणता न ययु । तत्र हेतुमाह--सकचानीति । यद्यस्मात् अमूनि मुखावि सकचानि केशसहितानि, तानि सरसीरुहाणि विफचानि केशरहितानि विकस्वराणीति च । अत इति

-

१ ‘आवतकुलजवा’ इति पाठ २ ‘अवलुम्पन्’ इति पाठ ३ ‘कुचयुगलानि ’ इति पाठ ४ ‘कनक' इति नास्ति कचिव ५ विदलयम्मास’ इति पाठ

यमस्वसु सनिधिमेत्य रात्रौ स्वकान्तिचोर सुदृशामुरोज । नालाग्रशूले नलिन निवेश्य ववल्ग हर्षादिव वारिमध्ये ॥ ९६ ॥ व्यात्युक्षिकाया विपुलेक्षणासु वर्षन्नखद्योतवलक्षमस्भ । सखीमुद्रारा सरितस्तु तस्या करोप्यसावीदिव कसहन्तु ॥ ९७ ॥ उल्लासभाजा हरिणा प्रियाया कट्टलारमाल्ये कलिते कबर्याम् । अस्त्रैरसूयाहसितैश्च चित्रमुत्तसित वक्रमभूत्सपया ॥ ९८ ॥ ग्लह निमग्नग्रहणेषु कल्पयन्स्वयग्रहालिङ्गसुख यदूद्वह । सवर्णवर्मा सलिले तडित्तनू सुखादगृहृणात्सुट्टशस्तु ता न तम् ९९

-

योज्यम् । अत्र सुदृशा मुखैरिव नलिनीलताना सरसीरहैर्हरिमनोवशी करणनेपुण्याभाव प्रति विकासकेशराहित्ययो श्लेपभित्तिकाभेदाध्यवसायलब्ध केशराहित्यरूपसाधनवैकल्यवाक्यार्थहेतुफ़ काव्यलिङ्गमतिशयोक्तिसकीर्णम् । मञ्जुभाषिणी ॥ ९५ ॥

यमस्वसुरिति । सुदृशा उरोज कुच । इति जातावेकवचनम् । रात्रौ स्वकान्तिचोर तदानीमेव कमलस्य मुकुलनाच्चौर्यानुकूल्याच्चेति भाव । नलिनम् । पद्मकोशमित्यर्थ । यमखसुर्यनाया सनिव समीपमेत्य वारिमध्ये नालाग्र एव शूले निवेश्य हर्षात् स्वकान्तिचोरशूलारोषजन्यात् ववल्ग ननर्तेवेत्युत्प्रेक्षा नालाग्रशूलेति रूपकोज्जीविता । ‘यम खसु सनिधिमेत्य’ इत्यनेनोक्तदण्डस्य मर णान्तत्व सूच्यते ॥ ९६ ॥

व्यात्युक्षिकायामिति । व्यात्युक्षिकायाम् । ‘अन्योन्योपरि हस्ताभ्या व्यात्युक्षिर्जलसेचनम्’ इति हलायुध । विपुलेक्षणासु कान्तासु नखाना द्योतै प्रकाशैर्वलक्ष शुभ्रमम्भो वषन्कसहन्तु श्रीकृष्णस्य करोऽपीत्यपिना पदसमुच्चय । तस्या सरितो यमुनाया । तुशब्दो वाक्यालकारे । उदारा महती सखीं गङ्गामन्या असवीदिवेत्युत्प्रेक्षा । सूयते कर्तरि लुड्। नखद्योत इव वलक्ष वियति विक्षे पादिति भाव इत्यपि बोध्यम् ॥ ९७ ॥

उल्लासभाजेति । उल्लास भजतीति तद्राजा प्रेमौकटथयुक्तेन हरिणा प्रियाया कबर्या केशपाशे कहारमाल्ये रक्ताब्जमाल्ये कलिते योजिते सति सपत्न्या वक्र अस्त्रैरश्रुभि । असूयया यानि हसितानि हासास्तैश्च उत्तसित भूषित अभूदिति यत, तच्चित्रम् । एकेन माल्येन तत्कबर्यामलकरणे द्वयैरश्रुहसितैरेत दूक्भ्रालकरण दित्याश्चर्यम् । परमार्थस्तु सपल्या वक्रमस्त्रै उत्त आर्द्र असूयाह सितै सित श्वेत चाभूदिति । ‘आर्द्र सार्द्र क्लिन्न तिमित तिमित समुन्नमुत्त च' इत्यमर । इन्द्रवज्ञा ॥ ९८ ॥

ग्लहमिति । सवर्णा यमुनासलिलसमानकान्ति वर्ष्म शरीर यस्य स

-

१ ‘यम स्वसु ’ इति पाठ २ ‘आश्लेष’ इति पाठ फृत्कृतै क्कचिदध स्थितिचिन्ह बद्वुद हरिरुदस्य निमग्र। वञ्चयन्प्रतिवधू कचिदूरुस्तम्भमम्बुषु चुचुम्ब वराङ्गया ॥१००॥ क्रीडती मण्डलीभूय कृष्णयोरप्सु यौवते। तटिन्यास्तटयो प्रान्ते ताटङ्के इव रेजतु॥१०१॥

-

यदूद्वह श्रीकृष्णो निमग्नस्य जलान्तर्लीनस्य जनस्य ग्रहणेषु स्वयग्रहालिङ्ग सुख ग्लह पण कल्पयन्सन्।"ग्लहो द्यूतादिषूत्सृष्टे पणे' इत्यमर। तडिदिव तनुर्यासा तास्तडित्तनू सुदृश सुन्दरी। सलिले।तदन्तरित्यर्थ। सुखात् अना यासादेव अगृन्हाज्जग्राह। ता सुदृशस्तु त नागृण्हन्।गृण्हाते कतरि लङ्। अत्र तडित्तनूरिति सुहग्विशेषणस्य सवर्णवर्ष्मेति हरिविशेषणस्य च सुखेन ग्रहण योगायोगतात्पर्यगर्भत्वात्परिकरद्वय सजातीयत्वेन सस्रुष्टम्। यत्तु 'सुवर्णवर्ष्मा' इत्यपपाठे भ्रमेण 'सुवर्णवदमल वर्ष्म यस्य स' इति नृसिंह, तत्तस्य मूलनिर्मू लकस्य न चोद्यम्,यतस्तथा विशेषणस्य जले कृष्णाग्रहणासमर्थत्वात्सुदृशस्त कुतो नागृह्णन्नित्यत्र हेत्वनुक्तेर्हरे सुखेन ग्रहणापत्तेक्ष्व असमर्थत्वाख्यपददोषापत्तिरिति। कि च सुवर्णस्य अमलत्वेन साम्ये उपमया अप्रसिद्धत्वारयालकारदोषापत्तिरिति च वशस्थपृत्त्म्॥९९॥

फूत्कृतैरिति।अम्बुषु निमग्नो हरि फूत्कृतैर्भुखमारुतै अध स्थितिचिन्ह जलान्तरावस्थानसूचक वुद्वुद क्वचित् एकत्र उदस्य उत्थप्य प्रतिवधू प्रियाया सपत्नी वञ्चयन् सन् तत्रैव स्थितो नान्तर्मार्गेण तत्सनिधिं गत इति भ्रामयन् सन् इति यावत्। क्वचित् अन्यत्र। वराङ्गया प्रस्तुतोचितनिर्देशोऽयम् । ऊरुस्तम्भ इव त चुचुम्ब। अत्र बुद्बुदोत्पादनक्रियया वराङ्गरुचुम्बनात्मकमर्माप्रकाशनाय हरिणा सपत्नीञ्चन कृतमितियुत्तिरलकार। स्वागता कृत्तम्॥१००॥

क्रीडतीति।तटयोरुभयो प्रान्ते समीपे अप्सु जलेषु मण्डलीभूय वलया कृत्या अवस्थाय क्रीडती विहरती। कृष्णयो कृष्णार्जुनयोयौंवते युवतिसमूहौ। 'कृष्णाख्या शमनव्यासवनजयजनार्दना '।इति विश्व। तटिन्या यमुनायास्ताटङ्के इव रेजतु। अत्र गौरवर्तुलत्वगुणनिमित्ता युवतिसमूहयो कुण्डलत्वोत्प्रेक्षा। यत्त्वत्र 'प्र इति वर्ण अन्ते यस्य ताहशे दीप्रे जाज्वल्यमाने हत्यर्थ' इति नृसिंह,तत्तत्साहितीपरिचय विशदयति।यत 'प्रान्ते' इत्यस्य द्विवचनान्तत्वे तादृशशब्दद्वयोपस्थपनावश्यकत्वेन दीप्रशब्दवत्कस्यचित्क्षिप्रकम्प्रादेरुपस्थापने प्रकृतानन्वय। सप्तम्येकवचनान्तत्वे प्रथमाद्विवचनान्तवाच्यताटङ्कविशे षणत्वायोग।प्रवर्णान्ताना बहुना सत्त्वेपि दीप्रशब्दस्यैवोपस्थितिरित्यन नियामकाभावश्व। कि बहुना कथचित्तदुपस्थापनेऽपि तस्य शब्दरूपस्यार्थविशेषणत्वायोगेनावाच्यवचनारयदोषापत्तिरिति॥१०१॥

-

१ 'प्रतिवधू' इति पाठ

 इति चिर विहत्य प्रतीरमुत्तीर्णाभिर्जलमेलनव्रीडादिव सकु-
 चितात्मभि कुचैरानमिताभिस्तदङगसङगसगतशर्माणि मर्मरगिरा स‌-
 स्तुत्य पवनचञ्चलैरञ्चलै श्र्लाघमानानीव वसनानी निवसित-
 वतीमि कायकान्तिलताकोरकाणि कनकाभरणानि कामनीय-
 कपुनरुत्तिमात्रस्य पात्रयन्तीभिर्वधूटीभि सह तटाटवीं पर्यटतो-
 स्तयोरग्रे दिशि दिशि कृशितशिशिरेतराभीशुप्रकाशो जनह्शा
 कोशीकरणदेशिक कोऽपि महसा राशिराविरासीत् ।
 उन्मीष्येन्मिष्य यत्नात्परिचलितयथापूर्वशत्त्याथ दृष्टया
  तन्मध्ये वीक्ष्य कचित्पुरुषमनुदितच्छायसहस्तातपत्रम्। 
-
 इतीति। इत्युक्तप्रकारेण चिर विहत्य जलक्रीडा कृत्व प्रतीर तट प्रति उत्तीर्णाभि जलाना लडयोरभेदामन्मूर्साणा च मेलनेन सगत्या व्रीडात् लज्जयेवे त्युत्प्रेक्षा। सुकचित मुकुलित आत्मा मन स्वरूप च येषा तै। कुचा जलस ङेगन स्वल्पीभवन्तीति प्रसिध्दम्। कुचैरानमिताभि। तासाभङ्गै सङेगन सगत शर्म सुख येषा तान्यत एव मर्मर् वेष्टाजन्य ध्वनिरेव गी वाक् तया सस्तुत्य पव नेन चञ्चलैरञ्चलै प्रान्तै श्लाघमानानि शिरोभिरभिनन्दयमानानीव स्थितानि वसनानि वस्त्राणी निवसितवतीभिर्वेष्टितवतीभि। कायकान्ते शरीरशोभया एव लताय कोरकाणि मुकुलानि कनकाभरनणानि कामनीयकेन सौन्दर्येण नैस र्गिकेण पुनरुक्तिरेव पुनरुक्तिमात्र तस्य पात्रयन्तीभि पात्राणी कुर्वन्तीभि।

निसर्गसुन्दरीणा किमेतै सोन्दर्यमिति तेषा वैयर्थ्य सूचयन्तीभिरित्यर्थ।पात्र शब्दात्'तत्करोति'-इति ण्यन्ताल्लट शतरि 'उगितश्च' इति डीप् । ववूटीभि कान्ताभि सह। यधूटी महिला भामा'इति त्रिकाण्डशेष । तटाटवी यमुना तीरकानन पर्यटतो स्वैर सचरतोस्तयो कृष्णार्जुनयोरग्रे पुरस्तात् दिशि दिशि प्रतिदिश कृशित क्षीणीकृत शिशिरेतराभीशोरष्णकिरणस्य प्रकाश आतपो येन तथोक्त अत एव जनस्य दृशा नेत्रणा कोशीकरणे मुकुलने देशिका आचार्य।तत्कारयितेति यावत्।महसा तेजसा राशि कोऽपि पुमानाविरसीत्प्रादुर्बभूव।'कायकान्तिलताकोरकाणिव'इति इवशब्दपाठ क्वाचित्क प्रामादिक।तत्रोत्प्रेक्षाया प्रसत्तयभावादिति।यत्तु तदङेल्यत्र कुचरूपङेगति नृसिंह,तन्न अग्रे निवसनस्य सर्वाङसबन्धित्वेन सदर्भविरोवापत्तेरिति। उत्प्रेक्षारूपकसस्रुष्टि॥ उन्मिष्येति। तस्मिन्नेव क्षणे तत्क्षणम्।'देशकालाध्वगन्तव्या'इति कर्मत्वम्।यत्नात्।कृच्छादित्यर्थ।उन्मिष्योन्मिष्योन्मील्योन्मील्य।वीप्साया

-

१'सगमशर्माणि'इति पाठ २'वसित'इति पाठ ३ 'कनकलता' इति पाठ ४ 'कोरकाणीव'इति पाठ ५'कशित'इति पाठ ६ 'काशीकर'इति पाठ अक्ष्णा ज्ञातेयमोतोर्विदधतमनयो प्रश्रयाश्चर्यलब्धा- हैराज्यादाकुलाभूद्यदुकुरुवरयोस्तत्क्षण चित्तसीमा ॥ १०२ ॥ मुखे तिरोवेपथुभिर्वय कृतैर्मुकुन्दवध्व कृतसूचना इव । द्विजातिवृद्धस्य पथोऽस्य पार्श्वयोर्दूिधापसस्त्रु सहसातिभीरव १०३ ताभ्या ततस्तस्य पदो पुरस्तादपङ्कमात्मानमहो विधातुम् । स्पृष्टान्युदञ्चदूहुघर्मतोयैरष्टाभिरङ्गैरवनीरजासि ॥ १०४ ॥

-

द्विर्भाव । पक्ष्मणी इति शेष । परिचलिता तेजोभिघाताद्रग्ना । पूर्वं यथा वर्तते स्म यथापूर्वम् । वास्तवीत्यर्थ । शक्तिवस्तुग्रहणसामर्थ्य यस्यास्तया दृष्ट्या चक्षुषा (करणेन) तस्य तेजोराशेर्मध्ये अनुदिता अनुत्पन्ना छाया अनातप यस्मात्त योक्तम् । उपरितनसौरप्रकाशनिरोधेऽप्यधस्तनाग्निप्रकाशानिरोधादिति भावः । तादृश हस्ते आतपत्र यस्य तम् । अक्ष्णा नेत्रगोलकेन ओतोबिडालस्य ज्ञातेय बान्वव्य विदवत कुर्वन्तम् । भार्जारसदृशाक्षमित्यर्थं । ‘कपिज्ञायोर्दक्’ इति भावे ढक्येयादेश । ‘अक्ष्णो ’ इति पाठे नेत्रयोरित्यर्थ । कचित् अनिर्देश्य- महिमान पुरष वीक्ष्य । अथ यदुवरस्य कुस्वरस्य अर्जुनस्य च द्वयोश्चित्तसीमा मनोदेश प्रश्रयेण विनयेनाश्चर्येण च लब्वात्प्राप्तात् । दौ राजानौ यस्यास्तस्या भावात् दैराज्याद्धेतोराकुला अभूत् । राजयुग्मस्य प्राणघातुत्वप्रसिद्धेरिति भाव । विस्मितौ विनीतौ चाभूतामिति तत्त्वार्थं । स्वभावोक्त्युपमयो ससृष्टि । स्रग्धरा ॥ १०२ ॥

मुख इति । सुकुन्दस्य कृष्णस्य व व कामिन्य अस्यागच्छतो द्विजाति- युद्धस्य वृद्धब्राह्मणस्य सबन्विभिर्वयसा वार्धकेन कृतैर्जातै । मुखे तिरोवेपथु- भिस्तिरधीनकम्पै कृत सूचन पार्क्ष्वोपसर्पणप्रेरण यासा तथोक्ता इवेत्युत्प्रेक्षा । अतिभीरवोऽतिभीतिवत्य सत्य पयस्तन्मार्गस्य पार्श्वयो द्विबा द्विप्रकार सहसा अष्टसस्त्रुरगच्छन् । वशस्थवृत्तम् ॥ १०३ ॥

ताभ्यामिति । ततस्ताभ्या कृष्णार्जुनाभ्या आत्मान शरीर च अपङ्क निष्पाप कर्दमशून्य च विधातु उदञ्चन्ति अङकुरन्ति बहूनि घर्मतोयानि स्वेद- बिन्दवो येषु तै अष्टाभिरङ्गै फाल्भुजवक्ष पादै तस्य दिव्यपुरुषस्य पदो पादयो पुरस्तात् अग्रे अवन्या भुव रजासि रेणव राजसविकाराश्च स्पृष्ठानि । साष्टाङ्ग नमश्चक्रतुरित्यर्थं । अहो इत्याश्चर्ये । जगत्पावनयोरपि नरनारायणयो रात्मनो निष्पापत्वकरणाभिप्राय इत्याश्चर्यमिति भावः । अत्र स्खिन्नाङ्गाचनीरज- स्पर्शनजन्यसपङ्कत्वप्रयत्नस्य राजसविकाराश्रयणप्रयत्नस्य वा स्वखविपरीतनिष्प- ङ्कत्वनिष्पाफ़लेच्छाजन्यत्वादिचित्रालकार –‘विचित्र तत्प्रयत्नक्ष्चेद्विपरीतफले- च्छया' इति लक्षणात् । स च श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायमूलातिशयोक्तयुज्जीवित इति तयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर ॥ १०४ ॥

-

१ ‘दत्त' इति पाठ २ ‘घन’ इति पाठ परस्परासङ्गफलप्रदित्सया स्वजन्मतारैन्दववासराविव । उपस्थितौ तावुपसृत्य सभ्रमात्स आशिषोऽनन्तरमेवमब्रवीत् ।१०५। क्षुत्प्रपीडयति मामयि वीरौ कुक्षिमेत्य चकितेव युवाभ्याम् । थाच्यते तद्शन बहु भोक्तु यस्य तृप्यति पुरातिथिरेष ॥ १०६ ॥ इथ स्वदक्षिणकर पुरत प्रसार्य तस्यार्हतो वचनपाषर्ण्यनुधाविवेगा । ताभ्या तथेति फणितिस्तु समाललम्बे सत्स्व्रर्थना फलमदौहृदमेव सृते ॥ १०७ ॥

-

परस्परेति । सोऽग्निर्युद्धब्राह्मणवेष परस्परासङ्गेनान्योन्यमेलनेन यत्फल भोजन तस्य प्रकर्षेण दातुमिच्छा प्रदित्सा । ददाते सन्नन्तादप्रत्यय । तया उपस्थितौ प्रत्यासन्नौ स्वौ स्वीयौ जन्मतारा जन्मनक्षत्र ऐन्दवासर सोमवास रक्ष्च तौ द्वाविव स्थितावित्युत्प्रेक्षा । तौ कृष्णमर्जुन च उपसृत्य सनिधाय आशिष आशीर्वादस्य अनन्तर सभ्रमात्सतोषात् एव वक्ष्यमाणप्रकारेणाब्रवीत् । सभ्र मादुपसृत्येति वा योजना । ‘अध्वा भोजनमालस्यम्’ इत्यादिना भानुवादे जन्मर्क्षयोगे प्रत्येक फलश्रवणात्त्तत्रत्यभोजनफलप्रदातृत्वेन कृष्णार्जुनयोस्तत्वेनो त्प्रेक्षणम् । ‘तदाशिषोऽनन्तरम्' इत्यपपाठे भ्रमेण मृसिहाव्यारयान कर्तृवाचक पदाभावेन न्यूनपदत्वाख्यदोषापत्तेरुपेक्ष्यम् । वशस्थवृतम् ॥ १०५ ॥

भूदिति । अयि वीरौ हे कृष्णार्जुनौ, क्षुत् जठराग्निजनितोदरदाह युवाभ्या युष्मत्त चकिता भीतेवेत्युत्प्रेक्षा । कुक्षिमुदर एत्य सा प्रकर्षेण पीडयति । एषो ऽतिथिर्यस्यान्नस्य पुराग्ने तृष्यति येनानेन तृप्तो भविष्यतीत्यर्थ । ‘थावत्पुरा निपातगोर्लट्' इति लट् । ‘निकटागामिके पुरा’ इत्यमर । अनेन मया तद शन अन्न खाण्डववनरूप बहु यथातथा भोक्तृ याच्यते । याचे कर्मणि लट । अत्र क्षुत्पीडाया अशनयाच्याहेतुवाद्वाक्यार्थहेतुक काव्यलिङ्गमुत्प्रेक्षाससृष्टम् । खागताशवृतम् ॥ १०६ ॥

इत्थमिति । इत्थमुक्तप्रकारेण स्वस्य दक्षिणकर पुरतोऽग्रे प्रसार्यं । अर्दत । अशन प्रार्थयत इत्यर्थ । चुरादिणेरनित्यत्वादप्रयोग । तस्य ब्राह्मणस्य यद्वचनम् याच्यते तदशन बहु भोक्त्तुम्' इत्येवरूप तस्य पार्ष्ण्यनुधावी वेगो यस्या सा । अविलम्बितानन्तर्येत्यर्थ । तथा तदशन दास्याव इत्युकप्रकारा फणिति वाक्य ताभ्या तु कृष्णार्जुनाभ्यामपि समाललम्बे गृहीता । लम्बते कर्मणि लिट् । तथाहि--सत्सु सज्जनेषु अर्थना याच्या स्त्रीलिङ्गेन स्त्री च अदौहृद गर्भधारण विनैव । सद्य एवेत्यर्थ । फल सूते जनयति । सन्तोऽविलम्बितमेवार्थिविन कृतार्थ- यन्तीत्यर्थ । सामान्येन विशेषसमर्थनरुपोऽर्थान्तरन्यास ॥ १०७ ॥

-

१ ‘तदाशिषो ’ इति पाठे २ याचते’ इति पाठ ३ ‘भणिति’ इति पळ. अथ मुदा कथितात्मयथातथभावो भगवान्बृहद्भानुर्दन्तपटी- यवनिकान्तर्नटत्सिमतयोर्देवकीपृथासुतयोर्धुरि गिरिदरीवसतिधुरी- णविभावरीचरसरीसृपदिविषदरीशमेदुरीकृतदुरीहितताण्डवस्य खा- ण्डवस्य जगत्कण्ठेगडुत्व तत्परिरक्षणदक्षस्य त्रक्ष्भुक्ष्णस्तक्षके पक्षपात च विनिवेद्य युबयो कटाक्षबलेन क्षणाहिधक्षामीति स्वमपेक्षित- विशेषमाचचक्षे । भ्रज्ञया यदुपते पुरुहूतसूनु सतुष्यतोऽथ जगृहे स तनूनपात । तूणौ च गाण्डिवसखौ तुरगाश्च शुभ्रा- न्कान्त रथ च नटता कपिकेतनेन ॥ १०८ ॥

-

अथेति । अथ तयो प्रतिज्ञानन्तर मुदा सतोषेण याचितार्थदानप्रतिज्ञाजन्ये नात्मन यथातथाभाव याथातथ्यम् । अग्निखमिति यावत् । स कथितो निवे दितो येन स भगवान् बुहद्भानुरग्नि दन्तपट्या अधरोष्ठस्यैव यवनिकाया तिर स्करिण्था अन्तर्मध्ये नटत्प्रसरत' स्मित ययोस्तयो । स्मेराधरयोरित्यर्थ । देवकीसुतस्य पृथासुतस्य च तयो कृष्णार्जुनयोर्धुरि पुरस्तात् । गिरिदरीषु शैल- गुहासु वसतिधुरीणैनिवासिभि विभावरी चरै राक्षसै , सरीसृपै सर्पै , दिविष दरीशे असुरश्रेष्ठैक्ष्च मेदुरीकृत सान्द्रीकृत दुरीहिताना लोकोपद्रवाणा ताण्डबमा विर्भावो यस्मिन् तस्य खाण्डवस्य खाण्डवनामारण्यस्य जगत लोकस्य कण्ठे गडुत्व रोगजन्यकिणत्वम्। अभोज्यत्वमिति यावत् । तस्य खाण्डवस्य परिरक्षणे दक्षस्य समर्थस्य त्र्क्ष्भुक्ष्ण इन्द्रस्य तक्षके तत्र वर्तमाने नागराजे पक्षपात च विनिवेद्य युवयो कटाक्षबलेन साहाग्योपजीवनेन क्षणात् दिधक्षामि दग्धुमि- च्छामि । तदिति शेष । इत्युक्तप्रकार स्व खीयमपेक्षितविशेष कामितार्थमाच- चक्षे कथितवान् । चक्षे कर्तरि लिट् । ‘सातिसवम्’ इति पाठे ससहाय यथा- तथेत्यर्थ । ‘सहायोऽतिसवस्तुल्यौ' इत्यमर ॥

भ्रूसज्ञयेति । अथ स पुरुहूतसूनुरर्जुनो यदुपते श्रीकृष्णस्य भ्रुव सञया प्रेरणेन सतुष्यत कामितार्थप्रतिज्ञया प्रहृष्यमाणात्तनूनपातोऽग्ने । ‘जातवेदा स्तनूनपात्' इत्यमर । गाण्डीवस्य नाम वनुष सखायौ सहवर्तमानौ गाण्डीव- सखौ । 'राजाह सखिभ्यष्टच्' इति समासान्तष्टच् । तूणौ निषङ्गौ च । त्रीन पीत्यर्थ । शुभ्रान् श्वेतान् तुरगान् अश्वाश्च । नटता नृत्यता कपिना आञ्जनेयेन युक्तेन केतनेन ध्वजेन कान्तमनोहरम् । शाकपार्थिवादिना समास । रथ जगृहे गृहीतवान् । लौकिकसाधनैरलौकिकैर्योध्दुमशक्यादिति भाव ॥ १०८ ॥

-

१ ‘जवनिका’ इति पाठ २ ‘नटीभवत्’ इति पाठ ३ ‘ख ण्डवस्य ’ इति नास्ति कचित् ४ ‘गडुत्व च' इति पाङ ५ ‘निवेद्य' इति पाठ ६ ‘स्वयमपे- क्षित, ‘स्वयमपेक्ष्य’ इति पाठ मरुन्मनोमार्गणवैनतेयपृथग्जयात्तैरिव कीर्तिशावै । समुपास्यमान स फाल्गुनस्त रथमारुरोह ॥ १०९॥ दृशसुखनगरे पुरानुभूत दहनहठात्करण पुनार्दिइक्षु । उपगत इव मारुति स साक्षादुदसदस्य रथाग्रकेतनाङ्क ॥११०॥ तद्भुजावनुधावन्त्या सग्रामषु जयाश्रय । जङ्घाद्वयधिय तूण्यौ जनयामासतुस्तदा ॥ १११ ॥ पवनसखहशोर्मुद वितन्वन्पटुतरटकृतिकम्पिताटवीक । कुटिलमतनुतार्जुन कराभ्या गुणमिव दण्डमथास्य गाण्डिवस्य ११२ अथ गरुडवलीमुखध्वजाभ्यामनुमतिमेत्य स सननाह हर्षात् । बलरिपुमणिनीलमुत्प्रवाल वनमशितु वडवास्यभूरिवाग्नि ॥ ११३ ॥

-

मरुदिति । स फाल्गुनोऽर्जुन । मरुतो वायोर्मनसो मार्गणस्य वैनते यस्य गरुडस्य च चतुर्णा पृथक् प्रत्येक ये जया चत्वारस्तेभ्य आत्तै कीर्तिशावै कीर्तिशिशुभिरिव स्थितैश्चतुभिरश्वै समुपास्यमान सयुज्यमान त तादृग्वेगवत्स्वेन प्रसिद्धमन्निदत्त रथमारुरोह । उत्प्रेक्षा ॥ १०९ ॥

दशमुखेति । अस्यार्जुनस्य रथाग्रकेतनोऽङ्क चिहत्वेन वर्तमान स प्रसिद्धो मारुतिर्हनूमान् । दशमुखस्य रावणस्य नगरे लङ्काया पुरा दाहसमये अनुभूत दृष्ट दहनस्य अग्नेर्हठात्करण बलाद्दाह पुनर्द्रष्टुमिच्छुर्दिडक्षु सन्। अतएव साक्षान्मूर्ती- भूय उपगत आगत इवेत्युत्प्रेक्षा । उदलसजन्नृत्यति स्म । पुष्पिताग्रवृत्तम् ॥११०॥

तदिति । सग्रामेषु युद्धेषु तस्यार्जुनस्य भुजौ प्रत्यनुधावन्त्या अनुसरन्त्या जयश्रियो जयलक्ष्म्या जङ्धाद्वयस्य विय सभावना तूण्यौ अग्निदत्ताक्षयतूणीरौ तदा खाण्डवदाहोद्योगावसरे जनयामासतु । उत्प्रेक्षा ॥ १११ ॥

पवनखखेति । अथार्जुन पवनसखस्याग्नेर्हशोर्मुद चक्षुरुत्सव वितन्वन्क- रिष्यमाण । वर्तमानसामीप्ये वर्तमाननिर्देश । कराभ्या पटुतरयातिकठोरया टकृत्या कम्पिताटवी खाण्डवारण्यभागो येन तथोक्त सन् । ‘नधृतश्च' इति कपू । अस्याभिदत्तस्य गाण्डीवस्य कार्मुकस्य गुण ज्यामिव । दण्ड कुटिल वक्र अतनुत कृतवान् । आक्षीणेनेति भाव । अत्र गाण्डीवगुणदण्डयो कौटिल्य- करणेनौपम्यस्य गम्यत्वात्तुल्ययोगिताभेद । पुष्पिताग्रावृत्तम् ॥ ११२ ॥

अथेति । अय सोऽग्नि । गरुडवलीमुखध्वजाभ्या कृष्णार्जुनाभ्यामनुमतिं दाहाभ्यनुज्ञामेत्य । हर्षात् वडवा अश्वयोषिदाकार और्वमुनिकोप तस्यास्यात् सुखात् भवतीति भूरग्नि वडवानल इव बलरिपुमणिरिन्द्रनीलरलमिव नील

-

१ ‘जयाप्तै ’ इति पाठ २ ‘केतनाङ्कम्’ इति पाठ ३ ‘तूणौ’ इति पाठ . ४ ‘असकृत्’ इति पाठ ५ ‘अपि’ इति पाठ ६ ‘इव’ इति पाठ शोणरुचा शिखयातिमहत्या बाणपुरावृतिवासनयेव । च्रण्डतरोऽस्य वनस्य समन्तात्कुण्डलना कलयन्ववृधेऽग्नि ॥ ११४ ॥

 प्रथम पावकषिङ्गे परिरभ्य गृहीतपल्लवोष्ठपुटे ।
 उपकण्ठे वनरजेरुदगादाकुलकपोतनादतति ॥
 क्रमेण प्रबलीभवतो भगवत पवमानसखस्य तमालादिषु

केषुचित्तरुषु पर्णोच्चयायमनैर्धूमैर्धूमै किंशुकादिषु केषुचिद्द्रुमेषु स्तवकायमानैर्ज्वालाकदलैस्तिलकादिषु केषुचित्पचेलिमफलबीजाय- मानै स्फुलिङ्गैर्हरिचन्दनादिषु केषुचिद्विटपिषु वल्कलायमानै-

-

श्याभ उद्गतानि प्रवालानि किसलयानि विद्रुमाक्ष्च यस्मिंस्तत् ।वन खाण्डव सामुद्रजल चाशितु भक्षितु सननाह सनध्दोऽभूत्।श्लिष्टविशेषणेयमुपमा॥११३॥

शोणेति।अथ चण्डतरोऽतिभीषणोऽग्निर्बाणपुरस्य बलिपुत्रनगरस्य

शोणारयस्य आनृतिवासनया प्राफारात्मना स्वावस्थानसस्कारेणेव स्थितयेत्युत्प्रे क्षा। अतिमहत्या शोणस्चा रक्तप्रभया शिखया ज्वालया अस्य वन्स्य खाण्ड वस्य समन्तात्परिन कुण्डलना कुण्डलाकारेण वेष्टन कलयन्कुर्वन्सन् । वपृधे वर्धते स्म। वर्वते कर्तरि लिट्।वाणपुरस्याग्निमय प्राकार पुराणत्रसिद्व । तोटकवृत्तम्-'तोटकवृत्तमिद भभभा गौ' इति लक्षणात्॥११४॥

 प्रथममिति।पावकोऽग्नि षिङ्ग् इव तस्मिन्।'षिङ्ग् पाल्लविफो विट'

इत्यमर।त्रथममादौ परिरम्य सवेष्टय आक्ष्लिकष्य च गृहीतो दग्व आखादितश्च पल्लच ओष्टपुट इव येन तयोक्ते सति।वनराजे खाण्डवस्य स्त्रीलिङ्गात्कस्याश्चिन्नायिकायाश्च।उपकण्ठे समीपे कण्ठदेशे च आकुला तापार्त्या दन्तक्षतवेदनया च सकुला कपोताना पारावताना तेषामिव च नादतति कलकलरवराशि उदगादाविर्बभूव । अत्र प्रस्तुताग्निपनराजिलिष्टसावारणविशेषणसाम्यादप्रस्तुतपरिरम्भ पूवकावरचुम्पनमणितमनोहरविटकामिनीसभोगव्यापारप्रतीते समासोक्तिरल कार-'समासोक्ति परिस्फूति प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य चेत्' इति । लक्षणात् । अत्र सभोगस्यालिङ्गनपूर्कत्व र्तिकूजिताना कपोतदसानम्य च रतिरहस्ये ‌-- 'आदौ रत बाहयमिह प्रयोज्य तत्रापि चालिञ्गनमेव पूर्वम्' इति । तत्र भावु कपोतवारिदेत्यादिना प्रसिध्द रत्यायासजनितो हुकारो मणितमिति। आर्यावृत्तम् ॥११५॥

क्रमेणेति। कमेण त्रबलीभवत त्रवर्धमानस्य भगवत पवमानसखस्याग्ने सचन्धिमि । इतीद तृतीयान्तपच्च्केऽपि योज्यम् । तमालादिषु केषुचित्तरुषु

-
 १ 'चण्डतरस्य' इति पाठ २ 'कुण्डलनम्' इति पाठ ३'उपकण्ठम्' इति पाठ ४ 'द्र्मेषु' इति पाठ ५ 'पत्रोच्चयाय' इति पाठ ६ 'द्रुमेषु' इति नास्ति कचित् ७ 'पकित्रम्' इति पाठ 

८ ' केषुचिद्वल्कायमानै' इति पाठ रालोकैर्नीडवत्सु केषुचित्परस्परपक्षिपक्षताडनरटनायमानै प्लोषचट- चटत्कारैश्च परित परीतमपि तद्वन मुहूर्त यथपुरमवतस्थे ॥ हुताशनपरित्रासादुच्चलन्त्या वनश्रिय कबरीव श्लथावेगात्कापि धूम्या खमानशे ॥ ११६ ॥ वलय धूमरेखाया वर्त्मनि धोसदा बभौ । भाविन शरकूटस्य परितो मानसूत्रवत् ॥ ११७ ।। अस्यैव गाण्डिवश्रुतो भुवि भो जन त्व मल्ल तृणाय मरुतामपि मन्यमानम्

-

ऋक्षेषु नीलदलेषु पर्णोञ्चय दलसमूह इव आचरद्भ्द्रि पर्णोन्चयायमानै । उपमाना- त्क्यङ् । लट शानच् । एवमग्रेऽपि । वूमै । किशुफ़ादिषु केषुचिह्नमेषु तन्षु रत्तकुसुमेषु स्तबकायमानै पुष्पगुच्छवदाचरभ्दि ज्वालाकन्दलै शिखाद्वरै । तिलकादिषु केषुचित्तरुषु रक्तबीजेषु पचेलिमाना पक्काना फलना बीजायमानै स्फुलिङ्गैरग्निकणै । हरिचन्दनादिषु केषुचिद्विटपिषु तरुषु रक्तत्वक्षु वल्कलायमानै । ‘त्वक्स्त्री वल्क वल्कलमस्त्रियाम् इत्यमर । आलोकै प्रकारौ । नीटवत्सु पक्षिकुटीरधारिषु केषुचित्तरुषु परस्पर पक्षिणा पक्षाभ्या ताडनेन यद्रटन चट- चटशब्दस्तद्वदाचरभ्दी रटनायमानै । प्लोषाणा दाहाना सबन्धिभिश्चटचटात्फ़ारै परित सर्वत परीत व्याप्तमपि तद्वन खाण्डव मुहूर्तमपकाल यथापुर दाहा- त्पुरेव अवतस्थेऽवर्तत ‘अव्यय विभक्ति-' इत्यादिना सादृश्यार्थेऽव्ययीभाव । ‘नाव्ययीभावात्-' इत्यम् । अत्राग्निदाहेन विकृतस्य वनस्य पुनर्दूमादिभि । पूर्वावस्थासपादनात्पूर्वरूपालकारभेद ‘पूर्वावस्थानुवृत्तिश्च विकृते सति वस्तुनि’ इति लक्षणात् । तस्य चोपमापञ्चकोज्जीवितत्वात्तयोरङ्गाङ्गिभावेन सफर

हुताशनेति । कापि महत्त्वेनानिर्वाच्या घूम्या धूपहिक्त । पाशादित्वाद्यत् । हुताशनादग्ने परित्रासात्परितो भयात् उच्चलन्त्या ऊर्ध्व पलायमानाया वनत्रि- यो वनलक्ष्म्या वेगात् पलायनसभ्रमात् श्लथा मुक्तबन्धना क्बरी केशपाश इवे- त्युत्प्रेक्षा । ख आकाश आनशे व्याप्नोतिस्म ॥ ११६ ॥

वलयमिति । धूमरेखाया वलय मण्डलम् । द्यविं आकाशे सीदन्तीति योसदा देवाना वर्त्मनि आकाशे भाविनो भविध्यत शरमयस्य कूटस्य शालाया परित यावच्छाळ मानसूत्रवत् प्रमाणसूत्रमिवेत्युत्प्रेक्षा । बभौ 'वास कुटी द्वयो शला’ इति गृहपर्यायेष्वमर ॥ ११७ ॥

अस्यैवेति । भो जन हे लोक त्व मरुता देवाना मल वीरमिन्द्रमपि भुवि तृणाय मन्यमान तृणकल्पत्वेन सभावयमानम् । अस्य गाण्डीवभृतोऽर्जुनस्यैव

-

१ ‘प्रोधञ्चटचटात्कारै’ इति पाठ २ ‘सवत ’ इति पाठ ३ ‘मुहूर्तम्’ इति नास्ति कचित् ४ ‘धुसदा’ इति पाठ ५ “हे जन' इति पाठ ६ ‘मयमान ’ इति पाठ बाह्वोर्बल पठ पठेति वदन्निवाग्नि स्फोटारव स झटिति स्फुदयाचकार ॥ ११८ ॥ श्वपार्श्वयुग्मज्वलदग्निकन्दला वनान्तभाजोऽजगरा महत्तरा । निशातवज्त्रक्षतनि स्त्रुतासृजा दशामयत्नाज्जगृहुर्महीभृताम् ॥ ११९ ॥ तत्र निकुरुम्बाणि ' स्तम्बेरमाणामामूलमनलार्चिरवलम्बितदन्त- मुसलानि प्रेमपरवशतया वशासु वितरितु स्वसृक्कभागविन्यस्तज- ग्धार्धसल्लकीपल्लवकवलानीव क्षणमलक्ष्यन्त ॥ सविधज्वलनोष्मवीचिभि सपदि म्लानकपित्थशाखिनाम् । परिपाकसिता फलव्रजा प्रबभु स्फोटकबुदुदा इव ॥ १२० ॥

-

बाह्वोर्मुजयोर्बल शौर्य पठ पठोञ्चारयोञ्चारय इत्युक्तप्रकारेण वदन् ब्रुवन्निवे त्युत्प्रेक्षा । सोऽग्नि स्फोटैर्वेण्वादीना दाहजन्यदलनैर्य आरव पठपठात्कारस्त झटिति दुत स्फुटयाचकार प्रकटितवान् ॥ ११८ ॥

स्वपार्क्ष्वेति । वनान्तभाज खाण्डववनवासिनो महत्तरा अतिस्थूलायतो न्नता अजगरा सर्पविशेषा स्वयो खीययो पार्श्वयोर्युग्मे ज्वलन्तोऽग्ने कन्दला ज्वाला येषा तथोक्ता सन्त । निशातेनातितीक्ष्णेन वज्रेणेन्द्रायुधेन यानि क्षतानि । व्रणानीत्यर्थ । तेभ्यो नि स्रुतान्युद्रतानि असृञ्जि शोणितानि येषा तेषा महीभृता पर्वताना दशामवस्थाम् । साम्यमिति यावत् । अयन्ताधन्त विनैव जगृहु । अत्रान्यदशाया अन्यत्रासभवेनौपम्याक्षेपादसभवधर्मनिबन्धनरूपो निदर्शना लकार ॥ ११९ ॥

तत्रेति । तत्र दह्यमाने' खाण्डवे स्तम्बेरमाणा निकुरुम्बाणि गजबृन्दानि । इभ स्तम्बेरम पद्नी’, ‘वृन्द निकुरुम्ब कदम्बकम्’ इत्युभयत्राप्यमर । आमूल मूलदेशपर्यन्तमनलार्चिर्भिरग्निज्वालाभिरवलम्बितानि व्याप्तानि दन्ता मुसलानीव तानि येषा तथोक्तानि सन्ति । प्रेम्णा प्रियानुरागेण परवशतया पारवश्येन हेतुना वशासु करिणीषु विषये वितारितु सृक्कभागयोरोष्टप्रान्तयोर्वि- न्यस्ता अर्व जग्धा जग्धार्धाश्च सल्लकीपल्लवमया कवला यैस्तथोक्तानीवेत्यु त्प्रेक्षा । क्षणमलक्ष्यन्तादृश्यन्त । लक्षते कर्मणि लड् ॥

सविधेति । सविधे समीपे ज्वलनस्य ज्वलतोऽग्नेरूष्मणो वीचिभि परम्प राभि सपदि म्लानाना प्लुष्टाना कपित्याना नाम शाखिन। वृक्षाणा सबन्विन परिपाकेन सिता श्वेता फलाना व्रजा समूहा । स्फोटकस्य मसूरिकारोगस्य बुद्बुदा व्रणविशेषा इवेत्युत्प्रेक्षा । प्रबभु । वैतालीयम् ॥ १२० ॥

-

१ ‘बाहो’ इति पाठ २ ‘स्फुटयाबभूव’ इति पाठ ३ ’क्षतिनि सृतासृजा’ इति पाठ ४ ‘मग’ इति नास्ति क्कचित्

निशि केवळ तमसि दीनतनु निजजातिमोषधितरु निखिलम्। इतरे विजेतुमिव ते तरवो दिवसेऽपि जज्वलुरतीवतराम् ॥ १२१ ॥ दृप्तदानवनिशाचरवर्गस्तत्र गाण्डिवश्रुता निहतोऽपि । तन्निषङ्गयुगबाणगणाना सख्यया प्रतिभटत्वमकार्षीत् ॥ १२२ ॥ ज्वालतापभरकुण्डलिताङ्गी क्ष्वेडसारघृतसेचनमृद्धी सर्पपुगवततीरतिहृष्ट शष्कुलीरिव चचर्व कृशानु ॥ १२३ ॥ तावत्तक्षकरक्षणाय सहसा शक्रोऽधिरुह्य द्विप वज्र न्यस्य तदीयमूर्ध्नि मरुता सनाहयन्वाहिनीम् । ब्रह्माण्डप्रतिरोधनेन विमुखैर्धूमैरिवारण्यजै- रातस्तार नभस्तल जलधरैरारब्धघोरारवै ॥ १२४ ॥

-

निशीति । निशि केवल रात्रावेव तत्रापि तमस्येव दीप्रा प्रकाशमाना तनुर्देहो यस्य, त निजजाति निखिल समस्तमोषधितरु ज्योतिर्लता विजेतु मिवेत्युत्प्रेक्षा । इतरे तद्भिन्नास्ते खाण्डवीयास्वरवो दिवसे अहन्यपीत्यपिना किमुत रात्राविति ध्वन्यते । अतीवतरा भृश जज्वलुर्ज्वलन्ति स्म । प्रमिता क्षरा वृत्तम् ॥ १२१ ॥

डप्तेति । तत्र खाण्डवे गाण्डीवभृतार्जुनेन निहत पलायनसमये खण्डि तोऽपि दृप्ताना दानवानामसुराणा निशाचराणा राक्षसाना च वर्ग समूहस्तस्या र्जुनस्य निषङ्गयुगेऽक्षयतूणीरयुग्मे बाणगणाना सबन्धिन्या सख्यया सह प्रति भटत्व प्रतिवीरत्व तुल्यत्व च अकार्षीत् चक्रे । कृज कर्तरि छुड्। सिचि वृद्धि । अत्र निहतस्य प्रतिभटत्वमिति विरोधस्य तुल्यत्वेनाभासीकरणाद्विरोधाभास । एव तादृशदानवनिशाचरवर्गस्य साक्षाच्छत्रुणार्जुनेन सह योद्रुमशक्त्या तन्निषङ्ग बाणगणसख्यया प्रतिभटत्ववर्णनात्प्रत्यनीकालकार । द्वयोश्च श्लेषेकोत्थापितत्वा दैककालिकत्वाच्च समप्राधान्यसकर स्वागत १३२ ॥

ज्वलेति । कृशानुरग्निर्ज्वालाना तापभरेण तापातिशयेन कुण्डलितानि कुण्डलाकृति नीतान्यङ्गानि देहा यासा ता । क्ष्वेडसारस्य विषरसस्यैव घृतस्य सेचनेनोक्षणेन मृद्धी ‘ओतो गुणवचनस्य’ इति डीप् । शष्कुलीश्चाकृति- भक्ष्यविशेषनिव स्थिता इत्युत्प्रेक्षा। सर्पपुगवाना सर्पश्रेष्ठाना तती समूहान् । अतिहृष्ट सन् । चचर्व । ददाहेत्यर्थं । चर्वते कर्तरि लिए। ‘द्वयोर्वालकीलौ इति ज्वालशब्दस्य पुत्रानुशासनात्तत्वेन निर्देश ॥ १२३ ॥

तावदिति । तावत्सर्पदाहसमये शक्र इन्द्रस्तक्षकस्य नाम सर्पराजस्य रक्षणाय रक्षण कर्तु । इति क्रियार्थ-' इत्यादिना चतुर्थी । सहसा टुत द्विपमै

-

१ ‘दीप्तइति पाठ ततस्तैरनेकैर्नाकौकसामनीकैर्मत्सरेण तदुपरि निपात्यमानदिग्भि- त्तिशिखराणामिव वेगापतता वारिधौ बाडवहव्यवाडपि कव- लितोऽयमस्माभिरितीव विद्युत प्रकाश्य गर्जितेन तर्जयतामिव पर्ज- न्यानामासारसर्वाभिसारेण निर्वापिते बनाग्नौ मनाक्श्यामायमाने सति शोणायमानलोचनेन कपिकेतनेन तत्प्रतिचिकीर्षया शरकदम्बै- रम्बरे निरवलम्बमाकलिता शाला छत्रीकृत्य पुनरपि समुन्नीयमान- निजकेतुरुषर्बुधो भगवानुद्दिदीपे तत्रान्तरे प्रोषितवल्लभतया प्रेम्णा कुमारमश्वसेन निगीर्यं दहना-

-

रावतमधिरुह्यारुह्च तदीये मूर्ध्नि शिरसि वज्रमायुध न्यस्य निधाय मरुता वाहिन देवसेना सनाहयन्युद्धयोद्योजयन् सन् ब्रह्माण्डे तद्भित्तौ प्रतिरोधनेन प्रत्या- घातेन विमुवै प्रत्यावृत्तैरारण्यजै खाण्डवदाहोद्भवै धूमैरिव स्थितैरित्युत्प्रेक्षा । आरव्धा कृता घोरा कठोरा आरवा गर्जितानि यैस्तैर्जलबरैर्मेधैर्नभ- स्तल गगनप्रदेशमातस्ताराच्छादितवान् । स्तृणाते कर्तरि लिट् । शार्दूल विक्रीडितम् ॥ १२४ ॥

तत इति । तत अनेकैस्तैर्नाकौकसा देवानामनीकै बलै मत्सरेण दूषेण तेषा कृष्णार्जुनपावनामुपरि शिरसि निपात्यमानाना दिशाभेव भित्तीना शिख- राणामिव स्थितानाम्। अत एव वेगादापतताम् । गुरुत्वादिति भाव । वारिधौ समुद्रे अय वाडवहव्यवाट् वडवानलोऽपि अस्माभि कवलितो भक्षित 1 किमुत यूयमित्यपिशब्दाथ । इतीव विधृत प्रकाश्यगर्जितेन । तन्मिषेणेत्यर्थं । तर्जयता अथस्थिताना पर्जन्याना मेघाना सबन्विना आसारस्य धारासपातस्य सर्वाभिसारेण सर्वोद्योगेन निर्वापिते शमिते वनाग्नौ खाण्डववहैौ मनागल्प श्यामा- यमाने सति । ‘धारासपात आसार ‘, ‘सर्वाभिसार सर्बौघ सर्वसनहनार्थक इति चामर । शोणायमाने कोपादरुणीभवती लोचने यस्य तथोक्तेन कपिकेत- नेन कपि वजेनार्जुनेन तस्यासारसर्वाभिसारस्य प्रतिकर्तुमिच्छा प्रतिचिकीर्षा तयाम्बर आकाशे निरवलम्ब कुडयस्तम्भावारवर्ज यथा तथा शरकदम्बैर्वाणवृन्दै- राकलिता सघटिता शाला छत्रीकृत्य पुनरपि सम्यगुन्नीयमान ऊर्ध्व प्रसार्यमाणो निजकेतुर्धूमो येन तथोक्त भगवान् उषर्बुधोऽग्निरुद्दिदीपे प्रजज्वाल । ‘शोचि ष्केश उषर्बुव’ इत्यग्निपर्यायेष्वमर । शुद्धसापह्नवोत्प्रेक्षयो ससृष्टि ॥

तत्रेति । तत्रान्तरे तस्मिन्समये प्रोषित कुरुक्षेत्र प्रति प्रस्थितो वल्लभ पतितक्षको यस्यास्तस्या भाव तत्ता तया हेतुना । अश्वसेन नाम कुमार प्रेम्णा निमीर्य प्रसित्वा कण्ठे निधायेति यावत् । दहनस्याग्नेरर्चिषा ज्वालानामुष्णस्य

-

१ ‘अनेके’ इति नास्ति कचित् २ ‘इल्यवाहोऽपि’ इति पाठ ३ ‘वने' इति पाठ ४ 'शरशाला’ इति पाठ र्चिरुष्णासहिष्णुतया पुनरपि निवृत्य दिव प्रयान्तीभिर्घनधाराभिरिव पन्नगकन्यकाभि सह वनादुत्पतन्तीं तक्षककुटुम्बिनीमविलम्बित- मेव श्वेतवाहन शितमुखेन शिलीमुखेन रसनायामिव ग्रीवायामपि द्विधा विट्ठलयाचक्रे ॥ नभसि कृते शरकूटे न पपाताशुगविनुन्नमम्बुमुचाम् । तस्मिन्खाण्डववह्नौ तक्षकपल्या कबन्धमेव परम् ॥ १२५ ॥ अथ स कुपित स्वय कौशिकोऽपि चकितचकित वियति विहि- तोपसरण नवजननीशोकदयनीय हृतवाल तमहिबाल परिगृह्य लाल- नया परितोषमनैषीत् ॥

-

स्पर्शस्य असहिष्णुतया सोढुमशक्तया निवृत्य प्रत्याहृत्य पुनरपि दिवमाकाश प्रति प्रयान्तीभिर्घनाना मेघाना वाराभिरिव स्थिताभिरित्युत्प्रेक्षा । पनगफ़न्यका- भिर्नागनारीभि सह । वनात्साण्डवादुत्पतन्तीं तक्षकस्य कुटुम्बिनीं भार्याम् । ‘कन्या कुमारिका नार्यो द्वारा स्यात्तु कुटुम्बिनी’ इति विश्वप्रकाशामरौ । अपे किमुतान्य इत्यर्थ । श्वेतवाहनोऽर्जुनोऽविलम्बित सत्वर यथातथा शितमुखेन तीक्ष्णाग्रेण शिलीमुखेन बाणेन रसनाया जिह्वायामिव ग्रीवाया कन्धरायामपि द्विधा द्विप्रकार विदलयाचक्रे विपाटितवान् । उत्प्रेक्षोपमयो ससृष्टि ॥

नभसीति । शरकूटे बाणमयगृहे नभसि आकाशे कृते सति । अर्जुनेनेति शेष । आशुगैर्वाणैरेव। वायुभिरिति श्लिष्टरूपफ़म् । विनुन्नमुद्धूतम् । ‘आशुगौ वायुविशिखौ' इत्यमर । अम्बुमुचा मेघाना सबन्वि कबन्व उदक तस्मिन्खा ण्डववह्नौ न पपात । पर कितु तक्षकपत्न्या कबन्व' नि शिर कलेवरमेव पपात । ‘कबन्धमुदके नस्त्री गतमूर्वकलेवरे’ इति वैजयन्ती । अत्रोभया क्बन्धयो प्रसक्तभ्य पतनस्य तक्षकपत्नीकबन्ध एव नियमनात्परिसख्यालकार । स च बन्धशब्दश्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायमूलातिशयोक्तयनुप्राणित इति तयोरङ्गाङ्गि- भावेन सकर । गीतिरार्या ॥ १२५ ॥

अथेति । अय तक्षकपत्नीशिरश्छेदानन्तर कुपित स इन्द्र स्वय कौशिको व्यालग्राह्यपि इन्द्रश्च सन्निति च । 'महेन्द्रगुग्गुलूलूव्यालग्राहिषु कौशिक' इत्यमर । व्याल । सर्प इत्यर्थे । वियति आकाशे चकितचकित भीतभीत विहित कृतमुपसरण सनिधान येन तथोक्तम् । नवेन जनन्या सभन्धिन शोकेन दयनीय शोचनीय हृतबाल मातृकण्ठलग्नतया छिन्नपुच्छ त अहिबाल

-

१ 'निवत्य’ इति पाठ २ ‘शातमुखेन' इति पाठ ३ ‘अपि इति नास्ति कचित् ४ ‘विदलिता चक्त्रे' इति पाठ ५ 'विनय' इति पाठ

सुत तमभ्येत्य सुरैरशेषै क्रुध्यन्नथायुध्यत घोरमिन्द्र । चक्रे स दावस्य च तक्षकस्य यग्निमत्ता यदनन्निमत्ताम् ॥ १२६ ॥ । वनस्य तस्योपरि केवल तदा सहस्रनेत्रस्य च सव्यसाचिन । निषङ्गनीडोस्पतितानि पत्रिणा कुळानि कोलाहलकेलिमादधु ॥ १२७ ॥ शरान्विपाठानपि पारदृश्वन श्रुतेर्विधायाशु विमुञ्चतस्तत । कुरूद्वहात्साध्वसरोगिणो हरेरभूद्भिषग्दूरतरप्रसर्पणम् ॥ १२८ ॥

-

सर्पशिशु अश्वसेन परिगृह्य लालनया आश्वसनेन परितोषमनैषीत्प्रापयामास । नयतेर्दुहादित्वेंन द्विकर्मकात्फ़र्तरि लुड्। विरोवाभासालकार ॥

सुतमिति । अथाश्वसेनाश्वसनानन्तर छुध्यन् कुयन् इन्द्र सुतमात्मजमपि तमर्जुनमशेषै सुरै सहाभ्येत्यागत्य । घोर यथा तथायुध्यत युध्यते स्म । नन्व युक्तमात्मजेन सह युद्धमत आह-चक्र इति । यद्यस्मात्स सुतोऽर्जुनो दावस्य खाण्डववनस्य । ‘दवदावौ वनारण्यवही’ इत्यमर । अग्निरस्मिन्नस्तीत्यग्निमान् तस्य भावस्तत्ता ता चके। अग्निना साण्डव ददाहेत्यर्थ । यत् यस्मात् च तक्ष कस्य अग्नि न मन्थ[ना]ति इत्यनग्निमत् तस्य भावस्तत्ता ताम् । अग्निमन्थना भावमिति यावत् । चक्रे । सपत्नीकस्यैव तत्राधिकारात् प्रकृते तेन तन्नाशनाच्चेति । भाव । तथा च तक्षकखाण्डवयोरिन्द्रस्य प्राणेभ्योऽपि प्रियत्वात्तपीडाकरेणा मार्गवर्तिना पुत्रेण युद्ध नायुक्तमिति भाव । वाक्यार्थहेतुक काव्यलिङ्गम् ॥१२६॥

वनस्येति । तदा युद्धशले सहस्रनेत्रय इन्द्रस्य सव्यसाचिनोऽर्जुनस्य च । द्वयो सबन्धीनि । निषङ्गास्तूणीरा एव नीडानि कुलायास्तेभ्य उत्पतितान्युत्यि तानि पत्रिणा बाणानामेव पक्षिणामिति श्लिष्टरूपकम् । कुलानि वृन्दानि । ‘पत्रिणौ शरपक्षिणौ' इत्यमरः । तस्य वनस्य खाण्डवस्योपरि केवलमूर्घ्वभाग एव । कोलाहलकेलिं क्लकलरवमादधुश्चक्रु । एकेषा शरकूटभेदनाशक्त्या अन्येषा प्रसक्त्यभावेन च न वनमध्ये प्रवेश इति भाव । श्लिष्टश्लिष्टघटित सावयवरूपकम् । वशस्थम् ॥ १२७ ॥

शशनिति । ततो विपाठान् तत्सखान् , विगत पाठ पठन येषा तानिति च । अपि क्रमेण समुच्चये, विरोधे च । शरान्बाणान् श्रुते श्रोत्रस्य वेदस्य च । मारमन्त पश्यन्तीति पारदृश्वन । विधाय कृत्वा । आशु विमुञ्चतस्त्यजत वादाय प्रेरयतश्च कुरूद्वह्यदर्जुनात् सा वस भयमेव रोगोऽस्यास्तीति तद्वतो हरेरिन्द्रस्य दूरतरमतिदूर प्रसर्पण पलायन भिषक् वैधोऽभूत् भीत । पलायित वानित्यर्थ । “भिषग्वैद्यश्चिकित्सक ’ इत्यमर । अत्र प्रस्तुतार्जुनेन्द्रविशेषण साम्यादप्रस्तुतशिष्यप्रतिभाकरप्रसङ्गक्षमतदक्षमविद्वदविद्बृत्तान्तप्रतीते समासो- क्ति । एव विपाठानपि श्रुते पारदृश्वन इत्यत्र विरोधाभासश्च । द्वयोश्च तिलत-

-

१ ‘दूरतरापसपणम्' इति पाठ

जयन्तमेक युधि सोढुमक्षमे जयन्तमन्य सुतमीक्षितु गते ।
पुरी बलद्वेषिणि घोषकैतवाज्जहास शड्खद्वितय च कृष्णयो ॥१२९॥
तत कृशानोर्विपरीतवर्णस्वनामवाच्यादिव भीतभीतम् ।
मय वने दैत्यमय ररक्ष स चक्रपाणेरिव शक्रसूनु ॥ १३० ॥
क्षेत्रमष्यधिपति कुरुपूर्व सश्रितौ सपदि दैवबलेन ।
चर्वितु सकलखाण्डवमग्नेस्तक्षकावभजता विघसत्वम् ॥ १३१ ॥


ण्डुलन्यायेन स्फुटावगम्यमानभेदयो ससृष्टि । पूर्ववद्वशस्थवृत्तम् १२८

जयन्तमिति । जयन्त स्वस्य जेतारम् । जयते कर्तरि लट शत्रादेश । एक सुतमर्जुन युधि युद्धे सोढुमक्षमेऽसमर्थे । अतएव बलद्वेषिणि इन्द्रे अन्य जयन्त नाम सुतमीक्षितु पुरी स्वर्ग प्रति गते सति । पलायिते सतीति यावत् । सृष्णयो कृष्णार्जुनयो शब् द्वितय च पाञ्चजन्यदेवदत्तयुग्ममपि घोषस्य कैतवा व्याजात् जहास हसति स्मेत्युत्प्रेक्षा व्यञ्जकाप्रयोगाद्रम्या सापह्नवा च । तया चाचेतनेनापि सपरिहासे किमुत सचेतनेन परिहास इत्यर्थान्तरापत्तिरूपार्थाप त्यलकारो व्यज्यत इत्यलकारेणालकारध्वनि ॥ १२९ ॥

तत इति । तत सोऽय शक्रसूनुरर्जुनो विपरीते प्रातिलोम्य गते वर्णे मका- रयकारौ यस्मिस्तस्य स्खस्य नाम्नो यमात्मकतामापन्नस्य स्वीयस्य मयेति सज्ञाश- ब्दस्य वाच्यादभिधेयात् । अन्तकादिव स्थितादित्युत्प्रेक्षा । कृशानोरनैश्चक्रपाणे श्रीकृष्णादिव । उभयस्मादपीत्यर्थ । भीतभीतमत्यन्तभीतम् । वीप्साया द्विर्भाव । मय नाम दैत्य दानव वने ररक्ष रक्षितवान् । अत्र कृष्णानलयोर्भयाभयदायक- त्वेनौपम्यस्य गम्यत्वात्केवलप्रकृतास्पदतुल्ययोगिताभेद । खाण्डवदाहसमयेऽ ग्नेर्भात पलायमानो मय श्रीकृष्णेन दृष्ट । तस्माद्वमाशङ्कय अर्जुन शरण गत्वा तेन रक्षित इति भारती कथात्रानुसधेया ॥ १३० ॥

क्षेत्रमिति । पूर्वं कुरुर्यस्य तत् यस्य तमिति च क्षेत्र कुरुक्षेत्रम् । तस्य कुरुस्खासिकत्वादिति भाव । अधिपति राजा अर्जुन । तस्य कुरुवशसभव- त्वादिति भाव । पूर्वमादौ कुरुरिति पद यस्येति व्यारयने शब्दस्यार्थविशेषण- त्वायोगादसमर्थत्वाख्यदोष । वाच्यवाचकयोरभेदाभिमानेन कथचिदुपपाद- नेऽपि क्लिष्टत्वाख्यदोष इति । तच्च तमपि सपदि खाण्डवदाहसमये । दैवस्य बलेनाक्ष्त्रितौ। एक प्रवासेन, अन्य शरणत्वेनेति भाव । तक्षक सर्पराज । तत्रैव तक्षक राक्षसाशिल्पी मय । द्वावपि तक्षकौ । ‘तक्षको नागवर्धक्यो’ इत्यमर । सकल तत्रत्यसर्वस्थावरजङ्गमसहित खाण्डव वन चर्वितुर्भक्षयितुरग्नेर्विघसत्व भोजनशेषत्वमभजता प्राप्तवन्तौ । न दग्धावित्यर्थ । ‘अमृत विघसो यज्ञ- शेषभोजनशेषयो' इत्यमर । अत्र तक्षकद्वयादन्यस्मिन्प्रसक्तस्याग्निदाहस्य

-

१ ‘अधिपतिम्' इति पाठ १३

अथ स्मित्वा तुन्द परिमृशति मन्दायितगतौ
समापृच्छय प्रीत्या त्रिदिवमुपयाते हुतवहे ।
रथाभ्या मौनिभ्या घनसलिलसेकेन महता
विजेत्रौ तौ कृष्णौ विविशतुरुपान्त नरपते ॥ १३२ ॥
इत्यनन्तभट्टकविकृतौ चम्पूभारते तृतीय स्तबक ।


त्तहूये भोजनशेषत्वकथनेन तदन्यस्मिन्नेव नियमनात्परिसख्यालकार । स्वागतावृत्तम् ॥ १३१ ॥

अथेति । अय खाण्डवदाहानन्तरम् । स्मित्वा दरहास कृत्वा तुन्दसुदर परिपूर्ण परिमृशति सस्पृशति । आनन्दातिरेकादिति भाव । करेणेति शेष । मन्दायिता मन्दायमाना गतिर्यस्य तस्मिन् । आहाराधिक्यादिति भाव । हुतवहे। ऽग्नौ प्रीत्या समापृच्छय गच्छामीत्युक्त्वा । त्रिदिव स्वर्ग प्रत्युपयाते गते सति । विजेत्रौ विशेषेण जयसमन्वितौ तौ कृष्णौ महता घनाना मेघाना सबन्धिन सलिलस्य वर्षोदकस्य सेकेनोक्षणेन मौनिभ्या नि शब्दाभ्याम् । जलक्लिन्ना न ध्वन न्तीति प्रसिद्धम् । रथाभ्या उपलक्षितो सन्तौ नरपतेर्धर्मराजस्योपान्त समीप विविशतु । स्वभावोक्तिरलकार –‘स्वभावोक्तिरसौ चारु यथावद्वस्तुवर्णनम्' इति लक्षणात् ॥ १३२ ॥

इति श्रीसदाशिवपदारविन्दवन्दनरुन्दलितानन्दसान्द्रस्य कुरविकुलचन्द्रस्य रामकवीन्द्रस्य कृतौ चम्पूभारतव्याख्याने लास्याभिधाने तृतीय स्तबक ।

-

१ ‘अभियते’ इति पाठ

याते ततो निजपुरीं यदुवशकेतौ
राज्ञे मयो मणिसभा रचयाबभूव ।
यस्या रुच समवलोक्य शुचाधुनापि
जीव गतागतजुष वहते सुधर्मा ॥ १ ॥
तामधिष्ठास्नुमभ्येत्य त मख
कर्तुम्न्वशात् । विपञ्चीरवसारज्ञो नृप चीरवसा वर ॥ २ ॥

ततो दूताहूत पुरुहूतानुजो निरन्तरायुसेव महान्त सप्ततन्तु- भुपहर्तुमनस कौन्तेयस्योपान्ते रहसि मुहूर्त समव्रय साक्षादुत्सा- हप्रभावाभ्या मूर्तो मन्त्र इव तत्प्रहिताभ्या गन्धवहसुधान्धोधि- पनन्दनाभ्यामनुसधीयमानगमनो नदीतटाकैर्द्धिमातृकतया स्वपा-

-

यात इति । ततो युधिष्ठिरसमीपप्राप्त्यनन्तरं यदुवशस्य केतौ ध्वजे । तद्वत्प्रख्यापक इति यावत् । निजपुरी द्वारका प्रति याते सति राज्ञे युधिष्ठिराय मयोऽर्जुनरक्षितो मणिसभा मणिमयी मणीना वा सभामास्थानशाला रचया- बभूव । निर्माय दत्तवानित्यर्थं । यस्या मणिसभाया रुच शोभा समवलोक्य सुधर्मा देवसभा शुचा शोकेन तादृशशोभाराहित्यजनितेन अधुनापि अद्यापि जीवमात्मान बृहस्पतिं च। गतागत यातायात जुषत इति तथोक्त वहते । अत्र सुधर्मायास्तादृङग्दु खकृतजीवयातायातासबन्धेऽपि सबन्धरूपातिशयोक्ति । जीवात्मबृहस्पत्यो श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायमूलेति तयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर । ‘जीव प्रणिनि गीष्पतौ’ इत्यमर । वसन्ततिलका ॥ १ ॥

तामिति । तामधिष्ठास्त्रुम् । तत्र सभाया स्थितवन्तमित्यर्थ । 'स्थासु स्थि- रतर ' इत्यमर । त खुप धर्मराजमभ्येत्यागत्य विपञ्चीरवसारज्ञो बीणानादोपनि- षद्धेदी चीरं वल्कल वसते परिदधत इति चीरवसा मुनीना वरो नारदो मखम श्वमेध कर्तुमन्वशादादिदेश । शस्ते कर्तरि लुड ॥ २ ॥

तत इति । ततो नारदनिदेशानन्तर महान्त लोकैकक्ष्लाघ्य सप्ततन्तु क्रतुं राजसूय निरन्तराय निर्विघ्रमुपहर्तुमनुष्ठातु मनो यस्य तस्य अतएव कौन्तेयस्य उपान्ते सनिधौ रहस्येकान्ते दूतैराहूत पुरुहूतानुज श्रीकृष्णो मुहूर्त समन्त्र्या- लोच्य । ‘वशीकृताखिलनृपेणैव राजसूय कार्य , जरासधश्वाखिलस्य जेता, जिते तस्मिन् जितकल्पा एव सर्वे नृपा , तत्र प्रथम तज्जय एवानुष्ठेय ' इत्या- लोचनप्रकार । तेन धर्मराजेन प्रहिताभ्या प्रेषिताभ्या गन्धवहो वायु , सुधा- न्धसा देवाना अधिप इन्द्र , तयोर्नन्दनाभ्या भीमार्जुनाभ्या अनुसधीयमान अनुसयुज्यमान गमनं यस्य तथोत सन् । अतएव साक्षान्मूर्तीभूताभ्या उत्साहप्रभावाभ्या उत्साहशक्तिप्रभुशक्तिभ्या अनुसधीयमान मन्त्र मन्त्र- शक्त्तिरिव स्थित इत्युत्प्रेक्षा । नदीमभिस्तटाकैश्च दे मातरौ सस्यजनयित्र्यौ

-

१ ‘आगत्य’ इति पाठ २ ‘आहर्तुमनस ’ इति पाठ ३ ‘साक्षात्’ इति नास्ति कचित् ४ 'प्रभवान्याम्' इति पाठ ५ ‘स्वपालयितारमिव’ इति पाठ लयितारमनुकुर्वतो विविधान्यदुर्लभवसुधान्यसमेधितवसुधान्मगधा- नवगाह्य विक्ष्टङ्खलामोदितगिरिव्रजमपि शृङ्खलाखेदितमहीभृत्कुल जराघटितदेहमपि देदीप्यमानबलसपन्नमाशाजेतारमपि परार्थापहा- रजागरितार मागधमपि विगीतव्यापार द्वैमातुरं महारथ जरासध पृथिवीनाथमेत्य प्रधन ननाथ ॥

तत्क्षणमतितितिक्षया 'त्वमष्टादशकृत्वो द्दष्टापजयोऽसि, अय पुन-


येषा तेषा द्विमातृकाणा नदीमातृकाणा देवमातृकाणा च भावेन द्विमातृकतया 'देशो नद्यम्बुवृष्टयम्बुसपन्नव्रीहिपालित।स्यान्नदीमातृको देवमातृकश्च यथाक्र मम्॥'इत्यमर। स्वेषा पालयितार राजान जरासध अनुकुर्वत विडम्बयत । तस्यापि द्विमातृकत्वादिति भाव।विविधै कनकमणिरूपै नवविधैश्च् अन्यस्मि न्देशान्तरे दुर्लभै वसुभि धनै धान्यैश्च समेधिता प्रवर्धिता वसुघा भुर्येषु तान्मगधान्नाम जनपदान् अवगाह्य प्रविश्य विश्टङ्खल निष्प्रतिबन्ध यथा तथा आमोदित सतोषित गिरिणा शैलाना व्रज समूह गिरिव्रजानामकराज- धानी च येन तथोक्तमति क्षृङ्खलाभि पादबन्धनायसयन्त्रै खेदित दुःख प्रापित महिभृता शैलाना राज्ञा च कुल पृन्द येन तथोक्तम् । जरया चरभवयसा तन्नाम्ना पिशाच्या च घटित सयुक्त सयोजितश्च देहो यस्य तथोक्तमपि। देदीप्यमानेन बलेन सत्त्वेन सपन्न समृध्द आशाना तृष्णाना दिशा च जेतारमपि।परार्थाना अपहारे जागरितार प्रवण मागध वैतालिकमपि।मगधाधिप च विगीतव्यापार गानशून्य निन्दितकर्माण च। द्वयोर्मात्रोरपत्य द्वैमातुरम्।'मातुरुत्सख्यासभद्रपूर्वाया' इत्यपत्यार्थे अण् उत्व च।महारथम्।'आत्मान सारथिं चाश्वान्रक्षन्युध्यति यो भट। स महारथसज्ञ स्यात्' इत्युक्तलक्षणलक्षित जरासध पृथिवीनाथमेत्य प्रधन युध्द् ननाथ याचितवान् । नाथते कर्तरि लिट् । अत्र सर्वस्यापि शब्दस्य वीरोवसमुच्चयार्थद्वयाभिवायकतया वीरोधाभासालकार। श्लेषानुप्राणितश्चेति सकर। अत्र पुरा किल केनचिन्मुनिना दत्त फल द्विधा खण्डयित्वा खण्डमेकैक भुक्त्व अर्वमर्व मातृभ्या प्रसूय त्यक्त शरीरखण्डद्वय जरानाम्न्या पिझाच्या एकीकृतजरासवोऽभूदिती पौराणिकी कथानुसधेया। 'वसुधनधान्य-' इति पाठे 'वसू रश्मौ धने वसु' इति कोशात् धनशब्दवैयर्थ्य छेकानुप्रासभङ्गश्चेति बोध्यम्॥

तत्क्षणमिति।तस्मिन्नेव क्षणे तत्क्षणम्। अत्यन्त्सयोगे द्वितीया।हे कृष्ण,त्व अष्टादशकृत्व अष्टादशवारम्।अभ्यवृत्तौ कृत्वसुच्।द्दष्टापजयोऽसि। लोकैरिति भाव।इतर त्वदन्योऽयमर्जुनस्तु किशोर बाल इति अतितितिक्षया अत्यन्तक्षमया। 'अतितीक्ष्णतया' इति पाठेअतिकोपेनेत्यर्थ। उभा-


१ 'मागधान्' इति पाठ २ 'अधिगम्य' इति पाठ ३ 'हर्षित' इति पाठ ४ 'देहबलसपदम्' इति पाठ ५ 'जरासध' नास्ति क्क्चित् ६'पृथ्वीनाथमुपेत्य' इति पाठ ७ 'अतितिक्षुतया' इति पाठ रितर किशोर ’ इति कृष्णावुभावप्यवधीर्य हिडिम्बबककुटुम्बशो- कोदयादारभ्य प्रवीरजनकर्णिकामौक्तिकायमानकीर्तेरात्मन समुखी- न दृढतरपरिकरबन्ध जरासध गन्धवहनन्दन पञ्चदशदिनानि नि- युध्य तेषा तृतीयभागपरिसख्यानपदाभिधेयेन सह योजयमास ॥

हते तस्मिस्त्रयो दीप्रा हरिप्रस्थमुपाययु ।
आगामिनि मखे हव्यभादित्सव इवाग्नय ॥ ३ ॥
कृष्णे गते यदुपुरी क्षितिपानुजाना
जित्वा दिश प्रतिनिवृत्तवता चतुर्णाम् ।
कोशे ममु परमसिप्रवरा गृहीता
दोष्णोर्बलेन महता न तु हेमपुञ्जा ॥ ४ ॥


वपि कृष्णौ कृष्णार्जुनौ अववीर्यं तिरस्कृत्य हिडिम्बबकयो राक्षसयो सबन्विनो कुटुम्बयो दारापत्याद्यो शोकस्य उदयादारभ्य । तदुभयवधात्प्रभृतीत्यर्थ । प्रवीरजनस्य कर्णिका कर्णभूषण तस्या मौक्तिकानीवाचरन्ती मौक्त्तिकायमाना कीर्तिर्यस्य तस्य । अत एव आत्मन स्खस्य । भीमस्येत्यर्थ । तस्थैव मुख्यविशे ष्यत्वादात्मस्वशब्दयोर्व्यवधाने मुख्यविशेष्यपरत्वव्यवस्थापनाचेति भाव । समु खीनम् । ‘यथामुखसमुखस्य दर्शन ख ’ इति खस्येनादेश । आभिमुख्यभाज दृढतर अतिगाढ परिकरबन्ध हस्तन्यासविशेष सव्यदक्षिणपाण्योर्निकुड्य दक्षिणसव्यभुजाग्रविन्यसनात्मक यस्य तम्। परिकरो मध्यबन्ध इति केचित् । जरासव गन्धवहनन्दनो भीम पञ्चदशदिनानि नियुध्य बाहुयुद्ध कृत्वा तेषा पञ्चदशदिनाना तृतीयभागस्य दिवसपञ्चरकस्य परिसख्यान सख्याभिधायक यत्पद पञ्चतेति शव्द तस्य अभिधेयेन वाच्येन । मरणेनेति यावत् । योजयामास सघटितवान् । मारयामासेत्यर्थे । ‘समीरकुमार ’ इति पाठान्तर प्रक्रान्तानुप्रा सभङ्गादुपेक्ष्यम् ॥

हत इति । तस्मिन् जरासधे हते सति दीप्रा तज्जयेन प्रकाशमाना त्रय कृष्णभीमार्जुना आगामिनि भविष्यति मखे राजसूये हव्य आदातुमिच्छव आदित्सव अज्नय आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणाग्नय इवेत्युत्प्रेक्षा । हरिप्रस्थ इन्द्र प्रस्थपुर प्रति उपाययु आगतवन्त ॥ ३ ॥

कृष्ण इति । कृष्णे यदुपुरीं द्वारका प्रति गते सति दिशश्चतस्रो जित्वा प्रतिनिवृत्तवता इन्द्रप्रस्थ पुनरागताना चतुर्णा क्षितिपस्य वर्मराजस्य अनुजाना भीमादीना दोष्णो बाह्वो महता बलेन सत्त्वेन शौर्येण च गृहीता असिप्रवरा


१ ‘बक’ इति नास्ति कचित् २ ‘भुजकीर्ते ’ इति पाठ ३ ‘जरासध' इति नास्ति कचिव. ४ ‘समीरकुमार' इति पाठ ५ ‘एषाम्' इति पाठ ६ ‘परि' इति नास्ति कुचित् ७ ‘घटयाबभूव’ इति पाठ उपायनत्वेन नृपाय सर्वैर्दत्तेषु वित्तेष्वखिलेषु भूपै । पार्थस्य पुर्या क्षितिरेव भेजे वसुधरावाचकवाच्यभावम् ॥ ५ ॥ नरदेवमगाज्जये प्रतीच्या नकुलेनैव वसूनि विस्तृतानि । दधदानकदुन्दुभिस्वनैर्धा दलयन्नानकदुन्दुभे कुमार ॥ ६ ॥ हरिणा स तत कृताभ्यनुजो हविरादातुमिवागतेन साक्षात् । क्रमवेदिपुरोधसा समूहै क्त्रतुमाहर्तुमुपक्त्रम प्रचक्रे ॥ ७ ॥


पर खङ्गश्रेष्ठा एव कोशे खङ्गपिधाने ममु मिलन्ति स्म । हेमपुजा उपायनत्वेन तत्तद्देश्यराजदत्ता धनराशयस्तु कोशे धनगृहे न ममु । अपरिमितत्वादिति भाव । ‘कोशोऽस्त्री कुड्भ्ले खङ्गपिधाने धनवेश्मनि’ इति विश्व । अत्र हेमपुञ्ज्ञाना खङ्गना च प्रसक्तस्य कोशमिलनस्य खङ्गमात्र एव नियमनात्परिसख्यालकार । स च कोशशब्दश्लेषभित्तिकालब्धखङ्गपिधानधनगृहृभेदाध्यवसायमूलातिशयो- क्तयनुप्राणित इति द्वयोरङ्गाङ्गिभावेन सकर । वसन्ततिलकापृत्तम् ॥ ४ ॥ उपायनत्वेनेति । सर्वे नानादेश्यै भूपै राजभि अखिलेषु वित्तेषु धनेषु नृपाय धर्मराजाय उपायनत्वेन दत्तेषु उपहारीकृत्य समर्पितेषु सत्सु पार्थस्य पुर्या इन्द्रप्रस्थसबन्धिन्या क्षिति भूमिरेव वसुधरेति वाचकस्य पदस्य वाच्य्- भाव अभिधेयत्वम् । वसु धरतीति व्युत्पत्त्या धनधारणरूप भेजे प्राप । सर्वत्र सर्वै सर्वस्वस्यापि राज्ञे दत्तत्वेन वसुरन्यत्वादिति भाव । अत्रापि वसुधरत्व- स्यान्यत्र निषिध्य पार्थंपुरभुव्येव नियमनात्पूर्ववत्परिसख्यालकारस्य असबन्धे सबन्धरूपातिशयोक्तेश्च द्वयोरपि धर्मराजसप्रद। नकाखिलनृपकर्तृकसर्वखकर्म- कोपायनीकरणात्मकपदार्थहेतुककाव्यलिङ्गमूलकत्वदैककालिकत्वाञ्च समप्राधान्य- सकर ॥ ५ ॥ नरदेवमिति । विस्तृतानि बहूनि वसूनि दधत् गृहन् आनकदुन्दुभे वसु- देवस्य कुमार कृष्ण आनकाना पटहाना दुन्दुभीना भेरीणा स्वनैर्ध्वनिभि धा आकाश दलयन् भिन्दन् । पूरयन् सन्निति यावत् । ‘आनक पटहोऽत्री स्यात्, 'भेरी स्त्री दुन्दुभि पुमान्’ इत्युभयत्राप्यमर । प्रतीच्या दिश जये सति । तद्देश्यान् भूपान् जितवतेत्यर्थ । नकुलेन सहैव नरदेव धर्मराज अगात् प्राप्त- वान् । औपच्छन्दसिकम् ॥ ६ ॥ हरिणेति । तत कृष्णागमनानन्तरं स धर्मराज साक्षात् मूर्तीभूय हविरा- दातुमागतेनेव स्थितेन हरिणा श्रीकृष्णेन कृताभ्यनुज्ञ सन् । क्रतुकरणायेति शेष । क्रमवेदिना तत्तत्कर्मतदनुष्ठानपौर्वापर्यविदा पुरोधसा ऋत्विजा समूहै। सह क्रतु राजसूय आहर्तु कर्तु उपक्रम आरम्भ प्रचक्रे । ‘क्रमवेदिभिर्त्रश्क्त्विजा'


१ ‘इव’ इति पाठ २ ‘विस्मृतानि’ इति पाठ ३ ‘क्त्रमविद्भिरथर्विजां

समाजै” ’ इति पाठ

            
प्राग्वशेऽप्युत्त्मे तिष्ठन्प्राग्वश पुनराविशन् ।
कुरीरषिरसा पव्या कुरूवीर स दीक्षित ॥ ८ ॥
आध्रातुमिच्छुरनलो हविरत्र रूच्य-
मानीलघूमकुलनिर्गमनापदेशात्।
जग्धान्पुरा जतुनिकेतनभित्तिखण्डा-
न्कुक्षिस्थितनिव ववाम गुरूनजीर्णान् ॥ ९ ॥
तत्र प्रवर्ग्यजनित दिवि धूमचक्त्र-
मालक्षन्यते स्म विबुधान्प्रति पावकेन ।
आनाकदुर्वह्ह्विविरर्द्रविणेन वेगा-
दाव्हानपत्रवलय किल नीयमानम् ॥ १० ॥


इति पाठस्तु षट्कलानियतस्य वैतलीयविषमपादस्य कलाधिक्येन च्छन्दोभ ङ्गदुपेक्ष्य ॥ ७ ॥

प्राग्वश इति।उत्तमे प्रग्वशे हूविर्गेहे तिष्ठन्न्पीति विरोघ । प्राचां कुरू ययात्यादीना राज्ञा वशे राग्न्या वशे तिष्टक्ष्वेत्यभसा । दीक्षित स कुरूवीर धर्मराज कुरीर जाल शिरसि यस्यास्तया पव्या द्रोपधा सहू प्राग्वश पुन हूविर्गेहू आविशत्र विष्ट्वान्॥८॥
आघ्रातुमिति।अनल अग्नि अत्र राजसूये रूच्य आखाध हवि आघ्रा तुम् । भक्षितुमित्य्रर्थ । इच्चु सन् । पुरा लाक्षागृह्दाह्समये जग्वान् भाक्षि तान् गुरून् अतिसारान् अत एव अजीर्णान् जाठराग्निना अपक्कान् कुक्षौ स्थितान् । जतुनिकेतनस्य लाक्षाग्रह्स्य भित्तीना खण्डान् आसमन्तान्नीलस्य धूमकुलस्य यन्निर्गमन बहिरूद्रमन् तस्य अपदेशात् व्याजात् ववाम् उद्रिरति स्मे स्युत्प्रेक्षा सापहवा च । अत्र अग्नेरजीर्णजतुगृहभित्तिखण्डवमनोत्प्रेक्षायास्तृतं यस्तबके 'क्षुत्प्रपीड्यति मामपि वीरौ कुक्षिभेत्य' इति खाण्डवदाह्हेतुताया अप्रे क्षुद्वाधायाक्ष्च सदर्भविरोध लूक्ष्मधीगोचर । वसन्ततिलकावृत्तम्॥ ९ ॥


तत्रेति।तत्र राजसूये प्रवर्ग्येण होमात्मककर्मविरोषेण जनित दिबि आकाशे धूमस्य चत्रू वलयाकृति पृन्दम् । नाकस्य स्वर्गस्य पर्यन्त आनाकं दुर्वह् वोडुम शक्य हविरेव द्रविण धन येन तेन । अत एव पावकेन विबुघान् देवान् प्रति वेगात् नीयमान प्रापयमाण् आह्रानस्य पत्र लेख्यमिवेत्युत्प्रेक्षा । प्रक्रुतिविक्रुति भावाभावात्तादर्थ्ये षष्टीसमास । आलक्ष्यते । स्म  दद्रशे । लोकैरिति शेष ॥ १० ॥

१ 'आस्सातुम्' इति पाठ २ 'नीर्गलना' इति पाठ

                               
मेदस्विन विपुलखाण्डवभक्षणेन
देह निज चलयितु शिखिनोऽक्षमस्य ।
उद्गम्य सज्वलितुमुत्तरवेदिकाया-
मालम्बनाय किल यूपवरोअन्तिकेऽभूत् ॥ ११ ॥
बिम्बेन सङ्ग बिसपुष्पबन्धोर्नाथ कलाना न यथा विदच्चात् ।
तथैव देवास्ततृपुस्तदानीमत्यद्रताना हविषा विरोषै ॥ १२ ॥
सर्वेषु वरणेष्वपि दातुरस्मात्सप्राप्तवत्स्वर्थमजातशत्रो ।
न वर्ण एकस्तु कदापि लेभे नार्थ क्त्रतूनामिह सार्वभौमे ॥ १३ ॥

तत्र नानाजनपदमेदिनीवल्लभमल्ल्मुकुटमणिकिरणपल्लविते यज्ञ-


        मेदस्विनमिति  ।  विपुलस्य अतिविस्तारस्य स्वाण्डवस्य वनस्य भक्षणेन 
     मेदस्विनमतिमासल निज देह चलयितु अक्षमस्य असमर्थस्य शिखिन अग्ने  ।
     आहवनीयस्येति यावत् । उद्गम्य उत्थाय गत्वा उत्तरवेदिकाया सम्यक् ज्वलि
     तुम् । अन्तिके । आहवनीयायतनोत्तरवेदिमद्द्य इत्यर्थ ।  आलम्बनाय किल 
     अवलम्बनायेवेत्युत्प्रेक्षा । यूपवर यज्ञियस्तम्भविशेषु पशुबन्वनीर्थ अभूत् 
     वर्तते स्म ॥ ११ ॥
        बिम्बेनेति । कलाना नाथ चन्द्र बिसपुष्पाणा पद्माना बन्धो सूर्यस्य
      बिम्बेन मण्दलेन सङ्ग् मेलन यथा न विदघ्यातू न कुर्यात् नथ नदानीं देवा 
     अभ्यादय अत्यद्बुताना हविषा विरोषैरेव । न तु चन्द्रकलामभिरित्यर्थ । ततृपु
     तुयन्ति स्म । राजसौयिकात्यद्बुतहविर्भक्षणपूर्णोदराणा चन्द्रकलापानप्रसक्तयभावे 
     सार्वकालिकपूर्णबिम्बतया चन्द्रस्य सूर्यबिम्बसङ्ग कलामात्रशेषलभ्य न प्रमज्यत
     एवेत्यर्थ । अत्र देवाना ताह्शतृप्त्यसबन्धेऽपि सबन्धोत्क्तेरतिशयोक्ति । तया
     चैष राजसूयो लोकोत्तर इति प्रतीतेरलकारोण वस्तुध्वनि ॥ १२ ॥ 
    सर्वेष्विति  ।  इह ऋतूना सार्वभौमे राजसूये, वर्णेषु सर्वषु व्राह्मणादिषु 
    आकारद्यक्षरेषु च दातुरस्मादजातशत्रो वमराजदर्य वन अमिघेय च सप्रा
    प्तवत्यु सत्खपि ।एक नवर्ण नकारस्तु अर्थ धन निषेव चाभिधेय कदापि
    न लेभे । एको वर्णो न लेभ इति नेति च । 'वर्णो द्विजादौ शुक्लदौ स्म्रुतौ वर्ण 
    तु वाक्षरे,'  'अर्थोअभिधेयरैवस्तुप्रयोजनसम्रुद्दिषु' इत्युभ्यदिप्यमर । अत्र सर्व
    वर्णसुलभार्थदातृरुपसामग्रीसत्वेऽपि नवर्णस्यार्थप्राप्तिरूपकार्यानुप्त्तेविशेषोत्किर् 
   लकार  । स च कुलाक्षरयोनाभिधेययोक्ष्च क्ष्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायमूलातिशयो 
   त्त्यनुप्राणित इति तयोस्तस्य चाङ्गाङ्गिभावेन सकर ॥ १३॥
   तक्षेति ।  नानाजनपदाना समस्तदेशाना ये भेदिनीवल्लभमल्ला राजक्षेष्टा
   तेषा मुकुटेषु किरीटेषु मणीन किरणै कान्तिभि पल्लविते रञ्जिते तत्र तस्मिन्

   २  'इविषामशोषा' इति पाठ वाटे त्रिपथगापृथातनूजाभ्या नियुक्तो वैमत्रेयैर्भ्रातृभिर्जतुभवन-

बनसवनेषु पृथक्प्रुथगारधिततया स्वेनाध्यातिध्यायामक्र्यमाणेन वीतिहोत्रेणेव ज्वलता हेमपात्रेणा परिष्क्त्रियमाणपाणितल सह- देवो निखिलभक्तजनकृत्यनिर्वहणभारेणेव निभृतावयव सभ्य- लोकलोचनपक्ष्मयुगलपङ्क्तिपरस्परवैमुख्यवदान्यरूपकोमलिमान मह- र्षिजनवलयमध्यमहेन्द्रनीलरत्न चिरतन पुमास संमासाध प्रथमम- र्घ्येण् परिपूजयाचक्रे ||

    तवत्प्रकोपात्तरलाधरस्य प्रतिक्षितीशानभयानकस्य |
    वेदीभुव तत्र विहाय बहिन्क्ष्चेदीशितुक्ष्चित्त्मिवावेश || १४ ||
    सदसि न विकृतो यदच्युतोऽभूत्स तु परुषाक्षरमण्डलेन शत्रो |

यशवाटे राजसूयशालाया त्रिपभगातनूजेन भीष्मेण पृथातनूजेन धर्मराजेन च द्वाभ्या नियुक्त 'कृष्णमग्रे पूज्य' इत्वाज्ञप्त | विरुद्धाया मातुरपत्यै वैमात्रेयै भ्रातृभि भीमार्जुनयुधिष्ठिरै क्रमेण जतुभवने वने खाण्डवे सवने राजसूये च तेषु पृथक् प्रुथक् प्रत्येक प्रत्येक आराधिततया सतर्पितत्वेन स्वेनात्मनापि आति थ्याय पूजनाय आमन्यवमाणेन आहूयमानेन वीतिहोत्रेण अग्निनेव स्थितेनेत्यु त्त्रेक्षा| ज्वलता हेममात्रेण परिष्कियमाण अलक्त्रियमाण पाणितल यस्य स | निस्विलाना भक्तजनाना यानि कृत्यानि कार्याणि काङ्तितानि तन्निर्वहणेन् सपा दनेनैव भारेणेवेत्युत्प्रेक्षा| निमृता निक्ष्चला अवयवा यस्य तम् | सर्वस्मादग्रपू जनेऽप्यनुध्दतमिल्यर्य | सभाया साधु सम्य स चासौ लोक जन तस्य लोच‌- नाना यानि पक्ष्म्युगलानि तेषा पङ्लथो परस्परवैमुख्यस्य अनभिमुखत्वस्य | निर्निमेषत्वस्येति यावत्| वदान्यो दाता रूपकोमलिना शरीरसौन्दर्य यस्य तथो- क्तम् | निर्निमेषदर्शनीयसौन्दर्यमित्यर्थ | महर्षिजनस्य वलय मण्डलमेव कटका- भरण तस्य मध्ये महेन्द्रनीलरत्नमिति क्ष्लिष्टापरम्परितरूपकम् चरंतन पुमास पुराणपुरुष क्षीकृष्ण समासाध अर्धेण प्रथम सर्वेभ्य आदौ परिपूजयाचके परि पूजितवान् । रूपकोत्प्रेक्षयो ससृष्टि ॥ तावदिति । तावत् तत्क्षणमेव प्रकोपात् कृष्णस्याग्रपूजनजन्यात् तरलो अधरौ ओष्टौ थस्य तस्य अतएअव त्रतिक्षितीशाना प्रत्यर्थिवाना भयानकस्य भयकरस्य चेदीशितु शिशुपालस्य चित्त वहि यज्ञिय तत्र यज्ञवाटे वेदीभुव आयतनप्रदेश विहाय आविवेशेवेत्युत्प्रेक्षा । 'परवृद्धिमत्सरमनो हि मानिनाम्' हति न्यायदिति भाव ॥ १४ ॥ सदसीती । यत् यस्मात् स अच्युत कृष्ण्स्तु शत्रो शिशुपालस्य परु-


१ 'त्रिपथा इति पाठ २ 'निमच्यमाणेन' इति पाठ ३ 'निवार्हभारेण'

बहिरवसदुपेत्य तचछ्र्वोभ्या बहुतरकुण्डलनीलरत्नलक्ष्यात् || १५ ||

अक्ष्लीलवागिह् समाप्तिमती न वेति
सद्रष्टकाममिव दानववैरिचत्रम् |
कल्पान्ततिग्मकरकल्पमनल्पवेग
कण्ठे बिभेद् रणकर्मणि दामघोषम् || १६ ||

इति तस्य दुर्मतेरायुषा सह समापिते सवनकर्मणि निर्मिता- वभृथाप्लवनमुपदात्वेन द्त्तपूर्वाणि वित्तान्युतमर्णानिव पुनर्द्विगुण- मेव ग्राहितान्सर्वानुर्वीपतीन्प्रस्थापितवन्त पौरव तमनुप्य चैद्य‌ ‌- निधनोत्सवेन सुदर्शनस्येव स्वपुरचनस्यापि नवास्त्रकणिकार्द्र- तामनुभवितुमना इव सनातन पुमान्पुरी पुरानुभूतकुशस्थलीनाभ्नी प्रतस्थे ||


षाक्षरमण्डलेन निषूरवक्यपृणन्देन सदसि मनसीति वा विकृत स्ष्ट् नाभूत्| तत् तस्मत् कारणात् तत् परुषाक्षरमण्डल उपेत्य शिशुपालात् कृष्ण् प्रथ्यागथ्य तस्य कृष्णस्य श्रवेभ्या कर्णाभ्य बहि बहुतराणा कुण्डलयोनींलरत्नाना लक्ष्यात् व्याजात् अवसत् अवर्त्ततेवेत्युत्प्रेक्षा व्यजकाप्रयोगाद्गम्या सापहवा च |नीचा वमानो न महता कोपाथेति भाव | पुष्पिताग्त्रा ||१५||

अश्लीलेति | नत कल्पान्ततिग्मकरकल्प प्रलयार्कतुल्य अनल्पवेग दान ववैरिणा श्रीकृष्णास्य चक्र ( कर्त्तृ ) इह शिशूपालकण्ठे अश्लीलवाक् निष्ठुरवाक्य समाप्तिमति समाप्ता वा न समाप्तिमतिवेति सद्रष्टु कामो यस्य तथोक्तमिवेत्युत्प्रेक्षा| रणकर्मणि वाक्कलहे दमघोषस्यपत्य दामघोष शिशुपाल कण्ठे बिभेद ||१६||

इतीति | इति उक्त्प्रकारेण दुष्टा मति बुद्धि यस्य तथोक्तस्य तस्य शिशुपालस्य आयुषा जीवितकलेन सह सवनकर्मणि राजसूये समापिते समाप्तिं नीते सति | निर्मि अवभृथे दीक्षान्ते आप्लवन येन तथोक्त् उपदात्वेन उपायन त्वन पुर्व द्त्तपूर्वाणि |स्वस्मा इति शेष | वित्तानि धनानि द्विगुण यथा तथा ग्रहितान्| ग्रहेण्य्रान्तात्कर्तरि क्त| अत एव उत्तमर्णान् ऋणप्रदातघ्निव स्थिवान्| तेषामेव द्त्त्द्विगुणग्राहित्वादिति भाव| सर्वान् उर्वीपतीन् राज्ञ प्रस्था पितवन्तम् | निजनगरेभ्य इति शेष | त पौरव पुरुवश्य धर्मराज अनुज्ञाप्य गच्छा‌मीत्यापृच्छ्य सनातन पुनातन पुमान् पुरणपुरुष कृष्ण चैधस्य शिशुपालस्य निधनेन मरणेन य उत्सव तेन सुदर्शनस्य चक्रस्येव स्वस्य पुरे द्वारकाया जनाना लोचन स्यापि | जात्येकवचनम् | नवाभिरस्त्रकणिकाभि आनन्दाश्रुबिन्दुभि शोणित बिन्दुभिश्व आर्द्रता सेक अनुभवितु द्रुष्ट्रु मनो यस्य् तथोक्त इवेत्युत्प्रेक्षा | 'अस्त्र


१ 'बहिरिव सदुपेत्य ' इति पाठ २ 'समाप्ती' इति पाठ ३ 'रणसीमनि दामघोषिम् इति ४ 'पौरजनस्यापि', 'स्वपौरलोचनस्यापि' इति पाठ ५ 'अनुभावयितुमना' इति पाठ

अन्धभूपतनयोऽपि बलोघैर्हास्तिन् पुरमवाप्य विलक्ष ।
सौबलि गिरमसौ बलवन्त दुर्विचाररचनासु चचक्षे || २७ ॥
अग्नेरपत्यमिति हेम यदाहुरेत-
न्मिध्या न मातुल विरोधिमखेऽनुभूतम् |
तत्स्मर्यमाणमखिलक्षितिपोपनीत
नक्तदिव दहति चित्तमिद यतो मे || १८ ॥
वल्गत्कुच परिजहास सभावलोके
मा द्रौपदी मणिभुवि स्खमलित यदुञ्चै |
तत्साधुजातमिति वक्तुमिव स्नुषा स्वा
मत्प्राणवायुरयमुत्क्रमणेच्छुरास्ते || १९ ॥


मक्षुणि शोणिते इति विक्व | पुरा क्रुष्णावासात् पूर्व अनुभुत स्वीकृत कुशस्थलीति नाम यस्यास्ता पुरी अधुना द्वारकानाम्नी प्रति प्रतम्ये प्रस्थितवान् | 'अनुमावयितुमना इव' इति पाठेऽप्युक्त एवार्थ | 'पौरवन्त पौरव तम्' इति कचित्पाठ | पौरा एवास्य सन्तीति पौरवन्त पौरमात्रशेषमित्यर्थको व्यर्थविशेषणत्वादुपेक्ष्य ||

अन्धेति | असौ अन्धभूपतनयोऽपि दुर्योधनोऽपि बलाना चतुरङगाणा ओघै वुन्दै हस्तिना निर्मित हास्तिन पुरमवाप्य विलक्ष वर्मराजैक्ष्वर्य इष्टवा विस्मयान्वित सन् दुर्विचाराणा दुरालोचनाना रचनासु करणेषु बलवन्त समर्थ सुबलस्यापत्य सौबल शकुनि प्रति गिर वाच वक्ष्यमाणा चचक्षे उक्तवान् | चष्टे कर्तरि लिट् | स्वागता || १७ ॥

अग्नेरिति | हे मातुल मातृभ्रात शक्रुने, हेम सुवर्ण अग्नेरपत्य अग्निजन्यमिति यदूक्यमाहु | जना इति शेष | एतदूक्य न मिथ्या नानृतम् | यत कारणात् अखिलै क्षितिपै राजभि उपनीत समपित तेम्य करत्वेनानीतमिति वा | विरोधिनो ज्ञाते धर्मराजस्य मखे राजसूये अनुभूत इष्ट तदिदै अग्निजस्त्र हेम स्मर्यमाण सदेव | मयेति योज्यम् | मे मम चित्त नक्तदिव रात्रिंदिवम् | 'अचतुर-' इत्यादिना निपात | दहति | चित्तससताप जनयतीत्यर्थ | ततो न मित्येति योज्यम् | अत्र 'कारणगुणा हि कार्यगुणानारभन्ते' इति न्यायात् 'आत्मा वै पुत्रनामासि' इति क्षुतेर्वा | अत्र प्रसिध्यमानतापकत्वप्रतिपादकोत्तर- वाक्यार्थेन हेम्रोऽग्निजन्यत्वसमर्थनाद्वाक्यार्थहेतुक काव्यलिङगम् | मनोव्यया- दाहयो क्ष्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसाखमूलातिशयोत्तयनुप्राणितमिति द्वयोरङगाङ्गि- भावेन सकर || १८ ॥

वल्गदिति | किच सभाया मणिमयसभाया अवलोके दर्शनसमये मणि- भुवि वज्रकुतट्टिमे स्खलित स्थले जल जले स्थल भ्रान्तम् | माम् | इष्टूएति शेष |


१ एतदनन्तरम् 'तत' इति कचित्

अधुना युधि सेनामिर्विधुन्वानो धरातलम् ।
विधाय निधन तेषा निगृहीयाभिमा शुचम् ॥ २० ॥
इति निगद्य व्रीडाव्यथानद्यो सगमे निमग्नमेनमभग्नकैतव-
बन्धु गान्धारपतिरुत्तारयितुमेवमुत्तरमादत्त ।
जय्यता कथमुपैति तेऽर्जुनो वत्स यद्युधि भयात्पलायिता ।
केवल हरिमुखा न नामतो वेगतोऽपि मरुतोऽभवन्सुरा ॥ २१ ॥
अपि च ।
त वीक्षितु जगति शन्कुयुरत्र के वा
भीम प्रकोपधृतभीमगदाङ्कवाहुम् ।


द्रौपदी वल्गन्तौ हासक्षोभात् चलन्तौ कुचौ यस्मिन् तधथा तथा । उञ्चै परि जहास हासमकरोदिति यत्, तत् परिहसन साधु उचित जातमभूदिति । स्वा स्वीया स्नुषा पुत्रपत्नी प्रति वक्तुमिवेत्युत्प्रेक्षा । अय मम प्राणमयो वायु उत्क्र मणेच्छु निर्गमनेच्छावान् सन् आस्ते । परैरवमानो मानिना मरणादतिरिच्यत इति भाव ॥ १९ ॥

अधुनेति । अतोऽहमधुना सेनाभि चतुरङ्गाभि धरातल भूतल विधुन्वान कम्पयन् सन् युधि युद्धे तेषा विरोधिना धर्मराजादीना निधन मरण विधाय कृत्वा इमा शुच शोक निगृहीण्या निरुन्ध्याम् । गृहाण्तेनिपूर्वाद्विध्यर्थे लिड् ॥ २० ॥

इतीति । इति उक्तप्रकारेण निगद्य उक्त्वा व्रीडाव्यथे लज्जादु खे एव नधौ तयो सगमे निमग्न एन दुर्योधन उत्तारयितु तीर प्रापयितु अभग्नस्य अप्रतिहतस्य कैतवस्य अक्षविद्याया बन्धु । तत्र कुशल इत्यर्थ । गान्धारस्य देशविशेषस्य पति राजा शकुनि एव वक्ष्यमाणप्रकारेण उत्तरं प्रतिवाक्य एकं उत्तीर्यतेऽनेनेत्युत्तर प्लवमिति क्ष्लिष्टरूपकम् । ‘ऋदोरप्’ इत्यपू। आदत्त गृहीत - । ददातेराड्पूर्वात् कर्तरि लड् । श्लिष्टाश्लिष्टपरम्परितरूपकम् ॥

जय्यतामिति । हे वत्स दुर्योवन, ते । त्वयेत्यर्थं । अर्जुन जेतु शक्यो जय्य तस्य भाव तता कथमुपैति । नोपैत्येवेत्यर्थ । कुत यस्यार्जुनस्य युधि भया त् पलायिता । खाण्डवदाहसमय इत्यर्थ । हरिमुखा इन्द्रादय सुरा नाम त केवल नाम्नैव मरुत नाभवन् कितु वेगत पलायनवेगादपि मरुत वायव अभवन् । ‘मरुद्देवे समीरणे' इति विश्व । सोऽर्जुन इति योज्यम् । उत्तरवाक्यार्थहेतुक काव्यलिङ्गम् । रथोद्धता ॥ २१ ॥

अपि च । इत्युत्तरेणान्वय ॥ तमिति । अपि च किं च प्रकोपात् धृता भीमा भयकरा च गदा अङ्क चिह्न


१ ‘विधूनानो' इति पाठ २ ‘रसातलम्’ इति पाठ ३ 'निधाय' इति पाठ ४ ‘तेषु’ इति पाठ ५ बधो” इति पाठ

एकैकमुष्टिहतये स्म भवन्ति नाल
यस्याहवे बकवृहद्रथभूहिडिम्बा ॥ २२ ॥
ताभ्यामुपास्यमानस्य तपसस्तनुजन्मन ।
व्यापादेऽपि प्रसक्ति का विशेषात्तड़शा रणे ॥ २३ ॥
तथाप्यह तु तव च तेषा चे परस्पर विभवे परिपणनपदा-
धिरोहिणि क्षणादक्षममाणेन जगत्सामान्यतामक्षसप्रदायेन त
पराजयघण्टापथे सचारयिष्यामि ।
वित्ते हृते दरिद्रास्ते विसृष्टा बन्धुभि स्वयम् ।
विनाश वा शुचा यायुर्विदेश वाथ लज्जया ॥ २४ ॥


यस्य तादृशो बाहुर्यस्य तथोक्त त भीम वीक्षितुम् अत्र जगति लोके के वा शकुयु समर्था । न केऽपि शकुयु । कुत यस्य भीमस्य आहवे युद्धे एकैक्स्यैव मुष्टिहृतये मुष्टयाघाताय बकोऽसुर , बृहद्रथभू जरासध , हिडिम्बोऽसुरश्च, ते त्रय अल पर्याप्त न भवन्ति स्म । अत्रापि पूर्ववत्काव्यलिङ्गम् ॥ २२ ॥

ताभ्यामिति । ताभ्या भीमार्जुनाभ्या उपास्यमानस्य पार्श्वद्वये सेव्यमानस्य स्खय तपसस्तनुज-मन यमपुत्रस्य व्यापादे द्रोहचिन्तन एव प्रसक्ति का । नास्तीत्यर्थ । विशेषात् तत्रापि तानिव पश्यन्तीति तादृशा लोकैकवीराण सब- न्धिनि रणे प्रसक्ति का । दूरतोऽपास्तेत्यर्थं । उभयत्रास्माकमिति शेष- । अत्र युधिष्ठिरे विशेषणद्वयस्य लोकैकाजग्यभिप्रायगर्भत्परिकरालकार । एव द्रोहचिन्तनमात्रस्याप्यसभवोक्तया रणे प्रसक्तयभावस्य कैमुतिकन्यायसि द्धादर्थापत्त्यलकरश्च । द्वयोस्तिलतण्डुलन्यायेन मेलनात्ससृष्टि ॥ २३ ॥

तथापीति । तथापि तेषामजग्यत्वेऽपि तेषा युधिष्ठिरादीना विभवे भाग्ये तव विभवे च परस्पर परिपणन द्यातपण तस्य पद स्थान अधिरोहतीत्यधिरो हिणि सति । पणखेन निदिष्टे सतीति यावत् । अह तु जगत सर्वस्य सामान्यता साधारण्य अक्षममाणेन असहता । अनन्यसामान्येनेत्यर्थः । अक्षविद्ययन सप्रदायेन शिक्षानैपुण्येन त वर्मराज पराजय एव घण्टापथ राजमार्ग तस्मिन् ऋणात् सचारयिष्यामि । शृतेन सर्वमपहरिष्यामीत्यर्थं ॥

वित इति । वित्ते सर्वस्वे हते सति । घृतेनेति शेष । अनन्तरं दरिद्रा ते पाण्डवा बन्धुभि मातृपुत्रादिभिरपि स्वय विसृष्टा सन्त शुचा धनस्खजन- त्याजन्येन शोकेन विनाश वा यायु गच्छेयु । अथवा लज्जया विदेश परदेश वा यायु ! ‘परिम्लाने माने मरणमथवा दूरगमनम्’ इत्युक्तत्वादिति भाव । अत्र विनाशविदेशयोरेकदा गन्तुमशक्यत्वाद्विकल्पालकार - 'विरोधे तुल्यबलयो- र्विकल्पालकृतिर्मता' इति लक्षणात् ॥ २४ ॥


१ ‘तपस्यातनु’ इति पाठ २ ‘मादृशाम्' इति पाठ ३ ‘च' इति नास्ति कचित् ४ ‘परस्परस्य' इति पाठ ५ ‘परिणयनपथा’ इति पाठ ६ एतदनन्तरम् 'इति’ इति क्कचित्।

१४

                    
त्व ततस्तु सुखमात्मसयुतै सोदरै सद्दशसख्यका स्मा।
नीरराशिहरिनीलमेखला नि सपत्रमनुभुड्रक्ष्व सोदिनीम्॥ २५ ॥
इत्त्थकार रहसि कल्पिते कैतवदुरध्वे तावुभावप्यनुघावितु
दिव्यचक्षुषा तेनान्धेन वसुधराधिपतिना नवमणिमण्डपिकाप्रवे-
शोत्सवन्याजादाहूत सानुजो धर्मज कुरुपत्तनमुपेत्य बन्धुतया
प्रत्युद्र्म्यमानो दुस्तर भाविवनवासघर्षमेकैकेन प्रणिपातपु-
प्येन सुप्रतर करिष्यन्निव पितृव्य द्वाद्शकृत्व पादयो प्राणसीत् ॥
अवभृथाम्बुकणैरिव नूतनैरधिगतामथ जालकमौक्तिकै ।
स्वकबरी द्रुपदस्य सुतापि सा सुबलजापदयो समनीयत ॥ २६ ॥


त्वमिति। तत पाण्डवानामुक्तद्वयान्यतरप्राप्त्यनन्तर त्व तु नीरराशि सभुद्र एव हरिनीलमेखला इन्द्रनीलमयकाश्री यस्यास्ता मेदिनीं भुमिं आत्मना सयुतै सोदरै अनुजै। सद्दशी तुल्या सख्या शतखत्मिका यासा ता सद्दश- सख्यका। समा शतसवत्सरान्। शैषिक कपूप्रत्यय । 'आपोऽन्यतरस्याम्' इति वैकल्पिको हस्व। नि सपत्न नि शत्रुक अनुभुड्क्ष्व पालय। भुजेर्विघ्यार्ये लोट्। रथोद्धता॥ २५ ॥

इत्थमिति। रहसि इत्यकार उक्तप्रकारम् । आलोचन कृत्वेत्यर्थ। 'अन्ययैव- क्थमित्थसु सिद्धाप्रयोगक्षेत्' इतीत्यमुपपदात्करोतेर्णमुल् । कल्पिते । शकुनिदुर्योघ- नाम्यामिति शेष। कितवस्य भाव कैतब तस्मिन्नेव दुरध्वे कुमार्गे । 'वूर्तोक्षदेवी- कितव' इत्यमर। तावुभौ शकुनिं दुर्योधनमपि अनुघावितु अनुसृत्य वेगेन गन्तु दिव्य ज्ञानमय चक्षु यस्य तेन । ताभ्या दुष्टभाव गमितेनेत्यर्थ। अन्धेन बसुधराधिपतिना घृतराष्ट्रेण नवाया धूतार्थ निर्मिताया मणिमग्या मण्डपिकाया सभाया प्रवेशोत्सवस्य व्याजात् व्याज् कृत्वा । त्यब्लोपे पञ्चमि। आहूत सा- नुज धर्मज युधिष्टिर कुरूपत्तन हास्तिनपुर उपेत्य वन्धुतया बन्धुसमूहेन । क्ष्युद्नम्यमान क्रियमाणप्रत्युत्थान सनू। दुस्तरं तरितुमशक्य भाविनि धूते पराजयेन भविष्यति वनवासे एकैक वर्ष सवत्सर एकैकेन प्रणिपातेन यत्पुण्य तेन सुप्रतर करिष्यन् कर्तुमिच्छन्निवेत्युत्प्रेक्षा। पितृव्य पितृभ्रातर धृतराष्ट्र पादयो द्वाद्शकृत्वा द्वादशवार प्राणसीत् प्रणतवान्। प्रपूर्वान्नभते कर्तरि लुड् ॥

अवभृथेति। अथ सा द्रुपदस्य सुता द्रौपधपि नूतनै प्रत्यग्रै अवमृथस्य राजसूयावभृयस्नानस्य सबन्धिभिरम्बुकणैरिव स्थित जालके नाम केशभुषणे भौक्तिकै अधिगता सगता खस्य कवरी केशपाश सुबलजाया गान्धार्या पद्- यो समनीयत प्रापयति स्म। नमक्ष्चक्त्र इत्यर्थ । अत्र धावल्यगुणनिमित्ता भौक्तिके- घ्ववसृथाम्बुबिन्दुत्वोत्प्रेक्षा ॥ दुतविलम्बित वृत्तम् ॥ २६ ॥


१ 'कल्पितकैतव' इति पाठ २ 'धर्मानुज' धर्मात्मज' इति पाठौ ३ 'एकैक' इति पाठ ४ 'मौक्तिकजलकै' इति पाठ ५ 'समनीनयत्' इति पाठ

अनुजामिरनामयानुयुक्तेरभिनन्द्य क्रतुलाभलालनाभि ।
सदनाय ससर्ज त विनीत स वृताकारनिगूह्ननो महीप ॥ २७ ॥
तावन्मदीयतनुभेदिभटान्तहेतु-
र्वैर मिथ प्रभविता कुरुभूभुजा श्व ।
इत्यन्तराहतशुचेव दिशि प्रतीच्या
मन्दायमानमहसा रविणा निपेते | ॥ २८ ॥
दिग्धे सतमसै सान्दैर्दिशापदिशचत्वरे ।
सर्व्रा प्रजास्तदा राज्ञा समारुक्षन्डशा तुलाम् ॥ २९ ॥
मनुजावलीनयनवमेने पुनर्मघवादिदेवममभावगोचरा ।
ककुभो विभेजुरमृताशुभानव क्षणमेव त प्रथमशैलरोहिण ॥ ३० ॥


अनुजाभिरिति । धूत आकारस्य कपटभावजनितचेष्टाया निगूहन आच्छादन येन स तथोक्त स भहीप धृतराष्ट्र अनामयस्य आरोग्यस्य अनुयुक्ते प्रश्नस्य अनुजाभि । आनन्तर्येणोञ्चरिताभिरित्यर्थ । ‘ब्राह्मण कुशल पृच्छेत्क्ष- त्रबन्धुमनामयम्’ इति स्मरणादिति भाव । ततो राजसूयस्य यो लाभ अनु ष्टान तत्सबन्धिनीभि लालनाभि प्रशसाभि अभिनन्द्य क्ष्लाधित्वा विनीत विन- यान्वित धर्मराज सदनाय उपकार्यायै ससर्ज प्रेषितवान् । औपच्छन्दसिकम् ॥२७॥

तावदिति । तावत् तदानी श्व परस्मिन् दिने मदीयायास्तनो मण्डलस्य भेदिना भटाना अपरावर्तिना अन्तस्य मरणस्य हेतु । ‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । युद्धे परावृत्य मृत शिरो योगाद्भिनत्ति य ॥’ इति स्मरणा दिति भाव । कुरूणा कुरुवश्याना भूभुजा राज्ञा पाण्डवाना धार्तराष्ट्राणा च मिथ अन्योन्य वैरं विरोव प्रभविता प्रकर्षेण भविष्यतीति हेतो । अन्त मनसि आहता सगता शुक् दु ख यस्य तेनेवेत्युत्प्रेक्षा । मन्दायमान क्षीयमाण मह तेजो यस्य तेन रविणा सूर्येण प्रतीच्या दिशि निपेते पतितम् । पतेर्भावे लिट् ॥ २८ ॥

दिग्ध इति । तत सान्द्रै सतमसै तमोभि दिशाना अष्टाना अपदिशाना तन्मध्यभागाना च चत्वरे प्राङ्गणे दिग्धे लिप्ते सति तदा सर्वा प्रजा दृशा अन्धीभूतया राज्ञा तुला वृतराष्ट्रसादृश्य समारुक्षन् प्राप्नुवन् । रुहे कर्तरि लुड् उपमालकार ॥ २९ ॥

मनुजावलीति। तत अमृताशो चन्द्रस्य भानव किरणा प्रथमशैलात् उदयात् रुहन्तीति रोहिण तस्मादाविर्भूता सन्त त क्षणम् । तस्मिन्नेव क्षण इत्यर्थं । अत्यन्तसयोगे द्वितीया । मनुजावल्या प्रजावृन्दस्य नयनयो वर्त्मने ।


१ ‘आहित' इति पाठ २ ‘राज्ञ ’ इतिपाठ ३ ‘ता' इति पाठ

अथोपकार्यामघितिष्ठतोऽस्य सदर्शनायानिश्मापतद्बि ।
अशेषपौरैरतिबाल्यमित्रैरशेषि किचित्र्न तया रजन्या ॥ ३१ ॥
धर्मजन्मा तत कर्म निर्मायाहर्मुखोचितम् ।
सभा स भासुरा पौरैर्भूपैश्वापाक्षवेदिमि ॥ ३२ ॥

तत्र चित्रीयमाणेष्वनल्पचतुरिमजल्पाकेषु सभशिल्पेषु घ्श् परिकल्पयत प्रजाघ्श निकषा मूर्ते तृतीयगुण इव दिविषघ्षभ-


प्रचारायेत्यर्थ । मघवा इन्द्र आदि येषा ते देवा इन्द्रग्न्यादय तेषा मम भावस्य खीयत्वस्य गोचरा विषया ककुभ दिश पुनविभेजु । इयमैन्द्री इय माग्नेयी इत्यादिना विभागमकुर्वन्निल्यर्थ । पूर्व तमोभिस्तासामेकीभूतत्वादिति भाव । मञ्जुभाषिणी ॥ ३० ॥

अथेति । अथ् चन्द्रोदयानन्तरम् । उपकायामघितिश्ह्ठत वर्तमानस्येत्यर्थ । 'अधिशीङ्स्थासा कर्म ' इति दूतीया । अस्य घर्मराजस्य सदर्शनाय अनिश अविरत यथा आपतभ्दि आगच्छभ्दि अत्यन्त बाल्य्मित्रै सखिभि अशेष पौरैरेव किचित् कैक्ष्चित् । कतिभिरिति यावत् । अशेषि शिष्टम् । तया रजन्य राञ्या नाशेषि । तेषा बहुत्वादस्याक्ष्च परिमितत्वादिति भाव । किचिदिति र्इषदपीत्यर्थ । रात्रावपि योज्यम् । उभयत्र 'अव्ययादापूसुप ' इति तृतीयाया लुक् । अत्रोभययत्र प्राप्तस्य शेषीभवनस्य पौरमात्रे नियम नात्परिसख्यालकार

धर्मजन्मेति । तत प्रभाते धमाते यमात् जन्म यस्य स युधिष्टिर अहर्मुखे प्रात् उचित कर्तव्य क्रर्म स्त्रानसघ्यावन्दनादि निर्माय कुत्वा पौरै अक्षवेदिभि घूतविध्यागकुशलै भूपै राजभिक्ष्च। भासुरा समा धूतशाला आप प्राप्त वान् । पौरैर्भूपैरक्षवेदिभिक्ष्चेति वा योजना । 'अक्षदेविभि' इति पाठे अक्षैपाशकै दीव्यन्ति क्त्रीडन्तीत्यक्षदेविभिरित्युक्त्तैव योजना यत्तु ' चापाक्षदीक्षिभि' इति पाठे ' आऋत्या चापरूपाक्षमालाविहारिभि' इति नृसिहव्याख्यानम्, प्रकृतासगते तत्तस्यैवाशास्यम् ॥३२॥

तत्रेति । तत्र सभाया अनल्पाना मह्ता चतुरिम्णा जल्पाकेषु प्रख्यापकेषु। तन्निधानेष्वित्ति यावत् । 'स्याज्जल्पकस्तु वाचाल' इत्यमर । अत एव चित्रीयमाणेषु आश्चर्यकरेषु। 'नमो वरिवश्चित्रड क्यच्' इति क्यजन्ताल्ल् ट शानच् । 'क्यचि च ' इतीत्वम् । सभाया आस्थानमण्डपस्य शिम्पेषु निर्माणविशिषेषु ध्श परिकल्पयत प्रसारयत । तानि तानि शिल्पचातुर्याणि पश्यत इत्यर्थ। प्रञाघ्श निकषा धूतराष्ट्रस्य समीपे । 'अभित परित-' इत्यादिना द्वितीया । मूर्ते शरीरधारिणि तृतीये गुणे तमसीव् स्थित इत्युतत्रेक्षा । दिविषघ्षमस्य इन्द्रस्य या नीलघ्षद् नीलरन्नानि तन्मये आसने पीठे निषीदत उपविशत । अमुष्य


१ 'बाल्' इति पाठ २ ' भूय प्रापाक्षदेविभि' इति पाठ ३ 'चारिम्' इति पाठ ४ 'इश्' इति पाठ ५ 'गुण इव तृतीये ' इति पाठ

नीलदृषदासने निषीदतोऽनुष्य कुरुकुलप्रदीपस्य प्रतीप निविश- मान शकुनि स्थानाद्धशयितु साक्षात्कृतसनिधी रिक्तमध्यमवर्णया तदीयाभिख्यया बाच्यो ग्रहविशेष इव प्रासङ्गिकेन पथा दुरोदर- विहारेऽवतारसचिरमभिरोचयामास ।

अथ सदसि महत्या चाज्ञयासौ नियत्या
सुमतिमपि विमुह्थ धूतमार्गे प्रवृत्तम् ।
बहुषु जनपदेषु प्राप्नुवत्सु ग्ख्हत्व
सपदि सुबलसूनुर्धर्मसूनु विजिग्ये ॥ ३३ ॥
एकेन यत्सुबलभूर्युगपद्रहीतु-
मक्षेण सर्वविषयान्नृपतेरशक्नोत् ।


कुरुकुलप्रदीपस्य धर्मराजस्य प्रतीप अभिमुख प्रतिकूल यथा तथा निविश- मान उपविशन् प्रविशश्च स्थानात् ऐश्वर्यात् भ्रशयितु च्यावयितु साक्षात् मूर्तीभूत भूय कृत सानिधि समीपवर्तिख येन स रिक्त अन्य मध्यमवर्ण कुकार यस्या तया तदीयया शकुनिशब्दसबन्धिन्या अभिख्यया नाम्ना । कुकारशून्येन ' शनिरितिसज्ञाशब्देनेति यावत् । वाच्य प्रतिपाद्य प्रहविशेष शनैश्चर इव स्थित इवेत्युत्प्रेक्षा । शकुनि दुर्योधनमातुल प्रासङ्गिकेन पथा । तत्तत्प्र- स्तावपारम्पर्येण दुरोदरविहारे धूतक्रीडाया अवतारं प्रवेश अचिर सत्वर अभि- रोचयामास । तदभिलाष जनयामासेत्यर्थ ।

अथेति । अथ अनन्तर महत्या सदसि सभायाम् । ‘स्त्रीनपुसकयो सद' इत्यनुशासनात्सद शब्दस्य स्त्रीत्वम् । असौ सुबलसूनु शकुनि शोभना कर्तव्या- कर्तव्यकोविदा मति बुद्धि यस्य तथोक्तमपि नियत्या दैवस्य आज्ञया गत्या विमुहा मौढय प्राप्य धूतमार्गे दुरोदरविहारे प्रवृत्त वर्मसूनु युधिष्ठिर बहुषु जनपदेषु नानादेशेषु ग्लहत्व पणच प्राप्नुवत्सु । पणकृतेष्वित्यर्थ । सपदि द्वैत विजिग्ये जितवान् । जयते क्र्तरि लिट् । ‘सँल्लिटोर्जे ’ इति कुखम् । यद्वा ‘धर्मसूनु विमोहा’ इति पाठमाश्रित्य योज्यम् । अत्र जनपदानामेव कर्मलम् । दुर्लल्या दैवगतिरिति भाव । मालिनी ॥ ३३ ॥

एकेनेति । सुबलभू शकुनि एकेन अक्षेण पाशकेन इन्द्रियेण च। ‘अक्ष रथाङ्गे सेनाया पाशकेन्द्रिययोरपि” इति विश्व । नृपते युधिष्ठिरस्य सब- न्धिन सर्वान्विषयान् देशान् शब्दादीश्च । युगपत् एकदा ग्रहीतु स्वीकर्तु ज्ञातु च अशक्नोत् समर्थोऽभूदिति यत् । ‘विषयो देशशब्दाद्यो' इति विश्व । अस्मादे काक्षेणैकदा सर्वविषयग्रहणात् पर अन्यत् वस्तु परमाद्भुतेति यद्वाचक पद


१ ‘सनिधिरमध्यम’ इति पाठ २ वाच्य इब ग्रहविशेष’ इति पाठ

३ ‘अचिरात्' इति पाठ ४ ‘अनुज्ञया’ इति पाठ ५ ‘प्राप्तवत्सु' इति पाठ

अस्मात्परं जगति वाच्यतयाभ्युपेत्य
तिष्ठेत कि तु परमाद्भुतवाचकाय ॥ ३४ ॥
प्रतिदेवनमेवमेव भूषा प्रचुरान्रत्नचयाश्च हेमराशीन् ।
सहजान्सह जाययास्य जित्वा स तु गान्धारपतिर्जगर्ज हर्षात् ॥ ३५ ॥
तत्रान्तरे
घटीचेटी नोऽभूद्हुपतिवधूटी द्रुपदजा
वराकी तामत्रानय परिषदीत्यग्रजगिरम् ।
हरन्द्वैतीयीक सुबलतनयासूनुषु जवा-
त्समुत्तस्थौ साक्षादवनिमवतीर्णो यम इव ॥ ३६ ॥


तस्मै वाच्यतया अर्थत्वेन अभ्युपेत्य आगत्य तिष्ठेत वर्तेत किम् । न तिष्ठेदेने- त्यर्थ । केचित्तु ‘पर आ अद्भुत-' इति छित्वा ‘आ’ इति यत् अद्भुतस्य वाचक तस्मै पर अत्यन्त वाच्यतयेत्यर्थ । ‘आकार सर्चगे भाव ईषदर्थे च विस्मये’ इति विश्व । अद्भुतमपश्यता शृण्वता वा। आ इत्याक्ष्चर्याभिलापकशब्दोच्चारण प्रसि- द्वामित्याहु । तत्र पुनरुक्तिवारणाय परशब्दस्यात्यन्तिकत्वार्थवर्णनेऽपि तस्याव- सान एवान्वयात्प्रकृतासगति । बहुतरचतुरङ्गबलेन चिरेणाप्यसाध्यस्य युधि- ष्ठिरसर्वदेशापहारस्य एकाक्षेण पञ्चभिरपीन्द्रियैर्युगपदसभाविन शब्दादिपञ्चक ज्ञानस्यैकेन्द्रियेण वासपादनरूपस्य परमत्वस्य अद्भुत एवान्वयस्य प्रन्थकाराभिम- तत्वादिति सुधीभिरालोचनीयम् ॥ ३४ ॥

प्रतिदेवनमिति । स गान्धारपति शकुनिस्तु देवने देवने प्रतिदेवन प्रत्य क्षक्त्रीडायाम् । वीप्सायामव्ययीभाव । एव उक्तप्रकारेण अस्य वर्मराजस्य भूषा भूष णानि प्रचुरान् बहुलान् रत्नाना चयान् राशीन् हैम्ना राशीन् जायया द्रौपद्या सह सहजान् भीमादींश्च जित्वा हर्षाज्जगर्ज सिंहनाद चत्रेक् । औपच्छन्दसिकम् ॥ ३५ ॥

तत्रान्तरे । इत्युत्तरेणान्वय ॥ घटीति । तत्र तस्मिनन्तरे युधिष्ठिरसर्वस्वजयकाले बहूना पतीना वधूटी भार्या द्रुपदजा द्रौपदी न अस्माक घटीचेटी जलकुम्भाहरणदासी अभूत् । घटीचेटीनामेव बहुपतित्वात्तथोक्तम् । वराकीं तुच्छा ता द्रौपदीम् अत्र परि- षदि एतत्सभाया आनय प्रापय । इति उक्तप्रकारा अग्रजस्य दुर्योधनस्य गिर वाक्य हरन् गृहण्न् । तदाज्ञा वहृन्निति यावत् । अत एव अवनिं भूमिं अवतीर्ण प्राप्त साक्षात् प्रत्यक्ष यम इव स्थित सुबलतनयाया गान्धार्या सूनुषु द्वितीय एव दैतीयीक दु शासन । ‘तीयादिककू स्वार्थे वा वाच्य ’ इतीकक् । जवात्समुत्तस्थौ समुत्थितवान् । द्रौपद्यानयनायेति शेष । शिखरिणी ॥ ३६ ॥


१ ‘‘रत्नमयाक्ष्च’ इति पाठ २ “कोशान्’ इति पाठ ३ ‘तत्रान्तरे’ इति नास्ति

क्कचित् ४ ’धरणिम्’ इति पाठ

ध्ष्टवा भिया सदसि धावनमाचरन्त्या
कैश्ये चकार स कराङ्गुलिमानताङ्गया ।
वक्षोरुहेषु च महीपपुरध्रिवर्गा
नासाग्रसीम्नि सुधियश्च नदीसुताद्या ॥ ३७ ॥

तत्र स दुर्मेधा बलवदाकर्षणोभ्दिदुराणि स्वेदपृषन्तीव भूषाजाल- कमुक्ताफ़लानि धारयन्त्याश्चिकुरभारात्करतलनिष्पीडननिर्गलिता कालिमाधारामिव निर्भरकुवलयगर्भकमाल्यरसझरीमक्षुभि सह वर्ष- न्त्यास्तस्या पातिव्रत्यलक्ष्मीनिवासस्फटिकप्राकारमिव दुकूलमप्या- हर्तु प्रवतेत ॥

तादृक्षे समुपस्थिते परिभवे सभ्येषु वाचयमे-
ष्वाध्यायत्सु विधेर्बल स्वदायितेष्वन्येष्वशक्तेष्वपि ।
निश्चित्यार्तिमता गति यदुपति नीव्या करौ कुर्वती
सा चक्रन्द तदोच्चकैरिहें हरे त्रायस्ख हा मामिति ॥ ३८ ॥


दृष्टवेति । दृष्टवा त आगत वीक्ष्य भिया भयेन सदसि सभाया धावन इतस्तत पलायन आचरन्त्या कुर्वन्त्या आनताङ्गया द्रौपद्या कैश्ये केशपाशे स दु शा- सन कराङ्गुलिं चकार । कराग्रेण वेणी गृहीतवानित्यथे महीपस्य धृतराष्ट्रस्य पुरध्रिवर्गा अन्त पुरस्त्रीसधा वक्षोरुहेषु कुचेषु कराइलिं चत्रुक् । दु खादिति भाव । नदीसुताद्य भीष्मादय सुधिय सज्जनाश्च नासाया नासिकाया अश्र- सीम्नि अग्रदेशे कराङ्गुलि चत्रुक् । अहो दुर्लब्यता दैवस्येत्याक्ष्चर्यादिति भाव

॥३७॥

तत्रेति । तत्र सभाया दुष्टा मेधा बुद्धिर्यस्य तथोक्त दुर्मेधा । 'नित्यमसि च्प्रजामेधयो’ इत्यसिञ्चू । स दु शासन बलवत् दृढ आकर्षणेन उभ्दिदुराणि अछुरितानि स्वेदस्य पृषन्ति बिन्दूनि इव स्थितानि भूषाया जालकस्य मुक्ता- फलानि धारयन्त्या चिकुरभारात् केशपाशात् करतलेन निष्पीडनात् निर्गलिता कालिन्न नैस्यस्य धारामिव स्थिता निर्भराणि सान्द्राणि कुवलयानि गर्भे मध्ये यस्य तस्य तादृशगर्भस्य । तन्मयस्वेत्यर्थं । शैषिक कप् । माल्यस्य रसझरीं मकरन्दधारा अक्षुभि सह वर्षन्त्या तस्या द्रौपद्या पातिव्रत्यलक्ष्म्या यो निवास गृह तस्य स्फटिकमय प्राकारमिव स्थित दुकूल धवलाशुक आहर्तुं आक्रडु प्रावर्तत उपत्रक्न्तवान् । उत्प्रेक्षात्रयसृष्टि ॥

तादृक्ष इति । सा द्रौपदी तादृक्षे तथाविधे परिभवे अवमाने समुपस्थिते प्राप्ते सति सभ्येषु भीष्मादिषु सभाजनेषु वाचयमेषु तूष्णींभवत्सु सत्सु । धर्म-


१ ‘वगों’ इति पाठ २ ‘आकषणभयोद्विदु' इति पाठ ३ ‘जालक' इति नास्ति कचित् ४ 'भरात्’ इति पाठ ५ ‘अपहर्तुम्' इति पाठ ६ ‘तमुच्चकै

इति पाठ ७ ‘यदुपते ’ इति पाठ

तस्य सभाया ह्रियमाणवस्रात्तन्व्या नितम्बात्सहसाविरासीत्
कसारिकारुण्यपय पयोधे कल्लोलमालेव दुकूलपङ्क्ति ॥ ३९ ॥
हृते हृते वाससि हृद्यरूप वासोऽन्तर यद्ववृधे वराङ्गया ।
नरस्य तेनैव न कस्य तत्र चित्तस्य नाव्योऽजनि चित्रपूर ॥ ४० ॥
अदृश्यस्यापहारेऽपि वार्धितानेकवासस ।
अम्बरप्रायता तस्या मध्यस्योभयथाप्यभूत् ॥ ४१ ॥


सौक्ष्म्यस्य निर्धारणाशक्तयेति भाव । खदयितेषु युधिष्ठिरादिषु विधे दैवस्य बल दुर्लथमहिमान आध्यायत्यु चिन्तयत्सु सत्सु । ‘स्याश्चिन्ता स्वृतिराध्यानम्’ इत्यमर । अन्येषु उदासीनेषु अशक्तेषु सत्सु । यदुपतिं श्रीकृष्ण आर्तिमता दु खवता गतिं परायण निश्चिस्य । नीव्या वस्त्रग्रन्थौ करौ द्वावपि कुर्वती । करा भ्या नीवी सगृहन्ती सतीत्यर्थ । इह अस्मिन् अवमानसमये हे हरे, मा त्रायख रक्ष । हा इति खेदे । इति उक्तप्रकार तदा उच्चकै गलितकण्ठ यथा तथा चक्रन्द रुरोद । शार्दूलविक्रीडितम् ३८

तस्या इति । अथ सभाया हियमाण आकृष्यमाण वस्त्र यस्मात्तस्मात्तस्या श्रीकृष्ण शरण प्रपन्नया तन्व्या द्रौपद्या नितम्बात् । कसारे श्रीकृष्णस्य कारण्यमेव पय पयोधि क्षीराब्धि तस्य कल्लोलाना महातरङ्गणा माला पहूि रिव स्थितेत्युत्प्रेक्षा । दुकूलाना क्षौमवस्त्राणा पटिक्त सहसा सत्वरम् । हरिस्म रणक्षण एवेति यावत् । आविरासीत् प्रादुर्बभूव । प्रसन्ने भगवति कि दुर्लभाभिति भाव । इन्द्रवज्ञा ॥ ३९ ॥

हृत इति । यत् यस्मात् वराङ्गया द्रौपद्या वाससि वस्त्रे एकैकस्मिन् हृते हृते सति । वीप्साया द्विर्भाव । हृद्यरूप वासोऽन्तर अन्यद्वास ववृधे आवि। र्बभूव । तेन कारणेन प्रत्यपहार वस्त्रान्तराविर्भावरूपेण चित्रपूर आश्चर्यंरस प्रवाह तत्र सभाया कस्य नरस्य सबन्धिनश्चित्तस्य नावा तार्यं नाव्य अगाध ताजनि नाभूत् । सर्वस्याप्यजन्येव सर्वेऽप्यस्याश्चर्यान्विता बभूवुरित्यर्थ ॥ ४० ॥

अदृश्यस्येति । अदृश्यस्य निसर्गत सौक्ष्म्येण द्रष्टुमयोग्यस्यापहारे वस्त्रा- णामपकर्षणे सत्यपि वधितानि हरिकरुणयाविर्भूतानि अनेकानि वासासि यस्य तथोक्तस्य तस्या द्रौपद्या मध्यस्य उभयथा निसर्गादृश्यत्वेन अनेकवासोवर्धनेन च द्विधापि अम्बरप्रायता आकाशसाम्य अम्बराणा वस्त्राणा प्रायो बाहुल्य यस्मिन् तस्य भाव तत्ता । बहुवस्त्रवत्त्व चेत्यर्थे । अभूत् आसीत् 'अम्बर व्योम्नि वाससि, ‘प्रायो वयसि बाहुल्ये साम्ये निरशनव्रते’ इत्यमरविश्वप्रकाशौ । सता मानभङ्गाय दुरात्मभिश्चिन्तित दैवेन भज्यत इत्यत्र इदमेव साक्षि । यद्रौ- पदीमध्यदिदृक्षुणा दु शासनेन कृत द्रौपद्या वस्त्रापहरण दैवेन भग्नामिति । ‘तस्य इति मध्यविशेषणखेन पाठान्तर व्यर्थविशेषणत्वेनोपेक्ष्यम् । अत्रादृश्यत्वस्त्रप्रा चुर्ययोर्विशेषणगत्या अम्बरप्रायत्व प्रति हेतुत्वात्पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गम् । अस्य


१ ‘नव्यो' इति पाठ २ ‘चित्रकूट ’ इति पाठ ३ ‘तस्य’ इति पाठ

चेलानि कर्षश्चिरमन्धसूनुस्तस्यास्तु नग्नकरण स नाभूत् ।
क्षमात्स्खलित्वा धरणौ पतन्सन्दन्तावलेरेव जनव्रजानाम् ॥ ४२ ॥

अथ तथाभूतपरुषयोषाभिषङ्गरोषङ्गरोषकलुषेण पृषदश्वजनुषा परिषदि भीषणमेव बभाषे ।

उरसि स्खलदूष्मल भृगाक्ष्या समितावस्रमिद् यथाहमक्ष्णा ।
द्विषत कचकर्षिणोऽप्यमुष्या रसनेनानुभवेयमेवमेव ॥ ४३ ॥

कि च सरसीव चलत्कबन्धबन्धुरे समराजिरे तामरसच्छदानिव शतमपि विमतानेतान्हेमन्त इवाह धार्तराष्ट्रशब्दशेषा महागदापत्ति गमयिष्यामीति ॥ ।


वस्राकाशयोर्बाहुल्यसाम्ययोश्च भेदेऽपि श्लेषभित्तिफया भेदाध्यवसायादतिशयो क्तिभेदद्वयेन ससृष्टि ॥ ४१ ॥

चेलानीति । स अन्धसूनु दुशासन चेलानि द्रौपद्या वस्त्राणि चिर कर्षन् सन् तस्या द्रौपद्या नग्नकरण विवस्त्रत्वकारी नाभूत् । कितु श्रमात् वस्त्राप कर्षणजन्यात् स्खलिया सखीभ्य वरौ भुवि पतन् सन् जनम्नजाना जनसघाना दन्तानामावले पक्तेरेव नग्नकरणोऽभूत् । त वीक्ष्य पतित विवृतदन्तपङ्कि जह- सुर्जना इत्यर्थ । अत्र द्रौपदीजनदन्तावल्यो प्रसक्तस्य नग्नीकरणस्य जनद- न्तावल्यामेव नियमनात्परिसख्यालकार ॥ ४२ ॥

अथेति । अथ तथाभूतेन तादृशेन। ‘भूत पिशाचे सादृश्येऽपि’ इति विश्व । परुषेण क्त्रेरेण योषाया द्रौपद्या अभिषङ्गेण पराभवेन यो रोष तेन कलुषेण विकृतचित्तेन । पृषदश्वात् वायो जनु जन्म यस्य तेन भीमेन । परिषदि सभाया भीषण भयकर यथा तथा । एव वक्ष्यमाणप्रकारेण बभाषे । प्रतिज्ञातमित्यर्थं । भाषतेर्भावे लिट्। ‘पृषदश्वो गन्धवह ’,‘जनुर्जननजन्मानि’ इत्युभयत्राप्यमर ।

उरसीति । समितौ सभाया मृगाक्ष्या द्रौपद्य उरसि वक्षसि स्त्रलग्न पतत क्षुभ्यच्च ऊष्मल सतामातिरेकादत्युष्णम् । इद अत्र अश्रु अह अक्ष्णा लोचनेन यथा अन्वभव अपश्य एवमेव अमुष्य् द्रौपद्या कचहर्षिण द्विषत दु शासनस्यापि उरसि स्खलत् ऊष्मल अस्त्र शोणित रसनेन जिह्वया अनुभवे यम् । पिबेयमित्यर्थ । अत्र केवलप्रकृतश्लेष । ओपच्छन्दसिकम् ॥ ४३ ॥ किं चेति । कि च चलद्धि नृत्यद्धि कबन्धै नि शीर्षकलेवरै जलैश्च बन्धुरै विषमे सरसीव समराजिरे युद्धाङ्गणे विमतान् विरोधिन शत एतान् दुर्योधनादीन् तामरसस्य पञ्चस्य च्छदान् दलानिव अह हेमन्त ऋतुरिव । धार्तराष्ट्र इति शब्द नामपद शेष अवशिष्ट यस्या ताम् । महत्या गदया आपत्तिं आपदम्। अन्यत्र


१ ‘चैलानि’ इति पाठ २ ‘कर्षणो' इति पाठ ३ ‘विचलत्' इति पाठ

४ ‘च्छदानीव' इति पाठ ,

                                 
  तत्र सुत्राम्ण पुत्रोऽप्येव प्रतिजज्ञे ॥
  उत्सेकात्कृतहस्तालममुना गान्धारपुत्रीभुवा
    राधसूनुरसौ जहास सदसि ग्राम्प ब्रुवन्यत्तत् ।
  यस्य जात्वपि देहिनोऽभ्युदितता नैवाभिनिर्मुक्तता

   स्याता द्व अपि गाण्डिवो मम तु ता निद्राममु नेष्यति ॥ ४४ ॥
 इति तयोस्ताध्शेन वीरवादेन 'अयि, सुखमिहास्स्व' इति करा-

स्फालननिदर्शिते सेक्थिन्येव तव मृत्यु स्यादिति सुयोधन प्रति


महता गदेन रोगेण हिमरुपेण आपत्ति च । गमयिष्यामि प्रापयिष्यामि इति बभाष इति पूर्वेण सबन्ध । 'वार्तराष्ट्रोऽसिते हसे धृतराष्ट्रसुतेऽपि च','गदो भ्रातरि विष्णो स्यादामये चायुधे गदा' इत्युभतत्र विश्व । अनेकेवेयमुपमा श्लिष्टविशेषणा च ॥

 तत्रेति। तत्र तस्मिनेव समये सुत्राम्ण इन्द्रस्य पुत्र अर्जुनोऽपि एव

वक्ष्यमाणप्रकारेण प्रतिजज्ञे प्रतिज्ञातवान् । प्रतिपूर्वाज्जानाते कर्तरि लिट्॥

 उत्सेकादिति । असौ राधासूनु कर्ण अमुना गान्धारपुत्रीभुवा दुर्योधनेन

सह सदसि ग्राम्य असभ्य वाक्य ब्रुवन् सन् कृत हस्तम्या ताला शब्दविशेषा यस्मिस्तत्ततथा यत् यस्मात् जहास हसति स्म। तत कारणात् यस्या निद्राया देहिन जन्तो जातु कदाचिदपि अम्युदितता सूर्योदय अभिनिर्मुक्तता तदस्त मयश्च । द्वे अपि नैव स्याताम् । पुनर्बुध्द्स्य हि तयो प्रसक्तिरिति भाव । ता निद्रा दिर्घा । मृतिमिति यावत् । अमु राधासूनु मम गाण्डीवस्तु नेष्यति गम- यिष्यति इति प्रतिजजे इति पूर्वेण सबन्ध । 'सुप्ते यस्मिन्नस्तमेति सुप्ते यस्मितु देति च । अशुमानभिनिम्रुत्तोऽम्युदितश्च यथाक्रमम् ॥' इत्यमर । अत्र कर्ण निधनस्य ताध्शभङ्गथन्तरेण कथनात्पर्यायोत्तयलकार-'पर्यायोक्त तु गम्यस्य वचो भङ्गयन्तरेण यत्' इति लक्षणात् । शार्दूलविक्रीडीतम् ॥ ४४ ॥

 इतीति। इति उक्तप्रकारेण तयो भीमार्जुनयो ताहशेन तथाविधेन

वीरवादेन प्रतिज्ञावाक्येन अयि द्रोपदि, इह मम सक्थिनि सुख यथा तथा आस्ख उपविश । इति करस्य करतलस्य आस्फ़ालनेन सशब्द स्पर्शनेन निदर्शिते निर्दिष्टे सक्यिनि ऊरावेव तव मृत्यु मरण स्यात् भूयत् । इति उक्तप्रकारेण याज्ञसेन्या द्रौपधा सबन्धिना सुयोधन प्रति दुर्योधनमुद्दिरय शापेन च यद्भय तस्मात् आत्तगन्धाभ्या तिरस्कृतभ्या अन्धदपतिभ्या गान्धारिधृतराष्ट्राम्याम् । 'आत्त- गन्धोऽभिभूत स्यात्' इत्यमर ।पुरेव यथापुर घूतात्पूर्वमिव राज्य धूतनिर्जित प्रत्यर्प्य पुन समर्प्य हरिप्रस्य इन्द्रप्रस्य प्रति प्रस्थापित प्रेषित अय युधिष्टिर


१ 'यतत इति पाठ २ 'निर्मुक्तता' इति पाठ ३ 'अयि' इति नास्ति कचित् ४ 'आस्फ़ालितदर्शिते' इति पाठ ५ 'निजसबिथ येव' इति पाठ याज्ञसेन्या शापेन च भयात्तगन्धाभ्यामन्धदपतिभ्या यथापुर राज्य प्रत्यर्प्य हरिप्रस्थ प्रस्थापितो युधिष्ठिर पुनरपि कृतमन्त्रैरमित्रैरयमा- हूतमात्रोऽर्धपथादिधिना गलहस्तिकया विनिवर्तित इव तामेव सभा प्रत्यावर्तत ||

      भूताभिविष्ट इव बोधवता वरोऽपि
         भूयोऽपि धर्मतनय सह सौबलेन|
      आधत्त देवनविहारमनार्यजुष्ट्-
         माद्यक्षर विजहदेव पणोऽपि योऽभूत् || ४५ ||
    कितवे शकुनौ वशवदान्किरति स्वेन करेण पाशकान् |
    विजयेन सदा पुरस्कृतोऽप्यभवत्तेन स पृष्ठत कृत || ४६ ||


कृत मन्त्र आलोचन एव निकृता एते नास्मान् क्षमन्ते तत्पुनर्द्यूतेन वन नेष्याम इत्याकरक यैस्तैरमित्रै शत्रुभि दुर्योधनादिभि पुनरप्याहूतमात्र आकारित सन्नेव | न किविदालोचयन्नेव सन्निति यावत् | विधिना दैवेन(कर्त्रा) गले कण्ठे हस्त निक्षिप्य चोदनात्मिका चेष्टा गलहस्तिका तया(करणेन)अर्धपथात् निवर्तित प्रत्यावर्तित इवेत्युय्प्रेक्षा|तामेव सभा द्यूतशाला प्रत्या वर्तते पुनरागतवान् | अत्र भयात्तगन्धताया विशेषणगत्या राज्यप्रत्यर्पणहे तुत्वात् पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गम्| उत्प्रेक्षया ससृज्यते | अन्धदपतीभ्यामित्यत्र गान्धार्यन्वस्य पत्युर्भावमनुसरन्ती पट्टेनाक्षिणी पिधाय यावज्जीवमन्ध्या बभूवेति पौराणिकी कथानुसधेया||

  भूतेति|बोधवता र्क्तव्यार्क्तव्यकोविदाना मध्ये वर श्रेष्ठोऽपि वर्मत नय भूतेन पिशाचेन अभिविष्ट उन्मादित इव भूय पुनरपि सौबलेन शकुनिना सह अनार्यै खलै जुष्ट सेवितम् | आयैंर्जुष्ट न भवतीति वा | देवनविहारं अक्षक्रीडा आधत्त चक्रे|यो देवनविहार एव आद्यक्षर देकार विजहत् त्यजन् सन् | 'नाभ्यस्ताच्छतु' इति नुमभाव | पण ग्लहोऽपि वनविहाररूप अभूत् | त देव नविहारमिति सबन्ध | वाच्यवाचकयोभेदाभिमानान्नावाच्यवचनदोष || ४५ ||
  कितव इति | कितवे अक्षविधानिपुणे शकुनौ वशवदान् स्वाघीनान् पाशकान् अक्षान् स्वेन स्वीयेन करेण किरति प्रचारयति सति विजयेन जयेन अर्जुनेन चा सदा पुरस्कृत अग्रे क्रुतोऽपि पूजितश्च सन्निति च | स धर्म राज तेन विजयेन पृष्ठत कृत पराजित अवमानितश्च अभवत् | विरोधाभास |

वैतालीयम् || ४६ ||


१ 'आहूतमाश्रोऽयम्' इति पाठ २ 'निवर्तित' इति पाठ ३ 'आद्याक्षरम्' इति पाठ ४ 'स' इति पाठ ।

उत्थायाथ क्षितीन्द्र क्षणमपि धरणौ स्थातुमस्यामयुक्त
प्रत्यर्थिस्वीकृतायामिति सह सहजै सत्यसध सजानि ।
पाणौ क्षत्तुर्निधाय प्रसुवमतितरामन्तरुत्तप्यमाना
पद्भ्या प्रापदूनानि व्यथितहृदमुचत्पौरलोकस्तु दृग्भ्याम् ॥ ४७ ॥
कान्तारवर्त्भनि मृगा पुरतो निषण्णा
शान्ताकृते सधनुषोऽपि निषङ्गिणोऽपि ।
उत्थाय तस्य पटुमर्मरचारु चीर
रोमन्थलोलचिबुकेन मुखेन जिघ्रु ॥ ४८ ॥
परागपूर्णे पथि तस्य पादरेखा घटस्य प्रतिमा मनोज्ञा ।
भक्तयोपनीता वनदेवताभि पाद्योदकुम्भा इव जाग्रति स्म ॥ ४९ ॥


उत्थायेति । अथ पराजयानन्तर सत्यसध तथ्यप्रतिज्ञ अत एव क्षितीन्द्र धर्मराज प्रत्यर्थिभि शत्रुभि खीकृताया अर्थिन अर्थिन प्रत्यथि खीयत्वेन कृता यामिति च । अस्या धरणौ । राज्य इत्यर्थ । क्षणमपि स्थातु अयुक्तम् । इत्या लोच्येति शेष । उत्थाय अन्त मनसि अतित्तरा भृश उत्तप्यमाना खिद्यमाना प्रसुव मातरं क्षत्तु विदुरस्य पाणौ निधाय हस्ते समर्प्थ सजानि सभार्य सन् सहजै सोदरैर्भीमादिभि सह पभ्धा पादाभ्याम् । पादाचारेणेति यावत् । वनानि अरण्यानि प्रापत् प्राप्तवान् । व्यथित दु खित हृत् मन यस्य स पौर लोक पुरजनस्तु दृग्भ्या वनानि अक्ष्रुजलानि अमुचत् । दु खाद्रुवरोदेत्यर्थ । आप्नोते कर्तरि लुड्। स्रग्वरा ॥ ४७ ॥

कान्तारेति । कान्तारवर्त्मनि अरण्यमार्गे पुरत अग्रे निषण्णा उपविष्टा मृगा हरिणा उत्थाय सधनुषोऽपि निषङ्गोऽस्यास्तीति निषङ्गिणोऽपि शान्ता शमप्रधाना आकृति आकार यस्य तस्य धर्मराजस्य चीर वल्कल रोमन्थेन चर्वितचर्वणेन लोल चिबुक ओष्ठाधोभागो यस्य तेन मुखेन वक्त्रेण पटुना स्फुटेन मर्मरेण शब्देन चारु रमणीय यथा तथा जिघ्रु चुचुम्बु । जिघ्रते क्र्तरि लिट् । ‘अथ मर्मर । खनिते वस्त्रपर्णानाम्' इत्यमर । अत्र शान्ताकृति- त्वस्य विशेषणगत्या चुम्बनहेतुत्वात्पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गम् ॥ ४८ ॥

परागेति । परागेण मृदुरजसा पूर्णे पथि मागें आरण्यके घटस्य प्रतिमा सदृश्य मनोज्ञा रमणीया तस्य धर्मराजस्य पादयो रेखा कलशरेखा वन देवताभि भत्या उपनीता पाद्यस्य पादोदकस्य उदकुम्भा जलघटा इवेति तादर्घ्थे षष्ठीसमास । ‘मन्थोदक-' इत्यादिना उदकशब्दस्य उदादेश । जाश्रति स्स रेजु । उत्प्रेक्षा ॥ ४९ ।


१ ‘न युक्तम्’ इति पाठ २ ‘देवु” इति पाठ ३ सीमनि’ इति पाठ

त्रमेण त सजानय विलङ्चय विविधानि विपिनानि जह्नमुनिकर्ण- शष्कुलीपथबशेन शिक्षितैर्गतिविशेषैरिव गभीरैरावर्तैरुपासिकजन- ताहृतानि ससारचक्राणीव दर्शयन्तीं कोकनदवदनोदितैरिव कोक- कुटुम्बकूजितै कुमारस्य देवत्रतस्य क्रुशल पृच्छन्तीमिव भागीरथी पुरस्कृत्य तत्र ता निशीथिनी पश्चाच्चक्त्रु ।

अपरेयुरतिमात्रबुभुक्षितानुयात्रिकसत्रिजनपरित्राणाय पवित्रै स्तोत्रै प्रसेदुषा चित्रभानुना दत्तमक्षय्यमन्नपात्रमादाय ते कलत्रे निदधु ।


क्रमेणेति । समाना एफा जाया येषा ते सजानय ते पाण्डवा विविवानि विपिनानि वनानि क्रमेण विलङ्घय अतिक्रम्य । जडोर्नाम मुने कर्ण शष्कुलीव। तस्या पन्था कुटिलमार्ग तद्वशेन । तत्र सचारबलेनेत्यर्थं । शिक्षितै अभ्यस्तै गतिविशेषे चक्रगमनैरिव स्थितै गभीरै निम्नै आर्वौ भ्रमिभि । तदूथाजेनेवे त्यर्थ । उपासिकाया आत्मसेविकाया जनताया जनसमूहात् । 'ग्रामजन-' इत्यादिना समूहार्थे तल् । आहृतानि उपाकृष्टानि ससाराण्येव चकाणि दर्शयन्ती मिप स्थिता कोफ्नद रक्ताब्जमेव वदन तस्य उदितै भाषितैरिव स्थितै तस्मा- दुदितै । ‘आविभूते ’ इति वा । अभिहित पाठ सुगन्ध । ‘रक्तम्बुजे कोकन दमू' इति नानार्थरत्नमालायाम् । कोककुटुम्बाना चक्रवाकमिथुनाना कूजितै शब्दै कुमारस्य स्वपुत्रस्य देवव्रतस्य भीष्मस्य कुशल पृच्छन्तीमिव स्थिताम् । भगी रयस्य नाम राजर्षेरपत्य भागीरथी गङ्गा पुरस्कृत्य अग्रे कृत्वा । तीर प्रप्येति यावत् । तत्र गङ्गातीरे ता निशीथिनी प्रथमा रात्रि पश्चाच्चक्त्रु नयन्ति स्म ॥

अपरेद्युरिति । अपरेधु परस्मिन्दिने ते पाण्डवा अतिमात्र अत्यन्त बुभुक्षिताना क्षुधिताना अनुयात्रिकाणा सहागन्तृणाम् । अनुयात्रा प्रयोजनमेषा-- मित्यर्थे ककू । सत्र कतुरेषामस्तीति सत्रिणा यज्वना जनाना परित्राणाय । बुभुक्षाशमनायेत्यर्थ । पवित्रै स्तोत्रै वैदिकै प्रसेदुषा प्रसन्नेन चित्रभानुना सूर्येण दत्त क्षेतु शक्य न भवतीत्यक्षरय अन्नपात्र आदाय कलत्रे निदधु । द्रौपधै समर्पयनित्वर्थ ॥


१ ‘सजानय’ इति नास्ति वचिव् २ ‘वनानि’ इति पाठ ३ शष्कु लिकापथेन' इति पाठ ४ ‘गम्भीरे’ इति पाठ ५ ‘उपासकजनादाहृतानि’ इति पाठ ६ ‘उदीरितै ' इति पाठ ७ ‘कुडम्बिनी’ इति पाठ ८ ‘कुशलमिव इति पाठ १ ‘इव’ इति नास्ति कचिद् १० ‘तत्र’ इति नास्ति कचित् ११. ‘ते’ इति नास्ति कचिद्

१५

वन तत काम्यकमेत्य तेषु वसत्सु भीमस्तु नियोdध्दुकामम् ।
किर्मीरसुग्र कुणपाशनेन्द्र क्षिप्र तदाहारदशामनैषीत् ॥ ५० ॥
ततश्चरन्दैतवने स सार्धु वध्या कद्ध्वालसतामबुद्धवा ।
मूलानि सर्वस्य शुभस्य भूपो मूलानि जग्राह मुनीन्द्रसघात् ॥ ५१ ॥
तत्राथ ते सत्यवतीसुतस्य पादारविन्दात्प्रविसृत्वरीभि ।
नखप्रभाभिर्नवपुष्पपर्रीङक्तीर्जटालताना जनयाबभूवु ॥ ५२ ॥
तस्मिन्कवौ तापसयूथनाथे स्वातीमथाजग्मुषि वासभूमिम् ।
तेषामतिक्षामतया युताना शुचाभिदेशेष्वतिवृष्टिरासीत् ॥ ५३ ॥


वनमिति । ततस्तेषु पाण्डवेषु काम्यक नाम वन अरण्य एत्य वसत्सु सत्सु भीमस्तु नियोध्दु बाहुयुद्ध कर्तु कामो यस्य त उग्र भयकर किर्मीरे नाम कुणप- शव अशन येषा तेषामिन्द्र राक्षसश्रेष्ठ तस्य राक्षसस्य आहार शव तस्य दशा मवस्था क्षिप्र आगमनक्षण एव अनैषीत्। अवधीदित्यर्थं ॥ ५० ॥

तत इति । स भूपो धर्मराज कदध्वनि कापथे । कण्टकशर्फ़रादिसकुलमाग इति यावत् । अलसता श्रम अबुदवा अविचार्य । महोदयहेतुत्वादिति भाव । वध्वा सार्व द्रौपद्या सह तत काम्यकवनात् चरन् निर्गच्छन् द्वैते नाम वने मुनीन्द्राणा सङ्घात् सर्वस्य शुभस्य मूलानि मुख्यकारणानि मूलानि कन्दान् जग्राह । आतिथ्य प्राप्तवानित्यर्थं ॥ ५१ ॥

तत्रेति । अथ ते पाण्डवा तत्र द्वैतवने सत्यवतीसुतस्य व्यासस्य पादार विन्द पादपद्ममिव तस्मात् प्रकर्षेण बिर्चरीभि प्रसरणशीलाभि । ‘इण्नशजि मतिभ्य व्करप्' इति व्करपि पित्वातुकू । नखाना प्रभाभि जटा एव लता तासा नया पुष्पाणा पङ्क्ती जनयाबभूवु जनयन्ति स्म । तत्पादयो प्रणेमुरि त्यर्थ । रूपकालकार ॥ ५२ ॥

तस्मिन्निति । अथ तापसयूथस्य मुनिवृन्दस्य नाथे तस्मिन् कवौ पण्डिते । ब्यास एव शुक इति श्लिष्टरूपकम् । ‘कवि काव्यकरे शुत्रेक् पण्डिते जलपक्षिणि’ इति विश्व । वासभूमि निजावासस्थानमेव स्वाती नक्षत्रविशेष प्रति आजग्मुषि प्राप्तवति सति । खातीनक्षत्रस्य तुलाराशिघटकत्वात् ‘तुलाधृषभयोर्मुगु’ इति शुक्रस्य तदधिपतित्वोतेश्च वासभूमिमित्युक्तम् । शुचा दु खेनैव अतिक्षामतया अनावृष्ट्या अतिकार्थेनेति च युताना सहिताना तेषा पाण्डवाना अक्षीण्येव देशा तेषु अतिपुष्टिरासीत् । स्वातीगते शुक इवातिदृष्टि’ इत्यादिप्रसिद्धेरिति भाव । आपदि बन्धुदर्शने महान्तोऽपि बाष्पायन्त इति परमार्थ । समस्तव- स्तुवर्ति सावयवरूपकम् । ‘खातीमथाजग्मुषि’ इत्येव पाठ । इवकारपाठस्तु प्रक्रान्तसावयवरूपकभङ्गापत्तेरुपेक्ष्य ॥ ५३ ॥


१ ‘किम्मीर' इति पाठ २ ‘चिरम्' इति पाठ ३ ‘पङ्झिम्’ इति पाठ

४ ‘इव' इति पाठ

 

प्रसृमरतनुभासा प्रावृषेण्यान्स मेघा-
न्दिशि दिशि विदधानो दीर्घदर्शी तदानीम् ।
कुरव इति महान्त शब्दमाबिभ्रतोऽपि
स्ववचननिपुणिम्ना तानशोकानकार्षीत् ॥ ५४ ॥
तस्मात्प्रतिश्रुतिरिति प्रतिपद्य विद्या-
मालिङ्गय धर्मतनयेन विसृज्यमान ।
पाथों हेिमाचलमगात्परमास्त्रमाप्तु
शभो कृपाजलनिधेश्चरणार्चनाभि ॥ ५५ ॥
यस्मिन्हिमानीभृति यक्षवृन्दमङ्गेषु सर्वेष्वपि म ञ्जुलेषु ।
नखपचोष्ण नलिनेक्षणानासुरोजमेवातितरामुपास्ते ॥ ५६ ॥


प्रसृमरेति । प्रद्युमरया परितो व्याप्नुबन्त्या तनो शरीरस्य भासा नील- कान्त्या प्रावृषि वर्षर्तौ जातान् प्रावृषेण्यान् । ‘प्रावृष एण्य ’ इत्येण्यप्रत्यय । मेधान् दिशि दिशि प्रतिदिशम् । वीप्साया द्विर्भाव । विदवान सपादयन् दीर्घ कालत्रयेऽपि निरपाय पश्यति आलोचयतीति दीर्घदर्शी स व्यास । कुत्सित यथा तथा रुवन्ति शब्दायन्त इति कुरव इति हेतो । कुरुत्वादिति यावत् । मृगय्वादित्वात्कु । गणपाठादन्तलोपो निपात्यते । महान्त शब्द रोदन कुरवेति सज्ञापद च आबिभ्रत वाचकत्वेन स्वीकुर्वतोऽपीति विरोध । दधानानपीत्या- भास । तान् पाण्डवान् वृक्षविशेषाश्च । खस्य स्वीयस्य वचनस्य वाक्यस्य का भूम्या सह रुदन्ति क्षान्त्या स्थैर्येण वा गर्जन्ति’ इति व्युत्पत्त्या भूसदृशक्षमावन्त तादृशस्थैर्यवन्तो वेति विवरणात्मकस्य ‘विपदि धैर्य- इत्याद्यापद्धर्मबोधकस्य च निपुणिन्ना कौशल्येन । पृथ्वादित्वादिमनिच् । अशोकान् शोकरहितान् तन्नामकम् क्षाश्च अकार्षीत् कृतवान् । रुदतस्तानाश्वासितवानित्यर्थ । मालिनीवृत्तम् ॥ ५४ ॥

तस्मादिति। पार्थोऽर्जुन तस्मात् व्यासात् प्रतिक्ष्रुतिरिति । तन्नाम्नीमित्यर्थ । विधा शैवी प्रतिपद्य लब्ध्वा धर्मतनयेन आलिङ्गय विसृज्यमान । अनुज्ञात सन्नित्यर्थ । कृपाजळनिधे शुभो चरणयो अर्चनाभि पूजाभि । यद्वा चरणा र्चनाभि कृपाजलनिधे दयमानात् शभो सदाशिवादिति वा। परमास्र पाशुपत आप्तु लब्घु हिमाचल हिमवन्त प्रत्यगात् गतवान् । अत्र पाशुपतास्त्रलाभशिव- चरणार्चनयो कार्यकारणयोर्दूयोरुक्तेर्हेत्वलकार ॥ ५५ ॥

यस्मिन्निति । हिमानी हिमसहति बिभर्तीति तस्मिन् शीतशैले यक्षाणा देवयोनिविशेषाणा वृन्द नलिनेक्षणाना कामिनीना सर्वेषु अखिलेष्वनेषु मकुलेषु मनोहरेषु सत्स्खपि । नखान् पचति कथयतीति नखपच उष्ण ऊष्मा यस्मिस्त-


१ “अस्मात्’ इति पाठ

 
यो वत्सतामेत्य वसुधराया निपीय रत्नावलिकान्तिपूरान्।
मन शिलावप्रझरीमिषेण दरीमुखैरुद्भिरतीव तृप्त ॥ ५७ ॥
आरोहतस्त तरसा समीरकिशोरक स्वेदजलाणुराजिम् ।
निपीय तस्याननपद्ममध्वीं द्विरेफभाव प्रकटीचकार ॥ ५८ ॥
शिवाख्ययोरेकतनुत्वकारण
त्रिलोकपित्रोर्महसोस्तपोवनम् ।
मिथोऽर्च्यमान मिथुनैस्तपस्विना
तथेच्छुभिस्तत्र ननाम पाण्डव ॥ ५९ ॥


थोक्तम् । मितनखे च' इति पचे खशि खित्वात् ‘अरुद्विषत्-' इत्यादिना मुम्। उरोज कुच अङ्गमेव अतितरा उपास्ते सेवते । शीतबाधाविधूननायेति भाव अत्र नखपचौष्ण्यस्य विशेषणगत्या कुचसेवनहेतुत्वात् पदार्थहेतुक काव्य लिङ्गम् ॥ ५६ ॥

य इति । यो हिमशैल वत्सता गोशिशुत्व एत्य स्वीकृत्य वसुवराया भूमे गोरूपधराया रत्नावलीना कान्तिपूरान् प्रभाप्रवाहान् भीरात्मकान् निपीय तृप्त सन् दर्य गुहा एव मुखानि तै मन शिला नाम वातु तन्मयीना वप्रझरीणा निर्झ राणा मिषेण व्याजेन उद्भिरतिवद्भण्डेन, परा .वेने राजनि राज दोषादन्तर्धानिताखिलजीवनैषधा ऋषिभि शस्त्र वेन तद्वजमन्थनेन नितात्पृ थोभयत्रस्ता गोरूपधरा भुव शैला हिमवन्त वत्स मेरु दोग्धार च कृ रत्ना- योषधीश्च दुद्रुह्ड" खजीवनसारानिति पौराणिकथात्रामुधेथा ॥ ५७ ॥ आरो हत इति । “त उक्तविशेषणविशिष्ट हिमशेल आरोहत तस्य अर्जु नस्य खेदजलस्य 'अणूना बिन्दूना राजिमेव आननस्यैव पद्मस्य माध्वी मकरन्न इति व्यस्तरूपकम् । वरसा द्रुत निपीय पीत्वा । अपहृत्येति यावत् । समीरकि शोरक तरुणमारुत झिरेफभाव भ्रमरत्वम् । भ्रमरस्येव रेफद्वथवत्पटवाच्यत्वमिति यावत् । समीरक्रिशोरक इति शब्दस्य रेफद्वयवत्वादिति भाव । प्रकटीचकार स्फुटीकृतवान् ॥ ५८ ॥

शिवेति । तत्र हिमशैले पाण्डव अजुन अयाणा लोकाना पित्रो जननी जनकयो शिवेति शिव इति च आख्या ययोस्तयो महसो तेजसो एका तनु ययो तयोर्भाव एकतनुत्व तस्य कारणम् । तप सिद्धिजनकत्वेनेति भाव । अतएव तथा शिवयोरिवात्मनोरपि तदेझतनुत्व भूयादितीच्छा येषा तै । तप खिन्यश्च तपस्विनश्च तपस्विन तेषा मिथुनै स्त्रीपुसै मिय रहसि अर्च्यमानं पूज्यमान तपोवन शिवाश्रमवन ननाम नमस्कृतवान् । हेतुरलकार । वशस्थ वृत्तम् ॥ ५९ ॥


१ ‘निपीत’ इति पाठ २ ‘नृप्त्या’ इति पाठ ३ ‘माध्वी’ इति पाठ

तत्र दर्भलमुष्टिमाहरन्सनिधास्यदृषभोपदामिव ।
चित्तमीशपदयो समादधत्तप्तुमारभत दुश्चर तप ॥ ६० ॥
चतुरस्तप स्थितिविशेषविधौ
चरण विधातुमखिलेन निजम् ।
स जुगुप्समान इव शत्रुजिते
प्रपदेन तिष्टति भुव स्म तले ॥ ६१ ॥
भानौ ललाटतपभानुजाले प्रविष्टदृष्टि परितस्तमग्नि ।
भूयोऽपि भोक्तु विपिन दिशेति प्रेम्णोपरुन्धन्निव दृश्यते स्म ॥ ६२॥
तपोविधौ स पावकेन सर्वदिक्षु वासवि-
स्तदा बभूव वेप्टितो धनजयत्वबान्धवात् ।


तत्रेति । तत्र शिवतपोवने पाण्डव सनिधास्यत शिवप्रसादसमये समीप गमिष्यत ऋष्भस्य हरवृषभस्य उपदा उपायनमिव स्थित दर्भदलाना कुशङ्कु राणा मुष्टिम् । मुष्टिमितदर्भानित्यर्थ । आहरन् दीक्षाङ्गत्वेन सपादयन्' सन् । क्रिच ईशस्य सदाशिवस्य पदयो चित्त समादधत् निवेशयन् सन् । ‘नाभ्यस्ता- च्छतु’ इति नुमूनिषेध । दुश्चर अनितरानुष्ठेय तप तप्तुम् । कर्तुमित्यर्थ । आरभत उपक्रान्तवान् । रभतेरापूर्त्रात्कर्तरि लट् । रथोद्धता ॥ ६० ॥

चतुर इति । तपस सबन्धिना स्थितिविशेषाणा आसनभेदाना विधौ अनुष्ठाने चतुर निपुण सोऽर्जुन शत्रुभिर्जिते भुवस्तले निज चरण अखिलेन यावत्प्रदेशेन विवातु क्र्तुम् । यावत्मद स्थापितुमित्यर्थ । जुगुप्समन कुत्सय- न्निवेत्युत्प्रेक्षा । प्रपदेन पादाग्रभागेन तिष्ठति स्म । पादाग्रेण भुवमालम्ब्य तप श्चचारेत्यर्थ । प्रमिताक्षरामृतम् ॥ ६१ ॥

भानाविति । ललाट तपतीति ललाटतप भानूना फिरणाना जाल पृन्द यस्य तस्मिन् । ‘असूर्यललाटयोर्ध्शितपो’ इति खशि खित्त्वान्मुम् । भानौ सूर्ये प्रविष्टा दृष्टि यस्य तथोक्त त परित । तस्य चतु पार्श्वेष्विष्वित्यर्थ । ‘अभित - परित -' इत्यादिना द्वितीया । अग्नि भूय पुनरपि भोक्तु भक्षितु विपिन अन्यद्वन दिश देहि इति प्रेम्णा स्नेहेन उपरुन्धन् आनृण्वान इवेत्युत्प्रेक्षा । दृश्यते स्म । लोकैरिति शेष । पञ्चाग्निमध्ये तपश्चचारेत्यर्थ ५ ६२ ॥ पञ्चन्निमयस्थितिं प्रकारान्तरेणोत्प्रेक्षते--तपोविधाविति । तदा वासबि इन्द्रपुत्र सोऽर्जुन तपस विवौ अनुणने धनजयत्वेन धनजय इत्येकनामक- त्वेन यद्वान्धव बन्धुत्व तस्मादिवेति गम्योत्प्रेक्षा । सर्वासु दिक्षु चतुर्षु पार्श्वेषु 'पावकेन अग्निना वेष्टित बभूव । अर्जुनस्तु हे अङ्ग हे दिनेश, भवान् त्व त


१ ‘निधातुम्’ इति पाठ

अजीजनत्तमङ्गराजमङ्ग वैरिण भवा-
नितीव रोषतो दिनेश एव चक्षुरक्षिपत् ॥ ६३ ॥
पाराशरिप्रापितमन्त्रभागैराराधयञ्शकरमन्तरङ्गे ।
साप्तापि चर्षीस्तपसा विजेतु सप्तत्वमाप स्वयमेक एव ॥ ६४ ॥
फलपर्णजलानिलाशनानि प्रविहाय क्त्रमशस्तपस्यतोऽस्य ।
विषयेषु न लोलता प्रपेदे विजयस्याक्षगुण कराम्र एव ॥ ६५ ॥


प्रसिद्ध वैरिण निसर्गतो विरोधिन अङ्गराज कर्ण अजीजनत् अजनय । जनेर्णि- जन्तात्कर्तरि लुडू । ‘णिश्रिद्रुस्त्रुभ्य कर्तरि चड्’ इति च्लेश्वडि ‘णेरनिटि’ इति अणिलोपे द्वित्वे सन्वद्भावेऽभ्यासस्येत्वे दीर्घ । ‘शेषे प्रथम ’ इति भवच्छब्द- प्रयोगास्प्रथमपुरुष । इत्युक्तप्रकारात् रोषत कोपादिवेत्युत्प्रेक्षा । दिनेशे सूर्य एव चक्षु दृष्टि अक्षिपत् निहितवान् । क्षिपते कर्तरि लड् । उत्प्रेक्षाद्वयस्य ससृष्टि । ‘अङ्गेत्यामन्त्रणेऽत्र्ययम्’ इत्यमर । पञ्चचामर वृत्तम्—‘लघुर्गुरुनिर- न्तर भवेञ्च पञ्चचामरम्” इति लक्षणात् ॥ ६३ ॥

पाराशरीति । सोऽर्जुन पराशरस्य मुनेरपत्येन पाराशरिणा व्यासेन प्रापि तस्य उपदिष्टस्य मन्त्रस्य प्रतिश्रुतिविद्याया भागै खण्डै सप्तभि अन्तरगे मनसि शकरं शमु आराधयन् ध्यायन् सन् । खयमेकोऽपि सनेव तपसा उक्तविधेन सप्तर्षीश्चापि मरीच्यादीन् विजेतुमिवेत्युत्प्रेक्षा । सप्तत्व सप्ताना भाव तया जटया सहितत्व च । आप प्राप्तवान् । ‘सप्तोदन्तो जटायुक्ते नान्त सख्या- न्तरे स्मृत ’ इति सारस्वत । उत्प्रेक्षाश्लेषसकीर्णो विरोधाभास ॥ ६४ ॥

फलेति । फलानि पर्णानि जलानि अनिलश्च तन्मयान्यशनानि कमश प्रविहाय । फलाशन कतिचिद्दिनानि कृत्वा तद्विहाय पर्णाशनमेव क्रमेण सर्वाण्य- पि त्यक्त्वेत्यर्थ । तपस्यत तप कुर्वत । ‘कर्मणो रोमन्थतपोभ्या वर्तिचरो ' इति क्यचि लट शश्रादेश । अस्य विजयस्य अर्जुनस्य अक्षाणा इन्द्रियाण गुण । खभाव इत्यर्थ । विषयेषु रूपादिषु विषये लोलता तृष्णा न प्रपेदे न प्राप । ‘विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिन ’ इत्यागमादिति भाव । कि त्वक्षगुण जपमालैव कराग्रे अग्रहस्ते लोलता चाञ्चल्य प्रपेदे । `लोलश्चलसतृ- क्ष्णयो' इत्यमर । अत्र श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायेनैक्यमापन्नस्येन्द्रियस्वभाव- जपमालाद्वयस्य सबन्धिन्या उक्तन्यायेनेक्यमापनायास्तृष्णाचाञ्चल्यद्वयात्मिकाया लोलताया विषयेषु कराग्ने चोभयत्र प्राप्तावेकत्र कराग्र एव नियमनात परिस रयालकार । भेदातिशयोक्तिद्वयोज्जीवित इति सफर । औपच्छन्दसिकम् ॥७५॥


१ ‘रोषित ’ इति पाठ २ 'पत्र’ इति पाठ ३ अक्षगण ’ इति पाठ

             
     तत्ताशेन तपसा तरुणेन्दुमोलि
     तन्वन्दयापरवश तनयो मद्योन ।
     पादाग्रमेव धरणो प्रणिधाय तस्ता-
    वुद्यम्य बाहुमुपरीव फलानि लिप्सु ॥ ६६ ॥
   निरुध्य वायु निभृत तपस्यत
   शिर समुत्था दशदिग्विसृत्वरी ।
   नटत्स्फुलिङगा नवधूमसतति
  स्वुटोचकारास्या धनजयामिधाम् ॥ ६७ ॥
 तस्याथ नारदमुखात्तपस प्रभाव
क्ष्रुत्वा हरस्त्रिजगतामधिपो दयालु ।


तदिति । मधोन इन्द्रस्य तनय अर्जुन तत्तदिव पष्यतीति तत्ताध्शेन । असध्शेनेत्यर्थ । तपमा तरुणेन्दु बालचन्द्र मौलौ शिरसि यस्य त साम्ब दयया परवश परावीन तन्वन् कुर्वन् सन् फलानि वाञ्छितार्यानेव चूतपनसा दीनीती लिष्टरूपकम् । लिप्सु ग्रहीतुमिच्छुरिवेत्युत्प्रेक्षा । लमे सन्नन्तादुप्र त्यय । 'सनिमीमा-' इत्यादिनाम्यास्या लोप । बाहु उपरि ऊर्ध्व उद्यम्य उध्दृत्य पादयोरग्रमेव चरणो प्रकर्षेण निवाय तस्थौ स्तिवान्। अत्र रुपकोत्यापितोत्प्रेक्षया चन्द्रचूडत्य फलपृक्षोपमाप्रतीतेरलकारेणालकारध्वनि ॥६६॥

निरुध्येति । वायु प्राण निभृत निश्चल निरुध्य तयपस्यत अस्य अर्जुनस्य शिरस समुत्था उत्थिता नटन्त स्फुलिङगा अग्रिकणा यस्या तयोक्ता दशसु दिक्षु विस्रुत्वरी व्यापनशीला नवा वूमस्य सतति पङ्क्ति धनजयेत्यमिघा सज्ञापद स्फुटीचकार् । अत्र धूमेनाग्नित्वनित्वनिश्चयादनुमानालकार । वनजयश ब्दश्लेषभित्तिका शब्दार्जुनाग्न्यभेदाध्यवसायातिशयोत्त्युज्जीवित इति तयो स कर। वशस्थवृत्तम् ॥ ६७ ॥

तस्येति । अथ त्रयाणा जगतामधिप दयालु भक्तवत्सल हरति स्वाश्त्रितसर्वानिष्टानिति हर सदाशिव-सदसि नारदस्य मुखात् वदनात् तस्य अर्जुनस्य सवन्धिन तपस प्रभाव शीर्षादग्न्युत्थानादिरूप माहात्म्य देव्या पार्वत्त्या (कर्त्र्या) हशा ध्क्सज्ञया (करणेन) सूचिता ज्ञापिता तस्य अर्जुनस्य दिध्क्षा द्रष्टुमिच्छा यस्य तथोत्त् सन् । देव्यास्तध्र्शनेच्छा च ज्ञात्वे त्यर्थ । सपदि अभिष्ट अर्जुनस्य वाञ्छित दित्सन् दातुमिच्छन् सन्नपि । ददाते


 
देव्या दृशा सदसि सूचिततद्दिदृक्षो-
र्दित्सन्नभीष्टमपि लुब्धकतामयासीत् ॥ ६८ ॥
हेरम्बगण्डमपङ्कविशेषकौ तौ
स्कन्दौपवाह्यशिखिपिच्छदकृतावचूडौ ।
भूषाधुनीतटतरुच्छदकृल्प्तवस्त्रौ
कोदण्डिनौ व्यरुचता कुहनाकिरातौ ॥ ६९ ॥
शबरत्वजुष परस्य पुस शशिखण्डान्नु शकारसविधानम् ।
भजति स्म तदा शिखण्डभाव भगवन्मस्तकभूषण यदेष ॥ ७० ॥


सनन्ताल्लट शत्रादेश । ‘सनिमीमा-' इत्यादिनाभ्यासलोप ।लुब्ध एव लुब्वक तस्य भावस्तत्ता ता लोभ शबररूप च । अयासीत् प्राप्तवान् । याते कर्तरि लुड । ‘लुब्धो मृगयुकांक्षिणो' इति विश्व । विरोधाभास ॥ ६८ ॥

हेरम्पेति । तौ देवीमहादेवौ हेरम्बस्य गजाननस्य गण्डयो कुम्भयो मदस्य पङ्कमयो विशेषक तिलक ययोस्तौ स्कन्दस्य औपवाह्य राज वाहन स चासौ शिखी मयूर तस्य पिच्छेन कृत अवचूड शिखभूषण ययो स्तौ । ‘राजवाह्यस्त्वैपवाह्य ’, शिखावल शिखी केकी’ इत्युभयत्राप्यमर । भूधाधुन्या शिरोभूषणगङ्गाया तटयोस्तरूणा छदै पणै कलृप्ते वस्त्रे ययोस्तौ कोदण्ड धनु अनयोरस्तीति कोदण्डिनौ कुहनाकिरातै मायया शबरदम्पती सन्तौ व्यरुचता रेजतु । स्वीयेनैव परिकरेण महतामभीष्टसिद्धि , न तु तत्र पराकाङ्क्षेति भाव ॥ ६९ ॥

शबरत्वेति । शबरख किरातभाव जुषते सेवत इति जुष । परस्य पुस परमपुरुषस्य शभो पबयोरभेदात् शस्य शकारस्य परख मुख्यत्वम् । प्राथम्ये नावस्थानमिति यावत् । तज्जुषत इति जुष पुस पुलिङ्गस्य परस्य । परेति भगवद्वाचकशब्दस्येत्यपि बोध्यम् । शशिखण्डात् चन्द्रशकलवाचकशशिखण्डश ब्दात् शकारस्य सविधान नु सघटनमभूत्किमित्युत्प्रेक्षा । यत् यस्मात् भगवत शभो मस्तके शिरसि भूषण एष शिखण्ड तदा शभो शबरभावधारणसमये शिखण्डस्य पिच्छावचूडस्य भाव शिखण्डत्र भजति स्म प्राप्तवान् । शशिखण्डे शिखण्डतामापन्ने तस्माद्विसृष्ट शकार शशिखण्डशब्दादिवृत्तित्वसस्कारेण परश ब्दस्याविभाग गत पबयोरभेदमुपजीव्य कुहनाकिरातभगवद्वाचक पुलिङ्ग शबरश-


१ ‘विशेषकाङ्कौ’ इति पाठ २ ‘विलासचूडौ’ इति पाठ ३ ‘भूषानदीतटरुह’ इति पाठ ४ ’वरस्य’ इति पाठ ५ ‘सनिधानम्’ इति पाठ

तदानीमेव रजतगिरिशिखरान्निर्गच्छन्तौ, किमेतदिति साशयि- कैरपि तदनुसरणोचितवेषरचनानुकूलै प्रमथकुलै परिवार्यमाणौ, समुच्चलितलाडूलमितस्ततो धावद्भिर्दूरश्रमविदारितवदनलम्बमा- नरसनाग्रनिपातिनीभि सृणिकाकणिकाभिर्वनपद्धति शुद्धतरी कुर्व- द्भिर्ध्ढतरश्वसितकम्पमानावयवैस्तेषु तेषु वनगुल्मेषु श्वापदानन्वि- ष्यान्विष्य हुकारमाचरद्भिर्विश्वनिगमविश्वकद्रुभिरविमुक्यमानपार्श्व-


ब्दमाविश्चकारेति समुदितमर्थान्तरम् । अत्र शशिखण्डस्य शिखण्डभावभजनेन हेतुना मायाशबरे शवर्णानुमानादनुमानाकार । वाच्यवाचकयोरभेदाध्यवसाय मूलातिशयोक्तयनुप्राणित इति तयोरङ्गाङ्गिभावेन सफर । औपच्छन्दसिकम् ॥ ७० ॥

तदानीमिति । तदानी किरातवेषधारणक्षण एव रजतगिरे कैलासस्य शिखरान्निर्गच्छन्तौ । एतत् भगवतो कैरातरूपधारण कि कुतो वा इति सशयाप न्नमानसै साशयिकैरपीत्यपि निश्चित्यैव कार्याणा कर्तव्यत्वेऽपि । कि वा भवतु भग वदनुसरणमेव परमो लाभ इति भक्तयतिशय पारिषदाना ध्वनयतीति ध्येयम् । ‘सशयमापन्न’ इति ठक् । ‘ठस्येक ’ इतीकादेश । तयो कपटशबरदपत्यो स्नुसरणे उचितस्य वेषस्य कैरातस्य रचनया निर्माणेन अनुकूलै । अन्यथा तै सुज्ञेयतया भगवति प्रातिकूल्यमेवेति भावः । प्रमथाना कुलै परिवार्यमाणौ । ‘परिचर्यमाणौ' इति पाठान्तरे पूज्यमानावित्यर्थ । सम्यक् उच्चलित उन्नमित लाङ्गूल यस्मिन् तयथा । इतस्तत धावद्भि दूर चारेण य क्ष्रमस्तेन विदारितात् विद्युतात् वदनात् वफात् लम्बमानाया रसनाया जिहाया अग्रात् निपाति- नीभि निपतनशीलाभि । ताच्छीलिको णिनि । सृणिकाया लालाजलस्य कणि- काभि । 'सृणिका स्यन्दिनी लाला' इत्यमर । वने पद्धति मार्ग शुद्धतरी कुर्वद्भि अतिपवित्रा कुर्वद्रि । अभूततद्भावे च्वि । दृढतरै अतिनिबिडै श्वसितै निश्वासै कम्पमाना अवयवा पार्श्वोदरादय येषा तै । तेषु तेषु वनगुल्मेषु कुञ्जेषु श्वापदान् मृगविशेषान् अन्विष्यान्विष्य । वीप्साया द्विर्भाव । हुकारमा चरद्भि कुर्वद्भि । विश्वे समस्तै । चतुर्भिरिति यावत् । निगमै वेदैरेव विश्व- कद्रुभि शुनकै मृगयाकुशलै । ‘श्वा विश्वकद्रुर्मृगयाकुशल ’ इति शुनकपर्याये- ष्वमर । अविमुच्यमानौ सगम्यमानौ पार्श्वभागौ ययोस्तौ । दीपकमृग किरा- तादिभि साजात्यप्रेम्णा मृगागमनाय वर्धितो मृग तद्वदाचरन् दीपकमृगाय माण । क्यजन्ताल्लट शानच् । ‘अलकृतौ दीपक ल्कीब भृगे ना भृगवञ्चके


१ ‘वेषविरचनाकुलै ’ इति पाठ २ ‘पारिषद’ इति पाठ ३ ‘लम्बायमान’ इति पाठ ४ ‘पातिनीभि ’ इति पाठ ५ ‘शुद्धतरीभिव’ इति पाठ ६ ‘द्वततर' इति पाठ ७ ‘वनगुल्मिषु’ इति पाठ ८ 'श्वापदानि’ इति पाठ

भागौ, दीपकमृगायमाणनिजहरिणशावकपार्ष्णिभागानुधावनौ, भा- विनि पदे पदे वनदेवताभिरर्प्यमाणसुरतरुप्रसवास्तरणेन प्रशमिततु- हिनजाडिमोद्वेगेन हिमवत कटकपथेन सविलास सचरमाणौ, का- वेतौ कदाचिदप्यदृष्टपूर्वौ वनमस्मदीयमाक्रमेते इति रोषकषायिततया निवारयितुकामैरपि तेजोविशेषेण प्रतिहतोत्साहैरन्यै शबरयुवभि केवलमवलोक्यमानौ, जटावल्लरीमूलपल्लवमुकुलीभवदञ्जलिभिस्तप- स्विपुजैर्नभसि विमानवेग निरुध्य हर्षाश्रुभिर्मरुद्भिश्चाभिवर्ष्यमाण- जयशब्दौ, तौ जगदादिमौ दपती सनियममुपासीनस्य शुनासीरसु- तस्य तपोवनसीमान शनै शनैरासीदताम्।


इति हलायुध । स चासौ निजहरिणशावक करभूषणकुरङ्गशिशु तस्य पाष्णि भाग पश्चात्खुरट्टुदेश अनुसृत्य बावन सबरगमन ययोस्तौ। ‘अनुधाव्यमान पार्ष्णिभागौ’ इति पाठस्तु मृगयासप्रदायविरुद्धत्वादुपेक्ष्य । भाविनि भविष्यति पदे पदे प्रतिपादविन्यासस्थान वनदेवताभि अर्प्यमाण न्यस्यमान सुरतरु प्रसवै कल्पवृक्षकुसुमै आस्तरण यस्मिन् तथोक्तेन अतएव प्रशमित निरस्त तुहिनजडिम्ना हिमशैत्येन उद्वेग पीडा- यस्मिस्तेन हिमवतो गिरे कटकपथेन नितम्बदेशमार्गेण सविळास यथा तथा सन्चरमाणौ । पूर्वं कदाचिदप्यडष्टौ अदृष्ट- पूवौ एतौ किरातदम्पती कौ कुत्रत्यौ । कि च अस्मदीय वन आक्रमेते आग- च्छेते इति उक्तप्रकारेण रोषेण कषायिततया कलुषितत्वेन हेतुना निवारयितु वनान्नि सारयितु कामो येषा तथोकैरपि तेजोविशेषेण दुर्निरीक्ष्यप्रकाशेन प्रतिहत भज्न उत्साह निवारणोद्यो– यैषा तै अन्यै बास्तवै शबरयुवभि किरातदपतीभि केवल भृशमवलोक्यमानौ । भयादाश्चर्यान्निवारणाशक्तेश्चेति भाव । जटा एव वर्ल्ल लता तासा मूले पल्लवमुकुल किसलयद्वयसपुटमिव सपद्यमान मुकुलीभवन् अञ्जलि येषा तै । मस्तकन्यस्ताञ्जलिभिरित्यर्थ । ‘तौ युतावञ्जलि पुमान्' इत्यमरः । तपस्विना मुनीना पुञ्जै । भुवि इति शेष । नभसि विमानवेग निरुध्य मरुद्भिर्देवैश्च उभयत्रोभयैर्हर्षाश्रुभि सम आनन्दबाष्पै सह अभिवर्यमाणा उदीर्यमाण पात्यमानाश्च जयस्य शब्दा ‘जय विजयी


१ ‘शावकानुधाव्यमानषार्ष्णिभागौ प्रशमिततुहिनजडिमोदूगेन भाविनि पदे पदे बनदेवताभी रच्यमानतरूप्रसवास्तरणेन हिमवत ’ इति पाठ २ ‘कदाचिदपि ’ इति नास्ति कचिव, ३ 'आत्रक्मत ’ इति पाठ ४ विशेषप्रति’ इति पाठ ५ ‘आरण्यैरन्यै’ इति पाठ ६ ‘आलोक्यमानौ’ इति पाठ ७ ‘पल्लव’ इति नास्ति कचित् ८ ‘सममभिवृष्यमाण’ इति पाठ ९ ‘सविनयम्’ इति पाठ .


'तत्र खलु'

      आपाद्लम्बिजटमातपमात्रभक्ष-
        मूर्घ्वीभवद्भुजमुदारतप कृशाङ्गम् ।
      दृष्टयानुगृह्य कुरूवीरमुनीन्द्रमेन
         त्रेधा बभूव सुतवत्स्लता भवान्या ॥ ७२ ॥

क्षोद्यन्नथ मही खुरपातै कोऽपि कोपकुटिलो वनकोल।
घोरघूत्करणघोणमुपागात्कुक्षिमाश्रममुव कुरुसूनो ॥ ७२ ॥
       त वीक्ष्य रौद्रवपुष मृगशावकेषु
         त्रासाद्विशत्सु कटिलम्बितवल्कभागान् ।
   पर्याकुले कलकलैरपि पक्षिजाले
     पर्थो निवृत्य नियमाज्जगृहे शरासम् ॥७३॥


"भव जगदीश्वर" इत्यादय ययोस्तौ। जगत आदिमौ प्रतमौ दपती माया किरातौ सनियम यथातथा उपासीनस्य उपविष्टस्य शुनासीर इन्द्र तत्सुतस्य अर्जुनस्य तपोवनसीमान शनै शनै आसीदता प्रापतु ॥ तत्रेति।तत्रार्जुनतपोवने । खल्वित्युत्तरेण सबन्घ ॥ आपादेति । आपाद पादपर्यन्त लम्बिन्यो जटा यस्य तम् । आतपमात्र भक्ष आहारो यस्य तम् । ऊर्ध्वीभवन्तौ उपरिष्टात् प्रसृतौ भुजौ यस्य तम् । उदारेण महता तपसा कृश अङ्ग शरीर यस्य तम् । एन कुरुवीरमुनीन्द्र अर्जुनमुनीन्द्र ध्ष्टया अनुगृह्य । सानुग्रह ध्ष्टवेत्यर्थ। भवस्य शभो पत्न्य भवान्या पर्वत्या । 'इन्द्रवरुण-' इत्यादिनानुक् । सुतवत्सलता पुत्रवात्सल्य त्रेवा त्रिप्रकार वभूव । कुमारगणनाययोरिव अस्मिन्नपि पुत्रवात्सल्य चकारेत्यर्थ ॥ ७१ ॥

क्षोदयन्निति। अय कोपेन कुटिल क्त्रूर कोऽपि अनिर्देशय वने कोल वराह । 'वराह सूकरो घृष्टि कोल' इत्यमर । खुराणा शफाना पातै न्यसै महीं भुव क्षोदयन् चुर्णयन् सन् । 'क्षोभयन्' इति पाठेऽपि उत्त एवार्थ । घोर भयकर घुत्करण घुरघुरेति शब्द यस्या ताध्शी घोणा प्रोथ नासिकाधोभाग यस्मिस्तत्तथा कुरुसूनो अर्जुनस्य अश्रमभुव कुक्षिं आक्ष्रममद्यभागं प्रति उपागात् आगतवान् । कुतोऽपीति शेष । गमे कर्तरि लुड ॥ ७२ ॥

तमिति । रौद्र दारुण वपु यस्य तथोक्त चनवराह वीक्ष्य मृगशावकेषु बालमृगेषु त्रासात् भयात् कटया लम्बितान् वल्कस्य वल्कलस्य भागान् भङ्गीभूतप्रदेशान् विशत्सु । तत्र निलीयमानेषु सत्सू इत्यर्थ । पक्षिण जाले समूहेऽपि ।


१ 'भक्ष्य' इति पाठ

 
मुनिरेष यदभ्ययाद्वराह मुखरज्यालतिको जवाजिघासु ।
शबरो ददृशे तदाभिधावन्धनुराकृष्य सहानुयायिवर्गै ॥ ७४ ॥ ।
मा मुञ्च बाण मदनुद्रुतेऽस्मिन्नपेहि जाल्मेति किरातनेतु ।
वच स लक्ष्य मनसो न कुर्वन्वराहमस्रस्य चकार लक्ष्यम् ॥ ७५ ॥
शिलीमुखाभ्या शिवसव्यसाचिनो
समुज्झिताभ्या युगपत्किटेस्तनौ ।
सम विभज्यायुरभुज्यत क्षणा-
त्सहोदराभ्यामिव पैतृक घनम् ॥ ७६ ॥

तत कुपितोऽपि कुरुप्रवीरस्तप शान्ततया नातिपरुषमेवमुवाच ।


कलकलै शब्दै परित आकुले व्याकुले सति नियमात् निवृत्य समाधि विरम्य। ‘जुगुसाविराम-' इत्यादिना पञ्चमी । शरा आसतेऽत्रेति शरास चाप जगृहे । गृहीतवान् । आर्तत्राणस्य तपसोऽयुत्तमत्वादिति भाव ॥ ७३ ॥

मुनिरिति । एन वराह हन्तुमिच्छु जिघासु अत एव मुखरा शब्दाय माप् ज्या गुणो लतिकेव यस्य तथोक्त् एष मुनि अर्जुन यदा जवात् अम्य यात् वराहाभिमुखमागतवान् । तदैव धनु सशरमाकृष्य अनुयायिना सहच राणा वर्गै वृन्दै सह अभिधावन् वराहमनुद्रवन् सन् शबर कपटफिरात ददृशे अलक्ष्यत । मुनिनेति शेष । औपच्छन्दसिकम् ॥ ७४ ॥

मा मुञ्चेति । हे जाल्म असमीक्ष्यकारिन्, मया अनुद्रुते अनुवाविते अस्मिन् वराहे बाण मा मुञ्च । अपेहि अन्यतो गच्छ । इत्युक्तप्रकार किरातनेतु कपटशबरनायकस्य वच मनस लक्ष्य विषय न कुर्वन् अकुर्वाण सन् । ननर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समास । सोऽर्जुन वराह अस्त्रस्य बाणस्य लक्ष्य शरव्य चकार ॥ ७५ ॥

शिलीमुखाभ्थामिति । युगपत् एफदा फिटे वराहस्य तनौ शरीरे । ‘कोल पोत्री किरि किटि’ इत्यमर । समुज्झिताभ्या प्रयुक्ताभ्या शिवसव्य- साचिनो किरातार्जुनयो शिलीमुखाम्या वाणाभ्या आयु सहोदराभ्या भ्रातृ- भ्या पैतृक पित्र्य बनमिव सम यथा तथा विभज्य विभाग कृत्वा क्षणात् अनु- ज्यत भुक्तम् । भुजे कमणि लुड्। वशस्थम् ॥ ७६ ॥

तत इति । तत वराहववानन्तर शिवेन बाणप्रयोगाद्धेतो इति वा कुपि- तोऽपि कुरुप्रवीर अर्जुन तपसा शान्ततया शमप्रवानत्वेन हेतुना नातिपरुष ईषत्कूर यथा तथा एव वक्ष्यमाणप्रकारेण उचाच ॥


१ अनुधावन् ' इति षष्ठ २ ‘त’ इति पठ ३ ‘क्षणम्’ इति पाठ ४ ‘एवम्’ इति नास्ति क्कचित्

अस्मिन्ममावसथमापतिते मया प्रा-
ग्लक्षीकृते शबर यत्प्रहृत त्वया तत् ।
शापस्य वाथ धनुषोऽसि वशे तथापि
सोढ ममाद्य तपसा च भुजोष्मणा च ॥ ७७ ॥

इति तस्य मुनेरन्तर्दर्परसपरीवाहवेणीमिव वाणीमाकर्ण्य क्षोणी- धरधन्वापि सस्मित प्रत्यभाणीत् ।

मृदुबुद्धिरङ्ग वचसैव लक्ष्यसे मृगहिसन विपिनसीमनीदृशम् ।
शतश स्खधर्म इति पठ्यते बुधै शबरस्य वा वद तपोधनस्य वा ॥ ७८ ॥

तत्स्वकुलाचारादप्रमाद्यते मह्यमयुक्तकारिणापि त्वया कियहूर प्रकाश्यते तपसीव बाहावष्याहोपुरुषिका ।


अस्मिन्निति । हे शबर, मम आवसथ आश्रम प्रति आपतिते आगते कि च मया प्राक्पूर्वमेव लक्षीकृते शरव्यीकृते अस्मिन् वराहे त्वया प्रहृत ताडित इति यत् तदपराधकरण मम शापस्य वशे वर्तते अथवा धनुषो वशेऽपि वर्तते । अन्यतरेणैव वध्य त्वा हन्तु शकुयामित्यर्थ । कितु तथापि मम तपसापि अद्य सोढ क्षान्तम् । लोपभयादिति भाव । भुजोष्मणा च बाहुबलेनापि सोढम् । बलिना दुर्बलैर्युद्धस्य लज्जकरत्वादिति भाव ।यद्यस्मादिति तत्तस्मादिति वा योज्यम् ॥ ७७ ॥

इतीति । इति उक्तप्रकारा अन्तर्मनसि दर्परसस्य परीवाह उपकुल्या । ‘जलोच्छाव्सा परीवाहा ’ इत्यमर । तस्य वेणी प्रवाहमिव स्थिता तस्य मुने अर्जुनस्य वाणी वाक्य क्षोणीधरो मेरु धनुश्चापो यस्य स शिवोऽपि सस्मित यथात्था प्रत्यभाणीत् प्रयुक्तवान् । प्रतिपूर्वाद्भणते कर्तरि लुड् ॥ मृदुबुद्धिरिति । अङ्ग हे अर्जुन । ‘अङ्गत्यामन्त्रणेऽव्ययम्' इत्यमर । त्व वन्चसैव मृद्वी शान्ता बुद्धिर्यस्य तथोक्तो लक्ष्यसे दृश्यसे । नतु शीलेनेत्यर्थ । यत विपिनसीमनि ईदृश एवविध भृगहिसन शबरस्य स्वधर्म स्वीयो धर्मे कुल धर्म इति बुधै विद्वद्भि शतश बहुविध पठयते । उत तपोधनस्य स्वधर्म इति पठयते वा । शतश इत्युभयत्र योज्यम् । वद ब्रूहीत्यत्र वाक्यार्थ कर्म । पठते कर्मणि लट् । मजुभाषिणी ॥ ७८ ॥

तदिति । तत् तस्मात् मृगहिसनस्य शवरधर्मत्वाद्धेतो स्वकुलस्य शबरकु- लस्य आचारात् धर्मात् अप्रमाद्यते । तमत्यजत इत्यर्थ ।‘जुगुप्स विराम-'इत्या- दिना अपादानत्वम् । मह्यम् । मा प्रतीत्यर्थ । अयुक्त कुलशीलानुचित मृगहि- सन करोतीति कारेिण त्वयापि तपसीव बाहावपि उभयत्र । आहोपुरुषिका


१ ‘बश ’ इति पाठ २ ‘त्वया’ इति नास्ति कचिव ३ ‘इव' इति नास्ति कचित्

<poem> 

सदृश्यते खलु तपस्तव शुद्धमेत- द्यज्जन्तुहिसनविधौ दृढबद्धकच्छम् । आस्तामिद भुजबल च मृगाययेऽस्मि- न्साहाय्यक यदुपजीवति मे शरस्य ॥ ७९ ॥ । ईदृशीं वचनरीतिमपास्यन्नेहि सान्त्वय क्रियानसि मे त्वम् । अक्षिण किचिदरुणिनि जगत्यामन्तकोऽपि मद्तीव बिभीयात् ॥८॥

<poem> 

इति शकरस्याहकारवादेन सातङ्क कुरुकुलशशाङ्क पुनरपि कामपि गिरमेवमङ्कुरयामास ।


आत्मोत्कर्षाभिमान । ‘आहोपुरुषिका दर्पाद्या स्यात्सभावनात्मनि’ इत्यमरः । क्रियदूर प्रकाश्यत इति काकु किचिदपि न प्रकाशनीयेत्यर्थ । परित्यक्तकुल वर्माणा कि नाम तप को नाम वा बाहुप्रताप इति भाव ॥

तप प्रतापयोर्नि सारत्वमेव विशदयति--सदृश्यत इति । हे मुने, यत्तव तप जन्तूना प्राणिना हिसनविवौ वकर्मणि विषये दृढ यथातथा बद्ध कच्छ म यबन्धनपट येन तथोक्तम् । वृतसङ्कल्पमित्यर्थ । तदेतत्तव तप शुद्ध निदोष सत् सदृश्यते सल्विति काकु । न सदृश्यत एवेत्यर्थ । किचेति चार्थ । यत्तव भुजयोर्बलमस्मिन् मृगस्य वराहस्य अत्यये हिसाया विषये मे मम सब न्धिन शरस्य साहायक तत्कृतसहाकृत्य उपजीवति । अपेक्षत इत्यर्थ । तदिद तव भुजबलमथि आस्ता तिष्ठतु । धिगिति यावत् । मरयमुञ्चति बाण न हन्यादेव त्वद्वणो वराहमित्यर्थ ॥ ७९ ॥

ईदृशीमिति । हे मुने, कि बहुना ईदृशी ‘शापस्य वा’ इत्यादिप्रकारा वच- नाना रीतिं अपास्यन् त्यजन् सन् । एहि समीपमागन्छ | सान्वय। अपराधिन त्रायस्व मामित्यनुनय मा प्रतीत्यर्थ । त्ख कियानसि । तृणप्राय इत्यर्थ । यत । अक्षिण मम लोचने किचित् ईषत् अरुणिमा यस्य तथोते। मना शोणायमाने सतीत्यर्थ । कोपादिति भाव । जगत्या लोके अन्तको मृत्युरपि मत् मत्त अतीव भृश बिभीयात् त्रस्येत् । किमुतान्य इत्यर्थ । अत्रान्तकस्यापि मल्लोचनशोणिम्नि भयोत्पत्तौ किमुत भवादृशा क्षीणसाराणा इत्यर्थान्तरस्य कैमुत्येन सिध्देरर्थापत्ति । एव लोचनारुण्यमात्रेणान्तकत्रासरूपवाक्यार्थस्य सान्त्ववादकरण प्रति हेतुत्वात् वाक्यार्थहेतुक काव्यलिङ्गम् । द्वयोरेकवाचानुप्रवेशसफर । खागता ॥ ८० ॥

इतीति । इति उक्तप्रकारेण शकरस्य कपटशबरस्य सबन्धिना अहकार- वादेन तिरस्कारवाक्येन सातङ्क किमय जगद्विलक्षणो सवेदिति सवितर्फ सस- तापो वा । ‘रुतापशङ्कास्वातङ्क' इत्यमर । कुस्कुलस्य शशाङ्क चन्द्र अर्जुन ।


१ ‘ईदृशम्’ इति पाठ २ 'यक्कार’ इति पाठ ३ ‘कुल' इति नास्ति

कचित् ४ 'गिर कामपि' इति पाठ

 

यस्माद्वनेचरकुलाधम जल्पसि त्व-
मेव मन पुलकयन्स्वजनस्य दृप्त ।
तस्मादशयमुपान्तजुष किराया-
स्ताटङ्कमेव सहसे न कपोलमित्रम् ॥ ८१ ॥
तादृग्वच श्रवणदाहि मुनेर्निशम्य
सर्वे गणा हृदि रुषा निजिघासवोऽपि
देव्या विलोक्य वदन स्मितगर्भगण्ड
तूणार्धकृष्टविशिखेन करेण तस्थु ॥ ८२ ॥
 


पुनरपि कामपि अवच्या गिर बाच एव वक्ष्यमाणप्रकारेण अङ्कुरयामास । उवाचेत्यर्थ ॥

यस्मादिति । हे वनेचरकुलाधम आरण्यकापसद, दृप्तस्व स्खजनस्य किरा- त्यादे भन पुलकयन् हर्षयन् सन् यस्मात्कारणादेव उक्तप्रकार जल्पसि वदसि तस्मात् उपान्तजुष समीपवर्तिन्या किरात्या त्वत्पत्न्या ताटङ्क कपोलस्य मित्र सहचारिण न सहसे । कपोल ताटङ्कभूषित न क्षमस एवेत्यर्थ । असशय ध्रुवम् । त्वन्मरणेन तद्वैधव्य जनयसि, त्वामद्याह निहन्मीति वा परमार्थ । वीररसानुगु- ण्येन प्रास्तुतिकोऽर्थोऽयम् । वास्तवार्थस्तु हे वनेचर, यस्मादेव ‘मृदुबुद्धिरङ्ग-' इत्यादिना कुलाधमेति जल्पसि । मृगहिंसनेन त्यक्तकुलधर्मतया कुलावमत्वेन भा कथयस इत्यर्थ । तस्मात् किरात्या ताटङ्कमेव एक ताटङ्कमात्र कपोलमित्र तद्भूषण न सहसे, कि त्वद्वीरवादमपीदृश तद्भूषण करोषीत्यर्थ । अथवा ताटङ्क कपोलमित्र न सहस एव । कितु त्वद्वीरवादमेवेत्यर्थ । तदाकर्णनकौतुकिन्या कर्णावरणभयात्तत्त्यात्त्याज्यस इति भाव । अत्र भगवत परिहासेऽपि स नानु चित । ‘अपि कुशलिनी प्रेतावासस्थली सहवासिन प्रमथपतय कञ्चिज्जीर्ण सुखी किमु शार्वर । अपि च सुलभा भिक्षाऋत्तिर्जगत्रयनाथ हे न खलु शिथि लप्रान्त कि ते ’ गजाजिनकम्बल ॥' इत्यादौ बिहल्णादिभि माहेश्वरस्तुतिषु तस्यापि प्रदर्शितत्वादिति ॥ ८१

तादृगिति । तादृक् उक्तविव श्रवणे दहतीति तद्दाहि कर्णकठोरम्। ताच्छी- लिको णिनि । मुने अर्जुनस्य वच निशम्य सर्वे गणा प्रमथा रुषा कोपेन हृदि मनसि निहन्तुमिच्छव निजिघासवोऽपि सन्त स्मित गभ मध्ये ययोस्तौ स्मेरौ गण्डौ कपोलौ यस्य तत् देव्या पार्वत्या वदन विलोक्य तूणात् निषङ्गात् अर्घ कृष्ट विशिख बाण येन तेन करेण उपलक्षिता तस्थु । देव्या अपराध- भयादिति भाव । अत्र पुत्रवत्सलदेवीस्मेराननावलोकनस्य विशेषणगत्या गणाना बाणमोचनौदासीन्य प्रति हेतुत्वात्पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गम् ॥ ८२


अथ भिल्