पृष्ठम्:सिद्धान्तकौमुदी (बालमनोरमा पूर्व १-२).djvu/९५

एतत् पृष्ठम् अपरिष्कृतम् अस्ति


२८०
[हलन्तपुलिङ्गे
सिद्धान्तकौमुदीसहिता

॥ अथ हलन्तपुल्लिङ्ग चकारान्तप्रकरणम् ।।

'ऋत्विग्---' (सू ३७३) इत्यादिसूत्रेणाचे. सुयुपपदे किन् ।

४१५ । अनिदितां हल उपधायाः कृिति । (६-४-२४)

हलन्तानामनिदितामङ्गानामुपधाया नस्य लोप स्यात्किति डिति च । 'उगिद्चाम्--' (सू ३६१) इति नुम् । संयोगान्तस्य लोप ' (सू १४) नुमो नकारस्य *किन्प्रत्ययस्य कु (सू ३७७) इति' कुत्वेन डकार । प्राङ् । अनुस्वारपरसवर्णीौ । प्राचैौ, प्राश्च । प्राचम्, प्राञ्चौ ।

४१६ । अचः । (६-४-१३८)

लुप्तनकारस्या तेर्भस्यकारस्य लोपः स्यात् ।

४१७ । चौ । (६-३-१३८)


अथ चकारान्ता निरूप्यन्ते । ऋत्विगित्यादिसूत्रेणेति ॥ प्र अञ्चतीत्यर्थे 'अञ्चु गतिपूजनयो ' इति गत्यर्थकाद्धातो नोपधात् किन्नित्यर्थ । पूजार्थस्य त्वग्रे वक्ष्यते । किनि हलन्त्यम्' इति नकार इत् । इकार उच्चारणार्थ । “लशकतद्धिते' इति ककार इत् । वेरपृक्तस्य' इति वकारलोप । प्र अञ्च् इति रिथते । अनिदिताम् ॥ अङ्गस्येत्यधि कृत बहुवचनेन विपरिणम्यते । हल इति तद्विशेषणम्, तदन्तविधि । “ अनिदिताम् इत्यपि तद्विशेषणम् । इत् हूस्व इकार इत्सज्ञक येषा तानि इदिन्ति, न इदिन्ति अनिदि न्ति, तेषामिति विग्रह । अवयवषष्ठयन्तमेतत् उपधाया इत्यत्रान्वेति । उपधाया इत्यप्य वयवषष्ठयन्तम् । तच 'श्रान्न लोप ' इत्यतो नेत्यनुवृत्ते लुप्तषष्टीके अन्वेति । क् चव ड् च क्डौ इतौ यस्येति विग्रह । तदाह । हलन्तानामित्यादिना ॥ इति चकारात्पूर्वस्य नकारस्य लोप । प्र अच् इति स्थितम् । तस्मात् सुबुत्पत्ति । सुटि विशेषमाह । उगि दचामिति नुमिति ॥ सौ विशेषमाह । संयोगान्तस्य लोपः इति ॥ हल्डयादिना सुलेोपे सतीति शेष । कुत्वेन डकारः इति ॥ नासिकास्थानसाम्यादिति भाव । अनुस्वारपरसवर्णाविति । प्राच् औ इति स्थिते नुमि 'नश्वापदान्तस्य' इति नकार स्यानुखार । “ अनुस्वारस्य ययि' इति तस्य परसवर्ण नकार । नस्य श्चुत्वन्तु न भवति । अनुस्वार प्रात तस्यासिद्धत्वादित्यर्थ । शसादावचि जुमभावात् प्र अच् अस् इति स्थिते । अचः ॥ अच इत्यञ्चुधातो “अनिदिताम्' इति लुप्तनकारस्य षष्ठयन्तम् । भस्येत्यविकृतम् ।

  • अछोपोऽन ' इत्यत अछोप इत्यनुवर्तते । तदाह । लुतेति ॥ इत्यकारलोपे प्रचु अस्

इति स्थिते । चौ ॥ अञ्चुधातेोरुकारान्तस्य लुप्तनकाराकारस्य चाविति सप्तम्यन्तम् ।