प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
A Collection of six Dramas of Vatsaraja
वत्सराजः
१९१८

             

BarcOde : 99999990291744
Title - Kavi Vatsraj Pranit roop kastm A Collection of SiX Dramas
Author - Dalal,C.D.
Language - sanskrit
Pages - 198
Publication Year - 1918
BarcOde EAN.UCC-13
|||!
999999'"0291 74



             

             

6iAIBikCWjZ41i9'S 0i?IIt?W4IAi7 SEIf?Iip;S
Bd[ted undcr the sup&rwislon of
the Curator of State Libraries,
8arpda.
|NO, 1WII[I..



             

             

कालञ्जराधिपतिपर॒मर्द्दिदेवांमात्य-
कविवत्सराजप्रणीतरूपकषटूम्
M [;011E{;TI0M 0F SlM D]RMlMS
VATSA RAJA
EDpTED) WITH INTROpUCT ION
BY
CHIMANILAH, D. IDALAL, M. A.
5श्रA8S5३, 438A5{A8 9P3*£58.Aअ 388Ax'•
→_→→→→→、_→
Pt४ई8F.iSHEcrg ÚfNDER 8: AtrHC9RrY cR* 7rjEc 6G9१YjcRN3fEcN* 9°
H1S H1GHNESS TH{E MAHARAA GAEKWAD Op* BAR0DA,
CSNTRAL 1LI8RARY
B A R 0D D A,
1 89 1 8 •



             

             

NT*]१CDDCJC7 '(CD]N4.
The present wolume consists of $ix dramatical pieces froma this jष्द्दnम्yfafie
arud the same atuthor, In the whole ranige of Sansk:ta iiteratt1re, no atuthuor
excepting the famouts dramiatist Bhàsa, is to be fotand whose 8o tntany dranias,
alI of a diverse nature, are brotaght to light in.this way• AIt the dramas are of
àifंeretat. watietáe5---Xfyàyoga, Bhaàtaa, 1?ittaa, fhàtघ्arga, '£श्attasataa atad Sanaa-
wakāra.* Vryāyoga, Bhãna and Frahasanद्वै are types which are :ttot
rare. Bttt it wrilI be noted that this ccl{ection pubtishes for the first tinie
fhàtnrga, pina atndSatnavakàra, which are known to Saniskta readers only
throttgh the definitions given in rhetorical atad dramatical wotkS•
The themes of the dramaS-'rhe author bias taken the plots cf htis
dratraas both from the Pttràपृ1as and real life, The Kiràtàrjuniya Wyāyoga
(a Miiitary spectacle) consistitag of one act, has the samte therne as that of the
famous Mahàkàvya of the 5arHe nart1e,by Bhàravi i. e• the practice of penance
by Arjutia, the comtbat of Arjuna anti Siva in the gश्arb of a inountaitueer and the
1atter's giwirug to Aijtttaa thie great weapon (Mahàstra) • Rukmaintharana an fाँhà-
. hese are defined as uuder:-
एक्ाइचरितैकाङ्को गर्भामर्शथेिवजैितः * अस्त्रीनिमित्तसद्वामो नियुद्धस्पर्धनोद्धतः ॥
स्बल्पयोपेिञ्जनः ख्यात्तधस्नुदाँप्तरसाश्रयः |I अदिव्यभूपतिः स्वामी व्यायोगो नायकां वेिना !|
विशेयः समवकारः स्यात् रqातायाँ निर्विमर्पकः | उदात्तदेवदैत्येशो वीय्यङ्गी वीररौद्रवान् ॥
अन द्वादशा नेतारः फलं तेपाँ पृयक् पृयक् 1 अङ्कास्रयम्रिशृङ्गाराख्रिकपटास्निविद्रवाः ॥
पड्युग्मैकमुहूर्ताः स्युर्निष्ठितार्थाः स्यफार्यतः । मद्दावाक्ये च सम्बद्धाः क्रमादेकैकसन्घयः ॥
शृङ्गारम्रिविघो धर्मङ्गामार्यफलद्देतुकः । वश्ङ्क्ष्यवश्चक्रदेयेभ्यः संभवी क्पटम्रिधा ॥
जीवाजीवोमयस्थः स्याद्विद्रवत्रिरमीयु तु | प्रत्येकमङ्केष्वेकैकं पद्यं च स्रग्परादिकम् il
भाणः प्रधानशृङ्गारवीरो मुखनिवादृवान्.॥ एक्ाङ्को दशलास्याङ्गः प्रायो लोकानुरञ्जकः ॥
एकेो विटेा वा धूर्तेौ या वेश्यदेिः स्वस्य वा स्थितिम् | व्येामेोत्तया वर्णैयेिदत्र कृत्तः प्रायेण भारती ॥
वैमुख्यकार्य घीय्यङ्गि ख्यातर्मेौलीनदं भवेत् | इास्याङ्गि भाणसन्प्यङ्कवृत्ति प्रहसनं द्विधा ॥
निन्द पापष्ञ्इिविप्रादेरश्लीषासम्यवनैितम् | परिदासवचःमायं इgद्धमेकत्र चेष्टितम् |
अश्रान्तइाल्यशृङ्गारविमर्शः ख्थातवल्ट्नुक्ः । रौद्रमुख्यश्चतुरङ्कः सेन्द्रजालरणो डिमः ॥
अन्ोल्कापातनिघताश्चन्द्रसूर्यॉपरस्तयः 1 मुरामुरपिशााश्चाद्याः प्रायः पोद्दश नायकाः ॥
ईहामृगः सवीप्यङ्गो दिव्येशो दृप्तमानवः 1 एकtङ्कश्श्रतुरङ्केो या ख्यात्ताख्यातेतिवृत्तवान्म् l]
दिव्यन्त्रीद्देट्तुसद्वामेो निर्वैिश्वासः सविद्रपः || छ्यपहारभेददण्डप्रायो द्वादशनायक्:ः |
व्याजेनाऽत्र रणामावो वघासने दारीरिणैिr |{ व्यायोगोक्ता रसाः सन्धिवृत्तयोऽनुचिता रःि |॥
) नाटयदपर्ण It



             

             

Y71
mpg& 1n fot1r ac¢$ treats of the abdttctiont of Rtukmatntby Kshna and tbue defeat
ofRttkmt and S1sttpàla at the hands of Krishna '1he Triptiradàha is a Drrr1a
rn fottr acts ?The plot 1s based ont the Pauranuc legend of the burn1tag of the
capital of ?Trtpturàsura by Siva with hts bow ‘rhe Samttdramaathana, a Satiia
vakथैra 1n three acts, relates the churraung of the ccean by gods and derihons and
the tta3rriage of Wishntu w1th T*aरm1 The etie to the Trnpuradāha aad the
Samttdram1athataa 5eem1s to have been tak&ra fron the Bharatataàtyasastra and
fromu a remiatk- 1n the Dasarhpa ' Out of the rem1atn1ng two p1eces Karpthra•
chat1tra describes the revelry, ganiblutig aradlowe of a gambler with a courtezःan
?The Hãsyachfldérnan1-a farce 1n one act-bolds up to ridrcrtle an àchar5a ०f
thte Bhàgawata School and h1s knowledge of Kewah V1dyà with whuch he
profesSes to trace lost arttcles and d1scover buried treasures
The author and h1s style--The author of all these works 1s Vatsaraja,
who calls htmself a m1ru1ster of Parmiāradudewa of Kàlura]ara Th1s Watsaràja
raeed not be confot1tuded Yvr1th the son of Mahndhara arid m1ru1ster of Kirtuwar
madewa, who erected a fitght of steps 1n Satiavat 1154 or with the grartd father
of Sallakshana, a rn1n1ster of Faramardt, who erected a temple of W1shnta 1n
San1vat 1252 One verse* of Watsarāja 1s quoted 1n Jahtlarta's Sthk.timutiktàwal1
but ltke Sukt1s of many well k.ttown poets quoted there1n tt 1s not to be found
1n any of the drarnas collected here The style of the attthor 1s easy, forcible
atid graceftil t contatns ne1ther wery lorug cotttpottnds nor 1aw break-1ng
wotds The plots too are well exectuted *rhe drannas make wery pleasant
read1ng ewen 1n le1sttre hottrs *、→.
The date of the author-'Ifhe K1rãtàr]untya was first representedon1stage
tunder the order of k1ng Trratlokyavarmaadewa and the other five ttnder the order
1 तया त्रिपुरदाट्श्च डिमसज्ञ प्रयोजित् !
Bharata Nàty asàstta
इदं त्रिपुरदाहे तु ल्श्क्षणं द्भद्मणोदितम् ॥
ततस्पुिरदाष्ट्श्ध डिमसंज्ञ प्रयोञ्नित् | इति भरतमुनिना स्वयमेव त्रिपुरदाहेतैिदृतस्य तुस्यत्वं दर्रित्क्म् t!
यद्रदम्मोधिम"थने यया समुद्रमयने वामुदेयादीनां ल्'श्म्यादिलंभा ॥
Da5arhpàwaloka II!
अाशापय वेिभो ! क्षिप्र क* प्रयोग* प्रयुज्यताम् tां १ [l
ततोऽस्म्युक्तो भगवता योञ्नयामृतम यनम् | एतदुत्साइनननं सर्वप्रीतिकरं तथा ll २ ॥
सैोऽप समस्तकार्यस्य घर्मकामार्थसाघक !| मया प्रप्रपितो वैिद्वन्स प्रयोग प्रयुग्यताम् ॥ ३ ॥
Bharata Nãtyभ्3$àstra
मया समयकारस्तु योऽप सृष्ट सुरोत्तम ! । भ्रवणे दर्शने चास्य प्रमाद कर्तुमईसि ll
3 सन्क्राब्यपीयूपसमुद्रमघ्ये न याडपामिर्न च काल्"ईट l
तस्याश्वगाद्देन दयामेि चित्रं स्त्रलस्य ताप* परमोऽम्युदेदि ॥



             

             

→ →
१Yi
ofhts father Paratt1ardidewa.* Thte reign1 of Paramardidewa extended froma 1163
to 1203 A. ry. while that of Trailokyavarmadewa seemns to hawe 1asted till
about the end of the fitst half of the thirteenth century.* Ottr author, tbuerefore,
shotlld have flourished between the Second half of the twrelth aud the first
पुttarter of the thirteenth centtiry A. D.
ParmaradideWa, the author'S master--Paramardideva was th& imm९diate
5ttccessor of Madanavarmaa, who was defeated by Siddharàja, king of Gtijarat.*
1 नीलफण्ठजत्तामद्येीसवसमागदेहिं विअदृसामाञ्जिएईि परिअरिदो राअा परमट्टिएबो अत्तणो अमञ्चेण
यकविणा चच्छराएण विरइदं इासचूड़ामर्णि नाम पइसणं अहिणेदुमादिसदि मवंतं l
Hãsyachthdàruati p. 118.
वीररसैकघासनावासितोऽयं कालञ्जराधिपतित्रैलोक्यवर्मदेवः कविवत्सराजचरितं किरातार्जुनीर्य नाम
£यायोगमभिनेनुमादिशवे |
Kiràtàrjt1niya p, 1•
अथ केिल नीलकण्ठयात्रामहोत्सवसमागतैर्वैिदग्धसामाञ्जिकैः काळञ्जरपतेर्महारानश्रीपरमर्द्दिदेवस्यामा-
त्येन कविना चत्सराजेन......
Karpdracharitra p. 23.
2 I• A.• ro1,• 2XXXWT[1[ 12[→]24•
8 c.f. सभायां वैदेशिकेन मट्टेन मणितम्, अद्देो ! सिद्धलूपतैः सभा मदनर्मण इव मनोविस्मयञ्जन-
नीति 1 राज्ञा पृष्टः, कोसौ मद्नवर्मा दृपः ! !, भट्टः प्राइ, देव ! पूर्वस्यां मझेवकं नाम पत्तनं, तन राज्ञ
श्रीमदनवमीं प्राज्ञत्त्यागी भोगी घमाँ नयी च । तस्य च राज्ञः पुरं सद्दस्रशेो दृष्टमपि वर्णयितुं न शक्नोति
कोऽपि } यदि मम घृचोविश्वासो न स्यात्, तदा कोऽपि विदुरो मन्त्री प्रेप्यते, स च विलोक्य राभे विझपय ि
इति श्रुत्वा मन्त्रिणं प्राद्दिणेोत् ! सद्द भट्टेन पण्मासान् यावद्विलोक्य पश्चादायातेन मन्निणा विशतम् ! श्रीसिद्ध-
भूप ! वयमितः प्रहितास्तन बसन्तोत्सवे प्राप्ताः | तन्प्र च वसन्तोत्सवे गीयन्ते वसन्तान्दोलकादेिरागैगॉतानि [
भ्रमन्ति दिव्यगृङ्गारा नार्यः 1 मग्रध्वजघ्भ्रान्तिकारिणो विलसन्ति लक्षशो युवानः 1 क्रियन्ते प्रदिरथ्र्थं छण्टन-
फानि यक्षकर्दमैः | प्रासादे प्रासादे संगीतकानि | देवे देवे मइापूजाः | प्रतिग्रइं सारा भोजनव्यापाराः | राशः
सत्रागारे तु कूरायस्रायणानि मुत्कलानि न मुच्यन्ते, किन्तु गतया निक्षिप्यन्ते, यदि मुच्यन्ते तदा सघण्टो
&त्स्त'नेमञ्जाते”r'«qशोऽश्ववारा;' धारीतः" धुरं भ्रमन्तो” धटिकiाने'ददते*ओोकाय” 'कपूर्रचूणैर्धूईठेिपषाँर्हेसय: 'qञ्ञ`ि
विपणीन् वणिजो न संवृण्वन्ति, उद्धाटान्विमुश्चन्दि । मातरागत्योपविशन्ति ! एवं नीतिः । व्यवसायोऽप्याचार- '
मात्रेणैय लोकानाम्, तं विनाऽपि प्रकारान्तरैरपि सिद्धार्यर्तवात् I राज्ञा तु मया न दृष्टः । इदं तु थुतम् !
नारीकुञ्जरः स सभायां कदाऽपि नोपविशति केवळं इसित्तललिट्तानि प्रत्यश् इन्द्र इश्व तनोवेि [ एवं मन्त्रिवचः
श्रुत्वा सिद्धराज्ञैोऽमितसैन्यैर्महोबकं प्रदितः प्रतस्थे | तदासन्नक्रोशाष्टकप्रदेशेी तस्यौ | क्षुभितो देशः | स्यानाञ्च-
लितं महोबकपत्तनम् l प्रधानैर्मदनवमौ दिव्योद्यानस्थः चीसइससमावृतो विइप्तः स्वामिन् ! गौर्जरः मिद्धराज्ञ
उपनगरमायातोऽस्ति, स कथं निवर्तनीयः | मदनवर्मणा स्मित्वा भणितम् | सिद्धराजः सोऽयं यो घरायां द्वाद-
शवर्षाणि विमइायास्यात् | कबाद्दी राजा याच्यः स भवद्भिर्यदि नो भुवं ञ्जिघृक्षसि तदा युद्धं करिष्याम;,
अयार्पेन तृप्यसि तदाऽर्थ ग्रद्दाणेति | तठो यद्याचते स घराकस्तद्देयं भवद्भिः, न वयं घने दतै त्रुश्ट्यामः |



             

             

、→
Madanawarma appears to have been a very 1ttxurtotls 1tng Parm1ardt, too,
accordtng to the Frabartdhtach1ntamanl led a ltrxttriotis ltfe and daily 1.illed one
°ook at the tirne of $erv1ng and consequently got the title of Ropakàlànala t
सोपेि जीवā चिर वित्तार्थ कृच्छ्राणि कर्माणि कुर्वाणोऽस्ति ] राज्ञेो वचो ल्गत्वा मन्त्रिण स्यानमगु | तावता
सिद्वेशेन कयापितम्, दण्ड दत्य t मदनवर्मदबाय शापित भवदागमनम्!| तेनास्मत्प्रभुणोत्दम्, कइार्द्धी राजा
ऽर्येन तर्पणैीय I स सिद्धराजस्तष्लील्या विस्मित पण्णवती कोटी कनफस्यायाचीत् | दत्तास्ता प्रघानै सद्य !
देश सुख तस्यौ ! मधानैर्माणितम्, क्थ न प्रतिगच्छसि १ | सिद्धेशेन माणितम्, म"िनपुरूहता स्तं लीलानिधिं
भवष्प्रभु दिदृक्षे l तेऽपि मदनवर्मणममणन्l अर्येन तोषित स हैञ्शी राजा पर मणति, त राजेन्द्र द्रष्टुमीहे |
तितेो मदनेन भणितम्, एतु स । तत सैन्य तथास्थ मुक्त्वा मितसैन्यस्तत्रोद्याने अायात यन महाप्राका
रस्थे सैौधे मदनवर्माऽस्ति । प्राक्ाराद्वहिर्योधल्क्षास्तिष्ठन्ति | प्रतोलीं यावदागत्य मध्येऽचीकथत् द्वा स्थै |
भागम्यताँ जनचतुष्टेकेन सद्देति राशा ज्ञापितम् | अागतस्तया सिद्धराज* यावत्पश्यति काञ्चनतोरणानि सप्त
द्वाराणि ॥ ददर्श रजतमद्दारजतमयीर्वापी , नानादेशभापावेपविचश्क्षणा नि*सीमसौभाग्यधारिणी स्त्रीश्च, पणववै
णुर्वीीणामृदङ्गादिकलासक्त समग्रपरिजनम् । शुश्राव गीतानि ! नन्दनाधिकमुद्यान, इससारसादीन् खगान्.
हैमान्युपक्रणानि, कदलीदल्कोमलानि वसनानि, जनितानङ्गरागानङ्गरागान् , उतुङ्गपुष्पकरण्डाश्च, एव पुर
पुर पश्यन् अमत साश्चादिव मदन मधुरे वयसि घर्तमानम्, अमितरत्नमुक्ताफलामरण, सर्वाङ्गलक्षणं, काश्च-
नप्रभं, मधुरस्वर, तामरसाक्षं, तुङ्गघोणम्, उपचितगान, मदनवमणमपश्यत् | मदनोऽप्यम्येत्याश्लिष्य च हेमा
सर्न दत्वा तमभाणीत् | सिद्धेन्द्र l पुण्यमस्माकमद्य, येन त्वमतिथि सपन्न । सिद्धसृप प्राह हे राजन् ! अाव
जैनावचनमिदं मिथ्या यक्तु मन्निणामद्मे कवाडीत्युक्त' तत्सत्य । मदनो जहास । राजन् ! केन पिशतमेर्तत् { !
सिद्धेश प्राह, तव मन्त्रिभि | कोऽभिप्रायो मनिन्दने | मदनोऽप्याह | देव l कलिरय, स्वल्पमायु , मिता रान्य
श्री तुच्छं बलम् | तत्रापि पुग्यै राज्य लम्यते ! तदपि चेन्न भु?यते, रुव्यते विदेशेपु, तत्कय न कर्दाटिग्r
एयम्{ | सत्यमेतदित्याह सिद्धेशा , धन्यस्त्वं यस्येत्थ शमाणि, त्वयि दृष्टे सपल जीवितमस्माकम्, चिरं राञ्५
भुक्ष्व इत्युक्त्वा तस्थौ | ततो मदनेनोत्थाय निजै देचतावसरकोशादि दईिीतम् I मेमाधिक्यमन्योन्यं जातम् t
र्येिशrस्यधिशत १२० पानाणि स्वाद्भसेवकानि दत्तानि | तत सिद्धेशा पत्तनमल्*ञ्चफार र्वेिशत्यधिकं शात २°
पानमप्यादà मार्गे मृर्तं मार्दवात्, शेपं पत्तने प्रापत् । अत” मोक्त कविभि -
मझेोबकपुराधीशाञ्जिता मदनवर्मण 1
कोटी पध्श्णयतीहेंम्नां यस्तन्मानमियाददे I
t५..arnar2gda v1a?*5. br1màraQàla?rabattdba
1 भय परमर्दिनामा नृपो जगल्युदाइरणीभूत परमैश्वर्यमनुभवन् निद्रावसरयर्न रारृिदियं निजैौजसा
विच्छुरितं धुरिकाम्यासं विदघानोऽशनावसरे परिवेपणाकुल मतिदिनमेकैक स्पक्रारमग्र्प श्पाणिक्रया मिमन्
पटद्मधिश्कश्ातत्रयेण भत्तकाराणाँ वर्ये निपेव्यमाण कोपकाल्ानल इति मेिरुदं यमार l
भाङ्काच्* ! प्रसर प्रसर्मत दिइास्त्य पृध्वि I पृथ्वीमव
प्रत्यक्षीकृदमादिराजयशसां युप्माभिरुद्दृग्मितम् I
प्रेक्षुध् परमईिपायैिवपोराशर्वैिकाशोदया-
द्वीभेोच्छृासविदीर्गदादिमदशाँ ब्रझाश्डमारोइति Iा


、*



             

             

ix
He is welI known as Patamàla to the readers cf the Charada Ràsà. ( iMahobà
Samraya). *The defeatof Pararrtardideva at thte hands ०f Prthrvfràja'is cortfirrrted
by the sh०rt iascripkions recorded by the order of Ptthघ्vlràja at Madanapttra
in 1183 A. n. ]ILater on he `was attacked arud defeatedby Ktttb-ud-ditu Ibak in
1203 A. p- Shortly श्after tbais defeat he died a natural death. Kàlinjara seem1s
to havre been soon'recowered by the Chande!s as ?trailok<yavrarmia is also called,'
1ib८e- htis 4athetr, Kàiinjश्aràdhtipati (lord of Kàtiitjara) • 1Paramardideva `was
1tberक्ष्ad.* 2rhat he भwas a 3mian cf iletters arud a poet tc० is testified by his
comiposition of a long Fra5asti to 5ira,* ‘whtich, hotveध्'er, seertts to 1haw& beera
comaposed by Watsaràja, as it corutains the verse (दास्येऽष्ई) fontrad in the
Karptàracharitra.
The Manttscript rाmaterial--The preserat editioa of 'Watsaràja?s drarraas
is based on tप्र्yo palma-jeaf rass. of the works hitherto known. The first
consisting of 183 leaप्रres contain1s (1X Hàsyachhdāraani 1-51? (2) ?'ript1radàha
52-103, (3) Kirātàrjuniya 104-130, and (4) Samttdramaathana 131-183,
`while the other contains Karptaracharitra 1-18 ar1d Rttkmiraiharaगृa 1-39.
Bcth cf these :meastare 14*x1* atid contain 3 to 4 fines containing
abuotut 59 |letters eacht attd are wrrittert irt 8he sarrt& harad. ?f'hese rri$s. bear
→_→_→_→_→_→_→_→_→
इत्यादिभि: स्नुतिभिः स्न्तूयमानश्चिरं राज्यसुखमनुबभूव l स च सपादलक्षक्षितिपतिना श्रीपृध्वीराजेन
सद्द सञ्जातविप्रहः समराजिरमधिरूढः स्वसैन्ये पराजिते कान्दिशीकः श्कामपि दिशं गृहीत्वा पलायनपरः स्वरा-
जघानीमाजगाम I अय तस्य पाथैिवस्यापमानितसर्वसेवको निवैिषयीकृतः पृथ्वीराजराजसभामुपेतः प्रणामान्ते किं
दैवतं पूज्यते परमर्द्दिपुरे विशेपात्मुकृतिभिरिति स्वामिनादिष्टस्तत्कालोचितं काव्यमिदमपाटीत् |
मन्दश्चन्द्रकिरीटपूजनरसस्तृष्णा न कृध्णार्चने
स्तब्घः शम्मुनितम्विनीप्रण्ावेिषु व्यग्रो धिधातृग्रहः |
नाथो न: परमप्द्यनेन वदनन्यस्तेन संरक्षितः
टथ्वीराञ्जनराधिपादिति तृष्यं तत्पत्तने पूज्यते ॥
इति स्नुतिपरितोष्तेिनानुजग्राइ |
मबन्धचिन्तामणि pp. 229-300
1 अनारतादानपरम्पराभिनैिर्वेदमायाति कदाचिदुर्वी । बिमर्ति तत्पूर्वमिव प्रद्दर्प मुहूःप्रदानैः परमर्द्दिराजः ॥
?T'riptrradāhta f. 4.
युष्माभिर्यौगपद्येन सर्वकामार्थसिद्धये | परमर्द्दिनरेन्द्रो वा समुद्रो घा निपेत्र्यताम् ॥
कविवत्सराजविरधितस्मुद्रमयनसमवकाराभिनयेन नः परमर्द्दिदेव एव यूरिताशेषमनोरथः समुद्रो
२भवेिथ्यति |
Satnttdramiathuar1a p. 150.
2 . A• S• B. rol. XWIH p. 313. →
cf. also एष्प श्रीपरमईिदेवनृपतिर्निःसीमविद्यानिधिर्नृनं वागधिदेवता भगवती पुम्भावमभ्यागता tl
Hàsyachtàdamari 1. 4.
2



             

             

→* 34C
ruttmrterical figures on both the sides of the 1eawes antd not letters ora the right
as āta ta६ost रैof the palmt-leat प्रtass. of Gttjarat. *They are aot dated, bt¢t frotta
the script, they appear to have been trānscribed about the end of the
thirteenth centtury A., D. None of these contain the chhãyà cf the Fràkrta
पूassages occttrring int thte texts• ?Thte Deccara Colkege paper rias. of Vatsaràja?s
1Hàsyachपैdàrmari, appears to hawe been copied by at Jain Yati abotutः 250
years ago, directly or indirectly from the present palma-leaf rns. Our thanks
are due tg Sheth Gabharttchand Wastachand keeper of the Bhandar of palrr1-
leaf nr1ss• in the Khetarwasi's Pada, Pattart for lending tis these rare mass.



             

             

Introduction ••.
ext; → 1→ → → → →
CON ?T*]EN*T* S.
| →→ → → → →→*→ →
→ → → → → → → → →
→ → → →
|→ →
|→ → →
→ → → → → → →
→ → * →
→ → 、 → →' →_ → 4_→ →'
→ → → Y*-x2
• * *--१*5२
• • • १-२२
• • • 23-३६
• • • ३७---१ १
• • • १५-११७
• • • ११८--१४८
• - • १४८--१९२



             

             

ल्भरोमठा॒ञ्चभरेण यस्याः
पुष्पायुधोऽमृत्क्षणमङ्कुराख्त्रः ॥ १ ॥
( नान्द्यन्ते )
सूत्रधारः-कः कोऽव्त्र भोः ? ।
(प्रविश्य )
स्थापकः- भाव किमुच्यते ? l माहेश्घरोऽसि, तदपि माहेशान्येव
नान्दीपदानि घोररसानुविद्धान्यपराणि पठतु भावः |
सूत्र०-{ विदस्य ) मार्ष ! किमेतत् ? ।
त्प्राप॒यायुधमुङ्गनूष्ऽपि दनुजधूर्बुसं॒ चकृाराश्म्बिका !
चन्द्राद्धभरणास्प तद्भगघतः शjलं शिवायास्तु यः ॥ २ ॥
तदिदानीं कथय किमेतत् ? t
, स्युापकः-भाच ! चीर॒सैकुव॒ासनाघूसि॒तोऽपं कालुञ्जराधि॒प्तिग्त्रै-
दिशति t तेन मपा वीररसात्मकान्यपराणि चत्यारि नान्दोपदानि पछॆिताँ
सूत्र०-(सइर्पम्) युज्यते t




             

             

१ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्कहै
शयामा सदङ्गसुभगा करपङ्कजाग्रदुललना विहरमाणमनोज्ञकाम्या ।
त्रैलोक्यवमैन्दृपतेर्मनसि प्रमोदमाविष्करोति करवाललता, न कान्ता ॥३॥
( विचिन्त्य सोल्लासम् )
कवेः कवित्वं पटुता नटानां भग्र्गार्जुनीयं चरितं पवित्रम् ।
तदैहिकामुष्मिकसौख्यहेतुदैत्तो नियोगोऽद्य नरेश्वरेण ॥ ४ ॥
मार्प ! का पुनरभिनयवेला निस्रूपिताऽस्ति ? ॥
स्थापकः-भाव l नन्वयमेव सूव॒भाव॒ाभिरामः शयामारम्भसमयः t
अत्र हि-
चन्द्रोऽर्जुनः समधिकृत्य पुरन्दराशामासादयटुदयहेतुमसौ गिरीशम् |
उन्मुद्रयन्नचिरमेव जगत्प्रमोदमाविष्प्करिष्प्यति विपक्षतमःप्रणाशम् ॥ ९ |॥
(नेपर्यये )
साधु शैत्छ्ट्रपशिरोमणे ! साधु ॥ गृहीोतेयं सदुपश्रुतिभैवतु फलशालिनीो ।
सूत्र०-( समाकर्ण्य सहर्पय् ) मार्प! हिमवति तपस्यतोऽर्जुनस्य द्धैपायनो-
पनीतोऽयमनुचरःसिद्धादेशोव्याहरति॥तदेह्यावामनन्तरकरणीयं सम्पादयाव ॥
( इति निप्क्रान्तैौ )
प्रस्तचन्न |
( ततः प्रविशत्यर्जुनः सिद्धादेशश्च )
सिद्ध्द्रादेशः-अायुप्मन् ! किं पुनः समग्रसमीहितसिद्धिसामग्रीो-
सम्भवेऽपि विम॒न॒ा_इव॒ विभाव्यसै ? l
अर्जुनः-( स॒कोधाहङ्कारम् ) क मे वैमनस्योपशान्तिः ! ॥
विसारा एतेऽपि प्रसरणापराः सम्प्रति शराः |
न यावनो
राज
समरभुवि
कौरव्यवलव



             

             

किरातार्जुनीयत्र्यायौराः ३'
तद्वैरिणां यमसमागमहेतु राज्यं युष्माकमेव सुतरां प्रकटोपयोगम् l
सत्क्षत्रियोचितदुरोदरसम्प्रदत्तं घमीत्मजःकेिमुनपुप्यति तेन धमैम् ॥७॥
अपि च | विशदकोदण्डवैदविद्याविदग्धस्य वासुदेवद्वितीयात्मनो भवतः कटु-
तरतपःछेशसहनसाहसमपि नोचितं मन्ये !
अर्जुनः-सखे सिद्धादेश ! गुरु॒नि॒दे॒शुव॒शंव॒द्वेरे॒ऽहं तपसि प्रष्टृत्तः ॥ मां
पुनस्न्प पूर्वे इप्सिभुष्सुईिपितु `वान्-
कूरारतिकृतावधिव्यतिकरशयामावुकझे
4 महाशौर्यार्यमप्रोद्भमे |
अपि द्वोमप्रेमपरायणो मुनिरर्ह भूयासमित्यर्थेये ॥ ४ ॥
-= →
चेतः पराक्रममर्प पटिमाऽऽयुघेपु प्रौढी भुजौ भुजभृतामयमेव पन्थाः l
अख्त्रप्रयीगपरिकर्मणि मन्त्रयोर्गे त्रीडाकरं तमपि कार्मणमेव मन्ये ॥ ९ t॥
सेिष्द्रा०-~-( पुरोऽवछेोक्य सहर्षम् ) महाभाग ! दिप्टया वर्द्धसे । फलितमेच
तव तपः l पशय पशय--
भानोर्विभाँ रूक्षतमाँ मनोज्ञैः प्रत्यन्तरत्नैरवमानयन्तो । 8.
हिमाचलं काञ्चनशैलयन्तीो त्वां व्योमतोऽभ्येति विमानमाला ॥ १० t॥
अर्जुनः-( सोपहासम् ) अ॒हो रभुस॒ः मि॒िय॒व॒यस्यस्य॒ । इत्थं किल समर*
मनोरथपूरणोन्मुखेपु प्रत्यर्थिरथेपु लोचनपथावतीर्णेपु परं परितुप्यते |
प्सेिद्ध०-~-उपहसतु महाभागः । अहं पुनजीँने दुश्चरतपश्चरणमेदुरित-
पुण्यराशीनेव घृताचीरम्भातिलोत्तमोवैशीप्रमुखसुराङ्गनाविमानान्युपसर्पन्ति ।
अर्जुनः--{प्तीघ्iीं वि॒ह॒प्यृ?.किं म॒ां लोभ्भ॒य॒ति यश्यस्पः ? 1 १
मां वा रिपुं वा युधि दीर्घेर्मुप्समेताः समेप्यन्ति यदा ग्रहीतुम् ।
विमानयानं सुरखन्दरीणांपू.ाष्हं भविता महष्टतः ॥ ११ ॥
( नेपय्ये )
जमणियमदूमिदस्सवि पिच्छह चगत्तर्ण मुणिणो' ॥ १२ |l
१ लावष्यलहरीपिद्दितमझे तनुत्वं चद्दतः t
यमनियमदूतस्यापि पश्यत चङ्गत्वं मुनेः H १२ {{



             

             

8 वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
( २ इ': कथं निकटावत्तरणानि व्योमतो विमानानि ! |
सखेदम् ) अह संसोढबाह्यरिपुपराभवस्प दुःसहशारीररिपोः कुसृमायु-
धस्य सवैङ्कपो दुष्प्रतीकारः पराभवः समुपस्थितोऽयम् । एताह्यप्सरसः कुसुमा-
युधस्य महायुधम् l
( सवितर्कम् ) पृपत्कव्यापारः प्रभवति पुरन्ध्रोपु कतमः
यूाण िप िोशनिचयय् "
प्रत्यग्रस्मररसमहानाटकनटीो-
तदेर्व (स!ि
तावत् l ( प्रकाशम् ) स श् 1 → प8-
पराष्ििािँःि
सिध्द्रा०-C समन्तादवलोक्य साश्चर्यम् ) महाभाग सव्यसाचिन् ! बहुशो-
ऽनुभ्नृत॒ानि मया धन॒द॒सदने महानि॒धान॒ानि .अ॒ननुसूतमिदं.ब॒टुनिघानुंं धूमु-
ईष्टुं मया | नह्येकधनुपा द्विभुजेन परिमितशरेण धन्विना कर्मेतद्वि-
( नेपथ्ये
किं पातालमगाद्विहङ्गमपतिस्तश्त्रासवित्रासिताः
प्रोत्सपैन्ति सरीसृपाः परिलसन्निश्वासशव्दोमैयः ॥
व्याविडस्य ललाटनेत्रशिखिनो धूमैः किमुजृम्भितम् ॥ १३ ॥
( पुनर्नेपथ्ये )
अाः कोऽयं कुतर्कः ! । ननु व्यक्तमेव लोलन्ति नाराचमालाः, व्यावर्त्तन्त
वि॒मानानि॒ । मा कदा॒चन मापामपमहासुरसन्निपातोऽपं भवि॒ष्पति । तदि॒दृटा॒-
नोमपथ्यमेव मुनिजनोपसपेपगमप्सरसाम् | पुरन्दरानुसरणमेव शरणम् l स
एवैतदद्भुतानुरूपं यत्किञ्चित्करिप्यते ।
सिद्धा०-( वेिभाव्य ) पथैि ! निवर्त्तितान्येव विमानानि पाकशासन-
सचियैः |



             

             

किरातार्जुनीयव्यायोगः
e
अर्जुनः-( स्वगर्त सहर्पम्.) दिप्ट्या शराच्छाद॒नविभीपिकयोपशान्त
प्रत्यूहभूतोऽप्सरःसमागमः । तपःसाघनतपनविम्वदर्शनाय धृतं 8
मेकम् ! *、 धृतं व छिद्र-
सेिछ्द्रा०-( साश्चर्यम् ) अहो तव हस्तलाघवम् ! 1 पश्ट्रप ! पश्ट्रय !---
[ f एल ईिं हूँ न्यलग्रै-
उपरि चतरचेॉरैदैत्तसन्धिप्रकेरं टै !
अर्जुनः पूििा ll १४ |tl
-सखे इठ ! 、\
४ समादिश ती निजकिरातौ यथेह न कश्चि-
सिष्द्रा०-( नेपध्याभिमुखमवलेोक्य ) सखे शार्दूल ! सखे कण्ठीरव !
ीि-"ि [ 1
डूा'भटौ ! तिष्ठतम्व॒हि॒ितौ॒ भवन्तौ परतः ॥ मु! कुञ्चिदि॒िहुाचि॒ि-
--ईदो वि अ सासणे 1→
अर्जुनः-( सादुरम्) समागच्छतु महर्पिः t
क्राितौ- ं ँँँँँँँँँँट्रं निप्क्रामतः )
ि शतेि ययानिर्दिष्टो मुनिवेो त्रै=न्ञ्r•

  • C5 हेन्द्रः-( मर्ध्रुन्ग्Wळोंप्' स्ttतं स्ह्लर्हट् '; '. `स्ल्स्ल्स्द्द्द्द्द्द्द्भत्प्र्जुछै-

ई!ँँँँँँँँ?ििीं परं मया'र्वैपान्तेरतेरौहितानैौततैवैलीच
l ( सश्छ्लुगूम्) अ॒थवा रूाधु संवृत्त्म् । → ब्य-
सूनोवैक्रसरोजदर्शनसुघास्वादेन
रप्यक्ष्णाँ निचयैर्ममाद्य विजितं तैर्रर्वे शुसात्मभिः 1
द्रोऽपि च शासनेन समागमिध्यनि ! अायै
३ यथ अज्ञापयति स्वामी | ! अार्ये ! मद्दामुनिः कोऽपि मुनियुगछ्युक्ः समेति !



             

             

६ यन्मगrजप्रग्ीतम्रूपध्र्सदे
दृष्द्वा निःसरदुप्णवाप्पसलिलैर्लेभे न दाहोदयः ॥ १९ ॥
अर्जुनः-( मुनिवेपं महेन्द्रमाटीक्य सहर्षम्) ससेवे सिद्धादेश ! अहो महानु-
भायता महामुनेः !
स्वीकरो॒ति करुणामयमृर्त्तिम॒मयुं सपदि॒ यते॒ऽपि सुनीन्द्रः !
अप्यहो परिच्पयक्रमघाप्ये स्निह्यतीह पितरीोव ममात्मा ॥ १६ ॥
तदेष्यभ्युत्तिष्टाय ! ( इति ययावदृम्युत्थाय Xधैपाघ्रपद्यगोघ्रो मध्पमपाण्ष्टयोऽ-
भियादयते भयन्तम् | → →
महेन्द्रः--अभिलपिन्तभाजनं भूपाः ।
सिद्धा०-(अाप्तनमुपनीप )अलङ्किय॒न्तृाम॒ासनम॒ 1
( सर्वे यर्थोोचितमुपपिशन्नि )
महेन्द्रः-महाभाग ! त्ययेपदोलायितीं न जाने फपाऽभ्युपपत्त्या भव-
न्तमुपच्रामि t तधाप्हि-
अभ्यस्नाः श्रुतयो महास्सृतिपये क्षुपर्ण मदोपं मनो
दृप्टास्तेऽपि भ्महथैयः परिच्निास्ने ते परिम्राजकाः |
माप्यालोकि पुरन्दरस्य परिपन्नादर्शिी नाश्रायेि या
फोदण्टेपुधियन्फन्लाक्षयन्लयालङ्कारमित्र्थ तपः ॥ १७ ॥
दिदं य्व्पाहरामि-
स्तयापोऽयमुपास्यन्तां प्रश्ायमि प्रापां तपोभिर्मेर्दृपा |
भ्पर्यग्रैय यिनिद्रमीष्टदरम्र्मे मन्पेहि इतुई मनः ॥ १८ ॥
अर्जुनः-( मगेई दर्पमुन्ञ्णं ग नेिःधम्य ) भयेिदिनपृत्तान्तस्नातो मामेर्यं
प्श्पाहर ि1
भुफिर्भम्गप्रपाले गृनभपश्टध्ानैः मंष्टता धैरिपर्गः
नारम्भोट्रपं गुम्८ाां पदहमिह तप:म्पंपिपाने निपुरुr8 ॥ १९ ॥



             

             

किरातार्जुनीयव्यार्यौगः vॐ
महेन्द्रः---(स्वगतं साशङ्कम्) कथं मां तातेति वत्सो व्याजहार । न खल्व-
नेन तपःसमुद्भूतातीन्द्रियज्ञानेनविदितोऽस्मि ॥ भवत्वहमपि सन्दिग्घेनैव व्याह-
रामि (प्रकाशम्)वत्स ! किंमद्यापि ते मोहमलीम्सं मानसम् {| मुश्चमुश्चदुरध्य-
वसायम् | पश्ट्रप पशय न खलु तैर्वैरिभिर्न मर्तव्यम् | न च त्वया नेिहत-
वैरिणा न मर्त्तव्यम् | नहि कवलितमूयिकेण विडालेन न म्रियते । न च वञ्चित-
विडालकवलनापायैर्मूपकैर्न त्रियते ' तदेवं साधारणकृनान्तव्यापद्ामुपहस-
नीोयोऽयं दुव्यपारः l तदत्रभवते महोदय एव स्वदताम् ।
अर्जुनः-( सानुतापम्) तात ! अननुभूतपराभवाभिपङ्गोऽसि । किमु-
द्वे! तदत्रभवन्तं विशषपामि । अनतिठमणीषवषनोऽसि । नैवं पुनः पुनः
ह |
उत्कृत्यूायस॒सूायदे॒न समरे दर्पोद्धत॒ान्विद्विप-
स्तद्रिम्वं दिवसेश्वरस्य सद्दस्सू भित्त्व॒ात्मना,पत्रिणा ।
इगुरूनपि द्विपद्रंशानद्रेशेपानेप धक्ष्यति |!| २१ ॥
तदहमिदानीं प्रकटीभवामि समाश्वासनाय वत्सस्य |
(इति तया कोति )
→ अ॒र्जुन॒ः--(ट्टैिय् साश्वर्य सहूर्भ॒म्) कथमयं सहस्त्रनपनो नयनोत्सवाय
संवृत्तः ॥ तदिदानीं सविशेपं प्रणमामि । (इत्युपमृत्य पद्योः पनति )
महेन्द्रः-( उत्थाप्य शिरप्ति समाघ्राय) वत्स !

  • पू.ष्टु:

दानवसृदनः प्रतिकलं पल्पालयाञ्चक्रिवान् |
तद्विश्वं सहसैय तौ च दलयन्कल्पान्तकालोद्धत-
व्यापारः परमेश्वरः प्रहरतु प्रस्यर्थिनस्ताघफान् ॥ २२ ॥



             

             

¢ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे
अर्जुनः-( समश्श्रयम्) भगवन् ! गीर्वाणवर्गचक्रवर्त्तिनोऽत्रभयतो भग-
घति भर्गेऽपि निदेश एवायं न पुनराशोः |
महेन्द्रः-वत्स ! वत्स !॥ मैवम् ।
यस्योपायनिरूपणे नयविदाँ मन्दायते नैपुणम् |
तेऽपि झम्मजनार्दुनम्भ्रुटृतयो न्यञ्जुन्ति यत्प्रार्धिता-
स्तानेत्राञ्चललीलयैव घटयत्येकः परं शङ्करः ॥ २३ |
सेिष्द्रा०-भगवन् सहस्राक्ष ! भवनः साक्षात्कारेणैव पूर्णमनोरथः
कथमन्धवलात्तेपां पाप्ण्डयानां भवेद्भयम् |
सहस्रनयनः पक्षे येपामुज्चागरः सदा ll २४ ll
महेन्द्रः-अयि द्युह्यकोत्तम ! मैवम् ।
ऐक्यं गतः श्श्रीोपुरुपोत्तमेन कृत्वान्धकोद्दामवलप्रणाशम् |
शिवप्रसादेन शिवानुभावःष्टथासुतोऽयं भविता सुशत्तिः ॥ २९ ॥
तदापृच्छतु मा वत्सः l
अर्जुनः-*( सकरुणप्रश्रयम्) तात पुरुहृत !
महेन्द्रः-घ्यत्स ! घत्स ! मा विपोद्व l प्रसादितचन्द्रशेखरं चन्द्रशेख-
शेोपकीरव्यं पुनस्त्वामहं द्रक्ष्यामि l ( इति तिरोघक्ते )
अर्जुनः-सखे सिद्धादेश ! एहि भगवर्तीं भागीरथीमुपास्य भग•
चन्तं भर्गमुपास्महे l
(नेपर्थये )
अत्याहितमत्याहितम् l



             

             

किरातार्जुनीयव्यायौगः ९
गङ्गातीरतपस्विवैशासरसव्यासत्तचिच्तो जवा-
त्न्फ़ोडोऽयं कलितः कुधा कलिरिव क्रूराशयो धावति ॥ २७ ॥
कुद्दालीयति सान्द्रकन्दपटले वाढं कुठारीयति
स्कन्धाग्रेपु परश्वधीयति शिखाशाखासु सम्पातिनी |
र्दछ्रेयं विकटा किटेः प्रतिपदं मार्गद्रुमद्रोणिपु
कूरन्छूरपराक्रमप्रणपिनी किं किं न सम्पद्यते ॥l २८ ॥
अर्जुनः-( सप्तम्भ्रर्म विवृत्यावछेोक्य ) कथमयं कृतकर्णकापः कटुः कोलाहल
एव श्श्रूयते ? । न कोऽपि लोचनपथमवतरति |
सिद्धा०--क पुनस्तौ किरातौ ? । न खलुट्ट व्यापादितौ ।
कोवि भूअारस्रूओो अवमिच्चू पविट्टो
अर्जुनः-( सावतं विहस्य ) भद्रौ ! न भेतव्यं न भेतव्यम् ।
सिध्द्रा०-महाभाग गाण्डीवधन्वन् ! सुज्ञीभव॒_सञ्जीोभ्भ॒च॒ l अयमा-
गत एव नेत्रपात्रताँ पोत्री |
अर्जुनः-( धीरं विष्ठोक्य साश्चयै सवितर्कम्.)
विक्रान्तो वहिरम्भसस्तरलधीदैष्ट्रामिपादव्जिनी-
कन्दच्छेदसृखः किमेप सलिलस्तम्वेरमस्यार्भकः }
संहारेऽपि निजप्रसत्तिपटुतां संदर्शयनुत्कटां
साक्षादादिवराह एव किमयं प्रागुद्भूहुतक्ष्मातलः ॥ २९ ॥
(नेपथ्ये )
कष्टं कष्टं शिावसेवैकनाने तपसि प्रवृत्तोऽपि कथमयं विकटकटुकोटि-
१ महाभागा ! परित्रायध्वं परित्रायध्वम् 1 एप 'रसलु प्रचण्डतुण्डाभिहतविगलद्विश्श्रयन्ञ्ाल-
निपतच्छवरवरवीरशरीरविपमीकृतमार्गः रुधिरौघपिञ्जरितदाढायुतः दारयन्निव सफलभुवनानि
`धेश्घुरुत्कारैः भीपणः कोऽपि भूदररुप: व्मपमृत्युः प्रविष्टः |



             

             

१c० वत्सराजप्रणीतरूपकसद्वहे
किंटिदंष्ट्राभिघातमापद्यते मुनीन्द्रः l अाः शङ्कर ! परित्रायस्व परित्रायस्व ।
किमुदासीनोऽसि, किमिति स्वेनैव स्वनाम प्रोय्र्घ्ञ्छसि ? ॥
अर्जुनः-( श्रुत्वा सकरुणमाकाशे ळुक्ष्यं वङ्घा निःश्वस्य )
पाथैस्तपस्वितां लेभे दुर्देव ! प्रोयतां भवान् |
मुनयो हन्त शङ्कन्ते भूदाराद्दारुर्ण मयि ॥ ३० ॥
( पुनर्नपय्ये )
अयि मुनीोश्वर !
सेव्यः परं स भगवान्नवचन्द्रच्चूडस्तस्यापि'दैववशतः करुणानुरोघः |
अस्मिन्वी॒ने॒ मुनिजनूव्युसनोपशान्त्यै कोद॒णूड्रपाणिरयमेवहरःकिरातः ३१॥
तदयमेवाभ्यथ्र्ये मुनेरस्य प्राण्ात्राणाय नियुज्यताम् ।
अर्जुनः-( समाकण्र्य ) अहह ! इदमन्यदतिदारुणतरमुपस्थितं यन्मां
किरत्तः परिव्ायते l
( इतेि सञ्न्र्त्रं करोति t निपङ्गतेो वाणाकर्पणमभिनयन् )
कथं न निर्गच्छन्ति वाणाः ? | क्रिममो चिरव्यासङ्गगाढलग्रा, उत लज्जन्ते
ऽनुचितकर्मणि ? ॥ ( कपंचिदाकृप्य निःश्वस्य ) अयि वाणाः !
उपितुं साधु युप्माभि॒िर्निपङ्गुयामव॒शुझुखैः !
इदानीं हन्त ! सन्धत्ते पार्थो वः पोत्रिपातने ॥ ३३ ॥
( इति सन्घत्ते )
( नेपथ्ये )
मैहाभ्मा॒अ॒ा ! इमाओो मा भ्भाञ्अह मा श्भाञ्अह | एस्सो खु अम्ह सामो
पृफ्च॒ाणेण वारेदि दुट्टभ्रूआारं । उव्वरिदो महामुणी ।
१ महाभागाः! अस्मान्मा त्रेिभीत मा विभीत | एप रपलु अस्माकं स्वामी एकवाणेन वारयति
दुष्टभूद्भारम् ! उद्वृत्तः.,महण्युनिः {



             

             

केिरातार्जुनीयव्यायोगः ११
अर्जुनः-(श्रुत्वा ससम्भ्रमम्) कथमयं मत्तः किरातोऽग्रणीर्भविष्यति ? ।
( इति कृतवेगो बाणमेोक्षं नादयतेि )
सिद्धा०-(विमान्य साश्चर्यम्)महाभाग ! पश्चाद्भूतस्ते बाणः । पश्य! पशय!
मर्मच्छेदप्रवृतैरनुमितपतनस्तारचीत्कारभारैः

  • →र» 8 U

कस्याप्याकस्मिकोऽयं लयसमयमहामारुतस्येव पूरो
नाराचः**'द्रागतनुतनुकुटीं चण्डशत्तिर्भनति ॥ ३४*॥
अर्जुनः-(सवैळ्क्ष्यम्)'कथं विजपिनोऽपि ममायमविजयेिवाणतां वाणः
प्रपेदे यत्किरातशरेणापातिते पोत्रिणि पपात ? । भवतु न याघदितरः कोऽपि
लक्षयति, तावदात्मवाण्गप्मानयामि t ( इत्युपमृत्य भूदारं विभाव्य साश्चर्यम् ) अहह !
न मयापि कदापि एर्वविधविशालकायः कोलोऽवलोकिनस्तत्किमेप मायामयः
कोऽपि कौरवानुग्रहग्रहिल, उताहो स्वैराहारविहारपुष्टो वराह एव । भवत्वाद-
दामि तावन्निजवाणम् t ( इति तया करोति )
स्सेिध्ठद्रा०--( निरूप्य ) महाभाग ! घातरन्ध्रमेवास्पाङ्गे द्वितीयमवलोक-
पामि | तत्कारप्र्ण तत्प्रत्यभिज्ञाय गृहाणात्मघाणम् । कदाचित्प्रहारदाव्यदुल्च-
णोभपपाश्वैकृतरन्धो भवद्वाण एय निर्गत्य घचिद्भतो भवेत् l
अर्जुनः-सिडादेश ! अयमेव मे वाणो, नू द्विकृद्ध्थून्नो॒ो मिश्ट्या ष्ठय॒ाहुरि-
ट्टयंमि !
सिद्धा०-मैय तर्हि किरातमात्रं, महानयं कोऽपि ,यस्य पत्रो पातित-
पोत्रो कुत्र गात इति न ज्ञायते t ,
अर्जुनः-(सवितकैम्) न खलु निजवाणं गृहीत्वा किरातो गतो भवेत् ।
सिद्धा०-प्रतिपालय तर्हि मुहर्त्तम् ॥ किमिह कोऽप्याघावतेि ।
पुरुपः-(प्रविश्य पृरोऽवलेीक्य)कैघं एस सो मुणी !।(ससम्भ्रमर्युपय्त्य)अयि
मुर्णिtद ! णा तुर्म एदिणा दुट्टभ्नूअारेण किरादवाहिपगोसवाणघाञ्अवेञ्अणामोहक-
अर्झपेण कर्हिपि पीड़िदो !
१ कयमेप स मुनिः t अयि मुनीन्द्र ! न त्वमेतेन दुष्टभूदरेण भिरातवाहिनीशपाणघातपेदु-
"नामोहकृतझम्पेन युत्रापि पीडितः । *



             

             

१२ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे
( अर्जुनः सावईतं सस्मितमवलोकते )
कण्ठीरवः- ( साक्षेपम्) रे रे गोमाउञ्अा ! कोस अणुचिदं मन्तेसि | एर्ण
सुर्पिदेर्णीं येय सम्मुहमुपसप्पन्तो एस दुट्टकोलो वावादिदो । किण्ण पेक्खसि
लोहिअलित्तं हत्थे सरं | →r
गोमायुकः-{ स्वगतम् ) अन्च्छरियं ! अच्छरियं ! । अउव्वो कोवि
एस कोञ्अंडमंडिदो मुणी । ( प्रकाशं सप्रत्यभिज्ञमिव ) अयि चिीरमुर्णिrद ! सो अम्ह
सामिणो स्रोो |
अर्जुनः-सखे सिद्धादेश ! कष्टं कष्टम् ।
पत्री मदीयो विधिवैपरीत्यात्क्रूरं कलङ्कद्धयमद्य लेभे |
व्घापारितो पत्किटिकीटघाते भमेति घच्चाह हहा ! किरातः t ३५ ll
गोमा०-मुपिावोर ! तणुलदाए तणुअत्तणामेत्तफलं तुअ तर्वं संयुक्तं,
जं एवं अकअण्णुओोसि,जं एवं परवत्थुलोहिओोसि । एसो खु मग्गणो तुह प-
रित्ताणपराअणेण अम्ह सामिणा इमम्मि दुव्विसहवराहम्मि मुको | संपइ
तुर्म अवमिच्चुमुहादो उव्वरिदो । फुघ्छंतगष्लो जंपेसु जं पडिहाअदि । ण हुटु
कण्ठीरवः-( साक्षेपम्X रे रे सहूलञ्अ 1 अम्हार्ण एस घफलंको जं अम्ह
पुरदो गोमाञ्जञ्ओो भअं वग्गदि' |
शेोम०-( सावक्षहासम्) रे रे कंठोरव ! रे रे सद्दूलअ ! तुम्हार्णीं किं किं
अगोअरो अम्ह वाहिणोसवाणार्ण पसरो' l ( साकूतमिव X अहह ण एस सूअरो
१ रे रे गोमायुक ! कथमनुचितं मन्त्रयसे ! ननु मुनीन्द्रेणैव सम्मुरलमुपसर्पमाण एप दुष्ट-
कोलो व्यापादितः | किं न प्रेक्षसे हस्ते लोहितलितं शरम् ! l
२ अाश्चयैमाश्चर्यम् | अपूवैः प्कोऽपि कोदण्डमण्डितो मुनिः 1 अयेि वीरमुनीन्द्र ! स अस्माकं
स्वामिनः शग्r: l
३ मुनिवीर ! तनुलतायास्तनुत्वमाव्रफलं तव तपः संवृत्तं यदेवमकृतज्ञोsसि, यदेवं परवस्तुलोभि-
तोऽसि | एप रपलु मार्गणस्तव परित्राणपरायणेन अस्माकं स्वामिना दुर्व्विपद्दवराहे मुक्तः । सम्प्रति
त्वमपमृत्युमुसादुदूत्तः।फुल्लद्भलोजल्प यत्प्रतिभावि I नरसट्छ अस्माकं स्वामी त्वया निजकीर्त्तिस्तम्भं
भश्ञ्जयिष्यति 1
(४) श्रे रे शार्दूलक ! व्झस्माकमेप कलङ्की यदस्माकं पुरतो गोमायुको भयं वल्गति I •
( ५) रे रे कष्ठीरव! रे रे शार्दूलक! युष्माकं किं किमगोचरोऽस्मद्वाहिनीशवाणानां प्रसरः l



             

             

केिरातार्जुनीयव्यायोगाः १३
पसृ, सो य्येव पसृ जो एअारिसं पि केिरादचकवष्टिं विसिहलीलातिसायिद-
मवलीकअन्तो एण अत्तार्णाँ जाणेदि |
तेगू कतमोऽयमहो प्रकपैः ॥ ३६ |॥
गोमा०--(सप्तम्भ्रमम् ) महाभाअ ! णिहुअं जपेसु l इहय्येव महावण-
तिरोहिदो मा सुणादु वाहिणीणाहो' ॥
अर्जुनः-(साक्षेपम्) यदि श्रोप्यति तत्किम्? ।
सिध्द्रा०-अागमिप्यति 1
अर्जुनः-पद्यागमिप्यति तत्किम् ? । 6、
सिद्धा०-पाथै ! अागत्य त्वदीयशरशरव्पः परासृमी भूदिति गोमायुः
स्वामिभत्तः शङ्कते |
गोमा०-ण खु तुमं अहिदो मुर्णिदस्स जं एअं मन्तेसिं !
( अर्जुनः उचैःकारं मांसं मुहुर्वनमहीप्वित्यादि पठतेि )
( नेपय्ये कलकलः )
सिद्धा०--( आकण्र्य मयामेिनयं कृत्वा ) t पार्थ ! त्वद्वचनश्रवणानुपदमेव
प्रवृत्ता किरातानकिनीति जाने ॥ अहुहू!
ससंरम्भन्यासस्फुरदुरुरवैरंघ्रिपतनै
कठोरज्यावल्लीपन्यतरटङ्कारपटलैः ।
किराताः साशङ्कं सुरसदनमप्याशु दधते | ३७ [
( सातङ्कभिव X तत्यकथमधुना भविप्यति ? |
अहह नैप सूफरः पछुः, स एव पछ्gः य एतादृशमपि किरग्तचन्फवतिनं विशिखलीलातिशायितमवलो-
नात्मानं जानाति l t {
"गनैिर्मृतं जल्य । श्दैव महावनतेिरोद्दितो मा शृणैयु वाङ्क्षितीनायः।
२ न रसलु त्वमहितो मुनीन्द्रस्य यदेवं मन्त्रयसि [



             

             

१४ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
अर्जुनः-(सावज्ञं सोपहासम्) सखे सिद्धादेश !
भवेज्झम्पाटोपैयैदि शलभकोलाहलभर-
स्ततः स्यात्का शङ्का हुट्टतभुजि शिखाचक्रविपमे |
क्षणादेवोदञ्चत्यथ पृयुलदुर्गन्धशवल-
स्तदङ्गलोपोत्थश्चमिति निनदः किं न कत्लुपः ॥ ३८ ॥
गोमायुः-( ससम्भ्रमम् ) सुर्णिद् वारिदो मए । किंकरेमि । अागदो दार्णिी
साहसो सो केिरैादो ॥
( अर्जुनप्तद्विद्वानीं पलाये इति विहस्याग्रतः पदृानेि दृदाति X
हरकिरातः-(प्रविश्य)गोमाउअा'“सञ्अव्मुदो जोओो।कर्हि सो र्मुणीो?।
गोमायुः-( सहासम् ) णाह ! एसो ययेव सो सुणोसरो* ।
हरकिरातः-( स्वगतं निरूप्य ) अहो माहात्म्र्यं क्षात्रस्य तेजसः ! ।
तथाहि-एकः करः कलयति स्फटिकाक्षमालाँ
ंष्टुर्दि स्ति" '
कठोरकलिकालकदथ्र्यमानः
सत्क्षत्रियस्य शारणं किमिवानुयातः ॥ ३९ {l
अर्जुनः-( केिरातमालोक्य स्वगतं साश्चर्यम् ) अये मैप किरातमात्रं, देवता-
परिगृहोतमिवैनमवलोकयामि | ( सवितर्कम् X
अयमिह मुनिसङ्गादद्रिश्टङ्गे किरातः
घकञ्चिदपि किमु चक्रे चाक्षुपों त्र्यक्षसेवाम् ॥
→→_、→_→_→_→_→→→→→
१ मुनीन्द्र ! वारिती मया | किं करोमि | अागत इदानीं साहसी स किरातः I
२ गोमायुक ! ****** ! कुञ्व स मुनिः ? |
३ नाथ ! एप एव स मुनीश्वरः t
४ गोमायुक ! एप एवास्माकं विक्रमोत्फर्पमसहमान व्मासीत् ? l



             

             

क्रिरातार्जुनीयव्यार्योगः /१5
हरकिरातः--{ ताक्षेपं पार्थमुद्दिश्य) रे रे उअसप्प उअसप्र्पं l
, जं डुल्लहूं दुकूरडुकरेहिं तवेहूिं वि॒ित्थारृिद॒ताणवेहूिँ ॥ .
, मुर्णिीद् ! तत्ते कअकम्मणासं घाणेणा ! पिाव्वाणमहं दइस्सं ॥l ४१ ॥l
अर्जुनः-( सोपृष्ठा॒स॒म्) 8 *
अा प्रत्यूपप्रदीपं विपिनविहरणैरामिपाहारकारः ,
प्रालेयस्यन्दकल्र्प परिपिवसि मुहुर्नैर्झरं स्वच्छमम॒भः ॥
धिक्त्वां धिक्त्वां किरात ! क्षिपसि किमु पदं वत्मैनि क्षत्रियाणां
प्राणाप्रेमानपेक्षो नहि नहि भवति त्वादृशामेप योग्यः ! ४२ l
हरकिरातः-( रवगतं Rाशङ्कमू X अये ! एकः पार्थः, प्रभृता किरातानी-
किनी | तत्प्रकारान्तरेणास्य करोमि जीवरक्षाम् | ( प्रकाशम्) अयि मुणिवीर! ण्
सुदाई मए तुह'भणिदाई किराद्कलऊलेण । ता वारेमि दाव एदे । रे रे चपला
किरादा ! एसो किं वीरधम्मो जतुम्हे गणणावाहिरा, एसो अ एको मुणिवीरो।
अर्जुनः-( सेोल्छुठम् ) अयि किरातवीर ! दत्तं तावत्त्वया वैरफलम् ।
8--*
तपःप्रसङ्गाद्भतसङ्गराणामुपोपितानाँ मम सायकानाम् |
किरातरचैतै”****ग्रसुपस्थिता किं क्रियते सुतुच्छा ॥ ४३ ll
सिध्द्र०-(सप्तम्भ्रमम् ) पार्थ ! पार्थ ! कर्थ वर्पन्त्येव त्वयि शरासार-
मवधीरितनिजाधीश्शासनाः किरताधमाः l
( अर्जुनः बाणमोक्षं नाटयति ) }
सेिद्धा०-(सद्दर्षाश्चयैम्) अयि वीरशिरोमणे ! पश्प ! पश्य ! निजवाण-
वेगावैभवस्य फलम्,|
साटोर्प श्रवणान्त'“**“*'कृप्य मौर्वाँलतां
ये मुत्ता रिपुभिः प्रदीपिलदिशः प्रारब्धघोरारवाः |
१रेरे उपसर्प उपसर्प l
यहुर्डभं दुष्करदुष्करैः तपोभिर्विस्तारिततान्यैः |
मुनीन्द्र ! तते कृतफर्मनाशं घाणेण निर्वाणमहं दााये ll ४१ ]।
२ अयि मुनिवीर ! न श्रुतानि मया तव भणितानि किरातफलन्म्र्लेन, तद्वारयामि ताव-
देतान् 1 रे रे चपलाः किराताः ! एप किं वीरधर्मः यद्यूर्ये गणनाघाह्या, एप च एकःमुनिवीरः । तदुप-
३सरत अपसरत |



             

             

१६ वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्कहे
कृतैरर्द्धपथे त्वया रयवशाद्यावृत्य सम्पातिभि---
स्तैरेवाधैशरैः किरातपृतनावृन्देऽन्त्र वैरायितम् ॥ ४४ ॥
हरकिरातः-( विवृत्यावलोक्य स्वगतम् ) कथमतिक्रान्र्त किरातैः ! । पार्थे-
नैव कृत निजा रक्षा । (प्रम्ाशम् ) दिद्विअा खु मुंकं चावलं क्रािदेहिं । उवरदो
कालाहला ' |
कण्ठीरवः-( सोपहासम्) उवरदं दाव किरादेर्हि येव । संपइ ताणं कल-
अलो कअन्तणाञ्अरे वट्टदि* |
( हरकेिरातः ससम्भ्रममवलोकते )
सरभसं मइ णिअसराई अवक्खदाई* t
अर्जुनः-( साक्षेपं सगर्वम्) रे रे किरात !
न्सर्वत्रैघ रणानभिज्ञमनसां वार्त्तेव का त्वादृशाम् |
त्वामावर्त्तयतेऽथ किं मम धनुर्विद्यादिदृक्षारस-
स्तत्पश्याद्रिशिलाविपाटनकलां मा यातु ते जीवितम् ॥ ४५ ॥
विदेशेपतश्च द्रावयति मां मुनिभावाद्विगुणाविभवः करुणारसः |
हरकिरातः-( सोपहामम् ) किं भण्णइ l दिट्टं येव तुअ कोञ्अंडविज्चामाहप्पं,
जेण तुमं णिायकज्ञ्चाई साहिदुं अपटुप्पमाणो तवस्सीकऊँो l
अर्जुनः-(सक्रोधम् ) सर्वतः कनिष्ट मिध्यपा॒ग॒रिष्ट !
त्यामेकचाणव्ययहेलयैव किरात ! कत्तस्मि कृतान्तवश्यम् |
छूट्टदि स्थितस्याद्यधनुर्द्धरस्य पिनाकपाणेः परमस्नि लज्चा ॥ ४६ ॥
१ दिष्ट्या रपटु मुक्तं चापल किरातैः । उपरतः कोलाहलः !
२ उपरतं तावत्किरातैरेव | सम्प्रति तेपा कलकल. कृतान्तनगरे वर्तते |
३ मुनिवीर ! दत्ता मया तव प्राणभिक्षा । करोतु भपान्, सरभसं मयेि निजशरानश्क्षतान् I
४ किं भण्यने । दृष्टमेप तक् कोद्प्ण्डविद्यामाहात्म्यं, येन त्वं निजकार्याणि साधयितुमप्रमवन्
तपस्वीकृनः I



             

             

किरातार्जुनीयव्यायोगः १७
हरकिरातः-(सोट्ठासहासम् ) अहो मे कम्मलाहर्च संवुत्तं, जं तुह हिअए
चाणभिन्ने तुमं तुह गुरू अ यावादिदो भविस्सदि' (इति यार्ण क्षिपतेि )।
कण्ठीरवः-(अन्तरे भृत्वा बाणं पतन्तमादाय )रे रे ण अत्ताणं सुणेसि, णेर्यं
मुर्णिदं मुणेस्ािँ |
हरकिरतः--( सक्रोधम् X रे रे सहुलअ ! कर्घ तुर्म पा वारेसि र्कठोरअं?
एणादिवराहपरम्मुहो हं | तेण एअं वग्गोअदि, ता संपद्द तं पि करिस्सं* |
शार्दूलकण्ठीरवौ--( साक्षेपम ) एहि एहि एर्व” ।
हरकिरातः--( स्वगतम् ) कथं सावज्ञः पार्थो न प्रकाशयति मयि पीरु-
पम् ! 'नच्चाविज्ञातपोग्पनिकपाय देयमिदं महाख्स्रम् । तदहं दुर्योधनरूपमा-
स्थाय परीक्षे पीन्पमस्य | ( इतेि दुर्योधनरूपं नाटयति )
सिद्रा०--( वेिमाव्य साश्चर्यम् ) महाभाग पार्थ ! पश्य पश्ट्रय कोप्ययम-
नय एव संवृत्तः |
अर्जुनः-( स्वगर्तं तक्रीघम् ) अाः कथमपं दुरात्मा छुरूवंशपर्गसनः ! । किं
कुतोऽपि राक्षसादेः शिक्षितमायाक्रमःकिरातवेपच्छदाना दुर्योधनो मां द्रष्टुमा-
यातः? । तत्किमत्रोचितम् ! । अथवा तां महाराजकृनां मयदामप्यतिलद्वयिष्ये,
नत्वेनं घधप्रासमिदानीोमुपेक्षिप्ये ( प्रफार्शं सोपहासम्) रे रे कुरुकुलकलङ्क !
दुर्योधन! भवानेवृ.जानात्युचितमात्म॒नः ।
हरदुर्योधनः--{ साक्षेपम् ) रे मध्पमपाण्डव ! क गतं तव गाण्डीचको-
दण्ड्टपापिडत्यम्? | सम्प्रति तपस्वितया राज्यमभिलपसे 1
अर्जुनः-( साक्षेपम्.)
रे रे दुर्मद कीरव !““क्षीण एकोऽस्म्यर्ह
तास्ताः सत्वरमानय क्षितिभृतामक्षौहिणीर्दुःसहाः ।
१ अहो मे फर्मलाघयं संपृक्तं, यत्तव हृदये वाणभिन्ने त्वं तप गुरश्च व्यापादितो भविष्यति |
२ रेरे अात्मानं न जानासि, नैनं मुनीन्द्रं जानासि ।
३रे !रे! शार्दूलफ! कथं त्वं न वारयसि कण्ठीरवम् । नादिवराहपराड्द्युरसोऽहम् ! तेनै
वल्ग्यते, तत्सम्प्रति तमपि करिष्प्र्ये |




             

             

१८ वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्घहे
अथवा I अहमिहैकस्त्वमिर्हेकः । गृहाण वाणासनम् |
एको गुरुः कुरुकुले खुरली न भिन्ना भिन्नं कुलं न च जन्मभूमिः ।
अद्य प्रकाशय शरासनवाहुसारं साम्येऽपि वीर! भवतो विजयं ददामि ॥४९॥
हरदुर्योधनः--( साक्षेपम् )
एता विसर्जय जटास्त्य'
संहुारकारो जगग॒त॒तां स एव॒ त्रिशुलपाणिर्गिरिशस्तपस्वी ।
तद्रद्रभावानुगृहीतवाहुदीहं करिप्याम्यह ll ९१ ll
हरदुर्योधनः-रे रे द्रौपदीदपित ! दूरीकुम् दुराशामिमां मयेि का-
पुरुप ! | तदानीं जनकार्जितं राज्यमपि न रक्षितवानसि | कथमिदानीं विक-
त्थनो नापत्रपसे |
अयेि हरिसूमुत ! धन्यास्तेऽपि ताणः पुमांस-
सतृणघटितपृथपत्केप्वासमुद्राभवन्तः |
त्थनता त्वदग्रे |
येन त्यया कृताद***** त्कारेण पशयताम् l
अस्मार्वफै राज्यमाच्छिद्य गृहोतम्
हरदुर्योाँधनः-( सनोघम् ) अाः फाल्गुन ! उपहससि मम॒ाम्, l तदानीं
दुरोदरेणोपकृतम्, अ॒धुना समरसंमर्द्दन कुरु सर्जीवं निर्जीँर्वै गाण्डीवम् t
C इति चापमास्फाढ्ट्रयति )
अर्जुनः-अङ्कतम्म्ट्टतम् ॥



             

             

क्रिरातार्जुनीयव्यायोगः १९
प्रसवसमय एव क्रोष्टुवत्क्रोशनस्त्वं न““'हं व्यत्तिमेनामकार्पांः |
कथमधिगतधाष्टयाँ भापसे युद्धहेतोरपरमिव विशङ्के त्वांनदुर्योघनोऽसि॥९३॥
हरदुर्योधनः--( स्वगतम्) अाः ! खलु ज्ञातोऽस्मि ! भवत्वेचं तावत् ।
( प्रकाशं सावन्तं विहस्य ) पाथै ! पार्थ ! तथ्यमेवैतत् |
यौधिष्ठिरे यन्निजवस्तुकोशे दुर्योधनोऽन्यः विहिताऽधिकारः |
प्रवासयन्पाण्डुसुतान्वनान्ते दुर्योधनोऽर्ह पुनरन्य एव ॥ ९४ ॥
तद्दर्शय शरासारशौण्दत्वम् ॥
अर्जुनः-( सावक्षम्) अयि सुयोधन ! मसृणोऽमि धनुर्वेदविद्यायाम्,
उडुरोऽसि गदाविद्यायाम् । तद्दृहाण्णू गदावत्कृत्वा गदाभावे कोदण्डम् । अह-
मपेि तथा तथा करिष्प्ये । एहिविमद्दैक्ष “ |
(उमैौ तया कुरुतः )
कण्ठीरवः-( सकौतुकम )सैसष्द्दृलअ ! पेच्छपेच्छ घडिदा दुवे वि महार्वोरा
कोञ्अंदंडसंगरम्मि |
शार्दूलः-( साट :चमत्कारम्) कैण्ठीरव ! पेच्छ पेच्छ दोन्ह वि हत्थला-
घवं | अहो ! पाञ्अलाघ्हच,ज कोअंडणेिम्मिदर्पजरव्भंतरट्टिदव्व दुवेवेि दीसन्ति ।
हेहो ! पश्यत पश्यतेशामुनयः साक्षाद्भयार्नोपति-
भसां पूरमनश्वरं परिकिरन्सानन्दमुज्ज्छृम्भते ॥ ५९ ॥
( सर्वे सहर्पाश्चर्यमालेोकन्ते, अर्जुनः शङ्करमालोक्य ससम्भ्रमं नमस्ते नमस्ते इतेि साष्टाङ्ग-
मवनैौ निपतति )
१ शार्दूलक !प्रेक्षस्व प्रेश्स्व । घटितैौ द्वावपि महा-ीरौ कोदण्डद्ण्डसङ्गरे !
२ य्कण्ठीरव ! प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व द्वयोरपि हस्तलाधवम् ! अहो ! पादृलायनंंंं यत्कीदृण्डन्निमैितपू-
श्ञ्जराभ्यन्तरस्यिताविव द्वावपि दृश्येते_।



             

             

२ध्2 वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्गहै
१ङ्कर:-( सहपाँईलासम्) वत्स वत्स धनञ्जय ! उक्तिप्टोत्तिष्ट |
अर्जुनः-( सहप्ोत्थाय शिरसि चद्वाञ्जलेिः ) भगवन् पीयूपमयूखशेखर !
नमस्ते नमस्ते |
भघसि सुकृत्नपाकैः स्तेनकस्यापि साक्षा-
नहि नहि तव रूपाणानीशोऽस्ति कश्चित् | '
किमिति निकृतिमेनां नाथ ! कृत्वा विचित्रां
क्षणमनुचितकारः सेवको वञ्चितोऽहम् ॥ ९६ ॥
शङ्करः-( सप्रमोदं विहस्य ) वत्स पाथै ! नाविज्ञातर्पीरुपनिकपाय महा-
स्त्रमिदं प्रदेयमित्येप त्वद्विमःमपरीक्षोपायः कृतः | सम्प्रति गृहाणैोनन्महास्त्रम् |
( इति महास्त्रं दत्त्वाऽर्जुनस्य मूर्ध्नि हस्तं ददाति )
अर्जुनः-( सहर्पम् ) देव देव त्रिजगहुरो ! किं ते गुरुदक्षिणां ददामि ? ॥
त्वां विश्वत्रयसर्गपालनलयव्यापारलीलामय
प्रोर्णोयां कतमेन भग्र्ग ! विधिना” सितं कामदम् ॥
प्रालम्वप्रतिकमैसम्भृतिमहं सम्पादपिप्ये मुहुः ॥ ९८ ॥
शङ्करः-( सहर्षम् ) फलितमस्माकं महाख्त्रप्रदानेन, यदेवं तावदावि-
`भ्ठचन्न्न्त्ररसेठे चल्स्8. प्रकाम्ग्म्मुत्म्स्हने l
घन्यो धर्नजय ! पिता तव देवराजो घमर्मेऽग्रजः प्रियस्सुहृत्पुम्रूपोत्तमस्य |
एताँ भुवं मम तनुं गुरुभारभुग्रां लध्वीोफरिप्यसि हतप्रवरप्रवीरः॥|९९॥l
अर्जुनः-( सप्रश्रयं विद्दस्य ) मम तनुंटुं लघ्वीकरिप्यसीत्यनुचितमपि
येि करुणारसवशंवदाः समादिशान्ति पादास्तदेतत्प्रमाणाम्5 l
शङ्करः-{ सपरिवोपम् ) यत्स कपिध्वज ! कथय किं पुनस्तय प्रियमुप-
करोोमि |



             

             

क्रिरात्तार्जुनीयव्यायोगः २१
अर्जुनः-( सप्रश्रयं प्तपरितोपम् )`भगवन् जगन्नाथ ! किमतः ॰मरं प्रार्थये
भवन्तम् |
अस्त्रज्योतिः'*********** नाथ! दत्तं त्वया मे
यत्प्रद्योतैः कुÇरुकुलतमः स्रस्तमद्यैव मन्ये ॥
रद्यैवासीत्प्रक*'”**'सूनुर्दिनेशाः t॥ ६० |॥
तथापीदमस्तु-
पर्जन्यो वृष्टिमिष्टां वितरतु कम्णावारिणा पूयैमाणो
न्यायोपायप्रवृत्ता अवनिमवनिपाः पालयन्तु प्रसत्ताः ।
मोहध्वान्तप्रणाशां मनसि च महतां शङ्कराद्वैतमास्तां
वाक्कूर्पीयूपप्रपाभिस्त्रिभुवनमनिशं मोदयन्तां कवीन्द्राः ॥ ६१ ॥
इति श्रीकिरातार्जुनीयो नाम व्यायोगः
कविघत्सराजविरचितः समाप्सः |

→__→_→→→→→→__→
→_、→_→_→_→_→→→_、→



             

             

महामात्यवत्सराजविरचितरूपकसङ्कहे
कर्परन्चरितभाणः
दास्येऽहं परिरम्भणानि क्रितव ! द्यूते जितानि त्वया
भिथ्यौत्सुक्यमिदं यतः शातमहोरात्रास्तदीयाऽवधिः |
द्रागुन्मेपनिमेपकोटिघटनव्यग्रो हरः पातु यः ॥ १ ॥
सारिं सारयतो मृपा गपगयतः स्थानान्यतिक्रामतः |
कण्ठाश्छेपपणे दुरोद्रविधो *य्4°2६'2"प्य्&3 मणे-
र्देवों घश्चपतो जयन्ति गहनच्छद्मक्रमाः केलयः [ २ [l
( नान्द्यन्ते )
सूत्रधारः-(प्तहर्पम्) अये ! अद्य किल नीलकण्ठयात्रामहोत्सवसमागतै-
राजेन विरचितं कर्पूरच्चरिताभिधानं भाणमभिनेतुमादिष्टोऽस्मि । यस्यैकपात्र-
प्रयोज्यस्याभिनये सुशिक्षितो मे कनीयान् भ्राता | पूर्वैरङ्गमङ्गलमात्र एय ममो-
पयोगः l ( दिशेोऽवलोक्य सहर्पम्) अये !प्रास एवायमभिनयोचितः स्यभावसुभगो
व्श्तरसथ्* ? दश्श्द्रति' हे--
दम्पत्योः स्मरसङ्गरव्यतिकरे प्रारव्धसाहायक-
सिञ्जानैर्नृपवेश्मनिर्गतच्यलद्धाराङ्गनान्नृपुरैः
. प्रत्यूपेऽपि न दीयते रतिपतेर्निद्रावकाशो मनाकू ॥ ३ ॥
अपेि य-
अाच्छिदद्य सद्यः प्रतिनायकस्य
चन्द्रस्य मन्दप्रतिभस्य लक्ष्मीम् |



             

             

२४ वन्सराजप्रणीतरुध्पम्र्सट्टहे
तां शाम्भलीं रात्रिमपास्य दूरे
धूक्ताँ रविीिं गणिकामुपैति ॥ ४ ॥
( अाग्ाशे कर्ण दत्वा ) मापै ! किमात्थ ? | अाः किमेदं अणुन्चिर्द मन्नीअदि |
भुअणो धुक्तजरैणो !
( समयम्) अलमलसुमैःफारमालापेन l किं न श्श्रुतं त्यपा--
दिया निरीक्ष्य यराव्यं राघ्री नैय व्य नैय च ॥
सम्र्धरन्ति महाशृत्त चटे यरम्चिर्यथा t ९ ॥
फिमात्थ ?। किं मं भाएसि !पूिं ते पुत्तादो भ॑ञ्जं ।
( नेपष्पे )
अाः क्षुद्र मिध्यागरिष्ट ! तिष्ट तिष्ट ।
उत्सद्भे सिन्धुभर्तुर्वमनि मधुरिपुर्गाढमाश्लिप्य लक्ष्मीो-
मध्यास्ने वित्तनाथो निधिनियहमुपादाय कैलासशैीलम् |
श्ङ्गृत्र्तेभ्यम्त्रासभित्धं दधति दिविपदो मानयाः येते यराकाः ॥ ६ ॥
सूच०-( स्कुत्ता ) अये ! फर्पूरको नाम धूत्ताँऽयमितः फुद्धोऽभ्युपैति ।
तप्नेह युज्यते स्थातुम् l
( इनि नेि'मान्तः )
स्नदन
( तत प्रशिाति फर्ग्ररक. )
कर्पूरकः-(सोधम्) जपि च । रे मापै ! मफत्दलोरुरुामदुघां माया-
यिश्ां दूपयतः कथं न यिदोणै रग्पनया भयनः? । पटय रे पश्य !
यधमगमदल्पामम्नितुन्~यां विश्टीजाः ।
यलिदमनमफार्पग्पन्पाणिः यधं या
न भयन्ति यदि मापा निप्पिपानं पिघ्यानम् ll ७ II
१ भ्iः श्मेिश्rद:ँभितं मन्ञ्श्र्न्द१ । पुश्य मुग्ामुग्मद्दनीयपादस्पाँ भगाग्rन् ग्पूग्: 1 उय
मदात्*िपrाग्रन्श्भुरनी भूभनः !
२ ¢ि मां भ"ग्गे t नास् िमै भू*rयम् {



             

             

कर्पूरचरितभाणः २५
अथवा । अलं मे खलालापसमाधाननिवैन्धेन ॥ तदहमिदानीमजिताथै-
तीर्यप्रतिपादनाय दुरोदरशालामेव व्रजामि ॥ ४
8--
द्यूतक्रीडाविहीनस्य वेश्यासु विमुखस्य च ॥ .
विद्यमानमपि व्यच्तं धनं स्वप्नधनोपमम् tl ८ ll
( अाकाशे ) →
वयस्य चन्दनक!तिष्ट तिष्ट । मामपि प्रतिपालय | क्रिमात्थ ? सत्तट्टवास-
राई दुरोदरविरहिणो एण तुहमुहं पुलोईअदि' । ( सस्मितम्) अलं मे वित्तशन्यस्य
दोपोद्भावनेन । वित्तशाठ्यं हि क्रमातिक्रमे गर्हितम् | किं व्रवोपि ? t विलैलास-
वदीदिन्नहिअअस्स एण र्किपि ते पडिहाअदि | (विहस्य X विदितोऽस्मि वय-

  • स्येन t एवमेवैतत् ।

निरुपधिमधुरास्नाः सुभ्रुवः प्रेमलीलाः t
कृननिविटसमाधिभवयन्नन्तरात्मा
परिशिथिलितवृत्तिथैर्त्ततेऽन्यक्रियासुठु ॥९ ॥
( इति स्थित एव पठति )
%
( अाफाशे कर्ण दृत्वा X
एयं मे वयस्यो व्रवीति t सुट्टु खु मे कोऊहछंताओोप्पेम्मलीलाओो अाअ-
ण्णिर्दु, जार्हि सञ्अलभुअणमोहप्णो तुर्मपि मोहिदैो ! ( सत्रीदृस्मितम् ) कथयामि
यदि न सुभगम्मन्यं मन्यते वयस्यः | एकदा मयेि केलिकलहान्तरिते सुगुप्सं
सौधपृटष्टाचलमे अरतिभरनिरस्तनिद्रया तया गाथा पठिता | सेयमुत्कीर्णेव
मनसि वर्त्तते |
औग्घइ ण तत्थ धुते वावारो कोवि इअरदूईण !
अाणेसु स्सिविणएटृ तं मा णिद्दे णिद्दया होहि tl
( इयासीनस्तथा तथा अरतिं नाटयति )
१ सप्ताष्टवासराणि दुरोदरविरहिणो न तम मुरयं प्रलीक्यते ।
२ विलासनतीदत्तट्टदयस्य न किमपि ते प्रतिभाति |
३ मुघु रसलु मे कुतृहृलं ताः प्रेमलीलr अाकर्णयितुं, याभिः सकलमुपनमोहनत्त्वमपि मोहितः |
४ अर्हति न तन धृक्र्ते व्यापारः कोऽपि इतरदूतीनाम् |




             

             

२६ वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्घहे
(पुनराकाशे )
किं ब्रवोपि ? l किमेतां वीणामुत्सङ्गे धारयसि ? 1 सततमिर्घं तदङ्कदुली-
लिता सेयं माँ प्रोणाति | एतया किल सा भगवतीं भवानीमुपर्वीणयति | विप-
क्षपुरतोऽपिच्छलेन मद्भोत्राङ्कं गेयमुपगायति ( इति वीणां दुर्शयति ) | किमात्थ ? |
तं य्येव गेअं अत्तणो गाएसुं । अाकर्णपतु मे वयस्यः ।
रतिरमणप्रियसुहृदा शशाङ्कसुभगेन निर्वृतिकरेण ।
कर्पूरेण वियोगो भगवति रुद्राणि ! मा भवतु ॥ १० ॥
( इति वीणया बहुविर्धं गायति । ध्यानं नाटयित्वा सोरस्ताडं पार्णि विधूय )
किमात्थ ? । किं उणा लुर्म मञ्उलाञ्अन्तणेत्तो हिअञ्अं ताद्देसि, पार्णि
धुणेसि l (सास्रं ) वयस्य !
सखीं कृत्वा युक्तया स्फुदमदनुकारप्रणयेिनीं
तया सार्द्धं दद्यूतव्यतिकरमथारभ्य सुतनुः I
प्रहृष्टा द्रष्टव्या पुनरपि मया गुप्सवपुपा ॥ ११ ॥
शान्तम् l अथवा मरणामेव तदनुस्मरणम् ॥ ( क्षणं विचिन्त्य ऊर्ध्वगवलेोक्य बाप्पं
मुश्चतेि X
( अाकाशे )
क्रिमात्थ ?॥किं उणतुर्म सहसचिअ बाहच्छोहपक्खराविलमुहो संयुक्तो*?॥
वयस्य ! पशयामीव पुरतस्तमद्य सौधशिरवरं, यत्राहं मेमविग्रहानुताप-
परयत्या चन्द्रातपोपढौकितया स्वयमेव तया प्रणयेन कृतार्थकृतोऽस्मि I
प्रथमं हि सा तत्र घनसारपरागपटलनिचुलितस्फटिकशिलाधिशायिनीो सखी-
जनाभिमुख्येन मां श्रावयन्तीो चन्द्रं प्रतीत्थमुक्त्nवती-
इहास्ति नूनं तुहिनांशुविम्वे
कलङ्कधूमानुमितो हुलाशाः l
अानय स्वप्ने तं मा निद्रे निर्द्दया भव 1
१ तदेव मेयमात्मनो गाय |
२ किं पुनः त्वं मुकुलायमाननेत्रो हृदयं ताडयसि पार्णि धुनोपि ? ।
३ किं पुनः स्मं सहसैव वाधश्क्षोभप्रक्षराविलमुसः संवृत्तः ? !
_→→_→→→→ →_→→→→→→→*



             

             

कर्पूरचरितभाणः
२७
अस्याँशुपूरः कथमन्यथाऽसौ
सुत्थायार्वेॉर्जतोर्नैंम ईतूि ll १२ ll
|! [* तया विलुसन्ांड
सवस्ताः शशिविम्वचुम्वकशिलालोकेन {*
मात्याँ ट्९ (नेयूंयुत्तछेयू साङ्कीज्ञै) रंकृताः t १३ t
ं : ? t न स्त्रलुठ मामुपहसति भवान् | कि
ईङ्खैिणैफैर्वैिर्देॉर्देवयत्यै ॐ → *→ → भूव॒न्घो, त्ता॒ करि॒स
श्रुत त्वया- ईईईईई क्षेित

    •  » श्रासु किन्न

भूद्दृिर्गुष्ं कार्येकौशलशालिनाम् !
sईं छूईिं,!*,!
ईं ता॒ कपेसु मे॒ वित्यरेण णि॒िअदूञ्अत्तणं*ोर्लर्तुंX. किमात्थ ? 1सुट्ट
एवमाह भवान् l किं उण अारं !ि मे वय॒स्याँ
वृपर॒य॒ ! तदे॒पुहे अारंभ एव हासेप्ण (इतिं हाप्तं नाटयेित्वा )
पृष्ठेष्ठिल्ारणेन लिॉनि
किं | किमात्थ ?
न कथयामि वययय ? | ? ॥ ता मह
वक्रो जूट्ः खल इव
सदा कर्णदेशावलग्नः
?हमस्सङ्गः
१ यदि एतादृशाः
तप्रामृतः tादृशः कृतार्थीरृत॒कुसुमशुरः
पू: कुसन्बिढुं ििीिं तत्या
३ाँपै फैौतृहर्ले तत्कयर्य मे वित्तरेण नेिजदूतत्त्रम्स्फुटितोऽस्मि | दूतीभृय गृही-
३tं शुभूतूंठ्ष्ठिति म् !
न्मम पुरतः तमेव प्रफट्य | ठण्ठÎतं भवान्म् I



             

             

२८ घत्सराजप्रणीतस्रूपफसङ्गहे
हस्ते शास्त्री भ्रमिशतकरीो लासिकेव प्रगल्भा
वाक्रसंरोधी गद् इव मुखे किञ्च ताम्ञ्चूलगोलः ॥ १९ |॥
अपि च-
उचैगथापठनमशुभं श्रोत्रयोरात्मगोतं
हस्ताघातैरुरसि तरलैमाँरजीो वाद्यविद्या |
भूयो भूयः कररुहपदोत्सङ्गिते दृष्टिरङ्गे
( इति तथा तथाऽभिनयं दर्शयित्वा )
कर्तुं शत्तः क इव यदि वा तस्य दुश्चेष्टितानि ॥ १६ ॥
विज्ञप्सश्चासौ मया कतिचित्पाश्वैस्थलटकसहचरश्लाघाभिरुत्यफन्धरः |
( सप्रश्रयम्) अाउत्त मंजीरअ ! पेसिदम्हि तुह सञ्अासं अत्ताए कलाघ-
दोए भणिदं च तीोएँ |
पुत्र मञ्जीोरक 1 तावकीयं विलासवतीो, काहमस्याः कृपायाम् ॥ किं नु
त्वद्वियोगदहनेन विपन्नायामस्यां त्वमेको मे तनयः कलङ्ककलुपो भविप्यसोति
वेपते मे हृदयम् | सम्प्रति हि-
श्चस्सिलपवनयात्रामाघ्र एवोद्यमोऽपि
तव सुभग ! वियोगे विप्छ् |
मपि विरहविरोधो शोचते पञ्चवाणः ॥ १७ ॥
ततस्तेनोत्तम् | अस्त्येवमम्वाया हृदयं, विलासवत्यास्तु कर्पूरकासत्त-
चेतसः के वपम् ततो मयाऽभिहितम् णत्थि एर्व एगत्थि ॥

  • ततः स मामभ्यधात् l भद्र ! नवागमनत्वाद॒नभिज्ञो भवान् |

वाधन्तेऽदद्य ममाङ्गकानि नृपतेनटये नियोगोऽद्य मे ।
इत्थं मत्प्रतिपेघवद्धमनसस्तस्याः प्रभूताम्चेः
स्फूर्त्तिः कापि विजृम्भते नवनवव्याजोक्तियुक्तिष्क्रमे ॥ १८ [॥
अपि च-
मय्यारव्धकथे सरत्रीजनमभिप्रस्तीति वाक्तन्तरं
साकृनं युफुम्ते मुट्टर्मम समस्याऽन्यस्य गहग्रहम् l
१ अायैपुत्र मश्जीरक ! प्रेपिताऽस्मि तव सकाशं अत्तया फलावत्या भणितं च तया |



             

             

फर्पूचरितभाणः २१
मद्विज्ञानकलासु कृणितमुखी मीनं समालम्वते' '
निद्रां नाटयते करोति च पुनव्र्यर्त्ति पुराणागसाम् ॥ १९ ॥
किमाख्यातैः ? । व्यत्तमेव किं नादर्शि त्वया विलासवत्याःकेलिगृहे कर्पू.
रकालेख्यं यन्त्रायमालिस्त्रितः श्लोकोऽस्ति--
वाच्यालत्र्व पदालग्नो मश्चैवीरः कुरुनां चिरात् ॥ !
फप्रैर एय सवङ्गसङ्गसौभाग्पभाजनम् ॥l २० |l
तन्नामसाम्यप्रीत्या च शिशिरेऽपि कर्पूरेणा सवङ्गानि च्छुरयति । (कर्ण
दत्वा ) क्रिमात्थ ? | णिाअसोहग्गं णिसुपि
अहो दे धन्नन्तर्ण जं पडिवकग्त्रमुहादोणिाअसोहग्गं णिसुणिर्द | (व्रीदृामभि•
नीय ) प्रियवयस्य ! समग्रं तावदाकर्णय । ततस्तद्धचनमाकण्र्य कर्णेीं पिधाया-
भयधायि मया l
कलहाइदो अाउच्तो एवं जपेदि] शिविणएवि ण एदं संभावोअदि!संपर्द रखु,
सा राअभरिअहिअञ्जा अभ॒सरिसख्अस्स सञ्अलुसुअणाम्मि {
तुह विग्गहस्स विरर्दि अहिलसइ अणण्णवाघाराँ ॥
किमात्थ ? l किं तेण विन्नार्द विवरीदत्थं तुह एदं चञ्अर्ण* ? । ( विहत्य )
कुदो विन्नादं ? | अनेनैव वचनोपन्यासेन परितुष्टेन गृहीतं ताम्बूलचन्दननर्वीनाँ-
शुकादिप्राभृतकम् [ उत्तोस्मि च सपरितोपम् | भद्र निपुणाक ! गच्छ गच्छ
वयमप्यागतप्राया एव । (नेपय्याभिमुखमाकर्णनाभिनयं कृत्वा सपरैितोपमाकाशे )
ययस्य चन्दनक ! अाकर्णय अाकर्णय एवमिहोद्युज्यते । एवंविधयुद्दे-
रेवंविघमेव फलं युज्यते । यद्यनेन दग्धमञ्जीरकेण गणिकायाश्चन्द्रसेनायाः परि-
मुपितं वस्तु तत्किमेप त्वदीयचोनांशुकश्टङ्गारितः सुव्यच्तं पर्यटति चत्यरेपु !
तदिदानीमस्य राजकारागारकोलितस्य कः प्रतीकारः? l अथैसश्चयोऽप्यप्य केनोपि
छलकलिताङ्गुलीयकाभिमानेन सर्वे एवापहृतः । किमात्थ ? । किं तए गणिअाए
4
→ 、→、
चंद्सेणाए पर॒िमुसिऊ॒ण तं तएट् चीणंसृञ्क्षं कुवडपाहुडे मंजीरअस्स दिण्र्ण ? ।
१ कलदायित अार्यपुत्र एवं जल्यति । स्वमेऽपि नैतत्सम्माव्यते | सम्प्रति रट्ठ
सा रागभृतहृदया असदृशरूपस्य सकलसुजने [
→ तव विप्रहस्य विरतिमभिलपत्यनन्यव्यापारा |
२ किं तेन विज्ञातं विकृतार्थ तर्वैतद्वचनम् ] कुतः विघ्तातम् ? |
३ किं तस्या गणिकायाः चन्द्रसेनायाः परिमुष्य तत्त्वया चीनांशुकं कपटप्रामृते मश्वीर-
→ l
घकस्य दत्तम् |



             

             

३० वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्गहे
( सहर्षम् ) वयस्य ! अथ केिम् ? । ( पुनराकाशे ) एवमाह भवान् |
स॒ाहू वञ्अस्सु साहु! पाचिदुं मए तुह मित्तीए अद्धंफलूंटुं जं तए चंद॒सेणटा॒ए
परिमुसिदं सत्र्वस्सं अर्ह रखु तीए हअासाए हारदत्तदिन्नहिअअाए णिाद्धर्णी.
कुर्दोम्हि 'तइआ उण समग्गं फलं भणिदव्वं जइअा हारदत्तो तए कर्हिपि
संकडे पाडिदव्वो । . * →
चयस्य ! प्रतिपालय कियन्तमपि कालम् । तदपि फलितप्रायम् ॥ (पुनराकाशे)
एवमाह भवान् l
परमं खु एदं पहरिसट्टार्ण ता वित्थरेण णिवेदेहि ॥ जहा तए चंदसेणा
परिमुस्सिदर्त्ति |
अाकर्णयतु मे वयस्यः l उपढौकितो मया छ्हारदत्तहारस्तस्यै | उत्तं च |
सामिणि दिट्टिअा वड्रसि l जिदं ज्अम्मि सामिणा हारदत्तेण ६> ९"
सव्वस्सं ॥ अहं रवु तुमं वड्डाविदुं पेसिदोम्हैिं l ततश्च सा-
घटयति किमु घृष्टि माकरन्र्दीं वसन्तः |
किमु समुपगताऽहं वैधर्वां राजधानी-
मिति हृदि हरिणाक्षो हारमामुच्य मेने ॥ २१ ॥
प्रवृत्तश्च तढ्रहे हारदत्तागमन इव हारमाघ्रागमनेऽपि महोत्सवः ॥
. उत्तश्चास्मि तदम्वया मायावत्या ॥ घत्स ! वत्स 1 अम्हार्ण ख्चु अघ्न मइरापरा-
होणो परिअणो ॥ एर्द अम्ह सच्वस्सं तुह य्येव ॥ तो अप्पमत्तेण भोदर्दैवं ।
, ततो मयाऽभ्यधापि l
एणात्थि एत्थ संदेहो अप्पमत्तोययेव चिट्टामि* |
१ साधु वयस्य साधु । प्राप्तं मया तव मैत्र्या अर्द्ध फलं यत्त्वया चन्द्रसेनायाः परिमुयितं सदै-
स्वम् | अहं रळु तया हताशया हारदत्तदुत्तहृद्यया निर्धनीकृतोऽस्मि ! तदा पुनः सममं फलं भणि•
तव्यं यद् हारदत्तस्त्वया कुत्रापि संकटे पातितव्यः l
२ परर्म रपलु एतत् प्रहर्पस्थानं, तद्विस्तरेण निवेदय यथा तेन चन्द्रसेना परिमुपितेति !
३ रवाभिनि ! दिप्ट्या यर्धसे । जितं द्यूते स्वामिना हारदत्तेन सकलद्यूत॒करसर्वस्वम् l अर्द
स्यलु स्वां वद्धपयितुंप्रेपेितोऽस्मि ।
४ अस्माकं रपलु अद्य मदिरापरधीनः परिजनः | एतदस्माकं सर्वत्वं तदैव तदृप्रमतेण
भवितव्यम् |
५• सास्त्यन्न सन्देहः, अप्रमत्त एव तिष्ठामि ।



             

             

कर्पूरचरितभाणः ३१
प्रान्तोऽस्मि | ( पुनराकाशे )
वयस्य चन्दनक ! किमेवं कुप्यसि ? |
कोस तण्ए मह पडिवक्त्रत्रस्स हारदत्तस्स पेसणं कदं' |
प्रसोद् प्रसोद l नहि नहि मया तत्प्रेप्येणैतद्ध्यवसितम् | अाकर्णय
अाकर्णय t ( सेौपहासम् ) जानात्येव तदा भवान् t
ग्रन्ञ्थिन्च्छटाविकटजं पटैटे ;
रूपान्तरं पुरारातेः प्रत्यर्थिदलनोडुरः |
विनिद्रयति भद्राणि माणिभद्रः सदैव नः ॥ २३ ॥
उपालञ्घ्घ्घ्घ्घ्घश्च मया दौर्गत्योपतसेन भगवान्माणिभद्रः ।
पूजोपहारविनियोगपरम्पराभि-
रायासयन्ति च धनानि च संहरन्ति |
अश्शाम्प्रयं दृढभपि द्रढयन्ति पान्छ
विश्चप्रलम्भनपरा हि सदैव देवाः | २४ ॥
तन्ममापैय प्रागर्पितपूजोपहारान् । माणिाभद्र' ! दृष्टा त्वया मदीया
`भक्तिः l अभत्तिरपीदानां दृश्यताम् l इति परुपाक्षरमुदीर्ये विश्रान्ते च मि
( इत्यद्धेच्तैिौ द्दीचैमुप्यंj च नि श्वस्य वैक्लव्यं नाटयनि )
१ कथं त्वया मम प्रतिपक्षस्य हारदत्तस्य प्रेपणां कृतम् ? |
२ किं तव द्यूतकारस्य माणिभद्रेण '! ।
३ किं पुनस्त्वमे एपं विहृलोऽसि ?



             

             

३२ . वत्सरर॑जप्रणीतख्पकसङ्घहे
वयस्य स॒मरण॒मपि सुदारुण॑ तादृग्द॒शायाः {तथाहूिं-
निदानं रागाणामजनि रजनीोपूर्वेसमयो
जजृम्भे सा हृद्या मधुरमदिरागन्धलद्दृरिः॥
उदीण सा यूनां सहजसुभगा गीतसरणि-
मैमासीदासन्नं यमनगरदीवारिकवचः ॥ २९ ॥
अथ पुरुपः सहर्प कश्चिदभ्येत्य भगवन्तं माणिभद्रमभ्यधृात् भञ्अवं
माणिभद्द ! णमो दे । सअलोवि एस तुह पहावो जं मे सामी हारंदत्तो जूअम्मि
जअलच्छीवछहो ता गेन्ह एर्दे पूओोपहारं t अविअ t जइ मे कणिट्ट-
भादुओो णिउणओो देशान्तरपवासिदो अाग्ामिस्सदि, ता एसो अहं चदुरओो
सत्र्वस्सेण वि तुमं परितोसइस्सं' |
इत्याकण्यै च मया भविन्नव्यमस्मादस्माकं कियताप्याधिसमाधानेनेति
कृतनिश्चयेन स चतुरको निर्गच्छञ्जुपयातः ।
अथ स चतुरकः Z ईट् →4 2** Z 、→→
भ्रर्म विवेश शौपिडकागारम् । अथ तदङ्गणाददूरतः स्थितेन प्रारेभे मया
करुणस्वरं कपटशोकाभिनयः l यथा किल साहु भणिदं खु केण वि सुभादु-
अरसप्ण्णुएणा एर्दे' l
देशे देशेो कलञ्घ्राणि देशे देशे च चान्धवाः |
तं तु देशाँ न पशयामि यत्र भ्राता सहोदरः | २६ t
हद्धो हट्द्धंी l अहो मे दुट्टजीोविदस्स सुदिढत्तप्णं, ज तारिसस्स सुभा-
दुअस्स चदुरअस्स वि विरहेण ण णीहरदि' ।

  • अथ तेन मदालापसमु करुणार्द्रहृदयेन ससम्भ्रममभ्येत्या-

भिहितोऽस्मि |
भद्द ण तुमं मह कणिट्टभादुओो णिाञ्उणडैो !
१ भगवन् माणिभद्र ! नमस्ते । सक्लोऽपि एप तप प्रभावो यन्मे स्वामीहारदत्तः द्यूते जयल-
क्ष्मीव॒ड्लभः ! तदृहाणैनं पूज्ञोपद्दारम् {, अ॒पि च यदि॒ मे क॒निष्टृभ्राता निपुण्यक्रो देशान्तरम्प्रवासित
अागमिप्यति तद्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्ा एप अहं चनुरकः सवैस्वेन त्वां परितोपयिप्यामि ।
२ साधु भणितं रपट्ठु केनापि सुभ्रानृकसत्र्ञ्ज्ञतकेन एतत् t
३ हा धिक् ! हा धिक्छ् । अद्दो ! मे दुष्टजीवितस्य सुदृढत्वं, यत्तादृशस्य सुभ्रातुः चनु-
रकस्यापि विरहेण न नि.सरति [
४ भद्र ! न त्वं मम कनिष्टभ्राता निपुणन्फः }



             

             

अथ मयाऽभ्यधायि 1 ' •
मुंचदु मुंचदु मं अञ्ज्ञ्नो l अलिअभादुओो रवु अहं 1 सइय्येव अज्ज्ञस्स
दुक्खमुप्पादेर्मि । →
( पुनराक्राशे )

  • ह*

एवं विहसति भवान् | # *
अहो दे अलिअपिाउणअस्स वि र्घकवअणम्मि सञ्र्च णिउणात्तर्ण* |
चयस्य चन्दनक ! किं चचनेन ? t पशय मे कायै एव नैपुणम्।श्ट्रणु तावदग्रतः ॥
अथ स चतुरकेण समधिकारमहोत्सवेन शौण्डिकोऽभ्यधायि 1
तुर्म खु मे धम्मपिदा ॥ देहि मे अवरं मइरं । माणइस्सं महूसवं । मिलिदो
मे चिरपवासिदो कणिट्टभादुओो णिउणओो ॥शृदं खुठु हारदत्तपेसिदं हारं समप्पि-
अं जतँ चदसेणगाए सञ्अासादो पाविस्सं तत्ते समप्पिस्सं* |
लम् l उत्तं य मया-
अय्य चदुरअ ! गेन्ह एदं । मए खु तुह पहावेर्ण य्येय वहुदरं अन्लिदं |
किं उप्ग चौरावहारादो एदं य्येव उच्चरिदं l अथ तेनोत्तम् ॥ वत्स ! अणुचिदं खु
एर्द, कणिट्टो तुमं । ततो मपाऽभ्यधायि । अय्य ! किं एदं वत्युदं t मए उण
अज्ञस्स पसाएण वहुदरं अद्भिदव्वं ! अध स तद्भ्टृहीत्वा जग्राह भूपसीं मदि-
राम् t किमात्थ ? । किं उपा तए अट्टाणे दविणवञ्भृों यकदो* । घयस्य मा भैपीः-
व्यभिचरति न दाहच्छेदकापक्रियाभि- pe
जैगदुपकृतिपात्रं जातरूपं तदन्यत्
१ मुध्यतु मुश्चनु मामायै: । अलीकभ्राता रह्मल्वद्दम् | सदैव अायैस्य दुःरपमुत्पादयामि |
२ अहो ते अलीकनिपुण्ाफस्यापि वङ्कवदने सत्यं निपुणत्वम् !
३ त्वं रालु मे धम्मैपिता { देहि मेऽपरां मदिराम् । मानयिप्ये मधूत्सम् { मिलितो में चिर-
प्रवासिनः यकनिष्ठभ्राता निपुणकः l एप गपट्ळु हारदत्तमेपितो हारः समर्षिपतः यश्चन्द्रसेनायाः सका-
शान् प्रrप्ये तत्ते समपैयिष्ये !
४ व्मायै न्पतुरक ! गृहाणैतत् । मया रसॐ तग् प्रभावेमैप यहुतरमर्जितम् ! किं पुनः चौराप-
राधतः ए॒तदेवोश्वग्तिम् । वत्म !, अनुचिनं स्यस्वेतन् फनिष्टस्त्वम् ॥ अार्य ! क्रिमेतद्वम्तुभूतम् ! मया
पुनः अायैस्य प्रसादेन यहुतरमर्मेिनैतव्यम् I किं पुनः त्वया अस्थाने द्रविणव्ययः प्रकृत्तः ]



             

             

३४
निद्रया सान्द्रया ग्रस्तः सन्निपातादिवापतत् ॥l २८ |l
अहं च चपकञ्चुम्बनमात्रपरो मदि॒िरयाऽनभिभूतस्तदुत्सङ्गतो,हारमादाय
निप्क्रान्तोऽस्मि | ( नेपथ्याभिमुखं कलकलाकर्णनाभिनयं कृत्वा पुरोऽवलोक्य ससम्ध्रमम्)
( अाक्रोशे )
विरोधक f किमुद्धान्तो धावासेि? [
अापृत्प्रशान्तिपु परा तव वुद्धिसिद्धि-
नै त्रासलेशमपि तत्त्ययेि सम्प्रतीोमः
कापि प्रमादपरवानसि चेत्तदेप
तघ्रास्ति मे रिपुकुलान्तकरः कृपाणः ॥ २९ ॥
( अाकर्णनाभिनयं कृत्वा ) किमात्थ ? !
पर्मैत्थि मे किम्पि भञ्अं पगत्थि । अहं खु च्चंदणाअं वद्धाविर्दु पहाविदोम्हि ॥
एसो खु एदस्स पटिघक्खो हारदत्तो राञ्अपुरिसेर्हि णिागिहीदो णिव्वासीोअदि |
एअस्स किल भिचेण चदुरएण अलिअभकणअदाणेण सोडिओो र्वचिदो |
अमवरेण अम' णिउणाएण्ा हाराहिप्यणाण्ादाणावंचिदाए चदसेयााए सव्वस्सं परि-
मुसिअं । तुज्झवि सा पडिवक्ग्वभूदा कुट्टणो कलावदीो दुहिदाए विलासवदीोए
गणिअागणस्स पुरदो कअसवृहणिव्वन्धं अाजम्मं परिच्चत्ता |
( सहर्पम् ) वयस्य विरोधक ! दीर्घ जोव दोर्घ जीोव ॥
पीयूपसिन्धुरजनिप्ट विनष्टनक्रः
प्रोच्छिन्नदुजैनकथाऽजनि काव्यगोष्टीो ।
जाताद्य चन्दनलता भुजगीवियुक्ता
१ नास्ति किमयेि भयं नास्ति | अहं रपलु चन्दन्कं वश्र्वौपयिनुं प्रधावितोऽस्मि | एप रसलु
एतस्य प्रतिपक्षो हारदत्तो राजपुरुयैर्निगृहीतो निर्वास्यते । एतस्य क्लि भृत्येन चतुरकेय अलीकफन-
यकदानेन शौण्डिको वश्चितः { अपरेण च निपुणकेन हाराभिज्ञानदानवञ्चिताया चन्द्रसेनायाः सवैस्वं
परिमुपितम् । तवापि सा प्रतिपश्क्षभूता इटट्टिनी फलावती दुद्देित्रा विलासनत्या गणिकागणस्य पुरतः
कृतशपथनिर्वैन्थमाजन्म परित्यस्त्ता |



             

             

कंर्पूरचरितभाणः ३५
तत्कथय कथमिदं संवृत्तम्॥ (अाकर्णनाभिनयं कृत्वा) एवमात्थ? । र्मए खुपढ-
मं भणिदा सृणिहुदं'सा कलावदो ! एसा खु तुह दुहिदा जूदअरकप्पूरम्मि
ए भोदव्वं t पुणो अ मए विलासवदीो एवं गहिदत्था कया ॥ जहा केिर एसा
तुह अन्तिञ्अा कप्पूरअपवक्रत्रवादकारणेण विरत्ता तुह सव्वस्सं उक्रवणिअ क-
र्हिपि गमिस्सदि । ता अज्ज रञ्अणीए णिक्ग्विदव्वा तप पृसा t तदो जामिणीए
हाचिदा णिव्वासिदा अ l
( सहर्पमाकाशे )
वपस्य चन्दनक ! पश्ट्रय पश्ट्रय `भगवतो माणिभद्रस्य प्रसादमद्दिमानम् ॥
द्वित्रैरेव दिनैः कृतकृत्याः स्मः ! *
( पृनराकाशे अाकर्णनामिनयं कृत्वा साश्चर्यम्)
एवमाकाशवार्णो श्श्रूयते । यत्स कर्पूरक ! न तथा त्वद्भक्त्या परितुष्टोऽस्मि
यथा तद्दिने रोपगर्भेरुपालम्भैः ] तर्तिकते भूयः प्रियमुपकरोमि 1 (साश्चर्यैहर्पमाकाशे
प्रणम्य ) भगवन्प्रसीद प्रसीद क्षमस्व दुर्विनयम् [ एप पुनः पुनः प्रणतोऽस्मि ।
विपत्पयोर्घौ निहिता विपक्षाः पूर्णाः प्रकामं कनकैर्निकायाः {
शान्तोऽन्तरायः प्रमदासुम्वानामभ्यथैये तत्किमर्ह कृनाथैः ॥ ३१ ॥
तथापीदमस्तु-- →
लोकः सदा नन्दतु पूणैकामश्चन्द्रार्द्दच्हे निविडामुरागः l
घपैन्तु कार्म सलिलं पयोदाः कृपार्द्रचित्ताः कनकं नरेन्द्राः ॥ ३२ tा
सपाप्ोऽयं कर्पूरचरिताभिधानो भाणः I
कृतिरियं महाकवेवैत्सरामस्य t

  • _→→_→_→_→_→_→

→-_→-_→-~→- →→-~→~→→
१ मया ग्पल्छु प्रयमं भणिना मुनि॒िमृतं क॒लावती 1 एपा ग्पट्ठ त॒ दुहिता शूतग्र्रकर्पूयेः
विलप्रहृदया तञ् सर्वैस्वमुत्रसाय तस्य समर्पयिध्यतेि I त्वया अप्रमचेन भवितव्यम् ! पुनश्च मया वेि-
स्लासवनी एवं गृहीताय कृना l यया म्र्लि एपा तव माता कर्पूरकपश्क्षपानकारणेग विरत्ता
त सर्वम्वमुत्ग्पाय कुत्रापि गमिष्यति । तदृद्य रजन्यां निरीश्निनत्र्या त्वया एपr 1 नन्तो यामिन्याः
प्रथमयामे कलावती श्रविग्यरथानमुल्ग्नन्ती विन्ठासवत्या सफेश्ामादं श्लट्ायिता निमेिन्ताr घ [



             

             

महामात्यवत्सराजविरचितरूपकसङ्कहे
रुक्मिणीहरण ईहामृगः '1
ग्रुपगिरिपतिपुत्रि प्राप्ससान्द्रप्रमोदा |
वितरतु म्चिनं वः शााम्भवी दम्भभह्निः ॥ १ ॥
अपि न्य-- 4-
उपलशकलकल्पः कीस्तुभो यामिफो मे
ट्टदि तय रमर्णोनां वायैते केन यान्त्रा t
र्भणितिभिरिति लक्ष्म्याः पातु मूको मुरारिः ॥ २ ॥
( नान्द्यन्ते )
सूत्रधारः-( सहर्पम्) दिष्टया मनोरथ इव द्रागुपगतः परितोपयति
मामभिनयसमयः | अहं हि कालश्ञ्जरे चक्रस्वामियात्रासमागतविदग्धसामाजिकै-
रादिष्टोऽस्मि । यदद्य च्यन्द्रोदये देवस्य चक्रस्वामिनः पुरतो म्र्क्रिमणीहरणाहृद्वयः .
कवियत्सराजविरचित ईहामृगोऽभिनेयः { ( सौत्सुक्यम्) किं पुनर्विश्रव्धायते मम
परिजनः ? |
.. स्थापका-- (प्रनििश्य ) भाव ! त्वर्यतां त्वर्यतां समतिक्रामत्यभिनयवेला ।
पशयेतु भावः ।
उदयगिरिकुरद्रीरागपाद्रेोन कृप्टः
परिपततु कुरङ्गो मा ममायं विमृढः !
दृति टदि कृनश्ाङ्को न्नृनमेणाङ्क एrप
त्वरितपदमुपैति ध्योमरद्भस्य मध्यम् ॥ 3 ॥
सूत्र०-( वैिहम्य X अहो मे परिजनस्य निजदोपारोपणे परम्र्द्धनि नैपु-
णम् । भवन्त एव विश्रव्या, भवन्त एच मां त्यरयन्ति ।
स्थापकः-( विहम्य ) क्षाम्यतु क्षाम्यतु भावः । स तव प्रसादभृमिर्दुः-



             

             

३८ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्खहे
शीोलो नाम शैछ्ट्रपः कामपि कन्यां दुर्लभामन्पकामां समीहमानः सम्बोध्य
सम्वोध्य निपिध्यमानो विलम्वमियन्तं कारितवान् |
, * ( नेपय्ये )
अपि यूथनाथ ! करिर्णां कामपि रमर्णों कुरुप्व रमणीोयाम् ]
अभ्रमुसमागमाशाभ्रान्तिरियं दारुग्ण् भवनः | ४ |
( अाकाशे )
अपि भद्र ! गत्वा श्रावयैतां गाथां तं दुःशीलं शैत्छ्ट्रपं, तं च शिश्शुपालम् ।
(नेपय्ये )
श्रावय शैछ्ट्रपं, मा शिशुपालम् !
भवत्वेपोऽविसृश्ट्रयकारी विपदामास्पदम् |
सूत्र०-मार्प!अक्रूरोऽयं रुक्मिणीोशिशुपालपरिणयासृञ्त्रणाश्रवणाज्झ-
गिति प्रगल्भमाणरोपाङ्कुरो व्याहरति ॥तदेह्यावामनन्तरकरणीयं सम्पादयावः !।
( इति निष्क्रान्तैौ )
प्रस्नावन
( ततः प्रविशत्यकृरः )
अकूरः-( सरोपाश्चर्यम् ) अहो ! वालिशत्वं शिशुपालस्य 1 पद्पं मधुकैट-
भारिमेमसरसीराजहंसीं रुक्मिर्णीं निजमनोमरुमण्डले वलेन वासयितुमभि-
लपति | कधितं हि मे सुवुद्धया परिवाजिकया रुक्मिणीमृत्तान्तम् ।
पुलकोद्भमपीनाङ्गी कृप्णविवाहं निशम्य सा भवति t
मनुते विवाहमन्यं स्वभविवार्ह कुरङ्गाक्षी ॥ ९ ॥
शकिमणीोधात्रेयेिकया सुयत्सलयापोत्थं निवेदितम् ! ते हि स्रुविमणो-
प्रहिते द्वेऽपि कृप्र्ण निस्पयितुं सुगुप्समागते ॥ सा च सुचुद्धिपरिम्राजिका
रुक्मिण्या गौरीोमन्त्रोपदेशगुरुरनुलङ्कयनिदेशा 1 रुक्मिणीकृष्णविवाहाय च
द्धेऽपि ते कृनप्रतिज्ञेते गते | दैवमग्रतः प्रमाणम् l अथवा वरयतु वरयतु
शिशुपालो रुक्मिणीम् । अलं मे हपवसरे वैमनस्येन !
सोऽयं महानभ्युदयो यदूनां यदित्थमागांसि करोति चैद्यः ।
तद्रत्त्क॒वपैकस॒मो सुरारेः मोघाग्निरु॒क्तिष्टति नान्यथ्धा॒स्य ॥ ६j॥ .
न चाद्यापि कपति कर्णेीं कृप्णस्य रुक्मिणीवरान्तरपरिग्रहवात्तदुर्वाता-



             

             

रुक्मिणीहरण ईहामृगः ! ३९
वर्त्तः | अहो ! महद्वैमनस्यमायातं जनाद्दैनस्य । कथितं हि मे तदासन्नप-
किं कथ्यते श्रवण्गमात्रपरिग्रहेऽपि
दत्तोत्सवा दनुजवैरिणि रुविमर्णो सा |
सोत्प्रासचाटुवचनैरनुमोदितेव ॥ ७ ॥l
दुर्णयोदन्तदृाम्रूपगा । ( परिक्रम्य पुरोऽवलेोक्य ) अये ! प्रास एवाहं सभासीधम् !
(निरूप्य सहपैम् ) कथं द्रावपीह रामकृप्णौ l अहो ! जगद्विख्याता वन्धुप्रीति-
रनयोः | तथाहि-
एके रामं मरकतमया विभ्रते विम्विताङ्कं
कृष्णं चैके स्फटिकघृदितूा व्यूतूमे॒वो॒ोद्धहन्ति ॥
→ 5 2 → टेि नैर्मनोज्ञैः
सौधस्तम्भैरपि किमनयोः कल्पितः संविभागः ॥ ८ ॥
कथं प्रतीहारमान्नपरिजनावेतो ! | किमेतत् ! ॥ ( कतिचित्पदानि दत्वा )
किं पुनरिमौ क्रोधाविप्टाविव दृश्येते ॥ तथाहि--
कपोलौ स्वेदाम्भःकणकवचितो दृष्टिरम्णा
वपुस्ताम्रच्छायाच्छुरितमघरौो वेपथुमयो l
प्रलम्वघ्नस्येत्थं भवति मदयोगेऽपि रच्चना
विना प्रक्रोधोत्सेर्ध न पुनरमरारातिजपिनः ॥ ९ ॥
तदुपसपीँमि ॥ ( इत्युपसर्पति )
प्रती०-( सप्रश्रयम्) अयेि देवो रामकृप्णौ ! प्रणमति युवामन्क्रूरः ।

→x
कृष्णः--( सालरयमिव ) अासनम् l
( प्रतीहारः अासनमुपनयतेि )
अक्रूरः--(सप्रश्रयं ससम्भ्रमम्) किं पुनरत्र भवतोर्वैमनस्पमिव पश्यामि ? ।
कृष्णः--( सावक्षम् ) न किञ्चित् t
रामः-(सरोपवेिशम् ) अपि अम्छूर ! घीरकृप्ण एव कृप्पगः l अाक्र्ण-
यतु भवान् ॥



             

             


४ s» वत्सराजप्रणीनस्रूपफसद्वहे
गो॒ोवद्धैनमचलेन्द्रंतृण॒लयवुद्धचैव पः किलातुलपत् ।
वोरस्तृणाय कृप्णं तमेव वन्न मन्यते क्मो ! १० t
अक्रूरः-( साश्चर्पम् ) म्क्मी शार्ङ्गपाणौ गवीयन इति न प्रत्येनि
हृदयम् |
कृष्णः--(सावले*स्मितम् ) प्रतीहार ! निवेदय यथावृत्तम् |
प्रती०-इह मया कृप्णदेवे समागच्ध्छति विजूयतां देव इत्युदीरितम् !
ततः कश्चिदिह वहिःस्थितो वन्दी ससंरम्भं घभापे !
रे भूभुमुजो भजत मुक्तमुधाभिमानाः !
युष्माकमस्तु सुरसद्मनि देचशब्दः Il| ११ ॥
अपि च-
दावाग्निमालिङ्गति कः प्रमत्तः {
कृप्णाहिना क्रोडन्नि हेलया कः |
प्राणाः मेियाः कस्य न जीवलोके
को फकिमर्ण रोपयने रण्ााय |l १२ ll
अक्रूरः--( ससंरम्भम्) ततः किमुर्त्ततं रामेण ? ।
अक्रूरः--( सैौत्सुक्यम् ) किमुक्तम् ? !
प्रती०--एवमुक्तं समानय तं वीरं समरङ्गयम् l
परमानन्दकृद्दानं युगपत्तघ रुक्मिण्ाः l
द्रविणेन कृपाणेन करिप्ये समराङ्गणे ll १3 ll
अकृरः-साधूर्त्ततं कृप्णदेवेन ॥ अहं पुनर्न प्रत्येमि मुरारी रुक्र्मो वैरा-
यते | →
छागो मुहुवैल्गति गाढगवैश्छागेन् स॒ाई मसरत्य्मठॆदः !
कण्ठीरवं वीक्ष्य सशव्दकुण्ठं को चेत्ति चैव॒लब्प॒मुपैति कीदृक् t॥ १४ t!
वन्दिनस्तु वन्द्या एव । किनैते घदन्ति l अयि वीरशिरोमणे कृष्णदेव !



             

             

रुक्मिणीहरण ईहामृगः t ४१
त्वर्दूीयमन्दकान्दो॑लमासूंते॒नापेि सद्रुमः! ..
वैकुण्ठः कम्यतेऽत्यर्थे रुक्मियाः परमो गुर्मेः ॥ १५ t
अाकर्णितो मया अविनयः शिशुपालस्य । न च विज्ञपयितुं युज्यते तत्र
प्रहितमििर्यवदस्यानागमने |

  • ( नेपर्थेये )

कः कोऽत्र भोः | निवेदयत कौपिडनपुरादागतं प्रिर्यवदम् ।
( प्रतीहारः सहसोपसृत्य प्रियंवदेन सह प्रविशति )
प्रियंवदः-( Hहतेोपसृत्य ) एप प्रिर्यघदः प्रणमति !
अकृरः-( उपविश्य ) निवेदयतु भवान् ।
→ ( प्रियंवदृः उपविश्य तिष्टति )
अकृरः-( त्यगतम्) मुस्वविकार एव व्याकरोति प्रयोजनासिद्विम् ।
तदपि पुनः पृच्छामि | ( प्रकाशम् ) मियंवद ! विज्ञपय ।
5 ( प्रियंवदः तथैव तूर्णीमास्ते )
अकृरः--प्रियंवद ! किं न विज्ञपयसि ? ।
. प्रेियं०--जइ विण्णविदुं उचिदं भोदि ता किन्न विन्नवेमि । को मह
तहा विण्पाविदे दुदीअं जीर्ह दइस्संदि ॥
रमः-( ससंरम्भम्) किन्न विज्ञपपसि यथावृत्तम् ? ! किमिह तवैघ क्रि-
मप्य ? b
प्रियं०--( सभयम् ) तदवि अर्ह न विण्णविस्सं ॥ लेहोय्येय एसो विण्ण-
वेदुं । ( इतेि लेग्त्रमर्पयति )
अकृरः-( वाचयतेि )
पशोदाया॒ः स्तन्यैस्तव तन॒रयासीदृपचटुं
१ यदि वेितयेितुमुधिदंवं भयति तर्दिक न विइापयाीि !| फो मम तया विामे द्वितीयां
तिां द्वास्यति |
२ तदपि अदं न विपयिध्यामि । छेग् एठदै विदापयतु |



             

             

४२ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
यदि त्यादृक्तश्चिद्वत नृपतिपुत्रीं वरपते
तदानीं कः मोघः किमु न इट्राशिानं घाञ्न्छति शिट्गुः ॥ १६ ॥
प्रेियं०-ऎस उण लेहो सिसुवालेण रुप्पिणीोकए पेसिदो । रुप्पिणावि
एदं केसवस्स र्दसयिस्ससित्ति भणिअ मह हत्थे समप्पिदो |
(इति द्वितीयं लेखमर्पयतेि )
ततः स्यामिद्रोहव्यतिकरसमाख्ढमहिमा |
सयैकुण्ठः सूरो यदि हृट्टदि विल॒ग्नोऽसि॒ित सुतरा-
मकुण्ठोऽस्मत्खङ्गस्तदयमपि गण्योऽस्तु भवताम् ॥ १७ ॥
शिशुपालस्य प्रकृतिदुःशोलस्य नेदमद्भुतम् । रुक्मिणः पुनः प्रकृतिवैप-
रीत्यमिदम् l ( साश्चर्यम् ) मियंवद !
श्रुतो भूतावेशः किमु न भवता तस्य विपमः
प्रियं०-(वेिद्दस्य ) तँा कर्ध इअरकज्जे कुसलो ? ।
अक्रूरः-प्रद्च्तोऽयं लेखः किमु न मदिरापानसमये ।
प्रेियं०--र्णै हु ण हु ।
अञ्क्रूरः-न कृप्णस्तेनान्यो मनसि कलितो भ्रान्तिवशतः ।
प्रियं०-( सॊीपहाप्तम् ) अवरोवि किं कन्हो बलभद्दभादुओो वसुदेवसुओो
देयईनंदणो* ? ।
अक्रूरः--धुर्वे भुद्धः काली विघटयति सदुद्विमचिरात् ll १८ ll
राम्ः-( ससंरम्भम् )
१ एप पुनर्लेरसः शिशुपालेन रुक्मिणीकृते प्रेपितः ! रुक्मिणाऽपि एतं केशवस्य दर्शयि-
६यसीति भणित्वा मम हस्ते समर्पितः ।
२ तत्कथमितरकार्ये कुशलः ? |
३ न रसट्ठ न रलु% l
४ व्मपरोऽपि किं कृष्णो वलभद्रभ्राता वमुदेवसुतो देवकीनन्दनः ? I



             

             

रुक्मिणीहरण ईहामृगः | ४३
रभसरसदरिद्रे जाङ्गले लाङ्गलं मे |
उपचितसुस्वराईिा चैद्यदेहं खनन्तो
फलतु कृपिरिदानीं साधु सङ्कर्पणस्य ॥ १९ ॥
कृष्णः-( स्वगतं सहर्पम्)
चित्त प्रसोद् समुपैति मनोरथस्त्वां
सा वल्लभाऽद्य सुलभाऽजनि दुर्लभापि |
त्यता गृहस्थपरिपाटिकदर्थना सा
जातोऽधुना सपदि नन्दक एच दूतः ॥ २० ॥
रामः-( खङ्गमास्फालयन् सहर्षे ससंरम्भम् )
स्वच्छन्दं मधुपानकेलिपु मया स्वात्मा सुखं स्थापितः
प्रीतस्तत्र कृतो निजः परिजनस्त्वं वञ्चितः केवलम् ।
ईहो खङ्ग 1 पित्र प्रकाममधुना सम्यन्घिनो रुक्मिणाः
स्वादुस्फारमहास्रपूरमदिरां लुम्पामि दोपं निजम् ॥ २१ ॥
अक्रूरः-( सहासं सरोपम्) अयि वीरशिरोमणे राम ! शिशुपालम्क्मि-
एर्णोपरेिणायेऽपि भवतां स्क्र्मो सम्वन्धो l
रामः-( सरोयं ससंरम्भम्) अयि अक्रूर ! यादृगकृरो न भापते तादृगु-
तम् | ' *
चेदीन्द्रो विहरिष्प्यते सुरवधूयर्गेणा सार्द्धं चिरात् !
नामोद्दामगुर्ण भविप्यति परं तत्कामपालेति मे ॥ २२ ॥
अपि प्रतीहार 1 दीयतां समरविजयप्रयाणदुन्दुभिः ।
प्रती०--यथादिशति स्वामी !
कृष्णः-( tiप्रश्रयम्) अपि रौहिणेय ! कल्पान्तक्रुद्धम्द्रापवादः कोऽय-
मकाण्डे दारुणः संरम्भः ! महदिदमनुचितुमू ।
क्षतसमदगजानां कुम्भमुत्ताफलवै
र्वितरति वनदेशे केसरी यश्चतुप्कम् |



             

             

४४ वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्कहे
चपलचटकडिम्भे →** 、→→
कथमिव वत लज्जा तस्य नैयोन्चिहोते ॥ २३ ॥
रीम्ः--कृप्ण ! कृप्ण ! तिष्ठ नैप विलम्बावसरः |
ििf िितं
मापूंििष्र्भूप्पूि ंॉलैर्युद्वोङ्गणैौत्रैलै ll २४ ll
कृष्णः-( ससंरम्भम्) अाः ! केिमकृप्टणा पृथिची यदित्थमुत्ताम्यसि |
कर्णो तवोत्कटतदीयवधूविलासैः ॥ २९ ॥
रामः-( सवात्सल्यम्X कृप्ण ! कृप्णा ! मैवम् t
शास्त्रास्त्रविदासु न वालिशोऽसि
तधापि मे केशाव ! वालिशोऽस्सि |
त्याँ केिमपर्णोपपिन्निर्पीोडनय
वरं न योद्धारमर्ह करिष्ये ॥ २६ ॥
अक्रूरः-( सहर्पम्) नन्दन्तु याद्याः, यदि द्धेपिनिप्पेपाय रामकृष्प्णा-
वित्र्थ कृतप्रतिज्ञौ ॥ ॐ३ → →
रामः-( सावेगम् ) अमन्ञ्छूर ! समाकर्णय वैरिवधविलम्वासहं मम दुष्प्करं
नियम्म्U
दृसारातिक्षतजमदिरासत्रदातुः शिवाभ्यो
झास॒प प्र॒णमति पर्दुौ केशव्यो॒ रुक्म॒िणो च 1
प्राणेभ्योऽपि प्रिपतरगुण्गां !वऽ>
हालां हालाहलमिघ हलो मन्यतां तावदेपः ॥ २७ ॥
अकूरः-ऊहह ! दुष्करः कृतो रामेण नियमः t →、
कृष्णः-अाः! कष्टं कष्टम् ॥ किमकाण्डे नः कष्टमङ्गीकृतमार्येण । अन्छू-
र ! तदिदानाँ प्रातरेयास्तु प्रयाणोत्सवः l



             

             

वेि *&
क्मिणीहरण इहमृग् ५


स्तिमा
तू-ि
सम्प्रति हि प्रतोचोप्रयाणोत्सु
वृि ( नेपश्ये
रम ब्ंंंंंंंंंंंंंंंंं- को
लाम् - शा तै बैईं वर्त्तते भ-
→ 3ंभ्ठं; ; -
( 'ि 8 | 2८ |
इतेि *५
-: -- →
समर
प्र४ →、
थमाऽङ्कः



             

             

द्वितीयोऽङ्कः
प्रियं ( तत• प्रविशतेि प्रियवदः)
यंवदः-( पुरोऽवलोक्य ) कर्धं एसो देवोए →→
$:नुश्' अय-
दोवञ्अ ! एसो पियंवदो पणमदि' l | (उपसृत्य)
दी॒पुकः-दैत्या॒रिमस्स॒ादभूाजनंं भ्रूपा !
प्रियं०-अय्यदीवअ 1 पडिचुद्धो बलदेवो* ? l
-. ो'
०-( ससम्भ्रम साश्चर्यैम्) अहो ! कोयसमावेसो महावीरस्स
ििििानैरैि ट 1 |
दीपकः-
न्शौयैस्यावहसरोऽद्य तिष्टत भटाः कष्टं घक॒ नष्टा द्विपः l
उत्स्वमायितभङ्गिभिर्मुखरितः \
प्रियं०-कहिं पुण अप्यो पत्र्थेिदो ? | चल: |ll १ ll
दी॒पुकः-ने॒वितोस्मि मपृण्ािार॒य् लर्द्रैर् ईर्ि
मैिर्ये-अहं उण कामवालुं अाणेढुं कण्हेण पेसिदोरि॒ह !चिट्टदि कन्हो
उच्द्धवञ्अक्रसचइसहिदो सहार्मडवम्मि ॥ता एदु अय्यो । सहिदय्येव वलभद्दभ-
३पसावैशौ महावी॒ीरस्य । तर्दिक सममामेव रात्रिं जागरित ? |
४ कुवृ पुन' छायैः प्रस्थितु '? !
अहं पुन कामपालमानेतु कृष्णेन प्रेपिदोऽस्मि l तिप्ठनि कृष्ण उद्धवाक्रूरसात्यनेि-
सति सभामण्डपे । तदेतु अायै' 1 सहितावेप वलभद्रभवन गच्छाव' '



             

             

रुक्मिणीहरण ईहामृगः t 89
दीपकः-क्रोघनः प्रलम्वारिस्तद्हं यथादिष्टं सम्पाद्यामि ॥ त्वमपि
निजनियोर्ग सम्पादय u *4
( इति निष्क्रान्तौ )
विप्र॒कम्भकः
( ततः प्रविशति सभामण्डपे यथानिर्दिष्टः कृण्णः )
कृष्णः-( स्वग्तं सोत्कप्ठं सरोपम्) अहहद् !
तरलयतः स्मररोपौ दुर्मदरिपुमदनकेलिरमणीयौी ॥
माँ पाणिपोडनविधी रुविक्मप्ण्या असिलतायाश्च ll २ ll
अपि व्य----
अहो 1 मदनप्रभावयैभवम् |
श्रुतिपरिचयमात्राचाम्नेत्रा प्रियां सा
पू,िई र्र्:िं स्रोति '
पुरति तदनुरोधादेव विद्वेपिपेपी ॥ ३ ll
तदेयं तायत्! (भफाशं सक्रोघम्) अये॒ि सुमन्त्रिणः! क्युिच्यतेयुष्मासु ।
यैरक्रिपन्त परमाणुचयैभैवन्तः |
तैर्द्दसवैरिपरुपाक्षरर्तोक्ष्ण्ाटद्धैहै-
र्येपामफारि छ्ट्टदयेपु न कोऽप्युपाधिः ॥ ४ ॥
सात्यकिः-{ ताक्तम् ) अयेि जनार्दन ! विज्ञापयामि !
ये केचिन्मदयेगलुप्समनयो ये यातघातृलिता
ये गवैग्रहलद्विता विकृतिकृत्ट्टद्वः स येभ्यो यमः ।
तेपाँ कीं पुम्पाक्षरेपु गण्ाना ािमः परं युज्यते
दुर्दृच्सोचितदण्टपातनविधी कस्तेपु दोलायते ॥ ९ ॥
कृष्णः-( सहर्पम् ) तदिदार्नीं किं विलम्वेन ? ।
उद्धवः-( समिनम् X कृप्णा ! किमीत्सुक्येन ? ।
दर्षेॉत्कटटा॒ः प्रति॒भट्टारू॒वयि सम्युग्वीने,
यास्यन्ति क्रिनु परिहत्य रणोत्सवं ते |



             

             

8४८ वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्घं
किं तेषु ते नयनगोचरतां गतेपु
घन्ध्यो भविष्यति शरासन एप शार्ङ्गः ॥ ६ ॥
अकूः-- ( सप्रश्रयम् ) अपि देवक्रोनन्द्न ! किं चेदिराजनगराय किमुत
विशेपः |
( दीपकः प्रवैिश्य )
दीपकः-( सप्रगाभं सप्रश्रयम् ) देव ! प्रेपितोऽस्नि रामेण कौण्डिनपुराय
प्रयाणकं कारयितुम् । →
( कृष्प्णः सस्मितमक्रूरमुखर्मीक्षते )

  • अकूरः-भद्र दीपक ! विज्ञपय गत्वा वलदेचमिहागमनाय । सिद्धमे-

वैतत् |
कृष्णः-प्रेपित एव मया तत्र मेिर्पयदः l
प्रियं०--( प्रविश्य ) देव ! अागदो एस समररणरणञ्अजागरेण कहृकह-
वि गमिदजान्मिणोसमओो रामवीरो' ॥
( तत:प्रविशति रामः )
कृष्णः--K ससग्घ्चमम्.) अासनमासनमत्रभवते l
( प्रिर्यवद् आप्तनमुपनयति । रामः सर्वीन्यपेचितं सग्माव्योपविशति )
कृष्णः-~-( रामं विभाव्य स्वगतं सहर्पर् )
तथाहि-- se९ 、' 、→、
दृष्टे वले वलीयसि सङ्कम॒ति शौर्येमस्मदृायेऽपि ।
गलहस्नित इव सहसा निष्क्रामत्युपशमो हृदयात् ॥ ७ ॥
१ देव! व्ागत एप समररणरणकजागरेण कयं कयमपि गमितयामिनीसमयो रामबीरः |



             

             

रुक्मिणीहरण ईहामृगः ] ४९
रम्ः-(सरोपेोपहाप्तम्) अयेि मन्त्रिणः!l किमद्यापेि मन्त्रयन्ते भवन्नः?
अध्-- →
किं स्तुत्यं मन्त्रशक्तिः स्फुरति निरुपमा कापि सन्मन्त्रिपाां वः |
क्रोधाग्निस्तम्भिका या दनुजदमयितुमनसं मोहयन्ती
दृसक्ष्मानाथनारीन्नयन्युगजलस्न्नम्भमाविप्करोति ॥ ९ |
उद्धवः-( सावक्षहासम् ) अयि राम ! वैरिवर्ग एव विजृम्भतां भवतः
प्रकोपः ॥ ट्टह सम्प्रधारितमेव प्रयाणम् l प्रियंवद ! अाहुयन्तां मीईहर्त्तिकाः |
रमः-( सोपहासम् ) किमनेन मुधा विस्तरेण ]
सर्वे ग्रहाः प्रसन्ना नन्दकमुष्टिग्रहानुकूल्येन |
अायासो गणकानां मिथ्या ग्रहगणितविस्नारैः ॥ १० |॥
अपि च---
व्योन्नि प्रहित्य मुशलं ग्रहमण्डलीं ता--
मावत्यै साधु घटयामि तथा यथाऽऽत्थ t
उञ्चावचस्थितिविपर्ययतोऽनुकृला
सम्पादयिष्यति समोहितसिद्धिमेव ॥ ११ ॥
उध्द्रवः-{ सप्रश्रयम् ) अयि प्रलम्वारे ! घमाँद्धाराय कृनावतारा भघन्त-
स्तन्मैवम् |
स्सिद्धयन्ति काम्मा चलिनां चलेन
लोकस्थितिः किन्तु न लङ्घनीया t
दृष्टयैव संहर्तुमलं गिरीशः
शटुच्छिदे स्न्नयति त्रिशतृलम् W १२ 'W
रमः-(सेोत्साहम् ) अयि अाङ्गिरसशिाप्य सवैज्ञशिरोमणे ! अहमेव तव
मन्त्रगर्ति सफलीफरोमि । अानय मौहर्त्तिकान्, परिनिष्टीयतां विवाहलग्रम् |
रत्रैव तिष्ठतु विवाहदिनप्रनीोक्षः ॥
घीरेण नेन सहसा सह म्क्मिणैव
तां स्विक्मणोमहमिहैव समानयामि ॥ १३ ॥



             

             

५० वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गह
उछ्द्रवः-अपि राम ! मैवं मैवम् ।
सि॒िञ्जूनोत्क॒द॒दुन्दुभि॒िध॒वनिमये सङ्गामलीलाहूणे ।
उद्वाहं विजयश्रियः क्षितिभुजामग्रे गुरूणां हरिः
कृत्वा भोप्मकपुत्रिकापरिणयं पश्चात्करिष्दयत्यस्सो ॥ १४ |॥
कृष्णः-(सप्संरम्भं सोपहासम्) युज्यन एव ज्येष्ठस्य वलदेयस्य। तथाहि-
ठस्नालाङ्कः कथमिव रणे योजयति माम् ॥l १९ ॥
रमः-( सहर्षहासम् ) अयि मन्त्रिणः !
मनःकुटीरे मधुकैटभारेरभ्युद्यतः प्रोघहुताशनोऽयम् l
ईॉिॉंई १६ |l
अपि मधुकैटभारे!तदुत्तिष्ठाभिवाद्य पिनरौ विजयप्रयाणाय सज्ञीभवावः॥
( ततः प्रविशति वसुदेवो देवकी प्रतिहारी च )
प्रती०-इदो इदो एदु देवो, इदो इदो एदु देवी' I
रामः--( विलोक्य सहम् ) अयि कृप्ण ! कृष्ण ! पश्य पश्य स्मरणमा-
व्चादेवोपस्थितौ पितरौ । तद्नेन सुनिमित्तेन मनोरथसिद्धिमपि तव द्रागभि-
मुखीं विभावयामि । तदुभ्युत्तिष्ठायहे तावत्पितरौ । ( इ॒युत्याय नाटयेन प्रणमतः )
वसुदेवः-{ उभैौ शिरस्याघ्राय ) अयि रामकृप्णो ! न जाने किमाशासे
भवतोः | भूयास्तां समस्तमनोरथपात्रं भवन्न्ौ !
देवकी-अजरा अजेञ्अा अहो नु मह पुत्तभाँ l
( उद्ववाद्याः तपम्भ्रममुत्भाय प्रणमन्ति l प्रर्तीहारीं प्रिर्यवदृा चाप्तनान्युपनयतः l सर्वे यपो-
चितमुपविशन्ति )
कृप्णः--( स्वगतं सहर्पोकिष्ठम् )
१ इत इव एतु दे॒वः, इव इतो एनु॒ देर्वृीं l
२ अञ्जरौ व्ममयै ऊदो नु मम पुत्रक्रीं,'



             

             

रक्मिणीहरण ईहामृगः ! ५१
वात्सल्यमुद्धटयते कमपि प्रमोदम् |
जन्मान्तरैरुपचितामिय तां यशोदा-
स्नेहस्थिर्ति ननु तदप्यवजेतुमीष्टे ॥| १७ ॥|
रमः-( सप्रश्रयम् ) किमादिशन्ति गुरवः ? l
( वसुदेर्वेो देवकी मुछ्क्षमीक्षते X
देवकी-अयि राम् ! कन्हविवाहत्थं गमिस्मध कोण्डिनपुरम् । भोदु
मह नर्नदाए नंदणो विसमसराहिट्टार्णां रत्तंबरमंडिदो परमसुहभाऔणं ।
रमः--( साङ्कृतस्मितम्X अयि कृप्पा ! प्रनीच्छ पित्रोरादेशाम् |
कृप्णः-शिरसि वद्धाञ्जलिं सिद्धमिममादेशां मन्यन्तां पादाः ।
उध्द्रवः--( अपवार्य ) अपि सात्यके ! अपि अन्कूर ! ग्रन्थौ वध्नन्तु

  • भचन्तो देव्या देवघक्या निदेश्ठाम् ॥ अयि राम ! कृप्णविवाहाय कौपिडनपुरं

गच्छत । भवतु मम तञ्घ्य ननान्दृनन्दनः-(इत्यद्धाँफैौ स्मितं नाटयति )
अकृरसात्यकी-तिष्टतु तिष्टतु l अलं व्याख्यया ।
देवकी-( सहर्पम् ) अयि विजये ! गच्छ समाणेसु शिशुपालदूअं* ।
प्रती०-जं देवी अाणवेदि' । (इति निप्क्रम्य तेन सह प्रविशतेि)
देवकी-( सहर्षम् ) अपि संधाणञ्अ ! उञ्असप्प कन्र्ह सरार्म* ।
सन्धानकः-जयदु जयदु रामेणा समं कण्हो* ।
अइदृश्छ्टुहमयरेर्हि गेन्ह तुन्नं कण्ह ! नरवट्टणो* ॥ १८ II
C इतेि माणिक्यमाख्ामुपनयतेि t कृप्णो नाटयेन गृण्हातेि )
→_ →_→_ →_→_、→_→_、→→
४ अयि सन्धानक ! उल्सर्प कृप्ण सरामम् [ s
५ जयनु जयतु रामेण सम छप्प्ग. l
६ शुभलश्क्षणसम्पूर्णामनुरक्ता ग्न्नशाल्तिामेताम् ।
अतिदुर्लभामवरैः गृहाण स्वं कृप्ण ! नग्पते. |t



             

             

५२ वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्घहे
देवकी-विजये अासणं संधाणञ्अस्स' ।
सात्यकिः--( अपवार्य ) मन्त्रिशिरोमणे उद्धव ! .अक्रूर ! जीने अनेन
वचनोपन्पासेन रत्नमालासमानयनेन च हस्तगता हरेः संवृत्ता रुक्मिणी ।
उद्धवाक्रूरौ--( सहर्षेछासम् ) सुष्"ष्ठ ! एवमेवैतत् ।
(नेपय्ये )
अासूत्रितामहह ! कृप्णकृते किमेतां
त्वं मालतीं स्पृशसि पाणितलेन मोहात् !
धिग्घिव्क्प्रमाद्यसि मुधैव विपत्प्रवेदा-
द्वारं जना अनुचिताचरणं वदन्ति ॥ १९ |
उथ्द्रवः-( सहर्पम्) अये ! बोधयति सदुपश्रुतिरियं शिशुपालदूतं,
यदि परं जानीते |
रामः-( सरोपमिव ) प्रियंवद ! ज्ञायतां कोऽयं कस्य मालतीमालामप-
जिहीर्पति ।
प्रियंवदः-( निष्क्रम्य पुनः प्रविश्य मालतीमालां कृष्णायोपौकयन्) कन्हएव !
गेन्ह गेन्ह l एसा ख मालईमाला तुह कए मालाअारेण उअणिय्यमाणा केणवि
गहिदुमीहिता ॥ पुणो सो मालाञ्अारर्चडवञ्अणाहिक्खिविदो पलाइदैो ।
( रामः साकूतं क्हिस्य उद्धवार्दनालेोकद्वे )
कृष्णः-( स्वगतं सहर्षम् )
सवैस्वं कुसुमेपोः कामप्यानन्दसम्पदं दधतो |
सा रुविमणोयमागान्मम करकमलं न मालतीमाल l २० |l
उद्धवः-( सहर्पम् ) अयि कृप्णदेव ! विवाहयात्रारम्भसमयसमाग-
तेयै मालतोमाला सुनिमित्तस्सृचिका l परिधीयतां द्रागियमव्यया |
( कृष्णः सहर्प तया करोति )
वसुदेवः-अयि सन्घानक ! कदा पुनर्विवाहोत्सयः ? !
१ विजये ! अासनं सन्धानञ्फस्य |
२ कृप्णदेव ! गृहाण गृहाण | एप[ रमलु मालतीमाला तव कृने मालाकारेण उपनीयमाना
धेनापि गृहीतुमीहिता | पुनः स मालाकारचण्टवचनाधिश्क्षिमः पलायितः |



             

             

रुक्मिणीहरण ईहामृगः ५३
उद्धृद्रवः-( साकूतम् ) सत्यमाख्याति सन्धानकः |
रामः-C साकूतस्मितम् ) अयेि कृप्ण ! किमद्यापि विलम्वते | वैशाख्व
एव रुकिमर्णोविवाहः |
कृष्णः-अपि सन्धानक ! निवेदय चेदीश्वराय । अागता एव वपं
विवाहप्रत्यासत्तो कौण्डिनपुरम् !
अक्रूरः-कोशाध्यक्षान्समादिश्य दत्तपारितोपिकं प्रेपय सन्धानकम् {
सन्धानकः-अयि देच कन्ह ! कह णु देर्चि देवई परिचइभ गदो
तत्थ उच्चरामि* ? | 、→
देवकी-संधाणअ ! रामकन्हा वरपत्तिञ्जा अाअण्णिअ पिउच्छापृ
भविस्सदि परिओोसो | किं मएँ |
सन्धा०--ता इहय्येव वह तुह पाअञ्चंदणन्थं अागमिस्सदि* ॥
सात्यकी--कोऽत्र विप्रतिपद्यते । एतदेव वधूगृहम् t
घसुदेवः-वयमेव सन्धानकं दत्तपारितोपिकं विसर्जयामः । भवन्तः
सज्जीभवन्तु प्रातःप्रयाणाघ्ाय । विजये ! अादिश पन्थानम् !
प्रती०--इदो इदो देवो, इदो इदो देवो' t
मधुरिपुवरयात्रासत्वरः सीोरपाणिः
कथमिव फलमस्याः प्राप्स्यति व्यग्रचेताः ॥ २१ [॥
१ इहैव माधवे विवाहो भविश्यतीति भणामि । .
२ अयेि देव कृप्ण ! कथं नु देवीं देवकीं परित्यस्रवा गतस्तत्रोचरामि |
३ स्तूधुानऋ! रामकृष्णौ वरपर्तॄतीकौ अाक्रूर्ण्य पितृश्वमुः भविष्यति परितोपः। किं मया।
४ तदिहैव वधूतव पादवन्दनार्थमागमिप्यति |
५ इत इतो देवः, इत इतो देवी [



             

             

५४ वत्सराजप्रणीतरूंपकसेङ्कहे
रामः-( समाकण्र्य सहर्षमुचैः') अयि'हस्तिपक ! साधु साधु दिष्टया घृत्ता
मम दन्तिनो मदश्श्रोः | मा विपीद t भविष्यति फलमस्याः |
रणभुवि भवित्नारोऽमुत्र रोमाञ्चकाराः l
समदरिपुनरेन्द्रस्थूलवक्षःस्थलास्थि-
' त्र्क्रथनकटुरवास्ते दन्तिदन्तप्रहाराः ॥ २२ ॥
अयेि कृप्ण ! तद्रयं सर्वेऽपि निजनिजभवनं गत्वा प्रयाणाय सज्जी-
भ्म{ [
( इति निप्क्रान्ताः सर्वे )
द्वितीोयोऽङ्कः



             

             

तृतीयोऽङ्कः,
( ततः प्रवेिशति सुबुद्धिः )
सुचुद्धिः--(दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य) अहह ! सुकष्टः कन्यकाभावः। तथाहेि-
हृदर्य मदनायर्त्त वपुरायत्तं च गुरुजनस्यैव !
मर॒र्ण दैवा॒यूरुंंंंंं कथं न सीदन्लु कुलकन्याः ॥| १ ॥
अहो ! मे सुघुद्धेद्वैर्युन्द्वित्वं, यदहं स्वात्मारामस्वैरविहारहरिणीं कशमल-
मनुप्यप्रेमाडुरलालसा स्वयमेव मोहपाशे अात्मानं पातितवतीो ! →、→
रुविमणोप्राणात्यये सकलङ्कं मे जीवितम् | सकलङ्का भवानीमन्त्रोपदेशशक्तिः |
इपमेव चागैला रुक्मिणीप्राणानां यद्घ्र वरयात्राव्यपदेशेनापि कृप्णागमनम् !
शारद् इवैप दिघसः सुखयति शोपपति रुक्मिणीमनिशम् |
कृप्णघनागमशिशिरः शिशुपालखरातपः क्रूरः ॥ २ ॥
( द्विशो विमाव्य । स्यित्वा चमत्कृत्य)अाः ! घ नु प्रस्थिन्नास्मि ।( सवैलक्ष्यम्) कथं
रुक्मिणीोमन्दिराय प्रस्थिनाया मम पदान्यन्यतः प्रघृक्तानि ! | ( निरूप्य ) भवत्व-
नेनैव पथा म्रजामि | अयमेव न्हेि धात्रेयिकायाः सुवत्सलाया रुक्मिर्णोभवनग-
मनाय पन्थास्तदिह मा कदाचिहुःखसंविभागाय सापि मे मिलति ।
(ततः प्रविशति सुवत्सला )
सुवत्सला-भञ्अवदि सुघुद्धिए ! कर्हि उण तुरिदपर्द परिकमसि ॥
पडिवालेसु मं |
सुबुद्धिः-(परिवृत्यावलोक्य ) कथं पृष्टतः समेति सुवत्सला ! ( त्थित्वा )
एहि वत्से ! पृहि |!
सुव०-मिलिदम्हि । चलदु चलदु इदार्णि भभवदी lकहिं उण गम्मइ ? !
सुचुद्धिः--{ ईर्च निं,श्वस्य X कुत्र्यान्यञ्त्र ? l
सुव०--रुप्पिणोए भवणं पत्थिदा भञ्अवदो ? t (सास्रम्) भञ्अवदि ! तुह
सुयुद्धित॒गूं मह मूठुवच्छलत्तर्ण पि विसंवदितं । “ रुप्पिणीए दोलाधिरूद्वष्ठव
६t&?३ \ !
१ भगवति सुघुद्धिके ! कुत्र पुनः दवरितपदं पग्क्रिामसि ? l प्रतिपालय माम् l
२ भिलितारिम । चलतु चलतु इद्ानीं भगवती t कुत्र पुनः गम्यते ? {
३ रुक्मिण्या भवनं प्रस्थिता भगवती ? [ भगतेि ! तव सुबुद्धित्वं मम सुवत्सलात्वमपि त्रेिसंव-
दितम् t रुकेिमण्या दोस्ठाधिरुदेव दोलते जीवेिताशा |
E**



             

             

५६ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
सुचुद्धिः-अनुमरणेऽपि विसंवदितं मम सुवुद्धित्वं, न तु तव सुयत्स-
लात्वम् |
. सुव°--भञ्अवदि! जं तुह वियुद्धिविहओो मन्तसत्तीवि विसंवदइ तं
रुप्र्पिणोए दुद्दैवं अवरज्झदि t कन्हो उण रुप्पिर्पि परिहविस्सदित्ति ण मह
हिअञ्अं पत्तिअाअदि l भञ्अवदोए वि तत्थ कन्हपरिअणादो एदं विदिदं येव-
、 जावचिञ्अ हरिहिअए रुप्पिणिणार्मति अकखरो मन्तो |
संचरिओो तावचिअ उव्वसिञ्अं इअरदइअार्हि' ॥ ३ ॥
ता नंदञ्असहाञ्अत्तणेणवि सहला भविस्सदि भञ्अवदोए मन्तसर्रतो | •
सुचुद्धिः-सुवत्सले ! एहि तावदाश्वासयामो वत्साम् ।
सुवत्सला-भञ्अवदि ! तीए अासासणत्थं पेसिदं मह मञ्अरंदिअाहत्थे
कन्हस्स अालेक्ग्र्ख ॥ ता एदु भञ्अवदी ॥ कन्हसिविरं गदुअ अलक्खिदा सव्वं
जाणिअं तुरिदमुवसप्पम्ह रुप्पिर्णिाँ l
`, सुघुद्धिः-सुवत्सले ! अद्यापि पदि त्वमित्थं सोत्साहासि, तट्टहाण
श्śक्मिणीसनाथमालेख्यं । येन कृप्णो विलोभ्यते |
सुवत्सला-ता इमिणा मग्गेण सुरेहं चित्तअरं अालेक्खसणाहं
-न्हिअ गमिस्साँमो l
→ ( इति निश्य्क्रान्ते )
विप्कम्भकः
→_→ →_→_ → → →_→_
→_→" →→、→ →_ →_ /
. १ भगवति ! यत्तव बुद्धिविभवो मन्त्रशक्त्यपि विसवदति तत् रुक्मिण्या दुर्देवमपराध्यति {
कृष्णुः पुनः रुक्मिणीं परिभविष्यतीति न मम हृद्रयं प्रत्ययते । भगवत्या अपि तत्र कृ'णपरिजना-
देतद्विदितमेन I
यावदेव हरिहृद्ये रुक्मिणीनामेति अश्क्षरो मन्त्रः ।
सश्चरेितः तावदेय छद्वसितमितग्दयिताभिः l ३ 1|
२ तन्नन्दकसहायत्वेनापि सफला भविप्यति भगवत्या मन्त्रशक्तिः !
३ भगवति ! तस्या अाश्वासनार्थ प्रेपितं मम मकरन्दिकाया हस्ते कृप्णस्यालेरयम् I तदेतु
भगवती । कृप्णशिविरं गत्वा अलक्षिता सर्व इाात्वा त्वरितमुपसपव रुक्मिणीम् ।
४ तद्मुना मार्गेण मुलेरपं चित्रकारमालेख्यसनाथं गृहीत्वा गमिप्यानः ।



             

             

रुक्मिणीहरण ईहामृग. ५७
( तत* प्रशिति कृप्णढेिटस्त्यव्यग्रहस्ता रुक्मिणी मकरन्दिका च )
रुक्मिणी-( सालुतापं नेि श्वस्य) एगृर्णं मए जम्मन्तरे च्र्चदसेहरस्स पडिविवं
यैव॒ अार्हिदं, र्ज्ए॒ञ्अस्स सुहअस्स अ॒ालेक्खमेत्तेर्ण येव मं हअविही विप्प॒अ॒ा-
रेदि ॥ सहि मञ्अरंदिए! चुका भञ्अवदीो सुयुद्धीो सुवच्छला अ, जर्न तार्हि एग कावि
पावीअदि | ( नि श्वम्य ) अहवा दैवहदाए मह दीणात्तणमिर्ण णछुटु भग्गाई
दिण्णाई होन्ति | ता एदं येव अभालेक्स्र्व अविअन्र्ह विहावेमि ( इति दथा क्रोति )
मकरन्दिका-( स्वगतं साशङ्कम्) सुट्ट उत्तम्मदि भट्टिदारिअा | ता कहिं
विलंविदा सा णिाघ्करुणा भञ्अवदो सुचुद्धिअा सुवच्छला अवैँ |
(तत. प्रविशति सुबुद्धिः सुवदसला च )
सुचुद्धिः-( रुक्मिणीं विभाव्य अपवार्य X अपि सुचत्सले ! कृप्णालेख्पलीन-
मानसा न्क्मिणो न पश्यत्यावाम् ! तदेहि मकरन्दिकां सन्ञ्ज्ञया निवार्ये निभृ-
नमस्याः पृष्टे भवावः | ( इति तया तिष्टत. X *'
( विभा"य साश्चर्यम्) अहो ! अभिनिवेशनिविडता रुक्मिण्याः। तथाहि--
मुहुर्निःश्वासानां परिमलतरङ्गेपु तरलं * ♛',
मुट्टलॉलाम्भोजे श्रवपाकमले चार्पितपदम् ॥ *、→
न लोलाक्षी वेत्ति भ्रमरमविरामध्वनिभरं
मुरारेरालेरट्ये लयमयमना निर्भरमियम् t॥ ४ ॥
रुक्मिणी--( अालेख्यमवष्ओीम्घ्यन्तीं सीत्क्ण्ठम्) धवैँण्णाओो ताओो गोवीओो
अम्मि विहरन्ति | ( निरूप्य दीर्घमुष्प्ण च नेि श्वम्य ) छुदो एस एपृञ्अारिसो अम्हा
रिसिर्हि--( इत्यर्षोत्तौ प्तास्रं सगद्गदम् )
हतविधिर्विप्रलारयति[सरिपमकरन्दिके' ' विस्मृता भगनती सुयुद्धिः सुवत्सला च, यत्ताभ्या न कापि
तन पोडशसहस्रमध्ये गोपी तानि भाग्यानि अभ्यर्थेिता, यै. कृष्णस्य प्रियत्व प्राप्यते । अयवा दैच-
हताया मम दीनत्वमिदम् | न रपळुभाग्यानि दत्तानि भवन्ति t तदेत्देपालेख्यमविनृष्ण विभावयामि |
२ सुष्टु उत्ताम्यति भर्तृदारिका । तदङत्र विलम्निता सा निष्फरुण्tा भगपती सुदुद्धिका
सुवत्सला च | →→
३ धन्यास्ता गोप्य. या मदनोप्मक्रम्विता एतस्य सुभगस्य अस्या लावण्यदीर्घिकाया विद्द-
रन्घ्नि } ३कृत एप एतादृशा अस्माहशीना--




             

             

५८ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
अह हिअञ्अ ! पसिअ विरमसु दुल्छहपेम्मेण किं नु विनडेसि ।
चणहरिणीोए हसिज्जइ मञ्अंकहरिणम्मि अणुराॐो ॥ ५ ॥
सुचुद्धिः-(ससम्भ्रममुत्थाय रुक्मिण्याश्चिबुकमुन्नमय्य ) वत्से रुक्मिणि ! किम-
पयसस्ते गुरुजनो यदित्थमुत्ताम्यसि ॥
रुक्मिणी-(स्३गर्ते सैवैलक्ष्यम्)कथमिहैवासीद्भगवतीो!। ( प्रकाशम्)भञ्अ-
वदि ! तुर्म वन्चिञ्अ गुरुअणो य्येव मे दुज्वणो* ।
' सुचुद्धिः-( सेोत्साहम्) भवतु यः कोपि यथा तथा । गृहीतैघ च तेन
शार्ङ्गपाणिना पाणिना t वत्से सुवत्सले ! किन्न निवेदयसि वत्सायाः |
सुचत्सला-(पुरतो भूत्वा) वच्छे रुप्पिणि ! किं कअावि भअवदीो अलि-
अालाविर्णो ॥ माणिदं सुमुछुत्तं ॥ गहिदासि अालेक्खगदा हरिणा पाणिना l
संपइ णिअपाणिगहिदोचिदं हरी णिव्वाहइस्सदि' ।
, रुक्मिणी-(स्वगतं सहर्पम्) हिअञ्अ ! समस्सस समस्सस ॥ संमुहं व तुह
दीसद्वि द्विट्टवँ* ।
'सुबुद्धिः-( सोहासम् ) किं न प्रत्येति घत्सा, तदनेनैवालेख्यगतेन गृही-
तासि पाणिना शौरिणा | ( इति कृष्णचित्रपटकेन यार्णेि ग्राहयतेि )
r (नेपथेये दुन्दुभेिरुदञ्चति )
सुवत्सलामकरन्दिके-(सद्दपै) अहो ! सुणिमित्तं सुणिमित्तर्मे ।
सुचुद्धिः-न खलुसुनिमित्तमात्रम्। इदानीं स एवानेन सौधतलवत्मैना
पुरप्रवेश्शं गोविन्दः करिप्यति ॥ तेऽपि शिशुपालाद्यः ॥ दृष्टोऽस्माभिरभ्युत्था-
नायोपसपैन्महाराजो९ ो भीोष्ठमको महाकुम ररुविक्मप्रमुखान्विन्न 8 |
१ अयि हृदय ! प्रसीद विरमस्व सुदुलैभप्रेम्णा किं नु विगुष्यसि ।
वनहरिण्या हस्यते मृगाङ्कहरिणेऽनुरागः l ५ ll
२ भगवति ! त्वां वजैयित्वा गुरुजन्म् एव मे दुर्जनः l
३ घत्से रुक्मिणि ! किं कदापि भगवती अलीकालापिनी । मानितं सुमुहूर्त्तम् । गृहीतासि
अालेरयगता हरिणा पाणिना | सम्प्रति निमपाणिगृहीतोचितं हरिर्निर्वीहयिष्यति |
. ४ हदय ! समाश्वसिहि समाश्धसिहि ! सम्मुरसमिव वव दृश्यते दैवम् |
५ अहो मुनिमित्तं सुनिमित्तम् I
→_→→



             

             

रुक्मिणीहरण ईहामृगः | ५९
(नेपय्ये )
अयि पौराः ! 'पीरकन्यकाः ! समादिशति वो महाराजः म्र्सज्जोभघत
मङ्गलकौतुकेंपु l प्रविशन्ति नगरं गरीयांसो राजानः ॥
मकरन्दिका-(प्ताँत्सुक्यम् ) `भञ्अवदि सुचुद्वि { इह तए इमिणा कन्ह-
स्स॒ अालेक्खेणा॒ प॒ाणिग्गहर्ण कारिदं ॥तत्थ उणभट्टिदारिअाए अालेक्खेण दुवेवि
एदे एश्कठाणगदे पेक्स्त्रिर्दु मे कोऊहछं t ता एत्थ चित्तवडे कन्हसमीवम्मि
भट्टिदारिअं अालिहिसैसं t
सुवुद्धिः-(विहस्य) कस्तव कुतृहलिनस्तरलत्वं वारयति । मनोरथो
ऽयंपुनः साक्षात्कारेपगापि प्रत्यासन्न एव t
(मकरन्दिका नाटयेनालिख्य चित्रपट करे करोतेिX
( नेपथ्ये कलकल. )
सुघ०-'भञ्अवदि ! पञ्चासन्ना पुरप्पवेससम्मुहा महीणाहा, जं एस नि-
अडदो र्दुदुभिङ्छुणो सुणोअदि' t
मकर०--( सौत्सुक्यम् ) भट्टिदारिए ! ता एध उञ्अरितलं सौहसिहरं
अारुहिअ गवक्खन्तरे पेच्छामो* t }
रुक्मिर्णी--( स्वगतं सहर्पम्) साहुमअरंदिए ! साहु | ( प्रकाशं सावहित्यम )
यहा भअवदो भणदि* ॥
सुधुद्धिः-क्रियतामिदम् ॥ (इत्युत्थाय सर्वास्तथा कुर्वन्ति )
मकर०--(गवाक्षजालान्तरेण विलोक्य)पेच्छध पेच्छध पविसन्ति णरवइणो* ।
( सर्वा विलेीकयन्ति )
मकर०-( विछेोक्य सहर्षाश्चर्यम्)
" १ अगवति सुचुद्धि ' इह त्वया व्युना छष्यस्यालेख्येन पाणिमह्नणं कारितम् तन पुन्-
भर्तृदारिकाया अालेरयेन । द्वावपि एतौ एकस्थानगते प्रेक्षितुं मे इफुतूहलम् | तदन चित्रपटे कृrणस-
मीपे भतृदारिकामालिरिपप्ये !
२ भगवति ! प्रत्यासन्ना पुरप्रवेशसम्मुरसा महीनाथा', यदेप निफटतो दुन्दुभिध्वनि
श्रूयते ।
३ भतृदारिके ! तद्त्र उपरितलं सौधशिखरमारुह्य गवाक्षान्तरे प्रेक्षावहे !
४ साधु मकरन्दिके ! साधु ! यथा भगवती भणति !
५प्रेक्षघ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्वं प्रेक्षध्वं प्रविशन्ति नरपतयः |



             

             

६० वत्सराजप्रणीत्रूपकसङ्घद्दे
पिअसहि ! कस्स सरीरं रेहइ घोलन्तचामरं एअं l
•कंद्दोदृकाणर्ण पिव मरालमालार्हि संवलिञ्अं' ll ६ ॥l
सुव०-( निरूप्य ) पेच्छघ पेच्छघ । एसो सो गोवीसहस्समणमोहणो
महुमहणो रहास्व्ढो समेदि' l
रुक्मिणी-(सैौत्मुक्यमालेोक्य ) अपि लोअणा!जस्स सुहुगस्स गुण॒गणा:
मअं घोष्ट्टतेस्चुसंवणेसुईसालुअठा॒णम्य॒तुम्हटा॒णं दंसणतन्हा पवद्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्दिा र्तअविञ्अहें
र्केतेस फरिस्सदि अग्गदो भयवं पञ्अावई' l
( ततः प्रàिशति सौधतले रधारूदः कृणः प्रियंवदश्ध X
सुव०-(रुीिमर्णी तिभान्य स्वगनम्)ण हु णहु पष्टुष्पद्द इघ संकंदृम्गि:
म्यन्तरे यन्हालोअणतन्हा l ता एयं दाय l ( प्रकाशम् ) अइ मञ्अरंदिए !
वक्ग्वन्तरे पेच्छ तुर्न । पेच्छदु इध यच्छा जहिच्र्छ रुप्पिणी' '
मकर०-एयं भोदु' । (मकरन्दिफाया गगाश्क्षादृपकामन्.याः करतल्ठाधित्रपटः पतति I
प्रिय०-यन्हएय!गेन्ह एदंतुह फरकमले यफमलसणाहेकिंपि णियडिर्दे't


-" " " . " " " ""

१ भियसरि! फस्य इारीरं राज॒वि ,पूएँमानचामरमेव l
त्पठाननमि मगाछमालाभिःसंवछितृम् ll
२ष्वँ । एप स गोपीमहस्रमनोमोद्न॒ः मधुमपनो.रयारूद्धृः समै िl
३ अयेि लोच्पने यम्य॒ मुभ॒ग॒ास्य.गुणुग्पूय्र्तं पियन्मु श्रयणेपु ईप्र्र्याछ्ट्रनामिय युप्माकं दशैन॒-
गृण्या प्रàिता, सदृवितृष्णमि॒द्नीं यधेछं प्रेद्देयाम् । मुहूर्नमाप्रे ' गृहीà तावम्वन्मम्ळम् l को
' फरेिप्यति अप्रतो भग॒ावान् प्रमृTषति* l,
४ 'ि गाश्क्षान्तरप्रञ्उम्त्रितग्ट्टर्रम्र्ाया प्रेक्षे l ए स यिंवदो यः तद्ानीमयागत्य
'6 न म्पट्ठु प्रभवति अत्र संट्टे गग्ाश्rन्तरे *मिगीg'णाटोऋनतृथ्याा I तर्देर्मे
ताय । अपि भ्दिः ! इतरगञ्श्वाश्क्षान्तरे प्रेक्षम्ग् त्वम् I श्रेञ्ाामय यन्सा ययेदृठं मिग्गी I
६ एषं भ॒ग्तु! .
७ कृप्न्दे ! गृदग्नेतत् त ऋरन्नछे मन्टगनाभे श्मिभि नितेिदम् |



             

             

रुक्मिणीहरण ईहामृगः | ६१
कृष्णः-( गृहत्विा विमाव्य) कर्थं रुक्मिणीरूपकसनार्थं मदीयरूपकाले-
ख्यमिदम् l प्रिर्यवद 1 पश्ट्रय पश्ट्रय ॥
प्रेियं०--( चित्रपटं नैिरूप्य ) देव! तुह अालेक्खसमीवे रुप्पिणी एसा अालिहिदा
किं विहरसि हरिहत्थे मह करकमलस्स अवसरो एत्थ |
इअ तुअ पार्णि पत्ता एसा कनलं वधाडेहैं |॥| ७ I|
(सैौधमाद्भेोक्य प्रयाभेक्षाय सहपेंछासम् ) कन्हएव ! रुप्पिर्णोए एदं सोहं । एगूण-
मिप्र्ण रुप्पिर्णोहत्थादो पव्भट्टद्वै
कृष्णः-( सोत्कष्ठपूवै सैौधाग्रप्रहितलॉचनो रुक्मिणीं गवाक्षलम्विनमुतीं विलोक्य
प्रत्यभिद्वााय सहर्पोत्कष्टम्) नूनं स्केिमणीयं, संवदत्यालेख्यम् | ( निर्वैण्र्थ )
कनकरुचिकपोलं कौद्भुमीभिः प्रभाभिः ।
उदयगिरिदरीनः प्रोप्छ्सद्विम्वमिन्दो--
रनुहरति सुदत्याः पीनलावण्यमास्यम् ॥ ८ ॥
(रुक्मिणी सर्नीडमास्यमाकुञ्चयति )
कटं विधिर्निष्करुणास्वभावः
पिधानमुत्पाटयते घनेन ॥ ९ t
रुक्मिणी-{ स्वगतं सानुतापम् ) हअलज्जे अम्ह शुम्अणादो अहिअं तुमं
णिकरुणा, जं त'ट्र र्दसणमेत्तम्मि पिञ्अस्स सुहअस्स विग्र्घोिदं |
सुबुद्धिः-यत्से स्क्मिणि ! किं पुनरपसृतासि !
१ देव ! तवालेटेस्यसमीपे रुकेिमणी एपा अालिरिता I
किं विद्दरसि हरिहस्ते मम करकमष्टस्य अमवसरः अप्र I
इति तप पार्णि प्राप्ताr एपा यमलमेिव निस्सार यति [|
पृgय्णदेव ! रुक्मिण्या एतन् सैौधम् l नूनमेतद् रुक्मिणीहस्तान् प्रभ्रष्टम् |
टिते असिा* गुरुननादधिरुं त्वं निष्करुणा, यत्त्वया दर्शनमाने प्रियस्य सुमगस्य



             

             

६२ वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्गहे
रुक्मिणी-( सन्रीइरिमतम् ) मञ्अरंदिअाहत्थादो चित्तवडं णिवडिदं
गहिऊण ( सगद्गदम्) केणवि उद्धमुर्ह पुलोइर्द' ॥
सुबुद्धिः-( सस्मितं गवाक्षे र्वीक्ष्य अपयत्य साशङ्कम्) सम्ग्रति सर्वासामन-
वसरः संवृत्तः l अायातो महाराजभीोप्मकः कृप्पगपुरतः |
( तत* प्रविशति रथारूढो भीप्मकः )
भीष्मकः-( कृप्णं निरूप्य स्वगतं सानुतापम्)
इर्द रूपमिदं शौर्यमिदं शीलमिदं वयः |
रुक्मीो कृप्णममुक्रामत्रुक्मिणीं हतवान्हठात् ॥ १० ॥
(नेपथ्ये सोपद्दासम्)
वालः कुमारोऽपमहो मरालीं पारावतायार्पयति प्रसहा ।
एपा पुनर्मन्मथमन्थराङ्गो मरालमेवाश्श्रयते जवेन ॥ ११ ॥
भीष्मकः-( स्वगतम् ) अये ! केनापि कुमारक्रोडामुपहसता सदुपश्रुति-
रियं व्याहृता सम्वोधयति माम् । क पुनरेतदथैस्य सम्भवः । अथवा दुर्विज्ञेया
दैवगतिः ॥
(नेपय्ये )
अयि वन्दिनः ! पठत पठत राज्ञां कृते मङ्गलाशिापः |
घन्दी-( सगर्वहर्पम् )
विभ्रद्दोस्तम्भदैध्र्य द्वियदवनिभुजाँ खर्वयन्गर्वमुद्राँ
हस्तन्यस्तोग्रशाङ्गैश्चरण्ाकमलयोः क्षिप्सदृप्सप्रवोरः |
उन्मीलचनधारः सनतविघटितामत्र्यकान्ताश्चधारो
राजा वां पातु युष्प्मान्दलदलितमहाँदैत्यघृन्दो मुकुन्दः ॥ १२ ॥
अपि च-
जयति घटितस्तैर्द्दम्भोलेहैरिः परमाणुभि-
र्विनयविमुखक्षोर्णोनाथप्रमाथविधित्सया l
निविडनिविडं लायण्यौधैर्भूतो विधिनाऽथवा
सजलजलदशयामः इट्रयामामनोहरणाक्षमः ll १३ ॥l
सुचुद्धिः-(श्रुरवास्वगतम्)अलं मनःशब्देन । इयामाहरणक्षम एव भवतु t
१ मऊरन्दिकाहस्ताश्चिनपटं निपतितं गृहीत्वा केनापि ञ्र्ध्वमुरस्रं प्रलोकितम् !



             

             

रुक्मिणीहरण ईहैामृगः । ६३
भीष्मकः-( स्वगतं तिाशङ्कम्) अये !किमपि साभिप्रायइव वन्दी पठति।
किंचिदडुरितक्रोधा राजानः ॥ तद्ग्रत एव नीत्वा कृप्णमावासयामि तावत् |t
( प्रकाशम् ) अपि कृप्णदेव ! इमां रथ्यां कृनार्थयता भवता समलङ्कियतां
शिविरसन्निवेशः | अयि सारथे ! प्रवर्त्तय रथम् । अहमनुचरो भवामि |
कृष्णः-( सप्रश्रयम्) यथा रोचतेऽत्रभवते ! दारुक ! प्रवर्त्तय रथम् |
( इति निष्क्रामति )
भीष्मकः-( स्थित्वा ) कथं सुमन्थरः शिशुपालरथः ॥ कथमयमायात्यैव
शिशुपालाग्रतो रुक्मो l तदहं कृप्प्ण्ामेवानुयामि | ( इति निष्क्रान्तः )
( ततः प्रविशति शिशुपालो रुक्मी च )
रुक्मी-(सहपोट्ठाप्तं पार्श्वमवछेक्य ) अयि वन्दिन् ! किं न पठसि महीम-
हेन्द्रं चेदीन्द्रम् |
वन्दी-( सगर्वमुचैःकारम्)
विहायास्ते यद्यप्यपरनरतुल्योऽयमधुना l
नरेन्द्रैराराध्यो जयति दमघोपस्य तनयः | १४ t
सुचुद्धिः-( श्रुत्वा सैौत्सुक्यम्) सर्वाःसमेता दृश्यतां गवाक्षेण शिशुपालः l
( इति तया श्कुर्वन्ति )
सुवत्सला-भञ्अवदि ! का उण एदस्स जम्मसमञ्अम्मि विइदो अासिं ॥
सुचुद्धिः-एयमनुश्रूयते । चतुर्वाहुस्त्रिनेत्रोऽयमुत्पन्नः । कृष्णस्यास्य
मोडे प्रवेिष्टो द्विवाहुर्द्धिनेत्रो वभूव ! कृप्णः किलास्यान्तकरो भविप्यतीोति
तदा दैवविद्भिरादिष्टम् l
रुक्मिणी--( सभयम्) भञ्अयदि ! किं एस रक्खसो कोवि* ? ।
सुचुद्धिः-एवमेव l
१ भगवति ! का पुनरेतस्य जन्मसमये विकृतिः अासीन् I
२ भगवति ! किमेप राश्क्षसः कोपि ? !



             

             

६४ घत्सराजप्रणीतरूपञ्कसङ्घहे
रुक्मिणी-भञ्अवदि !वेवदि मह हिअअं, ता ण इध चिद्विस्सं*। (इतेि
केपूमाना अपसरतेि )
सुचुद्धिः-( सवात्सल्यम्) वत्से रुक्मिणी! किमेवमुद्विग्रावेपसे ?। कुतो
भयं मधुकैटभारिवछ्ट्टभायाः ? l
रुक्मिणी-( सास्रम् ) अपि भउनवदि ! सुट्टु भोदम्मि । ण जाणे किं किं
इध भविस्सदि | कह मह छ्हअासाए णिव्वहणं भविस्सदि' !
सुबुद्धिः-( रुक्मिण्याश्चिबुकमुन्नमय्य ) वत्से ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
निवैहणोन्मुखस्तव मनोरथः ॥ किमहं दाम्भिका, किमस्सत्या ? | शीघ्रा मन्त्रसि-
द्धिः | किं त्वयि मन्दानुरागो मुकुन्दो मन्दशत्तिव ? ॥ एतावत्यपि कष्टसङ्कटे
दुर्विनोतेन भ्रात्रा रुक्मिणा पातितासि ॥
शिशुपालः-( स्वगत सोत्कण्ठ सानुतापं समन्ततोऽवलोक्य ) अहह घृथाव्य
वभूयास्माकं नगरविहारकुत्तृहलेन t तथाहि-
इह नगरमृगाक्ष्यो वीोक्षिता एव वह्नयः
घकचिदपि न स दृप्टो रुक्मिणोवक्रचन्द्रः |
धवलभवनमालामिन्दुशन्यामिव द्याँ
परिहरति चकोरस्येव चक्षुर्ममार्त्तम् ॥ १९ ॥
अहह ! समरोपमदैमर्दितानेकरिपुप्रवीरं मामपि किङ्करीकरोति कुसुमा
युधः | अथवा-
सौन्दर्यसरव न रुकिमर्णो सा
शौर्येऽपि तस्याः परमः प्रकर्पः ।
वलेन यस्याः कुसुमायुधो मां
चेदीन्द्रमुन्मथ्य वशीकरोति ॥ १६ ॥
(नेपथ्ये )
भवति सुयुद्धिके ! अादिष्टोऽस्मि देव्या यथा किल भवता भगवतीं
सुघुर्द्धि विज्ञप्प वेिवाहपूर्वकालाच्चारप्रासेन्द्राणीपूजार्थं वत्सा रुक्मिणी त्वरितं
देवायतनं प्रापयितव्या । तदत्रभगवती रुक्मिणीमादाय् समेतु ।
१ भग्वति ! वेपते मे हृदय, तन्नान्प्र स्थास्यामि l
२ अ॒यि भगवति ! सुष्टु भीतरिम ! न जाने र्नितं किमन भविष्यति 1 फथं मम हताशाया
निवैहण भविप्यति | →



             

             

रुक्मिणीहरण ईहामृगः | ६५
सुचुद्धिः-( श्रुत्वा ) वत्से स्क्रिमणि ! एह्येहि साघयामः ॥
रुकेिमर्णी--( सास्रम् ) भञ्अवदि ! अणुमण्णसु मम मरण्ामहूसंवं तुह प-
हावेणा लन्द्धस्सग्गगई तर्हि य्येवं ईदार्पिी अञ्चइस्सं' |
सुचुद्धिः--इन्द्रावरजजाया युक्तमेव । यातरमिन्द्राणीमिह स्थिता
नित्यमर्चयिप्यति |
रुक्मी-( स्वगतम् ) कथमम्वायाः कञ्चुको रुक्मिणीमिन्द्राणोपृजाथै-
भाहृयते t तदर्ह शिशुपालं त्वरितपदमेव शिविरं प्रापयामि | (प्रकाशम्) चेदी-
न्द्र ! त्यर्यतां त्वर्यतां पुनर्विवाहवेला समासन्ना भविप्यति | -→
शिशुपालः-{ सहपैत्मुक्यम् ) सारथे ! त्वरय त्यरय रथम् ।
( सारयेि, तथा करोतिX
शिशुपालः-( घामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा स्वगतं सविषादम्) अाः ! किमेतत् !
( अाकाशे लक्ष्यं यद्वृा )
प्राप्से प्रस्दादसमये स मतोऽय काम
घार्म हहा ! स्फुरति किछ्नु विलोचनं मे |
य्र्घ्याहर | पूर्णमनोरथा एहि तावत् l
( इति निश्नान्ताः सर्वे )
तृर्तीयोऽङ्कः |
१ भगवति ! अनुमन्यस्व मम मरणमदोत्सवम् | तव प्रभावेग लव्धस्वर्गातिः तत्रैवैन्द्राणीमर्च-
येिप्ये |
. २ वारयनु मुइर्त्तमाघ्रं भगपती वत्मळतया ममं जीर्वे निरसरन्तम् i





             

             

चतुर्थोऽङ्कः l
( ततः प्रविशति रथारूढ. सात्यकेि' सारथिश्च )
व्यतिकरनिरातङ्का भूयः सुरवं रथमभ्यगात् ॥ १ ॥
मयाऽपि साधु कृतं, यत्कृप्णदेवः समरसंमर्दवड्डग्रहः सप्रणाममभ्यथ्यै
पुरतः प्रस्थापितः । कुसुमसुकुमारमना fह रुक्मिणी वन्धुयर्गकदनकष्टसाक्षिणी
न जाने कर्थं भवेत् | अत्र च-
कन्यान्तःपुरचारिणो नृपजनास्ते खर्वकुव्जादयो
विप्रास्ते च पुलोमजार्चनविधौ सोल्छासमभ्यागताः |
मिथ्यासृन्त्रितविक्रमाः परिहताः स्मेरेण दूरं मया
स्तोकस्तोकभटप्रमाथविधिना तृप्सः कृपाणो न मे ॥ २॥
टप्रiन्चलद 1 सारथे f त्वरय त्वरय रथम् |
सारथिः-( तथा कुर्वन्पुरोऽवलोक्य ) अायुप्मन् युयुधान ! कथमयं यलदेवः
सवलो व्याघृत्त इतोऽभिमुख एव दृशयते l
सात्यकिः-(विभाव्य साशङ्कम् ) अाः! किमेतत् ॥ किमयं रुक्मिशिशुपा-
लादोन्व्यापाद्य पुरोन्माथाय धावितस्तदुपसृत्य निवारयामि ।
(तत. प्रविशति बलदेव )
सात्यकिः-(सप्रणामम् ) अयि वीराधिराज राम ! किमेतदारभ्यते ? ॥
व्यापादितेपु शिशुपालादिपु अलमिदानीमनपराधिनो भीप्मकस्य पुरप्रमाथेन ।
वलभद्रः-सात्यके ! केन ते व्यापादिताः कस्य लोचनगोचरतां गनाः? ॥
सात्यकेिः-( तवितर्कम्) वलदेव.! न ते वीराभिमानिनः पलायन्ते 1 नूनं



             

             

रुक्मिणीहरण ईहासृगः | ६७
वद्धक्रोधाः कृष्ण्गमनुधाविताः l तदलं विलम्वेन l एहीमां कृष्णाक्षुगतामाशामुप-
सपमः | ( इति तथा कुर्वन्ति )
वलदेवः-(पुरोवश्रृंग्य सहर्पम् ) सात्यके ! फलितस्तव तकैः 1 दृष्टास्ते
दुष्टाः l
सात्यकेिः-(ससंरम्मम्) ये घलदेवेन दृष्टाः कालेन ते दृष्टाः !
वलदेवः-(सानुताग्म् ) अहह! प्रत्यासन्ना एव किन्तु पराद्युग्वाः । कथ-
भिमान्स्सपत्राकरोमि !
सात्यकिः-तिष्ठ ! तिष्ट ! अहमिमान्संमुखीकरोमि । ( साक्षपमुचै,)
रे रे म्क्मित्रथमयपदैर्लङ्कयते किं कृतान्तः
केनाख्यातं तव रणपरित्यागतो दीधैमायुः ।
तं सद्धोरं स्मरस्सि न यदि ईछोवर्वशाँ स्वकोयं
क्षघ्राराध्यं करतलगतं वीोक्षसे किं न खङ्गम् ॥l ३ ॥
वलभद्रः-(सरोपाक्षेपम्) रे रे शिशुपाल वालिश ! पलायनपरः किमि-
ति भयव्याकुलो विमलक्षत्रकुलाचारमतिक्रामसि ? । पश्य रे पश्य-
जित्वा शत्रून्भज भवसुखं भिन्धि वा भानुविम्वम् !
तिष्ठन्नग्रे प्रण्ामितशिराः पापच्वापस्त्वदीोयः
पार्णि रुन्धन्भुवमिति महार्वशजो याचति त्वाम् ॥ ४ ॥
अपि व--
रे रुक्मियान्धवन्ट्रपा; परम: क्रमो च; {4.
सम्यन्धिनो वपममी भवतोऽभ्युपेताः ।
अस्माभिरैक्यमधिगम्य रणोत्सवैऽस्मि-
न्नास्त्र्यतां विशादबाहुमदोपयोगः ॥ ५ ll
सात्यकेिः-(gरोऽवछेक्य सहर्पेॉईद्वाप्तम्X घलदेव ! दिष्ट्रया यर्धसे | त्वद्ध-
चनपाशाकृष्टौ ध्यावृत्ती रुक्मिशिशुपालौ ॥
( तत' प्रवेिशतेो रुग्मिशिशुपालैौ) )
शिशुपालः-(स्स्गॉर्पहासम्) अयि यलदेय ! किसुच्यते भवतः सीघ्रात्रं,
पत्कृप्णाप घावितमपसृत्युमाहूपात्मनि पातपसुि ।



             

             

भवान्भक्ष्यः प्रासो मधुमथनरवङ्गस्य परमः |
स्यवाणानांभोत्तुं तमपि वितराम्याशु यदहं
फलं वन्धुप्रोतेस्तदुचितमहो किक्षु विदितम् ॥ ६ ॥
रुक्मी-( बलमद्रं विभाव्य स्वगतम् ) अये ! हलमस्य महायुघम् ॥ तदेवं
तावत् | ( प्रकाशं सावज्ञहासम्) अयि बलभद्र ! वालिशोऽसि t किमस्मिन्दुःस-
|श्चरे सर्द्धटीरयत्र्मनि प्रवत्र्त्तसे ॥
नदों मृद्धां क्रप्ट्टुं प्रभवसि परं स्सृर्यतनयां
समिद्भूमिः सेयं विपमविपमा लोहकठिना
कृतेऽप्यन्त्रायासे हलधरहलं निप्फलमिदम् ॥ ७ |॥
वलभद्र ! यलीवहूँ लूाङ्गर्ं चालूयन्भयान् ।
यशः कतममस्माभिलेभ्यते तद्विपाटनात् ॥८ ॥
शिशुपालः-रुक्मिन् ! भद्रं भद्रमापातमस्मासु॥अाकर्णय दुन्दुभिम् ।
अपिच-
तामिदानां कियत्यपि सङ्गरप्रत्याशास्माकम् I
वलभद्रः-सात्यके ! किं कृतमिदं कृप्णेन !
सात्यकेिः-समरदुन्दुभिमाकण्र्ये कथञ्जु तिष्टेत्कृप्णः ? । नहि नहि
केसरी कुञ्जरारावमाकण्यै विलम्बते |t
( ततः प्रविशति कृप्णेो र`िमणी सुचुद्धिः सुवत्सञ्छ्ा च )
कृप्णः-( साक्षेपम्) अयि दारुक ! अतिकातरोऽसि मिय्याहितोऽसि
यत्तव कृपणपाणितोऽपि निप्टुरमुष्टिग्रही रथाश्वरश्ट्रिमपु पाणेः l



             

             

रुक्मिणीहरण ईहा - *६९
साङ्कर्पर्ण मा ग्लपयस्व गात्रं
विपक्षवाणैौस्त्वरयास्मदश्वान्l
म दुर्यशःकाप्ण्यैमुदेतु छ्टण्यम् ॥ ९ ॥
दारुकः-(सभर्यं सप्रश्रयम्) एप मुञ्चामि रथरश्मीनं ' पश्पट्तु देव'
साम्प्रतम्-
अभयेति समरभूमिः प्रत्यासर्त्तित श्क्षणेन देवस्य l
सम्मुखमुपसपैन्त्या वद्धस्पर्द्धेव जयलक्ष्म्याः ll १° ll
· . रुक्मिणीः-( सविषादमपवार्य ) भअवदि ! दिट्टा मए अणुग्गहसिडोए
तुह र्मतसत्तो | त्ता॒ संप॒इ॒ विग्रद्दृस्स्डिीप र्दसेस्ठ ' उचिदं रचु मह र्बधुवग्गाव-
• ° ीणकारणेण मरणेण णिग्गाहणं' l
सुवृद्धिः-वत्से रुक्मिणि ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ' न मे अत्र
कापि मन्त्रशक्तिः l
तवैव रूपसौभाग्यसम्पदेप॒ा विजृम्भते l
विर्पोदानया भावि सर्वं निर्वहणं शुभम् ll १* ll
दारुकः-देव ! प्राप्तो रथस्तव प्र॒त्यर्थिर्थ॒न्र्! स॒ज्जप शर्हिर् !
कृष्णः-( सारहूं गृह्णन् रुक्मिणीमवलेीक्य ) प्रिये ! किमाकुलासि ? l भवि-
प्पसि वन्धुमतीो कल्पाणपरम्परापात्रम्'पुं शूामयाम्यनिप्टम्l
(रुक्मर्णीं समाश्धस्य सव्रीडमधोमुखी तिष्ठति )
णः-(शैष्नुलेोक्म) कथमर्थं शिशुपालो बलदेवस्यन्दनमट्ठधावति? '
(साक्षेपम्) अाः तिघ्ठ तिष्ठ l
मा मूढ ! झम्पां कुरु घाडवाग्ौ
चेदैन्द्र ! मा रोपय रौहिणेयम् l
अस्मिन्मनागप्यधिरूढरोपे
कालस्य पुयी परमस्ति वासः ll १२ll


- ~ ...... -- --->-. .. -----.5.8->त्र्-r >a ,

१ भ!ि दृद्या मया अनुप्रहुसिद्धया॒ तव॒ मन्त्रशक्तिः 1 तत्सम्प्रति विमद्दसिद्धपा दर्शयतु !
ञ्धितं ळु मम घन्धुवर्गावसानकारणेन_मरणेण निप्रद्दणम्.l



             

             

V962 वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
शिशुपालः-( रषं परावत्यै सकोधम् ) रे रे कृप्ण ! परतः परतो भव । न
भवानस्मद्विधसदीरोद्योगयोग्यः | तथाहि--
विश्वासोप॒गतं हरे ! यदहरस्त्वं जुन्प॒यात्रागतः ।
धर्मेः किं चरितस्तदेप भवता क्षत्रव्रतं किंनु वा
किं वा वन्धुजनोचिता व्पयहृतिलाँकस्थितिः कापि वा ॥ १३ ॥
कृष्णः-( सवाज्ञ विहस्य ) युज्यते युज्यते |
संधां देहवि॒िसर्जेने कृतवर्तींम॒द्धिप्रयो॒गे दृढाम् ।
श्लाघ्यस्त्वंशिशुपाल! निस्त्रपमुपालम्भानिमान्व्याहरन् ll १४ll
शिशुपालः-( सावज्ञेोपहासम्) कृप्णवीर ! एवमेवैतत् । उपालभ्भदान-
मात्रोद्योगा वयमपर्याप्साः । त्वमेकः शौर्यशालिपु धुर्यः l तथाहि-
एतद्विक्रमयुग्मतद्भुमतमं कः स्तोतुमोशोऽस्ति ते
यत्कंसः तो यदपि च व्यापादिता पूतना ॥१९ |॥
सात्यकिः-कृप्ण ! कृप्ण ! व्याहरतु व्याहरतु चेदीन्द्रः । सोढव्य-:
मस्यागाःशतम् |
शिशुपालः-( सक्रेोधम्) ऊरेरे ! अागःशतावघेरक्षितोऽहम् ॥ पश्यत
पश्यत |
अागाःशत्तं किमिव तद्विदधेऽद्य घोर-
मागःसहस्रशतजित्वरमेकमागः l
वीोरं वेिपाटय वितरामि रणे शिवाभ्यः ॥ १६ ll
वलभद्रः-(सक्रोधम् ) अयि शिशुपाल ! सङ्गरकर्मकुणे पश्पदन्धदुर-
क्षरोदाहरणचतुरं मुखमेव तवावयवेपु प्रगल्भम् l



             

             

रुक्मिणीहरण ईहामृगाः I ७१
यद्वाहुद्वितयं तदाविकलितं चक्षुर्यदस्तं गतं
तेपामस्ति न दुर्यशःपरिचयः स्तोकोऽपि पुण्यात्मनाम् ।
दोपौ ते दमघोपपाँसनमहादोपाविमौ साम्प्रतं
नेञ्ञव्रन्द्धमिदं च सङ्गरजयाह्लादो न यैलैभ्यते [[ १७ ॥
.,तद्लं निमृन्त्रितूायातनि॒िरपगूधिनरे॒द्भुघृन्दू॒कद्नक्रौयैवाहुल्येन अागच्छतं
युवां शिशुपालरुक्मिणौ समरोपमईक्षमाँ मेदिनीम् |
रुक्मी-( अपवार्य ) अयि चेदीन्द्र ! प्रकटसमरकेलिदुःशिक्षितावेतौ
वलदेवगोविन्दौ ॥ तदेवं तावत् | ( कर्णे एवभेव प्रकाशं सक्रोधम्) अाः ! किमेकेन
रामेण l अागच्छतं रामकृष्णौ l यावअावां समरभूमिम् । ( इति तथा कुरुतः )
( पुनर्नेपथ्ये )
अधिकं युध्यते चित्रं सैन्यमेतदनायकम् ॥ १९ ॥
" • छ्,ष्णः-( श्रुत्वा स्वगतम्X नृनमम्घरगतौ रुक्मिशिशुपालौ मायायुद्धवै-
दग्ध्यं दारुर्ण विस्तारयतस्तदहें पन्नगाशनस्यन्दनमारूढो वियतस्तौ पातयामि |
Cश्प्रकाशम्.) भगवति सुघुद्धे ! भद्रे सुवत्सले ! लालनीया तावद्भवतीभ्यां
विमणी यावदहमिममनर्थ निवारयामि |
C रुक्मिणी सन्वीडं सविपाद्मधोमुखी तेिष्टाते }

  • सुबुद्धिसुवत्सले-~-विजयतां वीरः ॥

→ (कृष्णेो ध्यानं नाटयतेि) ,
अक्रूरः-( ऊध्र्वमवलेक्य साश्चयैर् X
. किं शातकुम्भगिरिरेप गृहीतपक्षः
किं पावकः प्रसरदुग्रशिखाजटालः ।
देवः स एव किमयं महसामधीशः
संहत्र्तुमेति तिमिराण्यतिमेदुराणि ॥ २० ॥



             

             

७2 वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्गहे
वलभद्रः-{ ससम्भ्रमम्) नृनमयं र्दुर्वृत्तविद्विपां प्रपञ्चस्तदेनमन्तरिक्ष एव
निकृन्तामि निशितेपुण्ाा | ( इति चापमारोपयति )
कृष्णः-(.सHम्धमम्) अार्यबलदेव !तिष्ठ तिष्टताक्ष्याँऽयं मयाऽमुस्मृतः
समायाति l एनमारुह्य व्योमचरौ निगृह्वामि परिपन्थिनौ |
( ततः प्रवेिशति ताक्ष्र्यः )
ताक्ष्र्यः-( सप्रग[मम्) अनुग्रह्णातु मामादेशदानेन देवकीनन्दनः ।
पक्षानिलैः प्रसभमम्युनिधीन्धुनोमि
त्वं चेदृधोभुवनजिप्णुतयोत्सुकोऽसि l
उत्कपिठतोऽसि यदि तेषु तदानयामि
तानिन्दुशेखरविरिञ्चिपुरन्दरादीन् ॥ २१ ॥
कृप्णः-( सहर्प सस्मितम्) एहि तावत्त्वया **न तावम्घरसमराह्वणचारिणौ
मायामहारथौ विचिनोमि तो प्रत्यर्थिनौ ।
ताक्ष्यैः--ंकुरु यथ्राकामम् | ( इति कृप्णं ष्टष्वमारोप्य गगनारोहणं नाटयति )
(सर्वेप्ताश्चर्यमालोकयन्ते )
अक्रूरः-अहह ! पश्यत पश्यत ।
वलभद्रः--( विलोक्य ससम्भ्रमम् ) अाः ! किं पुनरारूढविप्णुर्विष्णुरथोऽयं
द्रागायतरति l किंदुष्प्रवेशमम्वरं शरासरैः? t C साट्टहासं विहस्य ) किमलसं मुशलं
यलदेवस्य गागनाग्रारोहणे? (इति मुशलमास्फाछ्ट्रयति X
सात्यकिः--घलदेच ! अाकर्णय अाकर्णय तायत् । किमपि श्रूयत एवंl
( संर्वे अाकर्णनाभिनयं नाटयन्ति )
C नेपथ्ये )
मा मुश्च मा पीडय गाढभङ्गया
त्वं ताक्ष्र्य ! दाक्ष्पात्सुतवट्टहीत्या ।



             

             

रुक्मिणीहरण ईहामृग, { ७३
अभङ्गमेव॒ाङ्गमिमौ वहुन्तौ

  • → रेप्प् समप्यै गच्छ ॥

वलभद्रः-कथं सुत्तौ दुईक्तौी मुरारिणा ? ' २३ |
अक्रूः-राम ! समरवैिजपादेप समधिको विजयः ।
सात्यकिः-आकर्णप॒त॒ पुनः क॒िमपि श्रूपते।
(संर्वे अाक्र्णर्नाभिनय कुर्वन्ति )
स्स्म्यसौ शविनीिघ्र्नातःि
5& : 5\ न्द्र त्र्वं च मामकः |
स॒व:ि र॑र्श:शुं युवां मम ॥ २४ ॥
、 :-"( श्रुस्वा सहपम् रुक्मिणि ! द्विगुणमिदानीं
द्धेसे, यत्त्चया छूटृदयदयितो दैत्यारिरासादितः च-
इ:दूासांतः' यष →
( रुक्मिणी सहर्पमाते )
चंलभेद्रः-( पुरोऽञ्ल्लोस्य सहर्षम् ) कथमयं वैरिविसर्जनाय चै
दिश्य पद्ातिरेव दामोदरोऽभ्युपैति ! l चैनतेयं इसमा-
ममुदितसुरघृन्दोन्मुक्तमन्दारमाला-
{ स्तूयमानः
( तत प्रवि ते॒ शौरि॒ः शैर्येक्रुण्यसूर्त्तिः | २९ t
वासुदेवः-( )ि यभूनिर्दृिष्टो वासुदेव )
न्धाय मया प्रहितीं | म् ) अार्येराम ! असह्यसमरोपमद्दाँ तौ वीरौ
• वलभद्रः--{ साकृतं वेिहस्य X एवमेय वलोयसा
व्यै 0^ 4y सह →A→
निव्यूढानि समीहितानि । समारोहतु ििाण्ा.!र्दिवावं
(कृष्ण उपसृत्य रयावरोहण नाटयति) l
-ि' सप्रणामम्) विजयतां विजपतां देवः ।
\ द्धेः--अयेि कृप्णवोर ! न . “-*
निव्र्यूढम्। तत्त्वयि प्रणाम एवु श्रेयान् ! तावदाशोभिः पयप्यते पायत्यय
कृष्णः--( सप्रश्रयम्) भगवति ! त्वदनुग्रहोऽर्य विजृम्भते ।




             

             

७४ धत्सराजप्रणीतरूपकसद्वहे
सुवत्सल-जञ्अदु जअदु देवो' t
( रुकेिमणीविनम्रमुखी तिष्ठतेि )
कृष्णः--(तोत्कष्ठं tतानुक्Îापम्X
उमायुप्यमिन्दुमुरित्र ! वैरिनरेश्वराणा-
मद्यापि किं वहसि भामिनि ! चैमनस्यम्
यत्कातरेण तरलाक्षि ! भया प्रेियोऽपि
मुच्तः प्रेिये समरकेलिरसोपभोगः ॥ २६ ll
( स्रुक्मिणी सहर्योत्कण्ठं सव्रीडमधोमुखी तिष्ठति )
अति मृ'**********'******'*****“*****'कथमीदृशा
नभसि निकटे ज्योतिः किंचिद्विचित्रमुदोयते ॥ २७ ॥l
कृप्णः-(विलेोक्यसाश्चर्यं सवेितर्कम्)कोऽपि किमयं माया → → → * → → → → → → → → → → → →भते |
( नेपथ्ये )
यत्से सुचुद्धे ! शोघ्राऽद्दम् | शीघ्रं सफलीकृता मया तव शिष्याया निजा-
राधना ] त्र्व च कृप्णा ! मत्प्रियस्य नोलकण्ठस्य********************************मिव
परमं प्रेमपान्त्र॒सू । तर्हिकु तव म॒यो॒ोपकर्त्तव्यम् ?। द्यूहि । तथापि किं ते सूयः मिय-
तरमस्तु ॥ ( सर्वे सहर्षाश्चर्ये प्रणमन्ति ) →
कृष्णः-
देव्या एव प्रसादोऽयं साध्यः सुकृतकोटिभिः
सिद्धेन तेन किं साध्यं ततोऽप्यधिकमस्ति मे ॥ २८ |
तथापीदमस्तु-यपैन्तु पारि रुचि (ताभ्यधिकं पयोदाः )
चपैन्तु सूतमसृताभ्यधिकं कर्वोन्द्राः |
वपैन्तु च्यार्थिपु धनान्यमितानि भूपाः ॥ २९ ll
इति श्रीरुक्मिणीोहरणे चूतुर्योऽङ्कः |!
इति महाकविश्रीवत्सराजविरचित इंद्दामृगः समाप्तः ll
१ जयतु जयतु देवः I



             

             

त्रिपुरदाहो डिमः
~--*-e3टै;6-4-~-
परिकरितमिन्दुमौलेर्जयति शिरः स्वर्गवाहिनीसलिलैः |
यस्मिञ्जुप्सं सद्यः कुसुमं कल्पंर्दुर्मीोभञ्चति ॥ १ ॥
पिङ्गैः कुवैन्कुजमयमिव व्योम तुङ्गैः स्फुलिङ्गै-
र्विश्भ्रश्डूमान्सुरपतिभियोड़ीोयमानानिवाद्रीन् |
चाण्प्स्पाग्नेिः स जपति पुरलोपकारः पुरारेः { २ {
धूमैध्यमलयन्मुखानि नयनान्याप्लावयन्नश्रुभिः
सन्तापार्तिपराभर्व पृथुशिखाचक्रेपा विस्तारयन् |
व्यापारस्त्रिपुरं दहन्विजयते भर्मस्य घाणानलः ॥ ३ ॥
( नान्द्यन्ते )
सूत्र०-( समन्तादवलोक्य)'
पारिपार्श्वकः-“'“ **** *******'दद्यते भवान |
सूत्र०-मार्प ! किं मामुपहससि t स एव देवोऽत्रापराध्यति।तथाहि-
अनारता दानपरम्पराभि-
र्निवेदमायाति कदाचिदुर्वाँ t
मुहुःप्रदानैः परमर्द्दिराजः ॥ ४ t॥
पारि०-लभतां लभताम् t नाहमोष्टर्याकालुष्यपात्रम् | किन्तु वैभवो-
च्चितं यन्न दानमारभते `भघाँस्तदहमुपतप्पे l तथाहि-
पुष्टापि रक्षितापि प्रपत्नतो दानविरहिता लक्ष्मीः
गौरिय घन्ध्या भूता भवति परं कष्टद गृहिणः ॥ ९ ॥
सूत्र०-( तगर्वम् ) मार्प ! प्रतीक्षस्व सृर्पचन्द्रोपरागादिपवै 1 भूर्ख !
पश्ठयसि मे महादानानि |
v→_、→_、→_→_、_→_→~→→→
1. 0ne palmrleaf after thts i8 Wranting in th१ ms.



             

             

ार
ोंर्र्वार्ं हिन॒सि॒त द्युमृणिशूशघुरौ व॒ाहुहीनः स राहुः ।
रुग्णे गीर्वाणवर्गे त्रिपुरपरिभवैः सोऽपि पातालसूला-
ऽन्चाने कैरप्यहोभिवैलिरिह वलवानेष्यति ध्वस्तवन्धः ॥| ६ ॥
→、. __ →、 →、
( नेपय्ये सेोपहासम् )
वर्द्धयन्तो दुर्वेलान्यलिटैघीतयन्ति t
परि०-~--( सभयम् ) भाव ! कोऽयमकारणं कुप्पति ? |
सूत्र०-~-(त्वरप्रत्यभेिन्ताममिनयन् ) एप विरश्चिनन्दनो महामुनिर्नारदः ।
पुरि०--( सेोपहाप्तम्) अहो 1 मुनेरुपशमशोलता l
सूत्र०--(विहत्य) स्वभाव एवायमस्य t किन्न जानाति भवान् ? | तथाहि-
न वोणा ोणाति श्रुतिपुटसुखग्रामघठना
स्वराभोगः साम्नामपि च न तथा पुष्यति सुस्वम् |
मिथःक्रूरक्रोघग्रधितपरुपालापवहलः
कलिः प्रहृरदाय प्रभवति यथा नारदमुनेः ॥ ७ ॥
तदुर्यं कलद्दावलोकनकृतृहली स्वयं च क्रोघनो दूरत एव नमस्यः ॥ एह्या-
वाँ निजनियोग्मनन्तरकरणोयं सम्पादयावः l
(इतेि निघ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्क्रान्तौ )
प्रस्तावन
(ततः प्रवेिशति नारदः )
नारदः--(समंरम्र्भं समन्तादवलेोक्य X कथं न कोऽप्यन्त्र ? । अहो धाष्टर्यं
मिय्र्टयोच्तिवाचाटस्य नटस्प ! t तथाहि-
ध्ययत्सु चक्रान्क्रमर्ण मुरारेः l



             

             

त्रिपुरद्ाह डिमः W3W9
भयज्वराटोपपचेलिमेपु
दैत्येषु शौर्यस्य लवः कदासीोत् ॥ ८ ॥
अथव नदोषं ष्मुिषालभ्प, ष् ष्टुनपि वीरगणनाषां गणपति ।
(नेपथ्ये )
अाः ! ब्राह्मणोऽसि ॥ किं करोमि । निरडूशरसनो व्याहर पथा यथा
रोचते l
सुभटभणितिशोभां युज्यते निर्जराणाम् ॥l ९ ॥
नारदः--( स्वरानुप्तरेण ऊर्ध्वमवलेोक्य स्वगतम् ) कथमयं राहुव्र्याहरति ? ।
भवतु । कोऽयं वराकः ।
( ततः प्रवेिशति व्योमयानेन राहुः । राहु' कनकशिखरीत्यादि पटति X
नारदः--(प्तोपद्दाप्तम्) अयि राछुचीोर ! उपहसनीयैव सुभटभणितिर्दे-
वानाम् | तथाहि-- A
जम्भस्तम्भितविक्रमः सुरपतिर्मन्दोऽहदृनो रविः
सोऽऽल्यूल्ते गजूकूत्तिगुसजघनो॒ो,दे॒वङ्ख्त्रिशूलायुधः ।
कृष्णः सोऽपि कदर्थितो मधुमुरप्रायैर्मुछुदनवैः \ { *
शौर्याशौर्यपरिस्थिर्ति सहृद्यो जानाति राहुर्भवान् ॥ १० ॥
( राहु. साशङ्कमिव मूर्द्धकम्भेन वारयतेि )
नारदः-( सहासम्) अयि सैहिकेय ! हस्तसंज्ञया वारय !
९ङ्कु'-{स्लेोयर्y t
विहस्तितां नारद ! भामकीयाँ
गतत्रपृः कुिंहुस॒सि प्रहेंट्टः |
न तेऽस्ति वक्त्रं मदुपद्रुतस्य ॥ ११ ॥
तदाकणैय मे हितैपिणो वाणोम् |
मन्दं नारद ! जल्प मुञ्चसि न किं विप्रेोचितं चापलं,
मिथ्याहङ्कतिजल्पितैस्तव हहा ! कुप्यन्तु मा दानवाः ,



             

             

V9८ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
देवेष्वस्तमुपागतेपु सहसा तत्कोधलीलायितै-
मु मुने ! विया प्रयोज्या त्वया ॥१२॥
नारदः-( सहासम् ) सैहिकेय ! अहमप्यत एव न देवानाऽऽकोप्य
१९2 4 [ तथाहि--
कुत्नूहलं स्यात्क नु नारदस्य ll १३ ll
राहुः-( सेोपहासम्) अहो ! महाहवकृत्नूहलित्वं महामुनेः ! तदहं प्रति-
ग्रहान्तरनिरीहस्य पूरयामि भवतः समरावलोकनसमोहाम् ॥
वराको राकायाँ मम कवलतामेत्यऽशरण-
स्तथा दर्शेप्यकश्रयमुपगतः शीतकिरणः |
तद्द्यैव प्रछूरप्रसृमरकरं केयलममुं
करिप्यामि ग्रासं दिनपरिघृढं पशयतु भवान् ॥ १४ ll
( इति सक्रोध निष्क्रान्तः ) →
नारदः-( साश्चर्यम्) अहो चण्डिमा दानयखण्डस्य l तद्हं भगवतीं
भागीोरर्थीमुपास्य खपडपरशुमुपर्वीणयितुमनुसरामि l तमेव देवं दानवेभ्यः
क्रोधयिप्यामि ॥ ( नमेोऽवलेोक्य ) सुरसमूहोऽपीदानां शिर्व सेवमानो भञ्वेिप्यति !
( इति निष्क्रान्तः )
विप्ट्कम्भकः
(ततः भविशति सुस्सपूहेपास्यमानो॒ महेश॒ः)
महेशः-(स्वगतं साशङ्कम्) अाः ििंाि:ष ष्यद्युताः
न्धस्सः ? l पृच्छामि l ( प्रकाशम्) सुटु॑रणुरा '\& •
प॒ाशः प्राचेतसोऽपं पिशू॒नयति सुखध्र्र्वसमृालूस्यूवश्पः।
सुसोत्साहो हुताशः कलयति सुमनःकालिमानं द्वितीयं



             

             

त्रिपुरदाहो डिमः ७९
(प्रविश्य सम्भ्रान्त ईवX
नरदः- !
प्रच्छन्नं क्रिपतां गजाजिनमिदं वैरस्य संस्तारकम् !
शूलं निक्षिप दूरतः कचिदिदं युद्धापराधात्मकम्
शम्भो ! निापस एव जीवट्ठु भवान् घोरा रणे दानवाः ॥१६ ॥
महेशः-( सोधम् )
समिति परिच्चितोऽहं सर्वदा सर्वैदैत्यैः
कथय कथप कोऽयं नारद् ! द्राङ्छुमूर्षुः ॥
प्रलयजलदनादस्पर्द्धिमीर्वाँरवर्द्धिः ॥ १७ ॥
इन्द्रः-( स्वगतं सहर्पम्)
दिष्टया रौद्ररसवासितमानसो हरः संवृत्तः ॥ साधु नारद ! साधु । पार-
दोसि विपत्पारावारस्य |
नारदः-( पार्श्वमवलोक्य ) अयि कुण्ठकुलिशा सहस्राक्ष ! किन्न विज्ञ-
पयति भवान्म्? |
इन्द्रः-( सखेदं नि श्वत्य ) अयि महामुने ! केिमहमुपहसनीयो विज्ञप-
यामि ? | तथाहि-~-
काठिन्यं कुलिशादपेत्य हृदये सत्रासमावासितं
सयो पन्न वि॒दी॒र्ष्टते॒ विधुरितं दुर्दैत्यदर्पोदयैः !
एकोप्यस्ति न मे विलोचनलवश्चक्षुःसहस्रं तनौ
न्नूमं चित्रभिदं हृतं मम यशो यत्पश्ट्रयतः शत्रुभिः !|l १८ |॥
महेशः-( प्तोत्साहम् ) अपि जम्भशासन ! क्रिमेवमुत्ताम्यसि ? ॥ किय-
न्माघ्राणि तव दम्भोलिदावानलस्य दानवकुलतृणानि ? t
इन्द्रः--( सप्रश्रयम्)
दम्भोलिरेप न तु देव 1 तव प्रभायः |
अौदास्यसुस्थमनसि त्वयेि दानवानां * !
दोदैण्डखण्डनविधौ कतमोऽस्ति 'शौण्डः ॥ १९ |॥



             

             

८8) वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्कहे
महेशः-(सखेदम् ) अहहं पुरुहूत ! किमिदं ध्याहृतम् ! ॥ स्वमेऽपि
दिविपत्कार्येपु न स्यादुदासोन ईशानः |
शगूलं शिरःशलकरं न कस्य
विपाककृत्कस्य न वा पिनाकम् |
ममेन्द्रसन्देशयञ्शवदस्य
कं वा न कुर्यात्परशुः परासुम् t॥ २० ॥
यमः-( ससरम्भम्) अाः ! किं मृतममरैर्येद्दैत्यसमरसम्मर्द्दकेलिर्भगवन्त-
मुग्रं व्यग्रीकरिप्यति ? ॥ अयि देघदेव ! त्वद्धरप्रदानवलमाशङ्कमानास्तत्र घयं
इछेोवा: संवृत्ताः स्मः | तदिदानीम्-
भोदन्तां करपङ्कजेपु गिरिशा ! स्वस्थानि शस्त्राणि ते
सङ्गामश्रमकातरो नहि नहि प्रेष्योऽस्ति ते कश्चन |
स्वैरं मे समराङ्गणे विहरतां द्ण्डोऽयमत्युत्कट-
स्रुट्यत्कोकसवावदूकदनुजप्रत्यङ्गभङ्गोद्यमैः ॥ २१ ॥
हुताशः-(सक्रोधमाकाशे लक्ष्यं बद्भुा )
अयेि ज्वालाः सर्वाः प्रलयसमयाटोपविष्पमाः
' प्रगल्भध्र्व यूर्य मयि झगिति सङ्गामरसिके u
मया सुष्टे तस्मिन्प्रथममसुरानोकविपिने '
सुराणामन्येपां `भवतु कुपितं भस्मनि हुतम् ॥ २२ ॥l
नारदः-(सहर्पे विहस्य ) अयि घायो ! पश्य पश्य निजमिघ्रस्य शौर्यो-
त्साहम् |
वायुः-सखे नारद !
न्त्रेिर्मूईल्छ्मुन्सूलयिताहमेव
प्रभञ्जनः प्रागसुरदुमौघान् l
दहत्यथैतान्मृतमारकार-
स्तन्नूनपात्तापयनां रविव ॥ २३ ॥
नारदः-( सहर्षम् ) दिष्टया वर्डतां वर्द्धतां धमैः l एवमुद्ध्दृतक्रोघेपु देवेपु
दानवानामम्भसि मग्रानामपि क जीवितम् l
वरुणः--( सगवै सपश्रयम् )



             

             

त्रिपुरदाहो डेिमः ८१
कण्ठन्यस्नकठोरपाशविवशान्देवंद्रुहो दुद्दैमान्
( अात्मानं निर्दिश्य )
नेष्यत्येप निरङ्कशो जलपतिः पातालमूलं वलात् ।
तछैलक्ष्यज्नुपो विना रणरस्सं भग्नप्रतिज्ञाः सुरा
न छुध्यन्ति यथा तथा कुरु मुने ! त्वामित्थमभ्यथैये ॥ २४ |
नारदः-सखे कुवेर ! धनदोऽसि, तदिदानीं निधनदो भव विद्विपाम् ॥
कुवेरः-सखे नारद !

  • मद्दोःस्तम्भविजृम्भितैस्त्रिनयनप्रेमानुरोधेन घा

सार्द्धं नैव मया मिलन्ति समरश्रद्धालवो दानवाः [
सम्प्रत्येप रणोत्सवः प्रभविन्ना हयय शम्भोः पुरः ॥ २९ t
नारदः-( सहर्षम्X अहह ! दिष्टया कृतकृत्योऽस्मि संवृत्तस्तदिदानीं
नेत्तरस्य कस्याप्यपेक्षा [
नैर्कत्यः--( सक्रोधं स्वगतम् X कर्थ सामान्यगण्ानयापि न मां गणयत्ययं
बटुः तदेवं तावत्-( प्रकाशम् )
देवद्रोहिविपाटनव्यतिकरे चीरोऽहमेकः परं
तादृडो त्वदनादरेण्ा गरिमा किं नारद् ! क्षीयते |
अास्ते कौतुकमात्र्चमेव कलहक्रोडासु ते चापलं
भीरुः शर इति स्थिर्ति कथमहोजानाति विप्रो भवान्म् ॥ २६ ॥
नारदः-( स्वगतं तहयैम् ) दिष्टया असावप्पस्मत्पक्ष एव तावत्संवृत्तः ॥'
श्रुछुध्यतु क्रुध्यतु t सुतरां प्रियं प्रियं मे ॥ (प्रकाशं सप्रश्रयम् )
धुरीोपगो वोराणां रजनिचर ! कोऽन्योऽस्ति भयतः
प्रधानं शास्त्राण्ा तव परमसिः क्रोडति करे |
त्वमभ्यथ्याँ पोद्धुं किमिव दिविपत्कार्यपरया-
न्विधिः केनादिष्टो घटयति मुहुर्विप्टपमिदम् ॥ २७ ॥
नन्दी-Ç सस्पृहम्) अपि सुराचार्प ! सुष्टु मामेर्वविधदानवविशेप-.
शुश्रूपा मुरवरीकरोति | तथाहि-
११



             

             

८१ वत्सरानप्रणीतरूपकसङ्घद्दे
यत्कातरा बहुतराः सहसा समेत्य
तद्धैशसव्यतिकरं मुहुरारभन्ते {॥ २८ ॥
तत्कथय कोऽयं वीरशिरोमणेिाः ? |
वृहस्पतिः--अयेि शिलाद्सृनो ! कथितः किमेप विज्ञेयः अन्तरिक्ष-
चरग्त्रिपुराभिधानो धूमकेतुरिय त्रैलोक्यस्य ? ]
व्पोमानो मुखरस्फुलिङ्गपटलप्रच्छादिताशामुखाः !
गङ्गाम्भःकवचे शिाघस्य शिरसि प्रेङ्खन्ति तन्मार्गणा-
स्थाङ्कारान्न पुनः श्ट्रणोति दिविपहुर्देवतस्तत्कृतान् ॥ २९ ॥
न चायमन्तरिक्षचरोऽन्तरिक्षमेव क्षिणोति | क्षितिरपि सुतरामनेनैवो-
त्ताप्यते l सोऽपि रसातलनायको भुजङ्गराजो भग्प्र एवानेन |
( ततः प्रविशतेि पृथैिर्वी )
पृथिर्वी-( तोद्वेगमाकाशे लक्ष्यं बध्वा ) भञ्अवं कमलुन्भव ! किं तुमं उञ्अा-
लभेमि ? अहो दे दुव्विलसिदं ! →"7
साधारष्णा अट्ट कुलाञ्अलाँ ण्ा
ते दिग्गअा सो अ भुअंगराओो [
र्म धारिऊर्ण इओ वित्थरेणा
भर्भजेस्दि किं दारुण्ादाणावेर्हि ॥ ३० |॥
ता ण तुमं उवसप्पिस्सं ॥ तं य्पेव च्चंदसेहरं सरणं गमिस्सं, जी तुमं पि
णिन्मेदि | (परिक्रामन्ती स्खछनमभिनीय सवैङ्क्ष्यम्) अहह ! सुट्टु अवलम्हि संजादा ।
ता को मह अालंवणं l दूरे सो भुअंगराओो l
१ भगवन्म् कमलोद्भव ! किं त्वामुपालभे '{ ! अद्दो ! ते दुर्विलसितम् !
साधारया अष्ट कुलचलठ न
ते दिभ्rाञ्जाः स च मुमङ्गरान्नः f
मां धृत्वा इति विस्तरण
भश्वयसि किं दारुणद्वानवैः I|l
तन्न त्वामुपसर्पिभ्ये { तमेव चन्द्रशेत्वरं शरणं गभिश्यामि यस्ष्वाग्ममत्रेि निर्मावि । अइह ! सृकृ
ध्प्रयघ्ठास्मि सश्त्राता 1 तत्की ममास्टम्नम् | दूरे स भुजङ्कराज्ञेः !



             

             

  • त्रिपुरद्ाही ट्टिमः ८३

( प्रविश्य पुरुपवेपः शेपः )
शेपः-भगवति भूतधात्रि ! मामयलम्बस्व !
पृथ्वी-(विछेोक्य ) कर्घ णापराओो संपत्तो ! । अइ णाअराअ ! लज्वा-
, मि यन्वमइअा इधवि तुर्म अयलंर्यती ! किं विसुमरिदं मे दुव्यिसहदाणवसरा•
सारघुम्मर्नित मं उव्वहन्तस्स तुह दुर्देवहदुप्फडणिम्मोअपट्टं फणाचर्घ' |
शेपः--भगवति 1 `भाग्यवानस्मि यदेर्व सर्याधारभूता घरादेवो सम्भा-
वयति ] तदवलम्वस्व | निकट एवार्य `भगवान्भवानीपतिः पुरन्दरप्रमुग्वदि-
विपत्परिपदुपास्यमान अास्ते { तदेद्युपसर्पावः ।
(उमा|चुपप्तर्पतः )
पृथ्वी-भञ्अर्वं भग्ग सअललोअसग्गसंहारपरित्ताणकारण ! णमो दे
एणामो दे'* t
शेपः--(सप्रश्रयम्) अष्टननुसंविभागाभ्युपगतनिखिलभुवनकार्यवृप-
ध्वज ! नमस्ते नमस्ते l 1
महेशः--( ससम्भ्रमम् ) अाः किमेतत् ! t
} वाप्पाकुलास्या विकलं चलन्तीो
वेिदालनिः{श्चासविलीलवैणिाः |
उपस्थिता मूर्त्तिमतो त्वमाधि-
रस्मन्मनो मेदिनि ! सादयन्लो ll ३१ ॥
तत्कथय किमेतत् ? । भगवति महि ! सकललोकमहनीोये महदेत-
दत्याहितम् l
कादम्विमीो काचिदपूर्वैस्पा
तूवछुर्बुरे ! भूरिरसोपगृढा l
उध्र्वेस्थलोकान्मपि हव्यकव्य-
प्रवर्घेणैोः प्रोपायसे तलस्था |ll ३२ t!
पृथ्वी-( सप्रश्रयम् ) भगवन् ! वेयमात्मविकत्थनता । ननु त्वन्मूर्तिरह-
भमस्मि l
१ कथं नागराजः सम्प्राप्तः ! ) अयि नागराज ! लत्रे वञ्ग्रमयी अत्र त्वामलम्वमाना | किं
विस्मृतं मया दुर्बियद्ददानवशरासारपूर्यमान्नां मामुद्वहतस्तव दुर्वहदुष्फटनिमोंॉकपट्टफणाचक्म्.
२ भगवन् भर्ग सकललौद्भसर्गसहारपरित्राणप्फारण { नमत्ते |



             

             

८४ वत्सरग्ज्नप्रणीतरूपकसङ्कहे
महेशः-(शेपमालोक्य )
चलाचलधरोत्कृत्तफणाम्रणगणातुरः ।
न्नपि नागेन्द्र ! त्वं नो दशासि मानसम् ॥ ३३ |॥l
शेपः--( सप्तंरम्भम् ) अपि देवदेव ! त्यदादेशवश्र्शवदोऽस्मि न पुनरह-
म्र्प्रपयप्सः |
पृधुज्चालाजालं किमु वियति ययीमि न विपम् !
न मन्घ्रस्तन्घ्रो या प्रभवति समाधानकरणे [ ३४ |
नारदः-( सहर्षश्चर्यैर्.) साधु साधु न खल॒ट्ट क्ष्माभारोद्धहने एय समर-
भारोटहनेऽपि धुरीण एच भुजद्भराजः l ( शिशिरबाधामभिनीय ) अाः ! किं
पुनरेयंविधदुःखोप्मसंघाधेऽपि शिाशिरवैधुर्यमुज्जृम्भते । ( पुरोऽलोग्य ) कध-
मपं पयैनराजुः प्राप्तः! 1 ( सद्दर्पम् ) एत्येहि शैलराज ! हरश्वश्शुर ! शिश्निारय
( प्रविश्य )
हिमवान्-( सपश्चात्तापं हम्तं धुिन्वन्.) अयेि मुनीन्द्र !
धुफुलिशादलितपक्षाः पद्भचो यत्न्कृन: स्मः \
अभसमन्ययभराव्याः स्वैरमुद्भीयमानाः
किमु न दनुजसार्थं रोच्चरं श्चूर्णयामः ॥ ३९ ॥
तदिदानीं स्थाघरोऽपि फामस्प्पो यिम्च्पाक्षापेक्षां पूरयिष्ये !
नारदः-( सप्रश्रयम् ) अपि दृर्लश्क्ष्य त्र्यक्ष !क इदार्नi प्रतीध्यते॥ घ्रिपुरोप-
भदे देययाने म्मृपीनन्द्रमसी परमिr नागन्ती {
नन्दी-( द्दिोोऽाळैीग्य समग्ध्मम् ) अाः ! किमेतत् 1
स्न्नायय एतृव तरपिाः परिपगाममेति l
भाः ! योऽपमद्भुनम॒यः सम॒यस्तनोनि
दिग्फ्न्पश्रमक्रममिन्ट्रनिमिरश्परोहम् ॥ ३६ ॥
( मरं मश्मग्भारमाटोग्*न्ते )



             

             

त्रिपुरदाहो डिमः * ८9
(नेपध्ये )
यो हीनतां पिशुनयत्यविनष्टमौलिः |
सोत्कर्परोपभरभीषणनिःपिधान-
र्दट्रः स एप विनिहन्ति विधुन्तुदोऽकैम् ॥ ३७ ॥
तत्परिघापतां यः कश्चिदिह शरतरः सुरोऽस्ति ।
महेशः-(ससंरम्भम्) नन्दित्रुपनय मेचापम् द्रागस्तुनिःशोकःसृर्यलोकः॥
नन्दी-अाः!कोऽयमसद्धहो विगतविग्रहं निगृहीतं राहुग्रहं ग्रहीतुम् |
त्रिपुरदाह एवारभ्यताम् , येनोपरुडदेवयानपितृयानेन घमैपथनिर्मूलमुन्मूल्यते !
(नेपथ्ये X
( सक्रोधम् X अाः ! क एप धर्ममुन्म्लयति ? ।
धमैः सदैच यलवान्विजयैकहेतुः
धर्मोभिरक्षति परं स्मरणमयत्नात् ।
त जम्भकष्टभ्मगाजन्धकन्रकक
धर्मट्टहः कथय केऽभ्युदयं प्रपेदुः ॥ ३८ ॥
नारदः-( सहर्षम् ) कथमागतएव मम ज्येष्ठो भ्राता व्रह्मनन्दनो धमैः ! ।
धर्मः-( प्रविश्य )भगावन्नशेप जगदाधार ! एप त्वां धर्मः प्रणमति t
महेशः-अयि धर्म ! किमेवमुच्पते ? t अस्माकमपि घृपभरूपधार-
स्स्वमाधारः |t इहोपसीोदतु भवान्म् t
धर्मः-महेशा ! त्रिपुरोपरुद्धे जगति इहैव मे स्थानम् { ( इत्युपविशति )
नारदः--( सहसेीपसृत्य सप्रश्रयम् ) भगवन् धमै ! एष त्वां कनिष्ट नार-
दोऽभिवादयते t ( इति प्रणमति )
धर्मः-( सहर्पम् ) वत्स कलिप्रिय !
सुधान्धसां पक्षपरिग्रहेण
विनिग्रहेणोन्मददानवानाम् l
निप्पादयेिप्यामि कलिं कठोरं
त्वत्प्रीतये चात्मविवृद्धये च ॥ ३९ |॥



             

             

८६ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
नारदः-( सहपैम् ) भगवनम् ! त्वयेि सपक्षे देवानां भविष्यति भगवा-
नारायणः सेनानीरतः को विजयसंशयः |
यतो घर्मस्ततः कृप्णो यतः कृष्णस्ततोः जयः {
कार्त्तिकेयः-( सक्रोधं त्वगतम् ) कथं मां सेनान्यं निरस्य नारायणः
सुराणां सेनानीर्भविष्यति ? ॥ ( प्रकाशं ससंरम्भम् ) अयि नारद !
हित्वा पौरुपवासनां न महिलाभार्व गमिष्याम्यर्ह
पश्ज्त्रोत्सारि॒तगौर॒बो नहि मुने ! हुस्वो भविप्पामि या ।
कृमैक्रोडझपादिरूपविगतिर्नेवानुभाव्या मया
सेनानोः पुरुपोत्तमो दिविपदां योग्यो न मादृग्जनः ll ४० ॥
नारदः-{ सहर्पम् ) दिष्टया वर्डते दिविपद्रर्गः ॥ यद्यं संरब्धः शम्भु-
नन्दनः I ( प्तहसोपमृत्य कार्त्तिकेयं शिरस्याघ्राय X
अबालविक्रमो वालः शूलिनो मोदतामयम् l
अस्य प्रसादतो देवा निर्जरा यान्तु वृद्धताम् ll ४१ ll
महेशः-अयेि कार्त्तिकेय ! किमनभिज्ञः प्रलपसि ?॥मद्धन्धुर्मधुकैटभारिः
पितृव्यस्ते भवति |
कार्त्तिकेयः-( सप्रश्रयम्) यदि पितृव्यस्तर्तिक मयि स्धिते पिता
पितृव्यः पितामहो वा रणायासमनुभविप्यति ? ।
महेशः-( सस्मितम् ) अयि नारद् ! गच्छ । समानय पितामहकृष्णौ ।
मा कदाच्चन तद्वरप्रदानगर्वितास्त्रिपुरासुरा `भविप्यन्ति | तत्तदनुमतेनैव
तान्निदैहामि ॥
नारदः-पथाऽऽदिशति देवः l ( इति निष्क्रामति )
महेशः--अयेि महैन्द्राद्यो देयाः ! सर्वे सज्जीभवत नेिजनेिजदेिद्यु-
खेषु । एप निप्पन्न एव त्रिपुरदाहः । रक्षणीयः परमिह मायाप्रपञ्चो दुर्लक्षो
दानवानाम् !
इन्द्राद्याः-( सप्रश्रयं सहर्पम् X यथाऽऽञ्ज्ञापयति देवः l
( इति सर्वे निष्क्रान्तः )
प्रथमऽङ्क:



             

             

द्वितीयोऽङ्कः
( ततः प्रविशत्यट्रीकः )
अलीकः-{ पुरोऽवछेोक्य ) कर्घ एसो मह पिअवअस्सो विवरीदो
गाच्छदि ! ! अच्छरिअं अच्छरिअं जइ एसो अमन्धो ता कधं तुरिदपदं परिद्या-
मदि ! जदि ण अन्धो ता कर्घ ण मं पेक्स्वदि ॥ भोदु सद्दायेमि | अयि विवरीद
विवरीद ! कर्हि पत्थिदोसिं ? !
विपरीतः--~-( सहसाऽवलेोक्य सहर्पम् ) पिअवअस्स अलिअ ! दिट्टिअr
प्न्नोम्हि* |
अलीकः-किं उण तुमं मं ण पेक्खस्'ि ? t
वेिप०--घञ्अस्स ! गम्भ्ञ्अरन्जकञ्ल्लभाम्व्वहणवावडहिअएण प्ण मए तुर्म
पेयेिग्वदोसिं ॥
१ कथमैप मम प्रियवयस्यो विपरीतो गच्छति ! ! अाश्चर्यमाश्चर्थ यद्विएपोऽन्धस्तत्कथं त्वरितपदं
परिक्रामति | यदि नान्धस्तत्कथं न मां प्रेक्ष्ने | भवतु ाव्दग्पयामि ! अयि ! विपरीत विपरीत् !
कुन् प्रस्थितोऽसि ? |
२ प्रियत्रयस्य अलीऋ ! दिष्ट्या त्वया व्याहृतोऽरिम { अन्यया स्वामप्रेक्ष्य गतस्त्वामन्विष्यन्
रिद्यन्नरिम ! →4
३ किं पुनस्ल्वं मां न प्रेश्क्षसे ? ]
४ वयस्य ! गुरुराज्यकार्यभारोद्वहनव्याधृतहृदयेन न मया त्यं प्रेक्षितोऽसि |
५ वयस्य ! कीद्दश राज्यकायैम् ? !
६ त्रिपुरनाधपरिभूतैः देवैः मिलिञ्या मन्त्रयित्वा हरिविरेिश्विपाश्च प्रेपिती नारद इति
5र्घोरैः दावनायस्य विइंप्पिम् |
७ द्विग्rIजदृषणार्थ शश्ठाकानामेप मेलम्;, ग्रत्रिपुग्नायनिम्मैयनार्थममराणानां मेलफः |



             

             

  • ८८ घत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे

विप०-( सक्रेोधम्) अयि अलिअ ! शैशघादो पट्टदि राअउलपवट्टिद
खु तुमं ए॒ण्असूअपिञ्उणो कहं एवं मन्तेसि । र्ण परमाणुमेत्ते वि वैरिए अप्प-
मत्तेण भोदव्वं* |
अलीकः-ता कधेसु किं संदिटं तिउरणाहेणा* !
( विपरीतः कर्णे एवमेव )
अलीकः-( सहर्पम्) साधु साधु सृमंतिदं एर्द' ।
विप०-( सगर्वम्) वअस्स ! एदस्सि कम्मे तए मए वि भणिदव्वं
विपरीदो असुराणं विजओो, अलिओीं देवाणं खओो t ता गच्छ तुमं विप्पयारसु
विरिच्चं | नारओो विन्हुसअासे चिट्टदि । अहंपि हरं विप्पञ्अारिअ पुरंदरपहुदि-
देवे विप्पञ्अारेमि' ( इति निष्ट्क्रान्तौ )
( विष्कम्भकः )
( ततः प्रवेिशतेि नारायणो नारदश्च )
नारायणः-( साशङ्कम्) किं पुनरद्य नारदः शारदाम्घुद् इव नीरसो

  • विच्छायकायः स्थितः ? इयमपि वोणा स्कन्धावलम्विनो भारायते.

नारदः-( सखेदं नि.श्वस्य ) अपि वैकुण्ठ !
करुणरुदितनादव्यक्तिमास्व्यन्ती
प्र॒कटमभिदृधाना मूच्र्छनां नि॒िईबैराणाम् l
तनुरि॒िष॒मसुरारे ! वादिता॒ दुःखवीणा॒ ता
नहि मम सुखयेत्त्वां तेन मूकः स्थितोऽस्मि ॥ १ ॥
नारायणः--~-(सप्तम्भ्रमम्) अत्याहितमत्याहितम्! । अयि नारद ! सकल-
भुवनवृत्तान्तविशारदोऽसि ॥तदावेदय कस्यायं सुचिरमस्ताय क्षणिकोऽभ्युदयः।
१ अयि अलीक ! शैशभात्प्रमृति राजकुलप्रत्रर्थितः रसळु त्वं नयशतनिपुणः कथमेवं मन्त्रयसि ? [
ननु परमाणुमात्रेयेि वैरिणि अग्रमत्तेण भवितव्यम् !
२ तत्कथय किं सन्दृिष्टं त्रिपुरनाथेन 1
३ साधु साधु सुमन्त्रितमेतन् l
४ वयस्य ! एतस्मिन् कम्मैणि व्वया मयाऽपि भणितव्यं विपरीतोऽसुराणां विजयः, अली-
को देवानां क्षयः । तद्भच्छ त्वं विप्रतारय विरञ्चिम् t नारदो विश्गुसकाशे तिष्टति । अहमपि हरं
विप्रतार्य पुरन्दरप्रभृतिदेवानपि विप्रतारयामि |



             

             

  • त्रिपुरदाहो डिमः ८९

नारदः--अहो ! शुभदशा दानचानां यद्विश्वव्यापिना त्वया तदथैमन्यः
पर्यनुयुज्यते । तदहं किं न विज्ञपयामि'? । →
, भुवनत्र॒पमिदमखिलं त्रिपुरप्रभुपरिभघान॒लज्वलितमू 1
क्षण॒मपि न समं लभते त्रिभुवनभ्र्तुः युरो भवतः ' २ t॥
अाकाशे नावकाशः क्षणमपि भवति स्वर्वैधूनां विहर्तुं
योगे वा संयुगे वा विघटिततनवो नार्कसम्पर्कभाजः ॥
रप्यग्निष्टोमपाजी प्रभवति न पुरीं पौरुहूतोमुपैतुम् ॥ ३ ॥
नारायणः-अयि नारद ! भवानप्येवमाह | किन्न पश्यति भवान्
उग्रतपोभिरुग्रमाराध्य दानवा उग्रा भवन्ति | किमहं परवान् करवै ? |
गदा सदा दानवदारयेित्री
सौदर्शर्न दर्शनमेव घोरम् ॥
न मन्दशात्तिमैम नन्दकोऽयं
निदेशमेवैशमर्ह समोहे ॥ ४ ॥
नारदः-( सो{हासम् ) अहो ! प्रभावोऽसुरसृकृतानां, यैः सर्वज्ञा अप्य-
प्रहरते *मर्ह्य स कुप्येत्, तत्त्वं गत्वा नैिरूपय ? !
नारायणः-( सप्रश्रयम् ) अपि नारद् !
`दहाद्धैसुम्चन्घवृरप्रदनैिः *1
स्वर्य स मां लालयतु प्रसश्नः l
मैदग्रतः स्यादधिको न नन्दी {॥| ९ ॥
( ततः प्रविशति नन्दीं )
, नन्दंी-अहो !देवानामभाग्यसम्पत् , यद्देवानामियमितरेतरकलहवछो
पल्छविता l (समन्तादवलेीक्य) कर्थे प्राप्स एवास्मि विष्णुलोकम् ! | तदिह क नारा-
यणः ?॥(पुरोऽवलेोक्य ) कथमयं नारायणोनारदेन सहविश्रव्र्धमन्त्रयमाणोऽस्ति ।
१२'



             

             

१० वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
( साश्चर्यम् ) अाः 1 किमेतदयं हि रुदितोच्छ्रननयनः कैटभारिपरिभर्व भवाग्र-
तोऽभिघाय सोद्धेगमपमान्तः ॥ तत्कथम्घ्रा | → → → → → * → → → → → → → ** ऽवलोकयते ? | अथवा
दुरधिगमगतिनरदस्य ॥ भवत्तूपसपमि । (उपसृत्य ) अयि पुरुपोत्तम f तथा
महेशमुपहस्य किमेवं स्थीयते ? | अपि च-
त्वपार्चितो यो नयनाम्चुजेन
चकार यः सर्वजगत्प्रभुंटुं त्वाम् ।
गौरीव येनार्जईतनौ ध॒तस्त्वं
स्थाणुः स शौरे ! हसनीय एव ll ६ ॥l
नारदः---( सक्रोघम् ) उमाः मृपावादिन् ! किमेवमतिनिन्दितमकस्मा-
द्वयाहरसि ? | →→
नन्दी---(सक्रोधम्) अयि नारद ! सत्यं कलहप्रियोऽसि l किन्त्वेवं हरि-
हरयोः क्लहकारिणा न त्वया भवितध्यम्। भवनैवेतिभघोऽभिहितः [कैटभारिः
किल मां साधिक्षेपमित्थमाह t * किमहं स्थाणोस्तस्य निदेशाकारः | स्वैरमहं
दानवानुन्नमयामि नमयामि वा ? l
नारदः-(साश्चयै ससम्भ्रमम्)अाः! कदाहं व्यावृत्य जगदीशसकाशं गतः?।
नारायणः-( ध्यानं नाटयित्वा सस्मितम् ) अयि शिालादस्सृनो ! अयिनारद!
अास्तामास्तां वाप्कलहः ॥ केनापि मायाविना दानवेन नारदरूपचतुरेण न्नृर्ने
हरो विप्रलब्धः t तदचिरेण भगवन्र्त चन्द्रच्चूडं सम्भावयतु नन्दो, यावन्न
किमप्यत्याहितमापतति t अहमपि भगवन्तं विरिञ्चिमादायागतोऽस्मि ।
नन्दी-( सनीडम्) यथाऽऽदिशति हृपीकेशः । ( इति निष्क्रान्तः )
नारा०--गच्छ नारद ! समानय भगवन्तं कमलासनम् ॥
( ततः प्रवेिशाते कपटनारदेनानुगम्यमानो विरिञ्चिः )
वेिरिञ्चिः-(सक्रोधम्) तात नारद ! स त्वं मम पुत्रो नारद् एव न भ-
घसि यदेर्वविर्ध परिभर्वे चक्रिणः सोढवानसि ? l
कपटनारदः-( स्वगतं साशङ्कम्) किं सुणिदोम्हि ? l अादु कृविदो एस
एर्वं घाहरदि | तह वि एयं दावै ॥ (प्रकाशम् ) अपि तात! `भगवति भर्गे गोविन्दे
च्य त्वयोयार्ह विनयेन वत्र्ते ॥
१ किं इातोऽस्मि ? ! अथवा छुपित एप एवं व्याहरति | तथापि एतत् तावन् !



             

             

त्रिपुरदाहो डिमः ९१
वेिरिञ्चेिः--साधु साधु l (सर्वैतो विभाव्यX अपे ! समागत एवास्मि विप्णु-
लोकम् l तत्कर्थं करोनि!u( स्वगतन्)र्युद्धदुनैदो मुरारिर्वरं शापोदकेनैव तं शम-
यामि | ( प्रकाशम् ) अयि नारद ! न सहे समरविस्तरेण कालक्षेपं, तदहं शापे-
नैव केश्शर्व शर्वीोकरोमि |
कपटनारदः-(तूप्णीं तिष्ठन्स्वगतं सहर्षम्) दिट्टिअा कञ्अकय्यो भविस्सं ॥
विरिञ्चिः-( सनोघमुचै. )
सोऽन्यः सिन्धुपतिर्युगान्तविलसद्धेलासमुप्छ्लङ्घने
यस्मिन्कृष्ण ! भवान्वटदुमशिखाशास्वाश्रयेणोडूतः ।
शापाम्भीजलधिः प्रकोपवडवावैश्वानरोत्सङ्गितो
व्राह्मः कोऽप्ययमद्भुतोऽभ्युदयते यस्ते निवापाञ्जलिः ॥ ७ ॥
कृष्णः-( श्रुत्वा सभयम्.) अ॒ाः ! किमेतत् किमेतत् ॥ (इत्युत्तिष्ठति )
नारदः---( सप्तम्भ्रमंवेगादुपेत्य ) तात ! धिक्त्वां धिक्त्वाम् l केिमनुचिते
प्रवर्त्तसे ? ॥ एप त्वां हरिरभ्युद्भच्छति t
( कपटनारद्ीितरोधत्ते X
क्वेिरिञ्श्विः-{नारदुं दृष्ट्रा) कथमर्य नारदः ? । (पार्श्वमवलोक्य कपटनारदुमदृष्टृा
साश्चर्यभधोमुखस्तिष्ठति ) |
नारायणः-( सरैिमतं सप्रश्रयम्) अार्यपितामह ! मुञ्च मुश्च वैलक्ष्यम् |
श्रठयक्षोऽपि देवस्त्वमिव केनापि दानवेन नारदस्&पधारिणा हरिस्त्वामुपहसतीति
साटोपकोपः कृतो मदधिक्षेपाय प्रजिघायात्र शिलादस्रमुम् I
( ततः प्रविशाति नन्दिनानुगन्यमानेो महेश. )



             

             

९२ वत्सराजप्रणीतस्रूपकसङ्गहे
ज्ञः । कृष्णो निश्चित्दुर्दैत्यदुर्विलसितो देवदेवसम्योधनाय प्रागेय मां कृनस्मितः
प्रजिघाय | »
महेशः-( सैीत्सुक्यम्) अयि नन्दिन् ! कदा मे कृप्णमेघसंदर्शनेन मनो-
मयूरः परिमुत्तपरितापो भविष्यति |
नन्द-{ सस्मितम् ) विमना देवो न जानोते ॥ ननु वयमागता
एव विष्णुलोकम् । किन्न पश्पति देवः पुरतोऽभ्युत्थितौ विरिञ्चिनारायणौ
सनारदो ? |
महेशः-( सहर्प सोत्कष्ठमुपस्यृत्य सपरिहासर्) कृप्ण्ा ! कृप्ण्ा ! अावयोः
समरद्रष्टा स्रष्टाप्ययमुपेत एव । तदेहि युध्यते { ( इति समालिङ्गतेि )
कृष्णः-( सप्रश्रयम्) अयेि देवदेव 1 किछु प्रश्रयेण मम भक्तिमन्तर-
यस्सि l ( इति प्रणमति )
महेशः-भगवन्पितामह ! एप त्वां महेशोऽभिवादयते ।
C पितामहः सलज्जं तूष्यर्णीीमात्ते )
नारदः-अलङ्कियन्तामासनानीमानि भवद्भिः ।
महेशः-उपविशतु पुरो भगवान् विरिञ्चिः l
विरिञ्चिः--(सनि:श्वासं सप्रश्रयम्) अयि देवदेव ! दानवाधमविमलव्घो
नाहमेर्वविघमादरमहमि I
महेशः-अयि पितामह! समान एवायमावयोरपकपैस्तदुपविश्यताम्॥
( सर्वे यथायथमुपविशन्ति )
महेशः-( सस्मितम् ) अपि पितामह ! कथं पुनर्भवान्दानवाघमेन विप्र-
ठव्ध8 l
विरिञ्चिः-( सवैलक्ष्यम् ) अपि जगन्नाथ ! किं कथयामि l केनापिबाप्पा-
म्चुपूरकारिणा नारदरूपधारिण्ण॒ा सान्क्रन्दस्टुत्तोऽस्मि_' अधिक्षिसोऽस्मि कैशा-
वेनहैं त्वत्पितुचैरदानेन दृप्सास्त्रिपुरासुराः परिभवन्ति भुवनन्त्रयम् l तत्ते॒नैव
सह तानुन्मूलयामि । ततोऽहं क्रुद्धो विष्णुलोकं स॒माग॒तव॒ान I (निःश्वस्य ) किम*
प्पनुचितमारव्धवान् | रक्षितोऽस्मि सर्वज्ञेन क्षमिणां वरेण दामोदरेण I



             

             

त्रिपुरदाहो डिमः ९३
महेशः--( सस्मितम् ) अहमप्यपरनारदेन गत्वा योधितोऽस्मि *क्रिन्ते-
न मे स्थाणुनेति त्वां हरिरुपहसति ? । ततोऽहं केशवान्तिकमागतेन_:नन्दिना
त्या सम्वोधितऽस्मि | शामितक्रोधोऽत्र समायातोऽस्मि |
कृष्णः-(सपरिहासम्) अहो ! कलिप्रियस्य कलहावलोकनकारणेन काय- '
व्यूहकारिता । ,
नारदः-( सक्रोधमिव अाकाशे लक्ष्यं वङ्का ) साधु दानवाः ! साधु ! पुनः
पुनर्विडम्घयत तातं कमलासनम् | दास्यति चरान्युप्मभ्यम् ]
वेिरिश्चिः-अयेि नारद ! किमविज्ञाय कुप्यसि ? !
स्नतः प्रोतात्मानो ददति च घरं युक्तममराः ।
त्रिलोकीसंहारप्रपिगहितधियः पापनिधयो
न वध्यन्ते दैत्या गदितुमिति कस्यास्नि रसना ॥ ९ ॥
सोपधिश्च वरो मक्तस्तैर्गृहीतो यथा किल त्रयोऽपि., घयमेकशरविद्धा
एच घध्याः l
नारदः-ञ्अत एव ते योजनशतान्तरेण सश्चरन्ते 1 तदित्थमवध्या एव
ते संवृत्ताः ॥ धैर्वविधं घनुः, द्यैर्वविघः शरः, कैर्वविघो घन्वी, येनैकशरेणा व्घ-
योऽपि विध्यन्ते |
कृष्णः-( सक्रोधम् ) अपि नारद ! मैवम्-
स कोदण्डश्चण्डः कठिनकठिनः किन्न भविता
पृपत्कः सायामः क्रिमु न भ्नविता येजनशातम् ]
अविज्ञेयो घन्दो क्रिमु न भविना कोऽपि विपमो
विर्घौ कुद्धे मृत्युः किमु न निकटः सोऽपि भविता ॥ १० ॥
नारदः-( सहर्षम् X अपि कृप्ण ! त्ययि कुद्धे कुद्धो विधिः, कुद्धः पर-
मेश्चरः l
नन्दी-{ सर्ह सार्श्वर्यमूर्वपवछेोफयन्) अहो ! कृप्णवचनमनुवर्तन्ते दुष्ट-
दानवविनाशपिशुनानि दुर्निमित्तानि l पश्ट्रयत पश्ट्रयत-



             

             

९४ चत्सरजप्रणी
तरूपकसङ्गहें
व्योनि पूपू उल्काः दोसशिरवाः पुरीम् ।
दोपिका इष्यितः I] १२ |
अयेि चवँच्वला दाणावा ! चिट्टध ये )
→→ :७• → चिट्टध ] को ाँ अलिओोप्पादभ
ई ख् पूँ महेसुं वंचिअ वंचिदा महेन्दपमुहा लीञ्ञर्वाली →→
ईिं मए ! ईिपू
हदपमुहहिं अमरांह िििििं
संभावेदु देओो सुज्बताओो अ जहिच्छं सुरिंदरापहार्णि' ।
( पुनर्नेपय्ये )
साधुविपरीत ! साधु ।शिरोमणिस्त्वमसि मद्धृत्यानाम् ॥ सफलीोकृतं
त विपरीतेति ९\ स् →
 िनाःशू सं सूकृनाः, पू'
श्रुतं भवद्भिः ? (}
नन्दी-किं श्रोतव्यम् ? l
१ अयि चश्चला दानवाः ! तिष्ठत युग्मान्तं ऊलीकोत्पातभयसद्वोभः। नूतः
मेतIः पल पIव → → तिप्टत | घक एष युस्माकं
भृं चैईं
ािद्द् → : | परिदेवितं रपलु तेषां पुरतो मया *५
हे !ष्ठु!,'ंशुःि द्धि ति ि
प्रमुसैरमैररविचायै इटित्येव अपक्रान्तम् 'ि, ः
राजधानीम् l



             

             

त्रिपुरदाहो द्दिमः
९५
ईं पू• 2-*
पीरन्दरं पत्तनम् ॥l १३ |॥
→५ ( सखेदं नि.श्वत्य )
कोद्ण्डेऽजगवे कदा गुणलता टङ्गुर॒मापत्स्यते ?
मोच्या हन्त कदा गदाऽथ भविता श्राह्म • .
ईई'
कृष्णः-::पर्र् स्वग्ाँ | १४ ll

  • "श्ाःl(दु:) ? → _

करt: ट् ') अाः ! कोऽयमाकस्मिको महान्घ
& वि॒िजृम्भूते॒ । नूनमियं कृप्णप्रयुक्तेतन्द्रजालमाँया भविष्ति →
धद्दैत्यघरुंथिनीमे॒यो॒पसर्पति (काशं)औोश्र्पनैीश्र्यः 9
ाी दूिाष्ट्:ीं हपा
नारदः-( सहर्पम् लेर्पि ? ध्वान्तैः कृतान्त॒ापितम् ॥ १९ [l
प्यतेि त्वयेि कृद्धे ) अयि दानवारे ! नमस्ते नमस्ते t नामापि
क्षुद्धं दानवान्माम् ! न भवि-
ना नि॒िश॒ातशखुत्र॒निघयो॒ नांग्रप्रथ रथः |
छ् चुलुगत्ि नर्द्दति प्रहरति प्रस्फोटयत्युत्कटो
मोहेनैव निहन्ति दृाषकुलं वीरोऽन्पकारोस्टुतः | १६ |
अयेि ( नेपथ्ये )
1 →५
दानववीराः ! किमेवमाकुलीभवन्ति भवन्तः ? | नृनमयं पाता-



             

             

९६ वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्गद्वहे
लोपगतैरमरैरिह प्रहितोऽन्धकारस्तत्केऽपि दैत्यभुटाः पातालमुपेत्य दे॒वानुन्मृ-
, लयन्तु रुन्धन्तु चान्घकiरम् । अपं चान्घकारः कौमुदीमायया मया निपम्यते ।
नारदः-( सावेगम् ) अयेि तात ! अपि देवदेघ ! अपि कृप्ण ! भवन्त-
प्रपञ्चान्देयान्दिवमानयामि |
ब्रह्माद्याः-साधु साधु l
( इति निष्कान्ताः सर्वे )
द्वितीोयोऽङ्कः



             

             

तृतीयोऽङ्कः
( ततः प्रवेिशति विशद्ाशयः )
विशदाशयः--(पुरोऽवलोक्य) कथमयं स्फुटाक्षर इवावलोक्यते ?। ( निपुणं
निरूप्य ) मयाप्युदासीन एपः ॥ किं पुनरसौ ससंरम्भ इव द्रुतपदैर्विभाव्यते ॥
( ततः प्रविशति यथानेिर्द्दिटः स्फुटाक्षरः )
स्फुटाक्षरः-कधं अप्यो विसदासओो!tता पणमामि णं ॥(सप्रश्रयमुपसृत्य)
अय्य विसदासय ! सव्यसंदेहविसोवसम्नकारणे वत्मणोत्ति तुमं पणामामि एा
उणा रायसविवत्तणाणुरोहेणै ॥ →
( इति प्रणमतेि )
विशदा०-( सस्मितम् ) स्फुटाक्षर ! अायुष्मान्भव l किं पुनर्भवान्सं-
रब्ध इव विभाव्यते ? !
स्फुटा०-अय्य विसदासय ! को संरंभो* ? ।
धुत्तेर्हि मोहिदार्ण अग्धन्ति ण सञ्चवपणरयणाओो ।
अणाहिन्नापग पहूर्ण अलियालावेसु रत्ताण [ १ |tाँ
अहं खु दाणवनाहेण सव्वतावणेण पाञ्अालमूलमुवगदाणं देवाणं वुत्तन्तं
णिरूविदुं पेसिदोम्हि । तदो मए अागदुअ विण्णत्तं जहा किर नारयमहेसिणा
विवरीददापगवविरइदमायापर्वर्चणिवेदिअ पिगवट्टिदा सव्वेवि देवा कअन्तभाव-
मुवगदव्व कुद्धा तुम्हाप्र्ण पुराइं अहिद्दवन्ति । ता किज्ञ्नदु पडिविहाणं [ तदो पहु-
दोम्हि । ता उव्विग्गो जामि णिाअभवर्ण । अय्यं पि अज्ल उव्विग्गं पिव पे-
व्क्ग्चामि [ ता किं नेदं ? |
→_ / १ कथमायों विशदाशयः 1 तत्प्रणमामि ननु । अायै विशद्ाशय ! सर्वसन्देद्दविषोपशमकारणं
श्राह्मण इति त्वां प्रणमामि 1 न पुनः राजसचिवत्वानुरोधेन । •
२ अायै विशदाशय ! कः संरम्भः |
धूसँ: मोहितानां नार्हन्ति सत्यवचनरत्नानि |
अनभिड्ज्ञानाँ प्रभूणामलीकालापेपु रत्तानाम् !
अहं रळु दानवनार्थेन सर्वैनापनेन पातालमूलमुपगतानां देवानां वृत्तान्तं निरूपयितुं प्रेपि-
तेोऽस्मि 1 ततो मया उपगरय विज्ञातं यथा किल नारदमहेश्ठिाना विपरीतद्ानवविगचितमrयाप्रपश्चं
१३-१४



             

             

९८ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्कहे
विश°-{ सप्तेदं निःश्वष्य X अपि स्फुटाक्षर ! परवानस्मि गुरोर्भगवतो
भूगुगन्दनस्य t किं करोमि ? । नाहमन्यथैवंविधं कुलविरुद्धं विद्याविस्न्द्धं भाम-
विरुद्धं च मायामयं पुण्यमपुपयं कर्म घुकृयम् !
स्फुट०-( ससम्भ्रमंम्.) किं उण एञ्अारिसं अच्चाहिदं अययेणा घवसिदं
येण एर्व अणुतप्पदि अम्घ्यो* →
विश०-अपि स्फुटाक्षर ! एवमन्यथार्थितोऽस्मि सर्वतापनेन' । पथा
किल भगवन्यिशादाशय ! दुराधयाँ मद्धग्यणां भर्गगोविन्दविरिश्चिसमधिष्टिता
पौरन्दूरी पुरी ॥ तत्तन्त्र भवतू पत्किमपि मापेन्द्भुज[लमारू॒ट्पतां येन ते त्रिद्-
स्फुटा०-:तदा किं कञ्अं अय्येर्णे ? । (

  • वेिश०-कृतमपि विपरीतफलनेव तेपु तादृशेपु मायेन्द्रजालादिकम्

स्फुटा०-(समयम्) भअर्वत 1 ताणं कए किंपि कोरदु अवरं सन्ति-
कम्मादिअं* |
वेिश०-(सोद्वेगम्) अपि स्फुटाक्षर ! किमलोककर्मछेशेन ।
उपद्रवाः क्षुद्रस्सुरासुराणाँ
शक्यन्त एव प्रतिकर्तुमन्ये |
कुद्धेऽन्धकध्र्वसिनि शलपार्णौ
कः प्रक्रमः शान्तिकपौष्टिकानाम् [ २ t॥
व्यसनज्वलनेऽमुष्मिन्नविनयपवनप्रसारणगोत्फुछे |
हरच्यरणयुगलसेघा सुरसिन्धुः सापरं शरणम् tl ३ ॥
नियेय निवर्तिता सर्वेऽपि देवाः कृतान्तभावमुपगताः क्रुद्धा युष्माकं पुराण्यभिद्रवन्ति 1 तत्कियतां प्रति-'
विधान्नम् ! ततः प्रभुणा सवैतापनेन गर्मेीष्मविलीनहिताहितज्ञानेन साधिक्षेपमवइस्तितोऽस्मि 1
तदुद्विग्नो यामि निजमवनम् } अायैमपि उद्विममिव प्रेक्षे l तर्देिकंन्विदम् ? ः
१ किं पुनः एतादृशमत्याहितमार्येण व्यवसितं, येन एवं अनुतप्यते अार्यः {
२ तदा किं कृतमार्येण ' |
३ भगवन् तेपां धृते किमपि करोतु अपरं शान्विक्रमाँदेिश्क्रम् I



             

             

त्रिपुरदही डिमः ९९
स्फुट०-याउणएर्देअयुसरिस्सदि अलियगव्युक्तासिदो सव्वताओो* |
विश०-अयि स्फुटाक्षर ! दानवगुरुणाहमस्य साचिव्ये पौरोहित्ये च
नियुक्कोऽस्मि तन्नेह मे समुचितमौदास्यम् I त्यमप्यस्य क्रमायातो हितः । त-
दास्तामपमानछेट्टशाः l एहि यथा सम्भवमस्य हितमारभ्यते |
(इत्युमै परिक्रामतः)
स्फुटा०--(शरेोऽवलेोक्य ) परवसोम्द्दि अय्यस्स।विहावेदु अय्यो एसदा-
णवणाहो गोञ्उरपरिसरे हत्यिपीदृ समास्ल्ढो चिट्टदि । एसावि दृाणयवीरवाहिणो
विश०-~-(gरोऽवलेोक्य सावतं विंहत्य ) अपि स्फुटाक्षर !
वियमसमरफ़ीडासिंहीोविजृम्भितभीषणम् !
दितिसुलभुजारण्यं तावच्चकास्तु निरल्ययं
हरहुतमुजाक्रोधज्वाला न घावदिहापतेत् ॥ ४ ॥
स्फुटा०-अय्ट्य विसदासय!पचासन्नो दाणवणाहो|उअसप्पीअटु दार्वे।
( ततः प्रविशति यथा निर्द्दिष्टः सर्वतापः )
सर्वतापः-कथमायात एव विशदाशयः ? । अार्य ! अभिवादयेऽत्र्त्रभ-
वन्तम् |
विश०-विरतविग्रहः परमानन्दभाजनं भूयाद्दानवेश्चरः !
सर्व०--अासनमलङ्करोतु भवान् I
विश०-~-( पूfरननेोपनैीतमाप्स्न्युषर्दिश्य स्वग्रतं सण्ठ्वाय्X अाः ! केर्यं मदीय-
मुरव दूाहृतिः कालोरगो वेिनिमैता l भवत्यविदितैय यातु कुतोऽपीप
म् | ( प्रकाशम्) अवि दानवेश ! स्फुटाक्षरोऽयं स्फुटाक्षरः t परमद्दितो दानवे-
शस्प प्रसादमेवाहैति ।
१ न पुनः एतदनुसरिष्ट्यति अलीक्रगत्रोंमासितः सर्वतापः !
२ परवशोऽमि अार्यध्य l विभावयतु अार्यः एप दानञ्वनायः गोपुरपरिसरे इतिपीठसमारुद्धः
तिष्टति ! एप्पापि दृानववीरवाहिनी सुप्रहपiा सर्वप्राकारपरिसरे समन्ततो विभाव्यते ]
३ अायै वेिशदाशय ! प्रत्यासन्नो दानवतायः ठपसप्र्यतां तावत् t



             

             

१० ० वत्सराज्ञप्रणीतरूपकसङ्गहै
सर्वतापः-( सहर्प विहस्य ) क्रोधनः स्फुटाक्षरः l किं नििमत्त्पते *'
( स्फुटाक्षरः प्रणम्योपविशति )
सर्वतापः-(सोत्कण्ठम्)अार्प विशद्ाशय ! अ॒ष्यनुष्ठितं तदएँग्" '
V
शि"-अनादिष्टमप्पभीष्टं देवस्पःक्रियते l किं पुनरादिष्टम् * '
सवै०-( सौत्सुक्यम्) कथयतु.कथयनु अार्यैः | किं कृतम् ? l
कृतसैरम्भेण त्वदीपनगरोद्योगाय नियु* क्रौञ्चदारणा: l
3 -{ सन्न्ोधम्)अयि विशदाशाय ! कुलाचार इति कारितेयं मया
मापा साक्षादेव पितामहार्दीनम्,l
तत्कृत्तिभिः केतनवैजयन्तीः l
स्याम्नि वज्रायुधराजधानीम् ll ६ ll
ति०-(त्वनतं ततिपादम्) अ॒हो ! दुर्पंत" दानव"पमस्य निगगृढवै-
श त एव नैर्न भृशुनन्द॒नोऽ,िभत्यवेक्षेते '
( नेपथ्ये सगर्वमुचैःकारम्)
、 A → 82 →→
र्हर्यैः कथित॒मरु॒णिर्त पतूर्न लौहमेनत्'
३ रे ! ोवण्ावोरा द्रवपrtठ →__
यो वन्धूकपुप्पावचयरचनया *व"ड*' पाटयध्वम् ll ७ ll
• सवै०-( श्रुवा सकेोधम्) अाः कथमर्प वराक् सूर्यः सूयैतापपुरं पावक्*



             

             

ध्रैिपुरदाहो ध्.ि.. १०१
अन्यः स सूर्य ! समरः क्षणमात्रमेव
ध्वान्तापनोदमधिकृत्य निजप्रभाभि-
रद्यैव लोकमपस्सूर्यैमद्दटं करिप्ये ll ८ ॥
( इत्युत्थ]तुर्मीहते X
वेिश०--अयेि दैत्यराज महार्वोर ! तिष्ठ तिष्ट l पावकसहायस्य लब्घा-
वकाशस्य म्सूर्यस्य मिथ्यागर्वोक्तिरियम् । कोऽयमेतावानिह संरम्भः !
|; ( सर्वतापः तथैव तिष्टतेि X
विश०-( स्तगतं साशङ्कम्) ताप्यत एय तावत्स्सृर्यतापः । चन्द्रतापः कथं*
मास्त इति न ज्ञायते !I(प्रकाशम्)अयि स्फुटाक्षर! गन्च्छ क्रियतामप्रमत्तश्चन्द्रतापः |
स्फुटा०-(सप्रश्रयम्) यथाऽऽज्ञापयत्यायैः t
( इति निष्क्रान्तः )
(पुनर्नेपथ्ये सकरुणम् )
व्रघ्ने वहो विकिरति स्पा रशिममालाः शिखालीोः
लीहेऽमुप्ठिमन्नसुरनगारे'भ्राट्रवद्दछ्यमाने ।
भूयो भूयः स्फुरट्ररतयो दैत्यवोराः पतन्ति ॥ °९ ll
सर्व०-(सक्रोधं सप्तंरम्भम्) अाः ! कथं दृछ्यत एव मे भ्रातुः सृर्पतापस्य ता-
दृशं दुर्मदंदैत्यवलम्॥तदलमनेन सृपा भुजभारधारणायासेन । (इति संरम्भेनाटयति)
विश०-अयि दैत्यराज ! न.युज्यते निकटतो भवित्त॒म् । दूरस्थानां
भवतां दूरतो मृदृत्युः l |ाँ
( सर्वतापनः तथैव तिष्ठति ) ,' ?
विश०-( तीछाप्तम्) अयेि दैत्यनाथ ! पश्य पश्ट्य लोपप्रकारसमासा-
दितसिन्दूरपूराडम्यरं त्यद्भूतुरिदं लीहं पुरं वियदद्ङ्गणमनुधावति | ,
सर्व०-(विमान्य सोद्द्द्द्द्द्द्वासम्)
सूपस्पदं किमु जिघृगृक्षुरर्य दिघक्षुः
किं चा पराणिा मुघनान्युपरिस्थितानि ]



             

             

१०२
वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे
भििईिपू
पाथोधिमुत्ि इत्रबॆश॒िंत्री विशोप्य १० ॥
( पुनर्नेपध्ये )
क्रोध॒ाध्म॒तदि॒िनाधिनाथकिर्णैः स्फारैरे॒कृताभिर्बछ्रा
पौरापूंां ज्वलतां पथूा चटूचटाकोछ॒ाहूलोन्मिश्रितो
दु*॥*८{ ॥>°* &g श्'& श्४
सूं {ील्पन्ते
ं,gः!ाष्" गेि भन् l
तपनदहनदाहैः रवादिराङ्गाररूपं : l
दृिािङ्कई l
विश०-(सहर्पम्) अयि स्पश्शेमात्रेण शत्रून् ॥ १२ ॥
म्) अयि दानवनाथ ! दिष्टया घईसे [ विभावय
धे-
दूध्वैम् t
दधत्कृप्णां छायाँ स्रवलदरुण्ाकान्तिव्यतिकरं
लसद्भूमस्तोमैर्जनितयमुनासङ्गसुभगै 8 1
→ →、 →_4→ →、 1 →
तत्त् ! मज्वतितराम् ॥l १३ ll
ई" दाहुपरिभव : । दीोर्यायुपोऽमी दानवाः संघृत्ता
(सहर्पम्) अहो ! भ्रातुः सूर्यैतापस्य शौर्ये ईिाँ ीस्दिं
विपह्य मन्दाकिनीजळुावमृािहेन्ट्ट् र्लीहन्नर्पेनगरननपैापताँीतम् *→
तापस्यापायशाङ्का परं माँ वाधते l 1 ंंंंंं व्चन्द्र-
( नेपय्ये )
पभ॒िट्र्ास्र्ीष्ठं;!ईं : कुसुमशरकृतो यत्र मुग्घाङ्गनाना-
तौपारं ९\ → वि मैं ईिं
च्तस्मिस्तास्ताः सचेष्टाः कथमहह ! पुरे चान्द्रतापेऽप्यमृवनम् |ll१४ll



             

             

त्रिपुरदाहो डिमः १०३
सर्व०--( श्रुत्वा सक्रोधम्)अयि पापाः!किमेवंभवद्भिरुदूघुप्यतेlतथाहि-
सोऽयं पतङ्गाद्दहनस्य भङ्गो
दावानलादेप समुद्रशोपः |
गारुत्मतो राजिलतः क्षयोऽयं
यच्चन्द्रतः सीदति चन्द्रतापः t १6५ t
( पुनर्नेपथ्ये सगर्वम्)
निवसति वडवाग्निर्यैत्र सायामधामा
विहरति च महोप्मा यत्र हालाहलीपः |
मयि इाशिनि सरोपे मद्रुरोस्तस्य वार्द्धेः
कुरु शारणगतस्त्वं चन्द्रतापात्मरक्षाम् ॥l १६ ll
सर्व०-विशदाशय ! मम ज्ञातेर्विधुन्तुदस्य भक्ष्योऽयं, तदेनं भक्षयतो
मम न दोपोऽस्ति ॥ यफवलयाम्येनम् |
विश०--( सप्रश्रयम्) अयि दानवेश ! भवानेनं कवलयतु ॥ भवन्निदेशेन
राहुरेव या घाढमपुनर्भवाय कवलयतु t किंतु चन्द्रतापसमीर्यं प्रहितः प्रतीक्ष्यतां
स्फुटाक्षरः t
( ततः प्रविशति स्फुटाक्षरः X
स्फुटा०-(सखेदम् ) अहह ! विहिविवरीददाए चैभवंपि विघरीदुफलं
\
सर्व०--(स्फुटाक्षरं दृष्ट्रा ससम्भ्रमम्) अयि दौवारिकाः ! प्रेतः कोऽप्ययं माम-
पैत्नेि | *→
स्फुटा०--(सावेगम्) अपि णाह ! णट्टु णटु अर्ह पेदो भ्रूओो वेञ्अालो वा ।
अहं फुटक्स॒रो दे॒वस्सृ चरो चंद्ताग्रूयुक्त॒न्तं णिरूचिर्दू गुदोम्हि l तुं उण मह
अव॒त॒थ॒ाए य्पेव विन्नर्त्त” प सिस्रे॒िष्णू समूरो द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्ट्टिो !एा कञ्अावि म॒ए,ए-
अारिसो तुसारसंभवो अयुभूदो l ता किंपि परित्तार्ण करेदु दाणवण्ााह *
१ अहह ! विधिविपरीततया वैभ{मपि विपरीतफलं भत्रति ! तदेव चन्द्रतापनगरस्य रूप्यमयः
प्राकारः रूप्यमयानि संीधानि एतस्मिन् तुपारकरसमरे. तुपारतया अनर्थफलं संवृत्तम् |
२ अयेि नाथ ! न खलु न खलु अहं प्रेतो भृतो येतालो वा I अहं स्फुटाश्क्षरो देवस्य चरट्रधन्द्र-
तापट्टयृत्तान्तं निरूपयितुं गतोऽस्मि 1 तत् पुनः मम अवप्ययै{ वेिज्ञमम्'*****शिशिरेण समरो दृष्टः !
न कदापि मया एतादृदाः तुपारसम्भवोऽनुभूतः { तत्किमपि परिव्राणं करोतु दानवनाथः |{



             

             

१०४ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
सर्व०-(सकेोधम्) एप निद्दैहामि हिमदीधितिं हिमाचलं च | (इति संरम्र्भ
नाटयतेि X
विश०-(सप्रश्रयम् ) अपि दानवेश्वर ! कृर्त कृतं संरम्भेण ।
^ क्षयो हिमांशुर्हिमपवैतोऽपि
विविघ्टपाधोश्वरत्ट्ट्रनपक्षः ॥
युद्धाय सन्नह्यसि यत्तयोस्त्र्व
मन्दाक्षभारः कथमेप सल्यः ? ॥ १७ tl
सर्व०-तदिहस्थ एव दहनास्त्रं प्रयुञ्जे ! ( इति तया करोतिX
( नेपथ्ये )
प्रशमितहिमखेर्द पावकात्रेण येन
क्षणमिव पुरमासोत्सुस्थितं चान्द्रतापम् }
अहह ! निविडदादृद्भद्रावितद्धारसीधं
प्रबलरजतपङ्गैस्तद्दहत्याशु दैत्यान् l॥ १८ |॥
सर्व०---( छुत्वा सक्रोधम् ) उपसंट्राम्येप अाग्नेयाख्त्रम्। (इतेि तया करोति)
विश०-ञ्अहह ! सुमहानयं सङ्कटः । अाग्नेयाख्त्रप्रयोगे वियोगेन शिशिा-
राभिभवः | अाग्रेनेयास्त्रं च राजत्र्न विलालयति | तद्भच्छ स्फुटाक्षर ! ब्रूहि च-
न्द्रतार्प राजतपुरमनर्थनिमित्तं परिहृत्य बहिः स्थीयतां वहिर्युध्यताम् ।
स्फुटा०-यदाऽऽदिशति अार्पः ॥ (इति निष्क्रामति )
विश०--(वामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा) अहह ! किमेतदाचष्ट स्पन्दमानं मे वामं
वलिोचनम्lउमस्तु सर्वाभ्युद्यभाजनं सवैतापः lअस्तु चाप्रतिहततेजा दैत्यगुरुः॥
( नेपय्ये X
→→
विश०-( नमेीऽवळेोक्य सप्तम्भ्रमम् ) कथमर्य कुमारो नन्दिसनाथविपुल-
चत्लपरीवारः समापतति ! l तथाहि-



             

             

त्रिपुरदृाहीं डिमः * १०५

  • →、

धन्यो धन्वा पिनाकः कटुपटुग्गतयो हेतयः शलमुख्या-
श्चपडास्ते घाछुदण्डाः प्रवणाशिखिशिखाभीपणं भालचक्षुः ।
वालं दुलीलनीयं किमिति पशुपते ! प्राहिणोः सङ्गरार्थं
→→→ ( सेयहासम् )
वीराणाां युद्धकेलिव्यतिकरमरणे कः मतमोऽतिक्रमो वा ॥ २१ ॥i
कुमारः-( सोपहासम् ) अये तातेन सार्ड युद्धश्रद्धालुदनवाघमः t
`अयेि र्वोर !
किं त्यां भस्मीकरोमि स्मरमिव सहसा किं नु ते वाहुदण्ड-
स्तम्भं जम्भस्य शात्रोरिव युधि विवघे क्ष्वेडवर्तिक गिलामि !
श्छन्त्राभभं शक्तिदण्डग्रथिनमथ करोम्यन्धकस्येव तेऽङ्गं
कोद्वकते तात ! युर्द्धं सुखयति दनुजश्रेष्ट ! तादृग्चिदध्याम् ll२२ll
सर्व०--अपि कुमार ! वालकोऽसि ॥ त्वामनुकम्पे ॥ यदि सत्यं सङ्गरे
निप्ट्कम्पोऽसि तदाविप्ट्कुरु कार्मुककर्मठत्वम् l
त्याँ न क्षिणोमि शिाग्विवाहनमन्दशार्त्ति
युद्धाम्युर्धंौ सुगहने नहि तारकोऽहम् ॥
तस्मिस्तदा शरवणे जननिस्तवासी-
दस्मिन्युधः शरवणे मरणं भजस्व ॥ २३ ॥
कुमर:-( ससम्भ्रमम्X
शक्तिगैतैव तव दानव ! शक्तियोगः
शाक्त्या भविप्यति मया हृदि मुत्तया ते l



             

             

१०६ → वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घद्दे
त्वद्विग्रहग्रहिलता न भविप्यर्तीोयं
बापैगैर्ममाशु भवितासि परासुरेव ॥ २४ ॥
(इति बाणवर्प नाटयति )
सर्व०-(सावज्ञं विहस्य) अयि विशाख!सुखयति मां कुतूहलिनं तव या-
लस्य धाष्टर्यै, तन्नाहं त्वयि धनुः सज्जं करिप्ये । खेलतु भवान्यथाकामं मम सैन्ये ॥
नन्दी-( अपवार्य ) कुमार ! विरिश्चिवरदानेन केवला अमरा एव त्रिपु-
रास्ठुरास्तदलमनेन साई मुधा युद्धायासेन ॥ यलमेयास्य विदलय वाणवपैः ॥
( श्कुमारः तथा करोति )
नन्दी-( सहपै सोल्लासम्) विजयतां कुमारः । इतस्त्वया वाणगणैर्वेतालै-
ञ्च विदलिता शृट्ट्रव दानवाः |
कुमारः-अपि शिलादसूनो ! कर्थे य एव दुानया निहतास्त एव प्रति-
जोविता उदायुघाः समायान्ति ? { तत्किमेतत् ? ।
विश०-ंरे रे दैत्यवीराः ! समरोपरतान्वोरानमृतकुण्डे मज्ज्ञयत यया
प्रत्युज्जीविताः समधिकयलं युध्यन्ते l
(नेपथ्ये )
क्रियत एवैतत् l किन्न पशयत्यमात्यस्तथैव वलमक्षयम् |
कुमारः---( सोछासम्) अयि सर्वताप !
सततमम्सृतकुण्डं यर्जईनाँ वर्द्धतां ते
समरनिहतर्वीरा येन जीवन्ति भूयः |
भैवति मम यतोऽयं युद्धकामः कृताथैः ॥l २९ ॥ .
नन्दी-{ अपवार्य ) अपि कुमार! अाग्रेनेयबाणल्छ्ट्रनैः स्वर्णप्राकारखण्डैः
पूरयाम्टृतकुण्डम् । नान्यथा क्षीयन्ते दानवाक्षोहिण्यः |
( कुमारः तथा करंति X
(नेपथ्ये )
स्वर्णप्राकाररखण्डैः शिस्त्रिविशिरवशिखाखण्ङयमानैः सुतसैः
पूर्ण पोयूपकुण्डं छमिति मुखरितैः पीतपीयूपपूरैः 1



             

             

त्रेिपुरद्ाद्दो डिमः १०u*
तत्पूर्वोऽयं प्रविष्टः प्रसभमपचयः सर्वैतापस्य सैन्ये ॥ २६ ॥
विश०--( समर्पम॒म् ) अयि कातराः! केयमाकुलता ! | नन्दति भृगुनन्दने
क दानवानामपचयः ? t अपि दानवेश सर्यैताप ! चिन्तय भागैवं भगचन्तम् |
थ्हमपि चिन्तयामि । ( उमै चिन्तां नाटयतः)
(ततः प्रविशति भार्गवः )
भार्गवः-(सगर्वम् ) १
' अशोष्योऽद्दमपेयोऽछ्हमहायाँऽहमनश्धरः |
मायामृते च दैत्यानां मृत्योरभिभवः कुतः ॥ २७ ॥
तां प्रतिजीविता दानवाः क्षपयन्तु देववाहिनाँ, रक्षणीयः परमयं मम
भ्राता कुमारः t अर्ह हि भगवता भर्गेण पुत्रः परिकल्पितोऽस्मि |
नन्दी--(सखेदुम्) अये भार्गवः सम्प्राप्सः । अनेन हि देवदेवादेव सृत-
संजीवनीो विद्या समासादिता | तदिदानीमायासैकफलो दनुजैः सह समर-
संमद्दैः t न च मे महेशनिदेशमन्तरेण युज्यते समरादपावर्तयितुं कुमारः ।
(ततः प्रविशति नारदः )
नारदः--(सहर्यम्) अहो जगत्प्रभोः शम्भोर्मयि परिहासो, यदहमयि
कलिप्रिय ! यारय कुमारसर्वतापयोः समरसम्मर्द्दमिति विहस्य प्रेपितो-
ऽस्मि | ममापि न तादृगिदानां कलहावलोकनकुत्नृहलित्वम् | यदर्ह लोहपुर-
समरसम्मर्दसंदर्शनेनार्द्धतृप्सो राजतपुरकदनावलोकनेन सृतरां सृतृसः संवृत्तःl
रभारेण राजतपुरपूरप्णाम् 1 उभयत्रापि निर्गत्यरासुरसार्थवन्घने पाशपाणेर्लघु-
हस्तता । तावतामपि जीविनापहरणे किं चर्पीयामि समरसामथ्र्यम् । तदिदानों
त्वरितमप॒वर्तयामि समरत्तुः कार्त्तिकेयम् । ( पुरोऽञ्लेोक्य सहर्याश्चर्यम्) कथमयं
कार्त्तिकेयो विथ्णुपदमभिवपैति इारासारम् | अहह--
नायं मुखेनैव पितुर्महेशा-
त्परान्क्रमेणाप्यधिकः पञ्ख्र्टास्यः !
यः पृज्यते विस्सृतश्शम्भुशौर्ये-
र्मन्दारद्ामप्रकरेण सिद्धैः ॥l २८ ॥ •



             

             

१ ०८ वत्सराजप्रणीतस्रूपकसङ्घहे
&तदुपसृत्य वारयूमि ॥ उपमृयू) अमि॒ि कुमार ! अपि॒ शिलादसृ॒नो ! स॒मा॒दि-
शति वो भगवान्भर्गः l अयं हि भार्गयो मया पुत्रत्वेन सम्भावितस्तत्किमेत-
त्परिगृहोतं सर्वनापं दानवमभितापयन्मां =हेपयसि | * .
नन्दंी-( स्वगतम्) अस्मदभिमनमेवोपक्रान्तमेतेन ) ( प्रकाशम्) यथाऽऽ-

  • दिशति देचदेवः ॥ ( कार्त्तिकेयं प्रति ) अायुप्मन्ननुछङ्कयः पितृनिदेशस्तदास्ताँ ताव-

द्युद्धम् l
कुमारः-( स्वगतं सखेद्दम्) अहो मे मन्दभाग्यता, यदेतस्य चिरादासा-
दितस्याहवमहोत्सवस्य प्रत्यूहः समापतितः l ( प्रफाशम्) ( नि;श्वम्य ) यथाऽऽदि-
शन्ति तातपादाः । ( इति सपरिवारा निभ्क्रामन्ति )
शुक्रः--( सहर्प स्वगतम् ) अहो ! दानवेषु क्रुद्धस्यापि भगवतो वृषभध्व-
जस्य मयेि नवं नर्च सन्मानम् ( प्रकाशम् ) अयेि दानवेश ! सर्वताप ! अपि
•वत्स विशदश्ठाय ! इत अrगम्यताँ सम्भावयामः समरपोडितानसुउरान् l
( इति निष्क्रान्ताः संर्वे )
तृतीयोऽङ्कः



             

             

चतुर्थोऽङ्कः
, (नेपथ्ये )
प्रसृ॒मग्मयूरविशिरत्रः सृपैः संद्दृरृति वैरे॒ितिमिरौघम् ।
, नहि यस्य रथरयद्धय दृरमदूरं किमप्यस्ति ॥ १ ॥ '
घेिश०--( श्रुत्वा प्रतिबुध्य ) कथमायातं प्रभातम् | अाः ! केनेमां प्रानरंव'
दुरुपश्रुतिं श्रावितोऽसि॒न् । अथ॒या सूतूवसुस्त्रः कोरि॒ दे”“:2“”“?“’“
→ →、 ९\ →
त्त॒त् 1 त॒द्हं गत्वा यूरोर्मेगयतो भार्गृवस्य पादारविन्दुचन्दनां विद्धे॒ । (परिक्रम्य
पुरोऽवलोक्य ) अयमस्नि भगवान्भार्गेीवः“' “**“*“ ”**”*“ रेनमन्तरपद्र-
विश०-~--(सप्रश्रयम् ) किं पुनरद्य भगवन्तमन्यादृशामिव विभावयामि !
शुक्रः--( सतेदृम् ) अयि विश्ठादाशय ! दुःस्वप्नदर्शनोपनीतवैमनस्येन
मलिनीकृनोऽस्मि । तद्हमिदानीं किमपि शान्तिकमनुष्ठातुं यतिष्ये !
( नेपथ्र्टये X →
अस्मत्पुण्यप्रकर्पेण पोट्टशाप्येकन्तां गताः |
अधुना सद्य ग्र्यामो त्र्चयो यास्यन्ति पञ्चताम् ॥ २ ॥
विश०----( अाकण्र्यX केयमाकाशसरस्वत्या प्रहेलिकेवोद्ाहृता !
थुक्रः---{ क्षणमिव ध्यानं नाटयित्वा X वत्स विशदृाशय ! नेयमाकाशसग्र्-
चन्द्रसूर्येधमीः पोडशापि त्रिपुरासुरवधाय बद्धकक्षाः संवृत्ता ऐक्यं गन्नाः |
विश०--( सखेदुम्) अहह ! अत्याहितमत्याहितम् l
शुक्रः--वत्स विशद्ाशय ! अकथनं दुःस्वप्नानां श्रेयल्नदिदानीं मुनि-
वचनेन मुग्वरीकृतोऽस्मि l अाकर्णयतु भवान्, l



             

             

3११० वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
स्तिष्ठञ्जुष्ट्रे वसानो वसनमनुकृतप्लक्षवालप्रवालम् |
दृप्टो गच्छन्नवाचीं रजनिपरिणतौ सर्वतापो मयाद्य ॥ ३ ॥
तद्यावदहं शान्तिकं वैरिवश्चनाप्रकारं च ( कर्णे एवमेव ) समाप्यागाच्छामि
तावदिह भवताऽवहितेन स्थातव्यम् l उत्साहभङ्गशङ्कया सर्वतापस्याप्प-
निवेद्य यास्यामि l नचैते दूरस्थाः कालस्य गोचराः ॥ अतो न त्वया भेतव्पम् ॥
विश०-( सखेदं निःश्वस्य )
चरन्तु दूरतः स्वैरं मृत्योरेते न दूरतः !
येपु पातकपकेपु सरोपो घृपभध्वजः ll ४ ॥
शुघ्कः-अपि मा विपोद ॥
यद्यद्भवति विधेयं यदा यद्ा तद्विधेहि सहुद्धया 1
भगवानचिन्त्यचरितो वत्प्स ! वियेयो विधिः कस्य ll ५ |ll
भगवन्तमपि वरदातारं धातरं मारदेनोद्दो८यमानक्रोधानलं पशयामि
`ध्यानमयेन नयनेन l तद्भच्छायहितो भव | अहमपि समोहितं साघयामि |
( इति निष्क्रान्तैौ )
विप्कम्भकः
(ततः प्रविशति विरिञ्दिनरदश्च )
विरेिश्चिः--( सनिर्वेदम्) वत्स नारद ! किं मां कदथैपसि ? ॥
मद्धाणीोसारणी या स्फुरदमृतवरा दैत्यवृटृक्षानपुष्णात्
स्सद्यः सैवोग्रदायानललहरिरिव ज्वालयेत्तान्कथं नु l
ऐश्यानं यस्य लोकरुविरतयकरुणाय विद्धमव्याहताज्ञं
देचो रौद्रः स रौद्रैदैलयतु दनुजान्निग्रहैः कालपकान् [॥ ६ t॥
नारदः-तात ! अलं कम्पेन l माननीपस्य तव शासनस्यैष प्रभावः,
एवाङ्गीकुस्ते " । तदलमिदानीमलीकपरामर्शमन्थरतया l पश्यन्तु तातपादाः ॥
देवस्य प्रमथाधिपस्य रथिनः पृथ्वी रथः स्पातृपूरं
तात ! त्वामपहाय तत्र कनमः सारश्टपकमक्षमः |



             

             

त्रिपुरदृाहौ डिमः १११
कोदण्डो गिरिराज एव भुजगप्रप्ठस्तदीयो गुणः '
स्यादौचित्यवती त्रिविक्रम्नतनोस्तस्यैव तद्धराणत ॥ ७ |
(नेपथ्ये )
भ्रातनरद 1 त्चरय त्वरय तातपादान् l अारूढ एवाऽर्य भगवान्घन्ञ्यि-
धुयाँ धूर्जटिः पृथ्वोरथम् |
नारदः-( सहपैत्सुक्यम्) अपि तात ! ज्येष्ठस्तवसुतो घमाँऽयं व्याह-
रति | पशय-
देवेनान्घकसूदनेन रथिना सोत्साहमध्पासितः
प्राप्सोऽयं पृथिवीरथोऽद्भुततमः ससानिलाश्वैश्चलन् ।
चक्रोभूतसुधाकरार्ककिरणस्तोमेन विस्तारिणा
स्वर्गङ्गासरसीरुहेपु युगपन्निद्राप्रयोधौ दधन् ॥ ८ ॥
एते च महेन्द्रप्रभृतयोऽदितिजा अनुधावन्ति |
घ्रह्म-( विष्ठोक्य सौत्सुक्यम् ) तात नारद ! एह्येहि ॥ ( उमावुपमृत्य रथाघेि-
रोहर्ण नाटयतः) 4 *.
ब्रह्मा-( महेशमालेोक्य सप्रश्रयम् ) अायुष्मान्-(इत्यधतौ सत्रीडस्यितम्.)
`भगवन्भर्ग ! एप त्वां तव सारधिः प्रणमति l
महेशः---( सूत इत्यर्षेौंक्तौ सलञ्ज्āम्) शान्तं पापम् t प्रपामामि पितामहम् ॥
कुरु सारथ्यम् |
( ब्रद्दद्मा नाटधेन सारथ्यमध्यास्ते )
नारदः-( सप्तम्भ्रमम्)
धनुधैनुद्धैरं लक्ष्यं यो मुत्तोऽपि न मुश्चति {
, सोऽयं नियपाकृष्टाणास्तात ! विप्णुः प्रणाम्यताम् t॥ ९ tl
व्रह्मा--( tतसम्भ्रमं प्रणम्य X घत्स नारद !
अनेनाविञ्छमेवास्ति विप्णुवाणेन विष्टपम् | ' •
अस्येच्छया सपक्षस्य जीवत्ति म्रियतेऽथवा t १० t
वासुदेवः-(ससम्भ्रमम्) अभिवादयतेऽघ्र भगचन्तमाचार्यम् ! ( सर्वे
यपोक्वितमुपàिशन्ति )



             

             

११२ वत्सराजप्रण्ीिनरूपकसद्भहे
महेशः-(पुरोऽवलोक्य साश्चर्यम् ) अाः पश्यत पश्यत ।
सौवर्णं पुरमभ्युपैति निकटं यस्योत्कटैरंशुभिः ,
संवोतं वियदद्भङ्ग्प्र्ण तुलयति स्यणचलोपत्यकाः l
विष्णुः-(साश्धर्यम्)
ब्रह्मा--( साश्यर्यम्)
→、 मत्यग्राम्युदवृन्दविघ्नम्क्रुट्रं लौहुंत॒दीय॒ान्तूिकै ll ११ l
→、 महेशः-अहो दानवानां शीर्यमदमोहितानां द्युद्धिविपर्ययो यदमी स्वय-
मेवैकश्शारशारव्यतां प्रतिपद्यन्ते |
विष्णुः-( सवितर्कम्) कथं नु ते शुक्रसचिवा एवं विमुह्यन्ति । नृनमन्यै-
व सा कचिदस्ति सत्या पुरत्रयी | इयं पुनरन्यैव 1
( ततः प्रविशति सौवर्णेन पुरेण विहरन्सपरिवार.सर्वतापः )

  • → स॒र्वतापः--{स॒य॒र्वरे॒पम्) अायै विश्श॒द॒ाश॒य॒ ! पश्य पश्य देवानां दुवि-

नर्य यदियमस्मत्प्रतियोगिनी अ॒परा पुरत्रयी निर्मिता | गच्छ रे स्फुटाक्षर 1
गच्छ ॥ अानय सूर्येता॒पच्च॒द्रतापौ सपुरौ । दुह्यतामिर्य दे॒वनिर्मिता॒ पुरञ्जणी॒ ।
स्फुटा०-(पुरोऽवलेोक्य)कधं अागद्य्येवसुज्जतावचंदतावाtपेक्खदुदेयो'I
सर्व०--( दृप्टा सहणैम् ) साधु साधु एताभ्यामपि दृटैव मायामयीो त्रिपुरी t
विश०-(साकृतं विहस्य) दैत्यनाथ ! किमाकुलोसि?t निवर्तय पुरत्रयम् ॥
सर्व०-( सक्रोधम् ) अहो भवतः साचिव्यम् । द्वितीया पुरत्रयी योडुम-
भयेति | त्वं च विहससि l • '
( विशदृाशयः सौत्सुक्यमुत्थाय कर्णे एवमेवेतेि)
सर्व०-(सक्रोधम्) अाः ! किमनेन सृपा कर्णजापेन । को विम्चसिति
ध्र्यैव शुक्रो गतः ॥ एर्वकृते किमस्मान्सृपकृर्त, प्रत्युतापकृतमेवं l तथाहि-
निमय मायामयि चेत्स शुमफः |
_→_→_ →_→ →_→ →_ → \→_→ _→_→_→→' →_→→_→_→_→ →_→_→
→→_→_→_→



             

             

त्रिपुरादाहोी डिमः ११३
कृतो हरेण त्रिपुरस्य दाह-
, .. स्तद्वेप रूडः परमोऽपवादः ll.१२ ॥
तदायै ! यथेच्छं गम्यतां तावत् । पदस्मासु भावि तद्भविष्यति ]
देवमेवाप्तु ॥ (प्रकाशम् X एप यामि गुरोः सकाशम् | ( इतेि निष्क्रामतेि X
महेशः-(सत्यपुरत्रयीमालोक्य साश्चर्यम्) फलितं त्रिविक्रमवितर्केण |
अागता पुरत्रयीयमपरा t
ब्रह्म-का पुनरनयोः सत्या का मायामयीति न ज्ञायते |
नारदः-( सौत्सुक्यम् ) किमनेन परामर्शप्रसारेणा ! वाणगोचरतां गता
इयमपि वध्यताम् t
कृष्णः--( सपरिहासम्) रोचते कलिप्रियाय t किन्तु क्षणं प्रतीक्ष्यनाम् ।
, सर्व०--{ सगर्वरोपम्) अपि सूर्यैताप ! अपि चन्द्रताप ! त्वर्येतां त्वपैतां
हन्यतां हन्यतामिर्य देवनिर्मिता पुरत्रयो ॥ (इनेि वाणवर्मे नाटय'न्त )
महेशः--(स[श्चर्यमालोक्य ) अहह ! दृशयतां दृश्यताम् t (सवितभैम्)
अयमरजनिजन्मा कित्रु कोऽप्यन्धकारः
किमपमनलवाह्यः कोऽपि धूम्यावितानः l
अपमशुभसमुत्थः शालभः किं सम्भ्रुहः
किमपमसुरसैन्यान्निगैतो बाणपूरः ॥ १३ [॥
• कृप्णः--( प्ताश्चर्यमX कथमपगतैव प्रथमोद्भता पुरत्रयी ॥ अहो महीयानयं
मोहो यदिर्य दैत्यपक्षपातिनो द्धिर्तीया त्रिपुरीो | तत्किमिति सर्वतापादिभिद्र-
विता | नूनमेपा सृगुप्सं शुक्रनिर्मिता भविष्यत्यनभिज्ञैरेभिर्द्दसैरुच्छिद्यते |
भवत्वभिमतमेव नः |
सर्व०--( वेिभाव्य सगर्वम् ) कथमपसृतैव देवसृष्टा कपटत्रिपुरी । (सकेोधमा-
काशे लक्ष्यं बध्वा ) 、→
रे रे ! सुराः समरकर्मणि निर्विकारे
इछंीोवाः किमित्यहह ! कैतवमारभध्वम् |
किन्ते घयं दितिसुनाः कपटप्रधानै-
स्तैस्तैर्भवद्विलसितैः प्रलयं पयुर्ये ॥ १४ ॥l
११--१६



             

             

११४ वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्कहे
नारदः-(सैौत्सुक्यम्)किमिदानींप्रतीक्ष्पते ॥प्रत्पासन्ना एवहन्यन्ताममो
महेशः-अयि नारद ! कोऽयमवसरः पराक्रमस्य ।
स्वेनैवेपुपथे भवन्ति यदमो दपैज्यरोन्मोहिताः
पार्णि कस्य धनुर्ग्रहोप्यति हहा ! हन्तुं तदेतानपि |
तुच्छे कर्मणि भूरिडम्बरघरं धिग्धन्घिनं धिग्धनु-
र्धिग्वाणं धिगमुं रणव्यतिकरं धिकसारर्थेि धिग्रथम् ॥ १५ ॥
कृष्णः--( सेोत्प्राप्तम्) अपि कलिमिय ! साधूर्त्ततं परमेश्वरेण | प्रतीक्षतां,
भवन्तु तायदर्मो भूयोऽपि तथैव दुर्द्धर्याः । दुराघर्पे हि विद्विपि विक्रमः प्रकपै-
मभ्युपपद्यते | |→
स्फुटा०--( सप्रश्रयम्) नाह सव्वताव! णिद्दलिदो द्ाव एस वैरीणा वंच-
णापवंचो l ता संपइ तहतहचेअ पिाञ्अट्टाणेसु संचरन्तु सुज्जतावर्चदातव ।
पण एअारिसो पणोदो भोदि, जं एकठाणे चिट्टोअदि' |
सर्व०-(सोत्प्राप्तम् ) स्फुटाक्षर ! म्रोधनोऽसि । कस्ते वचनमुल्लङ्घपितुं
पयप्सः ? ॥ कारय यथोचितम् ॥
स्फुटा०-जं अाणवेदि सामी-(इति निप्फम्य तथा तथा कारयति )
कृष्णः-{ ससम्भ्रममवलोक्य ) अयि महेशा ! दृश्यतां दृश्यताम् । इदानो-
ममी सुष्टु समधिकान्तराले संवृत्ता न जाने धातगोचरे भविष्यन्ति न वेति ॥
महेशः-( सहोंछासं सहसोत्थाय ) हता एवामो । क इदानीं सन्देहः l
वाहयतु भगवान्विरिञ्चिर्वेगेन रथम्
( वेिरिञ्चिस्तथा करोति )
नारदः--(व्याकुछताभभिनयन्ससम्भ्रमम् ) अाः ! कथमात्मानमपि नानेन रथ-
शरयेण जानामि | छमे दर्शनश्रवणाशत्तो l अपि परमेशा ! तदहें कुतूहलायलो-
चननरलमुनिमण्डलमध्ये कैलासारूढो द्रक्ष्पामि l (इत्यन्तरिक्षगत्या तथा करोति )
नारदः---(पुरोऽवलॉक्य साश्चर्यम् )
वापगो हरिर्विजयतेऽन्धकस्सृदनस्य
वाग्मोच्वर भवति यस्य नr येगलक्ष्मीः |
" १ नाय सच्चैताप!निर्दलितस्तावद्देपवैरिणां वञ्थ्वनाप्रपञ्चःlतत्सम्प्रति नया यैव निजस्थानेषु
सञ्चरतां सूर्यतापचन्द्रतार्पौ { नैतादृशी नीतिभैत्रति यदेकस्याने स्यीयते t



             

             

प्राग्यागाविघ्नप्रथेितोरुवैर-
त्रेतानलोऽर्ये कलितावकाशाः !
बलेन शम्भोस्त्रितर्य पुराणां →→
जञ्वालाकरालः कवलोकरोति ll १७ ll '
f | (नेपय्ये )
अस्पृश्ट्रयस्पर्शकारः प्रसभमपनयन्वर्णभेिदव्यवस्थां t
लोकं निःसीमशोकं रुदितमयदृशं कल्पयन्कान्दिशोकम् |
कुर्वन्सन्मार्गरोधं शिशुयुवतिगुरुध्वंसकर्मण्यशङ्कः
कुस्वानोषैप वह्निः प्रलयमुपनपत्याश्च हा ! धिकपुराणिा ॥l १८ |॥
च्-
शय्यां श्रान्त इवाभ्युपैति नृपवद्भद्रासनं सेवते
. गृभ॒गारंर्युपैति॒ि क्षूमुक् इय द्रोही॒व रुन्धे दिशः ।
स्वैरं वोर इयाश्वहस्लिनिवहान्मप्प्राति वह्वयात्मकः
? कोऽयं कोऽयमहो पुरत्रयकृते धिग्देव ! सृष्टस्त्यया ॥ १९ ॥
मुनयः-( श्रुत्वा सहर्पम्) दिष्टया श्रुतं तावदद्य श्रोतव्यम् l
नरदः--( नमेऽवलेोक्य स्वगतम् ) अायः ! व्याकुलोऽस्मि t न पश्यामेि
देवान |
मुनयः-( साशङ्कम्) तात नारद ! निरूपय निरूपय !
नारदः-(दृग्न्नाघामभिनयन्) अायः ! किं निरूपयामि l
कवचितककुभोऽमी शमामला धूमकृटाः
कनकशिास्त्ररिश्टङ्गप्रांशुरर्चिःप्रपञ्चः l
तम्यातरुयागुञ्जापुञ्जपिङ्काः स्फुलिङ्गाः
किमपि नभसि नान्यत्तुर्यमालोकयामि ॥ २० ll



             

             

११६ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्कहे
मुनयः-(पुरोऽवलेोम्य सहर्पम्) अहह! हथैव्याकुलोऽसि | किन्न पश्यसि
निस्विलसृरपरिवारं रथारूढमायान्तं त्रिपुरान्तकम् ? |
( ततः प्रविशते यथानेिर्दिष्टो मद्देशः)
महेशः-भगवन्सृरज्येष्ट ! स्थापय रथम् । स्थीयतामिहैव फापि छुनि-
नारदसनाधे कैलासैकदेद्रेो |
(म्रद्मा तया करोतेि I नारदाद्याः सप्रश्रयमुपसृत्य प्रणमन्ति )
महेशः-अपि देवाः ! सर्वे रथाद्वतोर्प यथापथमुपविशत । उपविशन्तु
चाघ्त्र्त्रभवन्तो मुनयः |
( सर्वे तय( कुर्वन्त वरयय* { स्स्दंपै भहेशाः संवीडमात्ते)
नारदः--( सद्दर्पम्) अयि जगन्नाथ ! किं ते देवा उचितं पारितोधिक-
त्र्व पूज्यसे पदि किमप्युचित्तं तथा स्यात् |
तुभ्यं तदप्यहह ! न स्वदते शिवाय
त्रैलोक्यरक्षणापराय किमत्र कुमैः ॥ २१ ॥
महेशः--( सनीडस्मितम् ) अयि नारद !
वैकुण्ठः पद्मजन्मा त्रिदशपरिवृदः पावकः प्रेतनाधो
रक्षो वारामधीोशः पवनधनपतीो सूर्यचन्द्रौ कुमारः |
धर्मः शेपाद्रिराजायहमपि तरलः पोडशः कौतुकार्थाँ
मामेवैकं किमित्थं त्रिपुरवघविधौ श्लाघसे नारद ! त्वम् ॥२२॥
इन्द्रः-{ सप्रश्रयम्.)
व्याप्रियन्ते त्वया स्वैरं निजा अवयवाः सुराः |
त्वमेकः पूरुपः स्तुत्यः पृथग्गपगनपात्र किम् tl २३ tl
महेशः--( स्वगतम् ) अये सङ्कोचयति मामियं व्रीडा t तद्विसर्जयामि
निर्जरन् | ( प्रकाशम् ) अयि भगवन्तो गोिवणाः ! स्थीयतां यथायर्थं यथासुस्वं,
समादिशात च किमिदानीं करोमि |
इन्द्रः-( सप्रश्प्रयम् )



             

             

त्रिपुराद्ाहो द्विटैमः
घ्रयोऽप्येते त्वया दैत्या दोष्या इव निराकृताः !
अक्षयाणि जगन्त्पासन्प्राथ्र्र्यते किमिवाधुना ॥| २४ {!
तथार्पोदमस्तु--
चूडाच्वन्द्रावदातेन स्फुरद्भालाक्षिरोचिपा }
निरस्तमोहतिमिरं त्वयाऽस्तु हृदयं सताम् ॥ २५ ॥
( इति निष्क्रान्त1ः सर्वे ) *d
चतुर्थोऽङ्कः
इति महाकवेिवत्सराजविरचितश्पुिरद्ाद्दभिधानी
हिमः समIप्तः |
११>



             

             

हास्यचूडामणिः प्रहसनम् ·
---<-3अ8*ॐG-*---•
कल्याणं वितरन्तु वः पृथुजटाज्नूटाग्रविस्तारिण-
स्ते चूडाशशिनः शिरःसुरधुनोघारानुकाराः कराः l
यानुत्मेक्ष्य मदोप्मभारविधुरे शुण्डारदप्ण्र्ड मृपा
हेरम्वे घटयत्यनारतमभूदुल्लासिहासो हरः ॥ १ ॥
अपि च--
भूयिष्ठाः परिरम्भकेलिपु भुजाः सोत्कण्ठमालोकने
नेत्राणि प्रचुराणि चुम्बनविधौ भूयांसि घक्त्राणि ते ।
इत्थं भूनूरिवधूविलासघटनासज्चस्य काऽहैं तव
प्रोत्तः मकोघविरुद्धयेति शिवया स्मेरो हरः पातु वः [ा २ t
(नान्द्यन्ते )
सूत्रधारः-( न॒भोऽवलोक्य ) अये विभातैव शर्वरी । (प्रतीचीमवलोक्य )
अहह t समय एव सर्व शोभते | तथाहि--
नवविच्ववि 4 → अ*&& →、→
मदनमयमदेोपं विश्वमेतद्वद्यघापि ।
चरमशिखरिशोर्ये सन्निविष्टास्त् एते
दधति पलितभर्ङ्गि भानवः *चेतभानोः ॥ ३ |॥
अये !नन्ममापि जरापराधोनस्य हास्यकर एवायं नाट्याभियोगः |
( प्रविश्य )
पारिपार्श्वेकः-भाव ! हासोय्येव अज्च रमणिन्नो जं एस नीलकंठ-
जच्त्तामहूसवसमागादेर्हि विञ्अड्रसामाजिएर्हि परिअरिदो राअा परमट्टिएवो
अच्तणो अमचेण् कविणा वच्छराएण विरइदं हासच्चूडामर्णिा एगाम पहसर्णाँ
अहिणेदुमादिसदि भर्वतं t
→_ १ भाव ! हास एवाद्य रमणीयो यदेप नीलकप्ष्ठयात्रामहोत्सवसमागतैः विदग्धसामा-
ञ्जिकैः परिचरितो राजा परमर्द्दिदेव अात्मनः कविना वत्सराजेन विरञ्चिर्तं हास्यचूड़ामर्णि नाम प्रइ-
सनमभिनेतुमादिशति भवन्तम् ।



             

             

हृाल्यचूडामणिः प्रद्दसनम् H ११९
सूत्र०--( सद्दर्यम्) अाः ! सन्यगनुगृहीतोऽस्मि । अयमेव देवो रूपक-
निरूपणानैपुणैकपात्रम् t ( साश्चर्यमाधूय शिरः )
गेहेषु प्रसभं सदैव विदुपां सापत्न्यवैरग्रहा-
द्दासीकर्तुमनारतं वितरणक्रीडाभिरब्घेः सुताम् t
एप श्रोपरमर्द्दिदेवन्नृपतिर्निस्सीमविद्यानिधि-
र्नूनं वागधिदे॒वता भगवती पुम्भावमृभ्यागत[ ॥४ ॥
मार्प ! तद्भच्छ सज्ञ्नीोक्रियन्तां कुशोलवाः ॥ पूर्णः सम्प्रति मे मनोरथाः |
-=
परिपदियमुदारज्ञानसौजन्यघन्या
रसपरचशावाणोचत्सलो वत्सराजः l
अयमपि नटचगाँ नाट्यमुद्रापटिप्ठः
फलति सुकृतराशिः प्राच्तनः कोऽप्ययं मे ॥ ९ ॥
( नेपथ्ये गीयते )
पतुं णिअसंपर्त्तिं परिमुस्तिअं विसमतिमि॒िर॒चोरेण ।
एसा अवरलच्छी भञ्अवन्तं सूरमणुसरदि' ॥ ६ |॥
सूत्र०-( श्चुत्वा सहर्षम्) मार्प ! सन्चा एव कुशीलवाः, यदियं कपट-
केलिकुट्टन्याः प्रावेशिको धुवा गीयते ॥ तदेह्यावामनन्तरकरणीोयं सम्पादयावः {
( इति निप्क्रान्तौ )
( प्रस्तावना X
( तनः प्रविशति सुप्ोस्यिता कपटकेलि,X
कपटकेलिः--( विभाव्य ) अहो पछूहो संयुक्तो | संचरिदा दाव गावक्ख-
जालन्तरं पुरापगसीधुघारासोअरा सृरस्स बालकरा ! कध मह मइरापाणभराल-
साए एष्काणिाद्दापय्येव रअणो वोलीोणा | ( स्सृतिमभिनीय सहपॉत्कण्ठम्.) अए
पञ्ओोससमञ्अमइराए महुरत्तणं । ता संपइनेव तं अाणइस्सं t एण हु अगिहीद-
मुद्ध्व्वरदि रमर्णोयं वत्यु' |
१ प्रामुं निजसम्पतिं परिमुपितं विपमतिमिरचोरेण । एपाऽन्दरच्क्ष्मीर्भगवन्तं सूरमनुसरति |
२ अहो प्रत्यूपः संदृक्त. l सश्यरिता तावद्भपाश्क्षजालान्तरे पुराणसीधुघारासोदरा. सूर्यस्य बा-
लकराः l कयं मम मदिरापानमरालसाया एकनिद्रापदे एप रजनी व्युत्क्रान्ता | अये प्रदीपसमय-
मदिराया मधुरत्वम् ! । तत्सम्प्रत्येव तामानेप्ये । न रसलु अगृहीतमुद्वरति रमणीयं वस्तु !



             

             

हास्यचूट्टामणिः प्रहसनम् १२१
भुअंगे उमणुरज्लदि | एदाए चोरिअाए एसम्हृघरे कलहो विपत्थाविदो |
( प्रकाशम् ) कुसृमिए ! ता कस्स वि नाणिणो मुहेण एदं पयासइस्सं । अत्थि
इत्थ जिण्णुज्जाणमढम्मि केवलीनाणनिउणो नाप्णरासी नाम भअवो l ता
पुच्छिटुं गमिस्सं । जग्गयेसु मुग्गरअं जहा एसोवि अणुअरो भोदि ।
कुसु०-मुग्गरअ ! मुग्गरअ ! जग्गेसृ जग्गेसु l ( चेटस्तथैप शेते X वाढं
खु दट्टो एस णिद्दोरईए l नीलकंठो जइ इमं जग्गावेदि' l
कपट०-अहं जाणेमि एदस्स कए कण्णजार्व मोग्गरअ ! मोग्गरअ !
जग्गेसु जग्गेसृ | अाणेसृ तं सुच्चकित्स्वदं कडुय मइरं' !
चेष्टः-कृसृमिए ! गेन्ह गेन्ह भाअणाई' |
कपट०--वच्छ मुग्गरअ ! अहं तुमं पि दाव गच्छम्ह याव कुसृमि-
अमा भाअणाई पक्खालिअ अाणेदि' । ( इति परिक्ामतः X
चेटः--अत्ता किं उण अण्णदो कुदोवि चलिदासिं ।
कपट०--( सविपादम्) मुग्गरअ ! णा सुदं तए अज्च अत्तणो घरघुत्तन्तं !
तं खु चिरअालसंचिदसत्र्वस्सं अन्च चोरेर्हि मुसिदं ॥ ता उद्भ्ज्र्वाणमढवासिणं
केवलीनाणणिाउर्ण भअवन्तं नाणरासिं पुच्छिर्दु गमिस्सं* l
चेटः-( स्वगतं सद्दर्पम्) जैीवध रे चोरञ्अा ! जीवघ ! ॥ सुहपरिणामो भो-
दु तुम्हार्णे एस घावारो । ण हु एसा हअासा मुट्टत्तमेत्तंपि उचरमदि अम्हारिस-
सुजङ्गे अनुरज्यूते ! एतया चैरिकया एपोऽस्मट्टद्दे क॒ल्हो विप्रस॒तावितः । कुसुमि॒िके ! तत्क॒स्यापि
श्झानिनो मुखैनैतत् प्रकाशयिष्ये ! अस्ति अत्र `जीणाँद्यानमठे केवल्टीज्ञाननिपुणो ज्ञानराशिनर्गम
भगवान् । तत्प्रष्टुं गमिष्ट्यामि { जागरय मुद्भरकं यथा सोऽपि अनुचरो भवति ।
ङ्गरक । छरष्ठ ! शापरष मागरव ! पाद रटै दर दद्वो निोरल्पा नीलकण्ठो यदीर्म
`लायiत l
२ अहं जानामि एतस्य कृते कर्णजापम् !| मुद्भरक ! मुद्भरक ! जागृहि जागृहि | अानय चां
स्वास्वादितां कृत्वा मदेिराम् | {
३ घुटुसुमिपेतं ! गृहाण गृहाण भाजनानि |
४ वत्स मुद्ररक ! अहं त्वमपि तावद्भच्छाव', यावदकुसुमिका भाञ्जनानि प्रक्षाल्य अानयति !
५ अम्व ! किं पुनरन्यतः कुनोऽपि चलितासि | 、
६ मुद्भरक !न श्रुतं त्वयT अद्य अात्मनो गृहट्टटृत्तान्तम् | तत्रपटु चिरकालसश्चितसर्वस्वमद्य
चैौरैः मुपेित॒म् t त॒दुद्युानमठवासिनं ब्रैवलीज्ञान॒मिपुगं भगवन्र्द इान॒राईिं प्रष्टुं गभिष्यामेि ।
७* जीवत रे चौरक्T जीवत ! शुभपरिणामो भमतु युप्माकमेप व्यापारः | न स्त्रलु एपा



             

             

१२२ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
अणत्थपरंपराओो पत्थावअन्ती ।( प्रकाशं सखेदमिव ) हद्धो हद्धी
अत्ता किं ,एदं संचुत्तं ॥ ण तहा मं बाधेदि अत्थणासो जहा अज्जुअा वि
मुसिदक्ति पराहवो ॥ पा हु अग्गी केणवि दद्धो सुणीअदि । उमहचा दिव्वाहोणा
घणहाणी .l णत्थि पराहचो | तहा अ-
जार्णताण समक्खं णाञ्अरलोअाण मुसइ सव्वस्सं |
हेलाए अम्ह अत्ता कह चोरो अत्तिअासरिसो ॥ ८ ॥
कपट०-मोग्गरअ ! सव्वस्स पणासे को एस वकक्खरकालो पदि-
अारो दाव कोरदु' |
मुद्टूरकः--पदिअारं करेमि { ( अाकाशे लक्ष्यं यद्धृङ्ग ) हंहोः ‘लोअवाला
ण भविस्सध ण भविस्सध जं अत्ताए धम्मपराए परिमुसिदं वत्यु उपेक्खघ* ।
. कपट०-चेडा चेडा ! किं असंयद्धं मन्तेसिं ? ॥
चेटः-संवद्धं मन्तेमि ॥ दिट्टिअा एसा माअार्वंचिदसञ्अलभुअणा
अत्ता चोरेर्हि परिमुसिदाँ |
कपट०-( सक्रोधम् ) मोग्गरअ ! ण संवरसि अत्तणो मिञ्जुदुअारं मुहें' |
( इति चपेटेन ताडयति )
चेटः-( सवैलक्ष्यमपस्सृत्य ) अत्ता संबद्धे असंवद्धे वि कुप्पसि । ण तए
सह गमिस्सं* ॥
हताशा मुहूर्तमात्रमपि उपरमति अस्मादृञ्झः गृहननर॒य अनर्थपरम्पराः, प्रस्तावयन्ती । हा धिरु हा
भिम् अम्ब ! किमेतत् सं,त्तम् । न तथा मां ब॒ाधते अथैनाशो यया अार्याऽपि मुपिता इति पराभवः I
न स्लु अभिः फेनापि दुग्धः श्रूयते 1 अयना दैवाधीना धनहानिः l नास्ति पराभव. । तथा च-
ऽता२रलरं ममक्षं नाग्रग्ल्ठोकानां मुप्णाति सवैस्वम् I
हेलया अस्माकमम्वा कथय चीरः अम्बासदृशः ॥
१ मुद्ररक ! सर्वस्य प्रणाशे क एप वक्राक्षरकालः ! प्रतीकारः क्रियताम् !
२ प्रेतिकारं करोमि ! हंहो लोकपाला न भविष्यत न भविप्यत यदृम्चाया धमैपराया
वस्तु परिमुपितमुपेक्षघ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्वम् |
३ चेट चेट! किमसंपद्धं मन्त्रयसि 'ाँ |
४ संयद्धं मन्त्रयामि । दिप्टट्या एपा मायावश्चितसम्र्ञ्छमुवना अम्वा चौरैः परिमुपिता I
५ मुद्भरक ! न संवरसि अात्मनो मृत्युद्वारं मुरग्म् l
६ अम्ब ! सम्वद्धे असम्वद्धेऽपि कुष्प्यसि | न त्वयr सद गामिय्यामि t



             

             

हास्यचूडामणिः प्रहसनम् १२३
कपठ०--{ सानुकम्पमिव ) मोग्ग्गरअ ! मोग्गरअ ! एहि एहि दाव पाविदे

  • सत्र्वस्से मृयिष्टं मइरामहसवो माणइदच्वो* t ( इति हस्ते ग्रहीत्वा परिक्रामति )

चेटः-( समन्तादवलोक्य X अहो वसन्तावअभारमञ्डि दस्स ससिरीअत्तर्ण
॰उज्जाणस्स अत्ता पेच्छघ पेच्छध* |

  • मत्तो भुअंगोव्व समकस्वमेसो जं छप्पओो चुवइ एक्रमेर्क॥t

मूत्र ए॒दाञ्ञो हसन्ति वह्नीविडासिणीओो कुखुयुण्रेहिं ॥ ९ ॥
3-=
मृत्त॒ाओो रोलंवृविलारू॒िणीओ गाअन्ति गेअं मञ्अरद्धअस्स |
तं चैअ चित्ताणिलच्चालिदाओो एणच्चन्ति वर्छोओो लअघकमेर्णाँ l
कपट०-( निश्चस्य } मुग्गरअ ! एण मे दुक्खत्तहिअअाए पडिहाद्द
वसन्तो* |
चेटः-पा केवलं तुज्झ , (अङ्गुल्या निर्दिशन् ) एदाए त्रि' ॥ तहा अ--
एसा रोलंवसुण्णदाए तुन्हिका कुसुमभ्मूसणुम्मुका l
लविखज्वइ कुंदलञ्अा मुसिञ्अव्व वसन्तचोरेण ll १० ll
कपट०-मुग्गरअ ! गच्छ दाव णिारूवेहि इमम्मि मढम्मि किं कुणन्तो
सो भअओो चिट्टदि ॥ अर्ह उण इहय्येव चिट्टिस्सं* l
१ मुद्ररक मुद्ररक ! एहि एहि तावट्प्रापिते सर्वम्वे भूयिष्ट मदिरामहोत्सवो मानयितव्यः ॥
२ अहो वसन्तावतारमण्डितस्य सश्रीन्त्वमुद्यानस्य | अम्ब !प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व l
मच्तो मुजङ्ग इव समक्षमेप यत् पट्रपदश्चुम्बति एकमेम्रम्. ।
तेनेव एता हसन्ति वहीविलासिन्य. कुसुमोत्करैः ॥ ९ ॥
३ अमेि च--
मत्ता रोल्ठम्वविलासिन्य. गायन्ति गेयै मकरध्वज्नस्य !
तचेव चिन्यामिलचालित नृत्यन्ति बट्टद्यः लयक्रमेण |l; }
४ मुद्भरक ! न मे दु'रपार्तदृद्याया प्रतिभाति वसन्त. !
५ न केवलं तव, अस्या अपि | ¢
तय चे-~
एपा रोलम्वशून्यतया तृष्णीका कुमृमभूपणोन्मुक्ता ।
लक्ष्यते कुन्दलता मुपितेव वसन्तचौरेण {!
६ मुद्ररक! गच्छ तावन्निरूपय अस्मिन्मठे किं इकुर्वन् स भगवान् तिष्टति t अहं पुनरिहैव स्थास्ये।



             

             

“3२४ वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्कहेट्
( चेटस्तथा कृत्वोपगम्य)
चेटः-अत्ता दुवे केवि इघ मुंडिदमुंडा वाञ्अाकलर्ह कुणन्ति | ज एघक्रो
भणदि तं अवरोवि तस्स श्कए पडिभणादि | →
कपट०--मुग्गरअ ! सो भयवो सिस्स अज्झावअन्तो चिट्टदि l ता
इहययेव चिट्टम्ह याव से अज्झञ्अर्णां समप्पदि' l ( इति तया कुरुवः )
( ततः प्रविशति शिष्यमध्यापयन्भगवान्कौण्डिन्यः )
ज्ञानराशिः-अयि ! कंठगतौ श्लोकौ तवेमौ सवृत्तौ ? ।
शिष्यः-नाणरासे ! उअरगदाविमे संयुत्ताँ ।
ज्ञानराशेिः-( सक्रोधम्.) सूर्ख ! नामग्रहणेन मां व्याहरसि ।
शिष्यः-किं तुह नामग्गहणेण पार्व भोदि* ? |
ज्ञान०-धिङ्छूर्ख ! न गृह्यते गुरूणां नाम ।
शेिष्यः--ता कर्ध सेलार्ण पणाम गेन्हइ' ।
चाहं त्वया व्याहायेः l
शिष्यः-उअश्घ्ञ्झाअ ! उञ्अरगदाविमे संयुक्ता ते दुवेवि सिलोअा॥
सुष्णादु भर्वे* !
अालो॒ोष्फ़्य स॒र्वगात्राणि॒ विचटा॒र्प च पुनः पुनः ।
इदमेकं तु निप्पन्नं ध्येयो नारीजनः सदा ॥ ११ ॥
ज्ञान०-( सक्रोधम् ) धिङ्यूर्व ! वणविपययेण विप्लावितवानसि ।
१ व्मम्य ! ईद्वी कावपि छमत्र मुण्डितमुण्डी वाचाकलहं इफुर्वतः l यदेको भणति तदुपरोऽपि
तस्य कृते प्रतिभण्गति |
२ मुद्भरक ! स एव भगयान् शिष्यमध्यापयन् तिष्टति | तदिहैव तिष्ठावः याचत्सोऽष्ययनं
समपैयति |
३ इतानराशे ! उदरगताविमौ संवृत्तौ ।
४ किं तव नामग्रहणेन पापं भवति { !
५ तत्कर्थं शैलानां नाम गृह्यते ? I
६ उपाघ्याय ! उदरगताविमौ संदृत्तौ तौ द्वावपि श्लोकौ {



             

             

हास्यचूडामणिः प्रद्दसनम् १२५,
शिप्यः-ञ्उञ्अञ्झाअ ! कोस कुप्पसि { जारिसो तए पंडुरयण्णो
सिलोओो लिहिदो तारिसो मए पदिदो* । ( वृपीतलं दर्शयति )
ज्ञान०-Cवेिदस्य ) मूर्ख ! अक्षरान्पथात्वं कृनं तत्तायद्वितीयं पठ l
शिष्यः- नमस्ते पाण्ड़रैकाक्ष ! भमस्ते विश्वतापन ! !
नमस्तेऽस्तु मृदृयाकोश महापुरुयकृचैक ! ॥ १२ ॥
इान०-(सोधम्.) अाः क्षुद्र ! पुप्पपाण्डुराक्षं मामुपहससि ! ।
( इति हन्तुमुपन्मते ) (y
शिष्यः--( ससम्भ्रममपसृत्य ) कोस मं ताडेसि ? । एदे रखु हअासा उञ्अ-
ज्झाअा एण सहन्ति अत्तणो समहिअमेहाविसेसं सोसं ता गमिस्सं दावै !
३ान०-( स्वगतम् ) मर्मेज्ञोऽयम् ॥ सङ्गह एवास्य श्रेयान् | ( प्रकाशम् )
बत्स् कौण्डिन्य ! एह्येहि t
शिप्यः-~-( सोद्वेगम् } पा अागनिस्सं | चंडसीलो खु तुमं* !
ज्ञान०-कतैण्डिन्य ! अलमुद्धेगेनास्म्च्चण्डशीलतायाः । पशप-
नृपतिरखिललोकान्पालयत्यात्तश्दण्डः
सुखयति॒ि जगदर्कः स्वीकृतोध्प॒ास्व॒रू॒पः l
गुरुरपि कटुचेप्टः शास्नि शास्त्राणि शिप्यं
परिपातिहित्तभाजां भङ्गिरेवंविधैव t| १३ ॥
तदेहि पुनस्त्वां शुद्धमध्यापयामि I (इति समाश्वास्य पाठयति )
अालोक्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः |
इदमेकं तु निप्पन्नं ध्येयो मारायणः सदा ॥ १४ ॥
नमस्ते पुण्डरीकाक्ष ! नमस्ते विश्वभावन ! |
नमस्तेऽस्तु हृपोकेश ! महापुरुयपूवैज ! |॥ १९ |॥l
( शिष्यग्तथैव पठ ि)
ज्ञान०---( सक्रोधम् ) मूर्व ! एवं पठ ॥
१ उपाच्याय ' किं कुष्यसि' t यान्”2ाग्त्वया पाण्डुरवणों श्लौको लिरिपतस्तादृश यया पतिः
२ किं मा ताडयसि ' ! एते स्ळु इताशा उपाध्यीया न सहन्ते अात्मन- समधिकमेघावि-
शेप शिष्ठयम् [ नुद्भभिप्ठगामि तावन् ।
३ न अागमिष्यामेि । चन्ञ्इश्र्ठील रह्मलु त्दम् !



             

             

१२६ वत्सराजप्रणीतरूंपकसङ्कहे
→ → शिष्यः-{पुनख्य॒द॑ं पठति॒ि सनैिर्वेद्म्) उ॒अ॒ज्झाअ ! सुट्टु' कटुअक्खरं त॒ह
`एदं अभ॒ज्झऊर्ण ॥ ण अएदिण॒ किंपि प॒ठा॒वी॒ोअदि । ता मं केवलीर्विर्ज्ज अज्झार्वेसृ;
जहा मे जणस्स घणाई साहीणाइं होन्र्तिं |
ज्ञान०-(सजुगुष्सम्) मूखे ! धिक् त्वां
`वाध्यसे | अहो मोहः ! मूर्ख ! धिक् त्वां धिक् त्वाम् । भोगाकाङ्खया
मृगः पाशान्प्रायः परिहरति यत्नेन मृगायोः
प्रमादाद्वयानञ्डो भवति सहसा शोकविकलः |
अपे सुग्घो लो॒कः प्रकृतिविपूमान्हुन्त वि॒िप॒पा-
न्स्वयं कण्ठे पाशान्घटयतितरां हृट्टप्यतितराम् ॥ १६ |l
शिप्यः-अलहन्तो एवं मन्तेसि I ण अ तुमं जाणासि केवलीोविन्ञ्ाँ* ।
ज्ञान०-सूख ! अहमेव केवलीं जाने किन्तु न शुभावहेत्यवधीरिताt
दिव्ये शुद्धिकृता व्यलोफकथनाच्चीरेण तातो हतो
भ्राता मे विननाट्र् कालफणिना दघ्ट्रटो॒ नि॒घानं खनन ।
श्िं नातई भूीिं लूं :िः " !
शेष्यः--( विहस्य ) जाणिदं दाव तिपौरुसं तुम्हाणं नाणमाहप्पं । ता
जाणायेसु र्म तं अत्तणो संवलभूदं रहस्सं' l
ज्ञान०-( सस्मितम्) सूखै 1 सुखरोऽसि । नार्हसि केवलीशिप्यत्वम् ॥
शिष्यः-(साकूतं विहस्य ) उअज्झाअ ! किं किं सुहरत्तणेण मप तुह
पओास्सिँर्दे l
ज्ञान०-कौण्डिन्य ! त्यमस्माकमात्मैवासि । तदाकर्णय केवलीविदां
>
१ उपाध्याय ! सुष्ठु कट्टश्रं तवैतदध्ययनम् | न च एतेन किमपि ग्राघ्यते 1 तन्मां केवली-
विद्यामध्यापय, यया मे जनस्य धनानि स्पाचीनानि भवन्ति l
२ अलभमानः एवं मन्त्रयसि न च त्वं जानासि फेवलीविद्याम् ।
३ शातं तावत् त्रिपैौरुर्ष युष्माकं इतानमाहात्म्यम् l_तज्शापय मां तद्मात्मनो शम्वलभूर्वं रहस्यम्!
४ उपाप्याय ! किं किं मुरसरत्वेन मया तवं प्रश्कानिन्म् ! 、 →



             

             

हास्यचूट्टामणिः प्रहसनम् १२७¢
किं घाग्भिर्निकपो हि नः फलमिति स्याद्वृदृगर्वग्रहः
मृश्नेष्यूवि॒िलड्छुक्तृर्र्विरच॒ये॒न्न दूराद्दरेन्न॒िर्णैय॒मूर् ।
सिर्द्धं कार्यमवेक्ष्य निश्चितमिदं पृर्त्र् मयासीदिति॒
अपि च- " स्फारमुदीरयेदुपचरेत्कश्चिन्सृपा साक्षिणम् । १८ ॥
चिन्ताञ्चुम्यितचेतस॒ा नू रचितः प्रश्नः प्रश॒स्तृस्त्यपा
नृ सम्य॒गुपश्छुतिर्न भवता ज्ञाता ग्रहोनुं तदा |
त्वद्दीपेष्ण् फले भ्रमोऽयमभवद्विद्या हि नः केवलीो
कल्पान्तेऽपि न कम्पते जनमिति प्रत्याययेद्धश्चितम् ॥|ा १९ |
शिष्यः-उञ्अज्झाअ ! पुर्ड किंपि भोदि' ।
ज्ञान०-(नेपथ्याभिमुस्समक्लोक्य साशङ्कम् ) मूर्ख ! तिघ्ट निष्ठ →→r
नुचरा महिला काचिदितोऽभिवर्त्तते {| {कपु
( ततः प्रविशति कपटकैलिर्मुद्ररकश्च )
मुद्भरकः-अत्ता ! सृट्टु खुटु पाणगोद्वीजोग्गं ठैार्ण' l
कपट०--( सक्रोधम्) एटहि दाव तुन्द्दैिको | i
भवतु प्रगल्भामहे तायत् । ( प्रक्राशम्) कौण्डिन्य ! →
• व्रहमेवाहं मरणमथवा जीवितं वेद्मि जन्तोः
स्यामीोवाहं परल्ट्तधनं क्ष्मातलादुद्धरामि !
चौरैर्लुप्सं स्ययमिव घृतं यस्त्चहं प्रापयामि [!| २० ॥ ,
कपठ०--(श्रुरपा मद्दर्पम्X मुग्गरअ ! अाअण्णअ अाअण्गअ भअवदो
यञ्अणामयं | एहि तुरिदर्में ॥ ( इत्युपसर्पतः X *६
कपट्र०-~-भञ्अर्व ! पणमामि' I
१ उपाध्याय ! स्फुदं किमपि भवति !
२ अम्घ ! सुटु स्रठु पानगोष्टीयोग्यं स्यानम् |
३ एहि तावत्तूष्णीकः !
४ मुद्भरक ! मुद्भरक ! अाग्र्र्यय भगवतो वयनामृतम् | मटिटे त्वरितम्
५ भगवन् प्रप्ामामि | घiम् |



             

             

१२८ वत्सराजप्रणीर्तरूपकसद्वद्दे
मुद्टूरकः-अर्हपि पणमामि' l
ज्ञान०-उभयोर्भद्रमस्तु । अास्यताम् l
( उभाचुपविशतः )
कपट०-( सप्रश्रयम्) भअवं ! अन्ज्ञ मे रअणीए सुसिदं सव्वस्सं अ-
प्पावेदु भर्व' l
शिप्यः-( ससम्भ्रमम्) अाः! किं मन्तीञ्मदिlअम्च रयणीप मदं मोत्तूण
ण कर्हिपि गदो उअज्झाओो' l
कपट०-( कर्णौ पिधाय ससम्भ्रमम्.) सन्र्त पावं एणाणसत्तीोए चोरं मुणिा*
ऊण अप्पावेदुत्ति मए मंतिर्दे' l
ज्ञान०-( सस्मितम् ) कौण्डिन्य ! तिष्ठ तिष्ट | ( कपटकेलिं प्रति ) भद्रे !
अनुचितेयमस्माकमेर्वविघा विद्या l
कपट०-( सप्रश्रयम्.) `भञ्अर्वे करुगारससाअरे तुम्हे मोत्तूण को अन्नो
अम्हारिसस्स अत्थीोञ्अणस्स सरणं t पत्तो अ सो अत्थसंचओो तुम्हार्णां ययेव
साहीणो भविस्सदि' l
1 ज्ञानगाशिः-{ स्वग॒तं॒ सद्दयैम् ) स्वीकृतस्तावदस्माकमनया मनोरथः l त-
`थापि निरीहतामेवाभिनयामि
जानामि न गृह्णामि मम किं चिन्तयाऽनया l
अनङ्गीकार एवाऽयं दाभ्भिकानां महाफलः ll २' ll
• ( प्राशम्) कल्याणि॒ि_ ! त्वदभीष्टट्रैचु कृनकृत्या वपम्" कोपिडन्य !
अर्पय केवलीपुस्तकं, करोमि लाभालाभविनिश्चयम् l
शिष्यः-( पुस्तऋमुपनीय ) कीरदु दाव केवलोपुत्थञ्अपूअाँ l
-- ---------------- - " " " " " "" " " " '
१ अहमपि प्रणैमामि l
२ भगवन् । अद्य मे रजन्याँ मु'ितं सत्रैस्वमपैयतु भवान् |
३ . िमन्त्र्यने ! । अपृ रजुन् .ां मठ मुक्न्वा न छर्नृपि गत पाश्यायः !
४ शान्त पापम् | ज्ञानशक्त्या चोरं F**f *" इति मया मन्त्रितम् I
५ भगवन ! करुणारसम्ागारान् यु*मा*ट्-*त्रं" कोऽन्य अस्मादृशस्य अर्थिजनस्य शरणम्l
प्राप्तश्च सोऽśसश्चयो युष्नाकमे य स्वाधीनो भविrयति I
६ क्रियता तु!वत्केवलीपुग्तकपृना }



             

             

हास्यचूडामणिः प्तहसनम् १२९*
मुटूरकः-( सहसोत्थाय ) अाणेमि कुसुमाई' ॥
शिष्यः-भद्द ! सुवण्णेर्हि रञ्अणेर्हि वा केवलीपुत्थञ्अपूअा भोदि' I
( कपटकेलि: ज्ञानराशेर्मुखमीक्षतेX
ज्ञान०--( स्वगतं सपरितोपम्) अर्हति केवलीरहस्यशिष्यत्वं कौण्डिन्यः{
कपट०--अय्य! मुक्ग्नपक्खो य्येव कीरर्दु । (इत्यङ्गुलीयवेन पुस्तकं पूज्ञयति)
ज्ञानः-कौण्डिन्य ! गृहाण। दास्यसि विभज्य भिक्षुभ्यः ॥

  • शिष्यः-(स्वगतम्) हअास ! जाणेमितुमं । अहरेर्हि भणसि, ण हि-

अएणंाँ l (प्रफाशम् ) ज उअज्झाओो अापावेदि | ( इत्यङ्गुलीयकं गृह्वाति )
ज्ञान०-(पुस्तक्मुद्धाट्य)अये!ग्रहकुण्डलींतावदालिखामि । ( लिपनाभि-
नर्य कृत्वा )
यदि पश्ट्यति रविसृनुर्विशस्थानस्थितं व्यतीपातम् ।
यदि राहुः शकटभेदो स भवति केतुश्च मेपस्थः ॥ २३ ॥l
रविरङ्गारकलने भवति यदा पापवोक्ष्यमाणश्च |

  • अथैशरीराभावं प्रश्ने ब्रूयात्तदा नियतम् ॥ २४ ॥

न चायमिह योगः ॥ तदस्ति तावल्लाभो नष्टस्य वस्तुमः ।
कपट०-( सहर्पम् ) अय्यस्स पसाएणं t
शिष्यः-( सचमत्कारम् ) अहो 1 उञ्अज्झाअंस्स विज्ञामाहप्र्प [सअलाओो
वि सालिहोत्तग्गाहाओो कैठे किदाओो* 1
१ व्मानयामि कुमुमानि |
२ भद्र,!सुवर्णै रत्नै. वा फेवलीपुस्तकृपूज्ञा भवति ।
३ व्मायै! मुख्यपश्च यव क्रियताम् !
४ हताश ! जानामि त्वामधैरैर्भणसि न हृदयेन । यदुपाध्यायं अाझापयति ।
५ अायैस्य प्रसादेन ;
६ अक्षे उपाध्यायस्य द्यिामाहात्म्यम् । सकला अपि ईलिद्दोनगायाः ऋष्ठे छनाः।
१७



             

             

१३० वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
ज्ञान०-कौण्डिन्य ! इतश्चेतो गत्वा त्वमुपश्श्रुतिमानय'l
शिष्यः-( निष्प्क्रम्य पुनः प्रविश्य ) खञ्अं जाहि रे चेडा खयं जाहि' l
मुहूरकः-( ससंरम्भमुत्थाय ) अाः ! कीस रे खमणञ्अा ! मं अघोससि?'
चिट्ट चिट्ट तुहय्येच मुंडेण केवलीपुत्थञ्अपूअं करेमि' ! ' •
शिष्यः-( सभयम्) अव्वह्मण्र्ण अव्वह्मण्र्ण l उवस्स्उदी ख्छ॒ मप 'स"
अाणोदा । ण हु ण हु तुमं अक्कोसेमि' l * →
कपट०--मुग्गरञ्अा ! ण संवरसि अत्तणो मिच्डदुअारं छर्ह' l
. ज्ञान०-सौम्य ! तिष्ठ तिष्ठ नापमाक्रोशः । उपश्ठुतिरियम् l तत्त्वमेवै-
दानीोमुपश्श्रुर्ति गृहीत्वा समागच्छ् !
' मुद्भरकः-र्घचेसि रे र्वचेसिं l
ज्ञान०-(साशङ्कमिव ) अाः! किं प्रलपसि ? l
मुद्रकः-अय्य ! एर्थ मएँ अाअण्णिर्दे' !
ज्ञान०-( छिस्वनाभिनर्ये कृत्वा ) कौण्डिन्य ! यकवर्गाँयोऽयं'यकारः l
शिष्यः-अर्ह उण सवग्गीयं जाणेमि' l
३*ं!मोमाक्रोशसि '! । तिष्ट ति॒िछ॒ तैटैव मुद्धैन॒ ऐर्छीपुत्तपूं!ि
१ अन्नह्मण्यमन्रह्मप्यम् l उपश्चु*ि रनुलु मया एपा छानीता 1 न एपळु न रपळु त्वामा*
श्घोशामि l →
४ मुद्ररक । न संवरसि अात्मनो य्ट्युद्वारं युवम्'
५ वश्चयसि रे घभ्वयसि l
६ अायै ! एवं मयाऽऽकर्णिदम्l
७ अहं पुनः सवर्गाँयं जानामि l
८ यावत्यः लिखितुं पारयसि I



             

             

हास्यचूड़ामणिः प्रहसनम् १३१
ज्ञान०-त्रयोदश तावत् l अथ त्रयोदशभिः पञ्चभिश्च द्वार्विशतिः |
शिष्यः-णहि णहि र्विसदी भोदि' ॥
कृपट०-र्ण अट्टारह् होन्त् ि। विहावेदु अय्यो' ।
’ ज्ञानः-( स्वगतं पेिमाश्य ) अये गणितदुर्विदग्घेयं, तद्यथा तथा तावत्स-
मापयुामि ॥ ( प्रकाशम्) भद्रे ! अन्य एवापमस्मदीयो'गणनासम्प्रदायः,तदावेदप
तावद्दृहजननामानि l
(मुद्भेरकः कपटकेलिमदनसुन्दरीमुद्भरकक्रेोकिछपrरावत्कुसुमिका इत्यादि नामानि लेपयतेि )
ज्ञान०-{ छिस्सित्वा स्वगतम्) कपदकेलिः सुष्टुचौर्येण शङ्कनीयेति प्रथम-
मेयरेदरहृत्' ' तदेन्रमेश्च क्रथयमि ! { गण्द्विाfrन्यें छत्T प्रक्रशय् X कपटकेलि-
स्तावत्कृतच्चौर्या प्रतिभासते ।

  • • * मुटूरकः-( ठवैर्विहस्य सहपैम्) साहु अय्येण जाणिदं ॥ सई य्येव एसंा

मुसदि अम्ह घरं* |
( कपटकेलिः सस्मितं काक्षेण वारयति )
ज्ञान०-~-( विभाव्य स्वगतं सवैछक्ष्यम्) अनेनान्योन्यहासानुभावेन इय-
ििििीिप्!िि?ः
स्याः कल सुता मदनसृन्दरी कलाकरण्डकैकाग्रहृदया l ताविमौ तद्ध-
िि{ाईं
, वार्य ) भद्रे ! निश्चितश्चौरस्त्वन्न॒ामघेर्पं च संवरणार्थमुदाहृतम् । प्रयातु भवनं

  • भवतो । सुनिभृतमेव याचनीयौ कोकिलपारावतौ ।

कपट०-( प्रकाशं सद्दर्पम्X अणुमण्णदु मं अय्यो* !
इन०-भद्रे ! साधयतु 'भवंर्तो l यतश्च वस्तु लव्धव्यं, न तस्मै रोपा-
येितव्यं l
( कपदकेलिर्मुद्भरकेण सह निष्क्रान्ता )
शिष्यः-(अङ्गुलीयम्मुपनीय ) अलंकरेदु अज्जो एदिणा अत्ताणयं' |
१ नहि नहि र्विशातिर्भवति | →
२ ननु अष्टादश भवन्ति | विभावयतु अार्यः |
३ साधु अार्येण छातम् । स्वयमेव एपा मुष्णातेि अस्माकं गृहम् |
४ अनुमन्यतां मामार्यः {
५ अलङ्करोतु अार्यः एतेनात्मानम् }



             

             

१३२ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
३ॉन०-(सोद्वेगमिव ) कौण्डिन्य ! कस्नवायं मोहः | पश्यं रे पश्य-
जरासृत्युव्याधिव्यसनघटनैकाग्रहृदयो
विपर्यासं यस्याः प्रगुणयति कालः प्रतिकलम् ।
तनौ तस्यामस्यामलमलमलङ्कारघटनं
ज्घलद्धह्वौ गेहे रचयति चतुप्कानि फनमः ॥ २९॥
शिप्यः-( विहस्य ) उअज्झाअ ! तुहय्येव अहं सिस्सो | किं मं पच्चा-
एसि | गेन्ह दाव* |
( इाानराशिरङ्गुलीयकं परिदधाति )
शिष्यः-( साकूतं fभहस्य अञ्जलिं वंद्वीं ) भञ्अघं अगुलीय ! णमो दे ! धिरो
होहि इहय्येव उअज्झाअहत्थम्र्मि |
ज्ञानः-( सठोधमिव ) अाः पाप ! असत्प्रलापवाचाल ! विस्मृतान्येव
मे व्यसनानि ( स्मृतिमभिनीय सचमत्कारम्) कीणिडन्य ! स्मारितोऽस्मि त्वद्धच्यनेन
कलाकरण्डकयूतकारप्रार्थनाम् l सहि द्यूते विध्वस्तसर्वैस्यो मदीयमन्त्रप्रभाया-
द्विजपमाकाङ्कति ॥ अस्ति.तस्यास्मासु यहुट्टधा प्रत्यपः | तदेहि मन्त्रजपयोग्यं
विजनं प्रदेशमाश्रयावः | दुर्यारगणिकाद्विप्रच्यारमिदमुद्यानम् ।
शिप्यः-ता इदो इदो एदु उअज्झाओो' |
( इति निष्ठान्ौ )
प्रथमोऽश्ङ्कः
( ततः प्रविशति मन्त्रजपपरायणो इाानराशिः ािप्यश्च )
शिप्यः-उञ्अज्ट्राञ्अ ! यहुलो तप्ट् कदो र्मनजाओो l जाणे जिदंप्येय
कलाफरंटअभंजूदभरेण ण ष्टु दे विलंविदपहrओो मन्तो l त एहि उज्झाणं य्येय
गच्छम्ह । श्टज्झन्ति मे मज्झेन्हर्चद्देण चदंसृतेएण अंगाइं' ॥
ज्ञान०-{ जपं विश्ाय ) एयमेवैतत् !
१ छपाम्याय ! वैवाहं शिध्यः । म्रैि मां प्रत्यायसि ! गृहा ताय' 1
२ भगन् अद्भब्ठीय ! नमस्ते । स्यिरो भ इदैव ठग्ाव्यायदस्ते I
३ सदेित इठ् एतु उपाप्यायः I * .
४ टाप्यय ! पट्टटस्त्त्रयr कृदो मन्प्रमापः । श्जाने मितमेप पचटाश्घ्रण्डग्र्यूाश्रेणा। न स्ग्ट्ठ
ते iछन्प्रिभायो मन्त्रः | तद्देहि दृद्यानमेव माय्ध्iयः t दस्ग िमें मप्याहच्पग्डेन *पण्इाँg*
तेझा भद्भानि 1



             

             

हास्यचूड़ामणिः प्रहसनम् १३३
मैहिरोऽयं महःपूरः क्रूरः खलु इवोत्कटः ॥
प्रतिकर्तुं परं शक्यः सुस्निग्धैः शास्त्रिसज्ज्ञनैः ॥ १ ॥
तदेहि गच्छावः | ( इति निष्क्रामतः ) ;
शिष्यः--एदं उद्भ्न्वार्ण । पविसदु भर्व' । ( प्रवेन्नं नाटयत्ः )
• शिष्यः-( कतिचित्पदानि दत्वाऽप्रतोऽवलोक्य ) उञ्अज्झाअ ! पेच्छ पेच्छ t
इध माधवोर्मडवे अव्भुदा कावि इत्थिञ्अा उअज्झाञ्उव्व इझाणपराअणा
चिट्टदि t अवरावि एदाए पासम्मि देवञ्अापूअत्थं चन्दप्णाकुसुमाई उव्वहन्तीो
चिट्टदि' ।
ज्ञान०-कौण्डिन्य! तदिहैव रत्ताशोकनले उपविशावः 1 किं माधवी-
मण्डपेन | ( इछ्युपविशत. )
शेिष्यः--( विभाव्य स्वगतं साश्चर्योपहासम्)अहो ! उञ्अज्झाओो अहो! उअ-
ज्झाओो । सुट्टु खु एसा इहट्टिदेण पुलोईअदि' ।
( ततः प्रवेिशाति यथानिर्द्दिष्टr मद्नसुन्दरी चेटी च )
ज्ञान०-( विलीवय स्वगतम् ) अहो ! रूपसम्पदस्याः ॥
तथाहि-
लावण्यर्वोचिनिचयैस्तरलायताक्षो
प्रक्षाल्य निष्ठुरविवेकदुरक्षराणि ॥
कन्दर्पदैवतमिर्ये सहसोपदेश-
माविष्करोति हृट्टदि संयमिनो मभापि ॥ २ ॥
चेटी--भट्टिणि ! एँदं रयु तुह अंगपसंगमलहन्तं पिव पच्चाअइ सिप्पि-
अभासमप्पिदं हरिअंदर्ण एसा उप्ण चिरसमागञ्अावि तए असंभाविज्जमाणा
१ एतदुद्यानं प्रविशतु भमान् {
२ उपाव्याय ! प्रेक्षस्व प्रेश्क्षस्व | अत्र माथवीमण्डपे अद्भुत्ता कापेि स्री उपाध्याय इव ध्यानप-
रायणातिष्टति } अपराऽपि एतस्या पार्श्वे देवतापूजाथै च चन्दृनकुसुमानि उद्वहन्ती तिष्टति |
३ अहो उपाध्याय' अहो उपाध्यायः । सुटु रसलु एपा इहस्थितेन प्रलोक्यते |
४ भट्टेिनि! एतत्सञ्छ् त{ाङ्गप्रसङ्गमलभमानमिव प्रतीयते शुक्तिकासमर्पितं हरिचन्दनम् । एपा
पुनश्धिरसमागताञ्जभि त्वया अ॒सम्भाव्यमाना उपालभत इप त्वां परिमलमिलद्रोलम्वनिउरन्वमुरपरि-



             

             


१३४ वत्सराजप्रणीतस्रूपकसंग्रहे
पि करकमलकलिदं वञ्अणपरिउँवणाविलं व णोसर्ह पिव किलम्मदि तंवोलं ।
ता को एस यसंतावञ्अारपहरिसावसरमिम दे हिअञ्अक्खेओो !
मदनसुन्दरी-( अनाकर्णितकेन दीधैमुष्णं च निःश्वस्य संस्कृवमाश्रित्य )
धिङ्मृत्योरसमथैतां स्मरशरैर्विद्धाऽपि जीोवाम्यहम् ॥ ३ ॥
ज्ञान०-कौण्डिन्य !किमस्माकमिह निस्सङ्गानाम् ? ॥ तदेहि गच्छावः ।
कौण्डिन्यः-उञ्अज्झाअ ! चिट्ट चिट्ट । तुह दुरज्झञ्अणदूमिदा सीअला-
अन्ति कण्णा एदार्ण महुरालावेर्हि' l
ज्ञान०-{ स्वगतम् ) ममापि । (प्रफाशम्) कौण्डिन्य ! चित्रकरवेश्या-
लापलालसो यदध्ययनादुद्विजसे l
( चेटी भट्टिनीत्यादि पुनः पठति { मद्नमुन्दरी तथैव चिन्तां नाटयति )
चेटी-( इस्ते गृहीत्या ) भट्टिणि मञ्अणसुंदरि ! किं उण तुमं अमंगलं
घाहरसि ण पडिच्छसि णेवच्छलर्चिछ ? । किं एञ्अारिसय्येव कलाकरंडअं
पेच्छिहिसि |
मदन०-( चमत्कृत्य सद्दर्पम् ) सहि ! कर्हि सो जूदअरो* 1
चेटी-भष्द्विणि ! सो खु णिन्विदसञ्अलजदअरदविणो मपणुन्वाणे तए
सह पाणगोट्टीमहूसर्वं माणइस्सदि । सोवि तए पेसिदो अाहरण|करंडओो वारि-
ता नवमलिफा t एतद्दपि फरफमलफलितं वदनपरिचुम्यानपनाविलमेिव निसहमिव ठाम्यति ताम्वृलम्
तत्क एप वसन्तावतारप्रद्दर्षावसरे ते हृदयश्ोभ:?
१ उपाध्याय ! तिष्ट तिष्ट | तव दुरध्ययनदूर्नौ शीतलायतः कर्णाँ एतयोः मधुरालापैः ।
२ भट्टिनि मदनसुन्दुरेि ! र्क् िपुनस्त्वमङ्गलं व्याहरसि ? , न प्रतीच्छसि नेपथ्यल्ठ्ञ्क्ष्मीम् !
भेितादृश्येव कलाकरण्डकं प्रेक्षिष्यसे 'ाँ !
३ सरिप ! युत्र स द्यूतकरः ? I
४ भट्टिनि ! स रपलुनिजैितसऋलगृत॒श्करद्रविगो मदनोद्याने त्वया सह पानगोष्टीमहोत्समं
मानयिन्यति | सोऽपि त्वया प्रेपित अाभरणकरण्इकः अम्घायाः कपटयेल्याः पार्श्वप्रेपित इति मम
मदोद्यानपालेन श्रावितम् |



             

             

हास्यचूड़ामणिः प्रहसनम् १३५
मदन०-(सोत्कण्ठमुत्
चेटीं समालिङ्गति ) मुत्याय ) पिअसहि ! एहि एहि अार्लिगसु ईर्म | ( इति
शिष्यः-उअज्झाञ्भ ! डज्झञ्उ →
४ → ज्झञ्उ एस ऊम्हाणाँ तओो पेच्छ' पेच्छ
धण्णात्तर्ण जा मञ्अणसुंदरीए समार्लिग्ज्विदि' | च्छ' पेच्छ एदाए
、 ज्ञान०-( स्वगतं सोत्कण्ठम्) सम्यगाह कौण्डिन्यः →
, रेरे किं प्रलपसि । अाः पाप ! िि'ि:प
(इति क्रमण्टछ्ट्दकमादातुमिच्छति )
शिष्यः-किं अञ्अारणं कमंडलुजलं पवाहेसि ॥ केिलम्मिहसि मज्झण्ह
तण्हाए जाणेमि तुह पहावं श्s ॥ 2* →
ज्ञान०-मूर्ख l कपटकैलिधनप्रत्यावृर्त्ति युङ्कापि न प्रत्येपि ॥
-ि3ष्ट्रंंंंंंंंंंं!
०----( सीत्सुक्यम्) ता एहि तर्हि
अरं' | एहि तर्हि य्येव गडुट्टअ पडिवालेम्ह जूद-
( इत्युत्याय चेटीं हप्ते गृहीत्वापरिनामति )
शिष्यः-मुंच दाव'वाअाकलहं । पेच्छ पेच्छ गच्छदि एसाँ t
अङ्गानि मे प्रसभमेप तथा तथैव
→、
क्रोडेोफरोत्यहह 1 दुर्विपहः प्रतापः ॥ ४ ॥
सि!ि:एट्टैिर्दि अर्र्!ि
२ उपाध्याय ! दह्यतु एतदस्माकठं तपः | प्रेश्चस्वप्रे →
तपः | प्रेश्चस्व प्रेक्षस्व एतस्या धन्यत्वं यन्मदनसुन्दय समा-
३ क्रिमकारणं कमण्डलुजलं प्रवाहयसि ? | छमिष्यसि मध्याह्नतृष्य्ाया, जानामि तव प्रभावम्
४ कपट्छेल्या श्चोरितमिति स्वया प्रथममेव प्रत्यायितोऽस्मि | 9 नं ||
५ तदेद्दि तत्रैप गत्वा प्रतिपालयाम द्यूतकारम् !
६ मुश्च ताक्रद्वाच्याकलहम् प्रेक्षस्व प्रेश्झस्व गच्छति एपा |



             

             

१३६ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे'
, शिष्यः--वञ्जृज्झ्ठा॒अ ! तुमं व दुव्विसहतिव्वतेऒो दि॒िणण॒ाहो ! ता॒ एहि
एदं य्येय माहवीमुंडवं पविस॒म्ह । इहुग्र्येव॒ इ॒ाणघटा॒रणादिअं भूवि॒िस्सदि॒' '
ज्ञान०-( स्वगतं सहर्षेत्किण्ठम् ) चिरं जीवतु मे वत्सः l कौण्डिन्येन हृद्भ-
तमभिहितम् | ( प्रकाशम् ) यथा रोचते वत्साय | ( उर्भौ प्रवेशं नाटयतः) !
(स्यगतं सोत्फण्ठं विभाव्य ) अये इयं सा वेदिका मदनसुन्दरीपरिरम्भस-
म्भाविता ॥ तदेतामधिशाये तावत् | ( इति विग्रार्म नाटयति )
शिष्यः-इह जहिच्छं कुणदु उअज्झाओो झाणधारणादिअं* ।
ज्ञान०-( सान्तस्तापः स्वगतम् ) कुतोममैतदिदानीम् । तथाहि-
समेघन्ते श्घासाः छक् नु पवनसरोधनविघे-
यैचस्तन्नामैव स्पृशति सततं घकास्ति स जपः |
तया ग्रस्तं चित्तं घचिदपि ययौ कैटभरिपु-
दैदी दीक्षामन्यां मम कुसुमचापोऽद्य भगवान् ॥ ९ ॥
प्रगल्भते च ममायं सवर्ङ्गोणः सन्तापस्तदेमामेव शोतलां वेदिकां वि-
लुण्ठनैः सम्भावयामि ( इति तया करोति )
शिष्यः-( ससम्भ्रममिव ) किं उण उअज्झाओो एर्व पलोट्टदि' ! ।
ज्ञान०-( ससंवरणम् ) वत्स ! कौण्डिन्य ! वाधन्ते ममाङ्गानि घोरेण
जञ्वरेणा |
शिष्यः-( स्पर्शमभिनीय ) अहो दे दारुणो जरो l र्ण जाणसिय्येव ज-
विअारणमन्तं ता कोस किलिम्मसिं' ?
ज्ञान०-( स्वगतं विमृश्य ) अये म॒दनसुन्दरीविरद्दज्वरातुरस्य तद्धशी-
करणमन्त्रप्रयोगा एव मे शरणम्I मुखरश्ष्प्र॒ियराश्क्षसाघ्रातस्य क मे दूत्य॒ादे॒र॒भ्यु-
पायस्तदेर्वं तावत्॥ ( प्रकाशम् ) वत्स कौण्डिन्य ! । सम्प॒गनुस्मारितोऽस्मि ।
तदानप लिखनोपकरणानि, पथा ज्यरजित्यरं मन्टयीजं विरचयामि I
१ उपाध्याय ! त्वमिव दुर्विपहतीत्रतेजाः दिननायः । तदेहि एनमेव माधवीमण्डपं प्रवि-
शावः | इहैव घ्यानधारणादिकं भविष्यति !
२ इह ययेच्छं करोतु उपाध्यायः ध्यानधारणादिकम् l
३ किं पुन उपाध्याय श्एव प्रट्छुठति |
४ अदो ते दारुणो ज्वरः ! ननु जानास्यैव ज्त्ररवितारणमन्त्रम् l तत्कथं ष्ठाम्यसि ? !



             

             

हास्यचूड़ामणिः प्रहसनम्. १३७
शिष्यः-{ नेिष्न्न्य पुनः प्रविश्य ) एदाडं उवञ्अरणाई t अालिहदु उअ-
ज्झऔो |
ज्ञान्०-{भूर्जत्वचमाद्वाय यशीक्ररणुमन्त्रमा॒ख्ठिख्य सु॑gत्य) चत्स कौण्द्धिन्य !
चन्दनपङ्कगोलेन वीजवत्कृत्वैनमानय यथीं परिधाय विज्वरो भवामि |
शिष्यः-( लिरिततमादाय परिक्रम्य ) अये पेच्छामि दाव किं 'इध औालि-
हिदत्ति ॥ (दन्मोन्य,3ाचयित्वा सरििमतर्स् ) अये मन्ताणन्तरं मदनसुंदरी मे वशीोभ-
चत्विति लिहिदं l ता णइदं सहिस्सं l अर्हपि मञ्अणसुदरीसमागमासाए जीविदं
धारेमि | ता एवं दाव ] ( उन्मृन्य कपटकेलिर्मे वशीभवत्विति समालिख्य तथैव संवृत्य चन्दन-
पङ्कन वीजवत्कृत्वा पुनः प्रविश्य ) घारेदु एदं उञ्अज्झाऔो ।
(ज्ञान्नराटिा बीजमादाय नाटयेन परिदधाति X
शिष्यः-( सह्र्पाश्चर्यमिव ) कधं मुष्टुत्तमेत्तेय्येव जरविमुको व्य उअज्झा-
अो लक्खीअदि' ॥
इान०-( स्वगतम् ) बहुधानुभूतसद्यस्कफलोऽयं मन्त्रः ॥ प्रत्यासन्नश्चायं
विपविपमशीलः शिप्यः ॥ तदेर्व तावत् ॥ ( प्रकाशम् ) चत्स कौण्डिन्य ! कृतो
मन्त्रप्रयोगः { तदिदानीं ज्वरविजयिनीं भगयतोऽभ्यर्चनां चिकीपमि |{ तदा-
नीोयन्तां विविधवर्णसौरभ्ययैभवानि कुसुमानि '
शिष्यः-ञ्ज्तं उअज्झाओो अाणवेदि | ( इति निष्क्म्य स्वगतम् ) जाणिदो
प्र्येच मये उअज्झाओो ता किं मे कुसुमेर्हि { एदं य्येव चलदलतरुसिहरं अारु-
हिअ णिारूपमि सव्वं* | ( इति तथा करोति )
ज्ञान०-(पुरोऽवलोक्य सद्दर्षम् ) अहह ! फलितं मन्त्रप्रभायेन पदियं
गृहोतकृसुमताम्बूलादिप्राभृतका कपटकेलिर्मदनसुन्दरीदूत्येऽघ्र समागच्छति |
१ एतानि उपकरणानि अाछिखतु उपाध्यायः !
२ अये प्रेक्षे तावत्किमप्रrलिरिप्रतमिति ! अये ! मन्त्रानन्तरं मदनसुन्दरी मे वशीभवरििवति
लिरिनतम् । तनेदं सद्दिग्ये । व्झद्दमपि मद्नसुन्दरीस्रमागमाशया जीवेितं धाएयामि । तदेवं तावन् !
धारयतु एतदुपाश्याय. !
३ कर्थ मुदूर्तमाने एव ज्वरविमुच्क इव उपाध्यायो लक्ष्यते ।
४ यद्धृण्श्यTय अrrप्रfत ') ज्ञ]ान॒ ए म्यT उपाध्यJग्र; } तर्तिक में युयुमै, ) म्ग्र्न्दै
शेरसरमारुह्म निरूपयामि सवैम् । शैव' चलठञ्-
१«



             

             

→_→
यथ →7→ 1Y→ → [ यकपटकेलि
→ →→ ; ९
8 प्रामृत•
9 1 → 1 |
३ान०- मदिरारसोन्निद्रितस्मर
द्वि ',ि ताॉीिजपामैि
→ ||
→ ) एण हु एण िि'
हूंई विलाणिषसापणपृण सुहिदा पिहुलत्तणं पत्ता षै"!
ज्ञान०-( स्वगतं सोपहासम् ) अहो ! धाष्टर्वं वृद्धायाः '-
युज्यत
एवैतत् |
चातोत्फुछनया →
औं घहुन्ति कुचयोवैश्क्षःस्थलोछासनैः
पुत्रशािँ|ाााािं
कपट--"शैँसोत्कण्ठम् हः परिणतौ कोप्येप दुयाँपि →" →
C → 89 १ → पताम्
अङ्गाइं” l ) सुहअ ! मुश्चसु कसाञ्अंश्घरं l मैरि
ज्ञान०--{ स्व॒ात॒म्) अ॒हो ! विकारातिशयो॒ वृद्धाया 5,1 →
संहूिँ ष्ष्येसूं' 8 | अथचि-
(भििाँ न दक्षेिययवइदव' ७ '
विविघरसूचिलासोल्लासिनि॒िःसीमपूङ्कः
प्रचयनियतपातं दूरतस्तं नमामि
१ सुभग ! तल्लव्धं गतं वस्सु l
पृ, हृदयं →
मुरित्'ााि ििाँ'ानीप्ािच्=
मि:ि सा I अइं .*5
!पावाईिरैिचन्दनेनाङ्गानि सादेन

  • 4 :!




             

             

हस्यिचूइामणिः प्रहसनम्, १३९
अहमिह सुखमेम्ब ! त्यत्तविभ्रंशशङ्कः
पथि नियभपराणां नीोरसे सश्चरामि ॥ ८ ॥
कपट०-( सोपहासम् ) सुहअ ! णाअरोसि जाणसि परिहसिर्दु, जं मं
अम्वेक्ति घाहरसि | ण उण जाणसि भाञ्अघदार्ण रहस्सं } ण सुदो तए
स स्सिलोओो
भगवान्र् कुरुते नित्यं यः कन्दर्पनिपेवणम् !
सुतरां प्रीयते तस्य कन्दर्पजन्मको हरिः ॥ ९ ॥
ण उण अर्ह जापेो केच्तीअाओो भाञ्अवदाणं विसीओो णिअसुरअसत्थ-
रोसीसअम्मि मये दिण्णाऔो {
ज्ञान०-( सक्रोधम् ) अाः पापे ! पतिप्यसि भागवतदर्शनदूपणपङ्केन ।
कपट०--( विहस्य ) सुहअ ! पा णिवडिस्सं l एसो मे अालम्यणमत्थि
तुह दैडो*। ( इति दण्डं स्पृशति )
ज्ञान०-अाःपातकिनि 1मा स्ष्टश्श मा स्पृश l ल्वग्पि यमदण्डोऽपं दण्टः॥
( इति दुण्डमाच्छिद्य हन्तुमुपक्रमते )
कपट०-( सत्वरमपसृत्य ) रेरे पणट्टभञ्अव ! ण मे एत्थ कोकिलपारावद
तेण मं अणार्ह च ताडेस्ािँ ॥'
( तत. प्रविशतः संरव्धौ कोक्लिपाराचर्तेौ )
पारवतः-कोकिलअा ! कर्हिपि इध उज्नाणे सो णट्टभञ्अवभो पुली-
ईअदि, जो अम्ह चोरिअाकलहमुप्पादेदि* ॥
ज्ञान०-(पुरोऽवलोक्य सभयम्) अम्य ! त्वमेवात्र शरणं मे ।
कपठ०--( सक्रोधम् ) अज्जवि मं अंवित्ति वाहरसिं ? ।
१ सुभग ! नागरोऽसि जानासि पग्हिसितुं यन्मामम्वेति व्याहरमि ।ने पुनस्ल्वं जनिामि
भागपतानां रहस्र्यम् 1न श्रुतस्त्वयास इलोकःt न पुनरहं जाने क्रियत्यः भागवतानांत्रिंशत्यो निजमु-
रतस्रस्तरोच्छीर्पके मया दत्ता |
२ सुमग ! न निपतिष्यामि | एप मे अालस्यनमस्ति तव द्ण्डः |
३ रेरे नष्टभगवन् ! न मे अत्र कोक्लिपारावतौ येन मामनाथामिव ताडयसि !
४ कोकिलक ! स कुत्रापि इहोद्याने नष्टभगनान् प्रलोक्यतेयोऽग्माकंचौरिकाकलहयुत्पादयति [
५ अद्यापि मामन्वेति व्याद्दरसि ? । →



             

             

१४० वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्कहे
ज्ञान०-( सप्रश्रयम् ) सुन्दरि ! करिष्यसि मे प्राणरक्षाँ, त्वदायत्तोऽहम्
कपट०-ता समाहिदंभेण चिट्टदु भञ्अवं' ।
( ज्ञानराशिः तथा करोति )
कोकिलः-(पुरो निरूप्य सद्दर्पम्)पारावञ्जा!पेच्छ पेच्छ एसो सो भवओो
पासट्टिदाए अत्ताए उञ्अासिज्जमाणो चिट्टदि ता एहि उञ्असप्पम्हं |
उभौ-( उपसृत्य ससंरम्भमुषैःकारम् ) अत्ते ! किं इध तुर्म' ? ।
कपट०--( सनिर्मूतंस्वरं हस्तसंज्ञया-वारयन्ती ) कोकिलञ्अा ! णिहुअं
मा भोदु समाहिर्भगो भअवदो* ! णिहुअं चिट्टघ l
कोकिलः-अत्ते ! एसो खु मे तिव्वमहरावेञ्अविहलोव्व पडिहाअदि
ज णिमोलिअच्छो घुम्मदि । (पारावतं काक्षेणै वीश्य ) तुमं वा कर्घ मन्नेसिं ।
पारावतः-कोकिलञ्अा ! एर्वे एणेदं । ता एहि एसो दीहिअाजलम्मि
मन्नीोअदि* ( इति तथोपक्रमेते )
कपट०-( ससम्भ्रमम् ) अाः किं एदं ! चिट्टघ चिट्टध रे चिट्टघ । मा
जलणाम्मि इपर्धं l 9, 5?*
कोकिलः-अच्ते ! जह एसो जलणो ता किन्न एदं णिर्च चिञ्अ उच्छंग-
अन्तीो डज्झसि तुमं* ॥ ( इति प्रस्रभं मारयतःX • !
( ज्ञानराशिः सहुङ्कारं शिरो वलयति )
पारावतः-कोंकिलअा ! पिच्छिलवालो ण एस घरिढुं पारीअदि' ।
१ तत्समाधिदम्भेन तिष्टतु भगावान्.l {
२ पारावत ! प्रेक्षत्व प्रेश्क्षत्व एप स भगवान्.पार्श्वस्यितयं अम्बया उपास्यमानस्तिष्टति । तदे•
हि उपसर्पावः I
३ अम्घ ! कृिमन त्वम् { I →
४ कोकिलकं ! निमृतं तिष्टत l मा भवतु समाधिमङ्गः भगवतः l
५ अम्व ! एप रपलुमे मदिरावेगविह्नल इव प्रतिमाति यन्निर्मीलिवाश्क्षेो घृर्णते । त्र्वं वा कथं
मन्यसे ? |
६ कलिक ! एवं न्विदम् ! तदेद्दि एप दीर्घेिम्ाजले मञ्यते I
७ अाः ! क्रिमेतन्१ ! तिष्टत तिष्टव रे तिष्टत्_|l मा ञ्चन्छ्ने झम्पत् l ०
८ अम्य ! यदेि एप ज्वठनस्तर्देिक नैतं न्नित्यमेर्वेोत्सङ्गयन्ी दह्यसे त्वम्{ !
९ ोन्लिम् ! पिच्छिलवालो न एप धर्तुं पार्यते I →*



             

             

हास्यचूडामणिः प्रहसनम् १४१
कोकेिलः-पारावञ्अा ! तुमं हत्थेसु अर्ह पएिसु घारेमि' ॥ (इति तपा
कुरुतः ) →
पारावतः-(वाहुतो वीर्ज छित्वा इस्ते गृद्दन्नङ्गलीयकं प्रत्यभिज्ञाय ) कोकिलञ्अाl
विइण्णं' l .
कोकिलः--( सोपहासम् ) साहु अत्ते ! साहु । सव्वस्सं एअस्स समप्पे-
दि चोरिअाकलंकं उण अम्ह मत्ये अरोवेदि'1(उभैौ चालयतः)
ज्ञान०-(साक्रन्दम्) कौण्डिन्य ! कौण्डिन्य ! कासि ? कासि ? । एप
त्वामपहाय वैष्ण्गवं लोकमभिपद्ये |
कोकिलः-पाअालमूलक्तिfभर्णै l
पारावतः--कोकिलञ्अा! एसो भञ्जवओो एदस्सिं य्येव पयासन्ने विन्छु-
दैवदे चलदलतन्म्मि अवलंवीोअदि । अणुभवदु मुहुत्तं खेञ्अरसिर्डिं !
( कोकिल; ऊध्र्व शारJमवलोफ्ते )
कौण्डिन्र्थेः--( स्वगतं सभयम् ) एसो सो पलिज्वमाणो डरन्तो अवरंपि
पञ्चालेदि ! ता एवं दाव ( प्रकाशम्) जीोवध जीवध I घारेध धारेध एदं र्देभता-
पसं याच अहं अघदरामि 1पसूो रखु मे सञ्अलुन्वाणे कुसृमाइं णिच्चंचिअ गे-
न्हइ | अहं इहट्टिदो णिास्ल्वेमिणा उण पेक्खामिाँ (इत्यवतरणं नादथित्वा इन्तुमुपक्रमते )
ज्ञान०-अहो गुरौ भत्तपतिशयः t भन्रतु l जीयतु तावद्धराकः ।
१ पारावत ! स्वं हस्तयोः अहें पादयोर्धौ }
२ कीक्रिलक ! प्रत्यभिजा॒छ्रंद्दि दुम्वया मदनशास्रद्रिाक्षादक्षिणया एतस्य
वितीर्णम् l →
३ साधु अम्व ! साधु सर्वस्वमेतस्य समर्पयति t चैौरिकाकल४; पुनररमाकं मस्तफेः अारो-
पयतेि I
४ पातालमूले इति भण |
५ कोक्रिल्टक ! एय भगवान् एतस्मिन्नेन प्रत्यासत्रे धिष्णुदैवने चळदूछतरौ अष्टम्टयते |
अनुभश्तु मुहूर्त खेचरसिद्धिम् !
६ एप स प्रज्वास्यमानो पिभ्यन् अपरमपि'प्रन्पालयति | तदेवं तावन् | जीवत जीयत धारयत
धारयत एनं दम्भतापसं यावद्दमवतगमि । एप राठु मे मकलोद्याने छुटृमुमानि नित्यमेप गृद्भादि ।
कइभिहस्यितो निरूपयामेिघ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्न पुनः प्रेक्षे ।



             

             

१४२
(फपटकेलिः विहस्य इाानराशेमुरैनमीक्षते )
पू[वतः-अरैरे तुर्म उज्झाणवालो' ? ।
कौण्डिन्यः-अघ ई' ? ।
कोकिलः-पारावञ्अा ! जं अत्ता र्णिष्ट्टअंहसिऊँणभञ्अयदो मुर्ह पेक्स्व-
दि, तीं प्ट्रसोय्येव सो एदस्स दुदोओो कोंडिपणो । (इति सहसोपसृत्य तमपि धारयति )
पवतः-एसो वि एदस्स भञ्अवञ्ओो | इघ ता समञ्अं चिञ्अ दोन्हवि
भोदु सिर्देद्दी ! →→
" →५ ( इति योगपट्टाभ्यां द्वयोरपि यफप्र्ठी संदानयत्तः )
कौण्डिन्यः-( सानन्दं दीर्थं निःश्वस्य/) णिअणिञ्अट्टाणेसृ चिट्टन्तु णिहा-
एगाई l क्रिलिम्मदु दालिद्ददूमिञ्ओो लोओो । उचरमदि नाणारासी*'
→→ कोकिलः-( सस्पृदम्) रेरे जाणादि तुह उअज्झाओो णिहाणाई* ? ।
कौण्डिन्यः-को न एत्थ एदिणा कअत्धीकदो* ? ! ~
कोकिलः-{ सद्दसोपग्सृत्य ) भञ्अर्वं नाणरासे ! अनुगेन्दूसृ अग्हें* ।
ज्ञान०-( स्रगतम् ) साघु कौण्डिन्य ! साधु ! तदेवं तावत् । (प्रम्र्ाशम्.)
यत्स ! अात्ताँऽयं प्रलपति प्रेियनाम्स्मासु समीहितम् I
( योळ्ठिपारायतैौ योगपट्टटैौ विहाय पट्टयोः प्रशिपत्य )
उभौ-पसोद्दु पसीददु अय्यो ॥ फरेसृ अम्द्दे अदलिद्दे'॥
ज्ञान०-घत्संीं ! क्षान्तं मया । श्क्षमाघना हि मादृशाः l परोपकार ए!-
→_→→→→_→_→→→_→→→" ----+ +----- ----- -------~-
→_→



             

             

इास्यचूइामणिः प्रहसनम् १४३
यास्माकं परमकारुणिकानां परमो घर्मः । अवश्यमनुग्रहीतव्यौ वत्सी । तदुति-
ष्टताम् !
उभेौ-{ उत्याय )जीवदु जीवदृअन्नो' ।
ज्ञान०-(सगर्पम्) ^→"
मद्भूभङ्गिसमादिष्टा कुम्भदासीच भूरियम् ।
ता निघानकृम्भसम्भारं गेहे कस्य न दौकयेत् ॥ १० ॥
कीपिडन्य 1'समानय लाङ्गलीरसम्
कौण्डिन्यः-किं तेण*? !
ज्ञान०-किं न श्रुतं त्वया ?--
रसेन लाद्वलीोयेन समन्त्रेण्ााश्चितेक्षणः |t
निघनं वा निधानं या धीरः समधिगच्छति t ११ ॥
कोकिलः-भञ्अर्व ! णिहाणदो किं णिहणं गरुअं* ? ।
ज्ञान०-मात्राहीनमपि सर्वदुःखप्रशमनं निघानान्निधर्न श्रेयः ।
कोकिलः-ता अम्हाणं तंय्येव भोर्दु l
ज्ञान०-अध किं ? । त्वरय कौण्डिन्य ! त्यरय ।
ण्डिन्यः--र्जअाणवेदि भवं 1(इति निप्छन्य पुनः प्रविश्य ) एदं तं गेन्द्ददु
उभज्झाओो' |
ज्ञान०-{ ष्चाद्वाय ) कस्पाक्ष्णोः प्रथर्म दीपतामञ्जनम् ? I
केोक्लिः-मह दार्वं l
पारावतः-( टपप्य्त्य ) मट् दार्वे t
१ जीवतु जीपतु अार्यः I
२* किं तेन १ t
३ भगवन् ! निधानतः किं निधनं गुरु { ॥
४ तदस्माकं तदेव भवतु |
५ यदास्तापयति भवान्र । एतत्तद्रुद्दातु टपाय्र्यायः !
६ मम तायन् ]
७ मम ताम l



             

             

१४४ वत्सरीञ्जप्रणीतरूपकसङ्घहै
कपट०-भञ्अर्व ! एसोवि तए अणुअंपणिन्चो इत्थोअणो*
३ान०-अाः ! *किंमौत्सुक्येन ? । सर्वेपामेवासन्नं निधनम् ।
पारा०-तत्कोकिलस्य तावत्कुरु |
३ान०-( तथा कृत्वा ) वत्स ! एतस्मिन्वृक्षमृले दृशाँ निघेहि |
( कोकिळः तथा फरोति )
पारा०--कोकिलञ्अा ! पेच्छसि किंपि* ? |
कोकिलः-ण केिम्पि* । →
( इति पारापताक्षिणी तया फरोति )
कपट०-भञ्अर्व ! ममावि' । ( इतानराशिस्तया फरोनि )
कोकेिलः-( झापपार्य ) पारायञ्अा ! पेच्छसि फिम्र्पेि? ।
पार०-णा किम्र्पि l
कोकिलः-अत्ते ! तुमं पेच्छसि किंपि* ।
कपट०-णहि णहि पुष्ट्टन्ति णपरि लोअणाँ I
कोकिलः-( अपग्ार्य )पारावञ्अा ! अत्ता ण पेच्छदि ॥तुमं ण पेच्छसि।
अहं ण पेच्छामि ।ता किं प्त्धयफाअय्घ्यं l ( अपद्मार्ये मन्त्रयेित्या ) ता एयं दाय
( प्रध्ाश्ाँ ) I
१ भगवन् ! एोऽपि त्वया मनुश्ठम्पनीयः स्रीमनः !
२ कञ्टि प्रेभूसे किमपि {
३ न भिमपि 1
४ भगवन् ! ममाfपे I
५ पारादत्र् !प्रेश्ग्से ध्मिपि १ |
६ न मिपि |
५ अग्य ! दध्ग्से ध्मिपि १ 1
८ नहि नहि ह्युटतः । नञ्श्रं स्र्टोपनै t



             

             

' हास्यचूड़ामणिः प्रहसनम् १8५
उअज्झाअ ! थोअं रचु अंजपीं ॥ ता अवरेण रसेणा तुमं मह कणिट्टो उण पारा-
( उभैौ तयां कुरुः। फैठॆरृिछपारावुतौ गाढं निपीडयोभयोरप्यक्षिणी निज्ञाक्षिभ्यां सान्द्रं विमर्द्दयतः )
ज्ञानराशिकौण्डिन्यौ-(dीडामभिनीय) कृप्ण कृप्ण !स्फुटतोविलोचने ।
कोकिलपारावतौ-हअासा ! गेन्हध गेन्हघ णिहणं* ।
ज्ञान०-अाः कौण्डिन्य! उपविपंकिमप्येतदानीतं त्वया !। अन्य एघ
T स नेत्राञ्जनः |
कौण्डिन्यः-उअज्झाअ ! किं मं मारेदुमिच्छसि । एर्व य्येव फुट्टलो-
अध्णो मुदोर्ह* !
पार०--( पीडातिशयमभिनीय X हर्द्धी हद्धी अट्टाणे मुदोम्हैिं |
कोकिलः-पारावञ्अा ! किं सोएसि ! तहा औ-
अपीअपुध्वं किमु किंपि मन्नं
विट्टालिदा किं महिला ण कावि ॥
जूओण सुपणो दिअहो गदो किं
को अम्ह सोअावसरो जञ्अम्मि ॥ १२ tI
ज्ञान०-{ स्रगतं सोपदासम्) सत्यमेनत् t
कृनकृत्याः प्रतीक्षन्ते मृत्युं प्रियमिवातिथिम् !
( प्रकाशम् ) वत्सी कोकिलपारायतो ! अस्ति द्यापीोह प्रत्यासन्नो जला-
शपः t नयनप्रक्षालनमात्रेणेव प्रशाम्यत्येपोऽपमृत्युः ।
१ पारावत '! अम्वा न'प्रेक्षतं ! त्वं न'प्रेश्से ! अहं न'पद्दे ! तॉत्कृमम्र कतेत्र्यम् | | तदेयं
तावत् ॥ च्पाप्याय ! स्तोकं खलु अश्दनम् l तदपरेण रसेन त्वं मम कनिष्ठः पुनः पारावतस्य म-
उतु लोचने, यया सममेव निघाने प्रेश्ामहे !
२ हताश ! गृहीत गृहीत निधानम् ! }
३ टपाध्याय ! किं मां मारयितुमिच्छस्चि । एवमेत्र स्युटितळेोचनो मृतोऽदम्
४ इा भिश्र् हा धिञ्छ् अरयाने मूतोऽस्मि ।
५ 8ारवत किं शोच्पसे ? | तयाच
मपीतपूर्वै क्रिमु क्रिमपि मद्यं विट्टास्टिता किं मदिटा न छापि |
शूतेन शून्यः दिवमो गतः £ि कोऽन्माकं शोकात्रसरः जगा ि!
११



             

             

१४६ वत्सराजप्रणीतरूपक्रसङ्कद्दे

  • →、 कोकिलः-अत्र्थेि एत्थ पच्चासन्नं मञ्अणुन्वाणं, जर्हि सामी कलाकरंड-

ओो पाणगोट्टीविलासं करेदि ॥
पारा०-ता कर्धं मग्गं पुलोञ्अम्ह'* ।
कोकिलः--एघ दाव रिंगन्ता वि गच्छम्र्हं॥
( सर्वे शनैः परिक्रामन्ति । कौण्डिन्यः कोकिलोपरि पतनं नाटयति )
कोकिलः--(सन्ोधं चरणेन प्रेर्यंX हअास! किं इघ णिहार्ण ? कोइलो खु
अहं ता परदो गाच्छ* ॥
कपट०--( पतनं नाटयन्ती ) वच्छ कोकिलञ्अा !अवलंवसु अवलंबसु मं'l
कोकिलः--अक्ते ! णिवडिदय्येव चिट्ट { को तुमं उद्धरिद्धुं पारेदि ।
( कपटकेलिः कथभ्विदुत्याय पुनः पुनः पतनं नाटयति )
पारा०-( सोपद्दासम्.) पावेदु दाव अन्वञ्अा पए पप्ए णिहाणाई' ।
कोकिलः-( पीट्टातिशयं नाटयन् ) हद्भ्ड़ीो हद्धो एसो णयरि अणुसञ्ओो जं एग
पाविदो मरणसमञ्अम्मि पाञ्अफंसो पहुटुणो कलाकरंटञ्अस्सं l
कपट०--(मानन्दं सोरस्तादृमाक्राशेो व्ठक्ष्यं यदुा ) पुत्ति मञ्अणसुंदरि!फर्हिसि
फहिंसि?देहि मे पडियञ्अर्ण l एसाखु अणाहा अद्दट्टतुहमुहअंदा वियन्वामि' l
( ततः प्रविशति सपरिवारा सम्भ्रान्ता मद्दनमुन्दरी कञ्छाकृरण्डकन्ग् )
१ अत्नि अत्र प्रत्यासन्नं मदनोद्यानं, यग्र स्वामी यछाश्घ्रण्टम्र्ः पानगोष्टीविलासं करोतेि !
२ न ययं मार्ग प्रलोश्यामः l
३ cत तावद्रिद्भन्दrवमेि rम्ध्rः ?
४ तान्न ! श्मिप्र निधानम् ? । कोभ्छिः ग्ग्न्यई, तन्परतो गच्छ I
५ मत्स फोभ्च्टिय्र् ! अञ्वटम्यस्य अवठ्म्य॒ग् माम् I ,
६ भम्य ! fनधिदै ठिष्ट । धस्न्वामुद्ध:ã पारयवि ? 1 इस्निग्वनं तग् संदृप्तम् !
७ प्रान्नोतु नादार्या पदे पदे निश्बानानि !
८ भि ा भिर एप नञ्श्रमनुशयो पघ्न प्रrनः मरग्ममपे षाइरग्र्नः प्रमोः कटा*
ष्म्दृग्प |
९ पुधि मइनमुन्दरेि इत्राीिा ऽप्राति? ६दि में प्रतेिपनम् l एग्ा म्र्प्रछ् मन्rपा *द्दष्ट*
रन्मुग्rrच्पन्द्रा दिग्i ।



             

             

हास्यचूडामणिः प्रहसनम् १४७
मदनसुन्दरी-अत्ते! किं नेदं' ? l
( कपटफैलिः कण्ठं गृहीत्वा रोदेिति )
चंलाकरण्डः-(विलोक्य ससम्भ्रममुपसूत्य) भगवन् ज्ञानराट्रेदो ! केिमे-
तत् ? |
ज्ञान०-{ स्वरेण स्ात्वा ) घत्स कलाकरण्डक ! दुर्देवहतोऽर्ह, किं कथ-
कलकरण्डकः-( ससम्ध्रमम्.) अाः पापौ ! अलमलं चापलेन | ( झान-
रार्शि प्रति ) भगवन् ! कथय किमेतत् | सन्वोऽयं त्वत्प्रेष्यो जनः ।
ज्ञान०-वत्स 1 तावद्म्भः समानीय प्रक्षाल्यन्तां सर्वेपामक्षीणि ।
कलकरण्डकः---कुसुमिके ! मुद्भरक ! ननु प्रत्यासनैव दीर्घिका, तदानी-
यतां पानीयम् |
उभौ-र्ज सामी समादिसदि।(इति निप्क्रन्य पुनः प्रविश्य ) उवणीदंजलं* ।
कलाकरण्डकः--प्रक्षाल्यन्तां सर्वेपामक्षीणि t ( इति तथा कुरुतः )
ज्ञान०-(युरस्रं ग्रक्षाल्य उन्मील्य चक्षुरी ) यत्स कलाकरण्डक ! दिष्ट्या
दृष्टोऽसि दिष्टया प्रशान्तमापदा l
कपट०--( सहर्पम्) दिट्टिअा दिट्टो मए तुह मुहससी । ( इति मदनसुन्दरीं
चुम्पति ) ]
कोकेिलपारावतौ-(फलांरुरण्डकं पदुयोर्गृहीत्वा ) दिष्ट्या जीवतोनीं नप-
नातिधिजतोऽस्सि |
कलाकरण्डकः-वत्सी ! प्रणम्यतां तावदयं जगहुरुर्भगवान् ।
ाक् -------~ ~---
२ नाय कलाक्ररण्टफ ! पनं मायानश्वितमश्कलट्मुपनं संभावय नष्टम् I
३ यत्स्प्रामी समादिश्ाति I उपनीर्ते जलम् |
४ दिष्टा दृष्टो मया तप मुरसशशी !



             

             

१४८ घन्मराजप्रणीतरूपफसङ्गहे
→ ( उभा तथा कुरुत. )
३ान०-सह कलाकरण्डकेन प्रमोदन्तां प्रमोदन्तां भवन्तः सर्वेऽपि
घत्स कलाकरण्ट्टक ! न कश्चिदिहापराध्यति | अनयोर्निधानदर्श →、
यन्नयनाञ्जनं समानीतं तद्धमेणान्यदेव तीर्व्र किमपि संवृत्तम् |
कलकरण्डकः-( सप्रश्रयम् ) किमुच्यते ? । न ग्वलु प्रमादतोऽपि पंरि-
भवन्ति विपदो जगहुम्म् ।
ज्ञान०-वत्स कलाकरण्डक 1अपि निर्जिता द्यूतक्फाराः। पूर्णास्ते मनो-
रध: |
कल[करण्डकः--{ सहर्प सप्रश्रयम् ) भगवन्! किमुच्यते ?] नास्त्यसाध्यं
किमपि मे भुवने भवदनुकम्पासनाथस्य |
मुटूरकः-( सद्दपसृिम्यम्) णाह कलाकरण्टअ ! एसा ,दे अत्ता एग्र्स
दे गुस् एस दे परिअणो जं णिरावदों जाओो त्ता एध महसवं माणेम्है |
ज्ञान०-यत्स ! कलाफरण्टक ! ब्रूहि किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि? I
कलाकरण्डकः-( सद्दर्षं सप्रश्रयम् )
अजय्यास्ते दृगूंते सफलञ्केिनवाः किन्न विजिताः
मेिया प्राप्ण्गप्रापा किमु न घयटिता चन्द्रयदना |
विपटार्मेर्द्रः पारं किमु मम न यातः परिजनः
सृतार्धं कृत्वा मां किमसि भगयन् ! दित्सुरपरम् ॥ १३ ॥
तथापीदमस्नु-
विदधतु शुभवृष्टि दत्तमोदाः पयोदाः ।
भवतु भयतु लोफः शोफयैदेन्निञ्ाफात्मा
रजनिरमणालेग्यादेोग्परध्यानघन्यः tl १४ ॥
१ ना ~-ऋरटट ! इण्"ा ते मम्या ए ते गुरः एप ते परिग्नो दप्रिरापो अनातr | द्वद्देत
म्rोत्ग्ri मiनपाम* 1



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समवकारः
भगैः समुद्र इव घर्द्धयतु श्रियं वः ॥ १ ॥
अपि च |
ताः पान्तु वः शिखरदन्तुरमन्दराद्रि-
र्द्रैर्द्विद्दैः 1
श्रीर्निर्भरं मधुरिपोः परिरम्भमाप ॥ २ ॥
( नान्द्यन्ते सूत्रघारः )
सूत्रधारः-( प्राचीमवलोक्य सद्दर्पम्) अये प्रागल्भ्यमाससाद्प्रत्यूपसमयः॥
तथाहि-
सन्दर्शनोत्सवसमुत्सुकतां गतेव ॥ ३ ॥
ब्राह्म एव मुहत्सै चाहं वियुद्धः 1न च मया किश्चिदात्महितं विचिन्तितम्
अ|िई! 'ि
तदिदानीमपि चिन्तयामि | ( नेपध्यामिमुरप्रमवलोक्य ) क इहास्मदीयः ? |
( प्रविश्य )
स्थापकः-( सप्रश्रयम्) अहमस्मि । समादिशतु मां भावः |
सूत्र०-{ सहपम् ) दिष्ट्या सम्प्रासोऽसि l त्वमेव नः परमो हितस्तद्वि-
मृश्यतां, द्वादशापि भ्रानरः कथमिव ययं युगपत्कृनकृत्या भवामः |
स्थापकः--( सहर्ष शिरोऽवधूय ) अहो भावस्य सौभ्रात्रम् t दुष्प्रापचैप
मनोरथो भाघस्य भाग्यसम्पदैव समासाद्यते l अादित्या अपि द्वाद्शा पय-



             

             

१५० वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
ग्रत एव द्वादुशमृासेपु परमैश्वर्यभाजनं भवन्ति ॥ तद्विसृश्ट्य विज्ञपयामि
( क्षणं विचिन्त्य सहर्षम् )
→ 、 ६、 、
युप्मभ॒िर्यौग॒पद्येन सर्युकामार्धुसिद्धये ।
परमर्द्दिनरेन्द्रो या समुद्रो वा निपेव्यताम् ॥ ४ ॥
स्त्र°--(सदर्येम् ) साधु दृष्टं साधु स्मारितम् | कविवत्सराजविरचित-
समुद्रमथनसमवकाराभिनयेन नः परमर्द्दिदेव एव पूरिताशेपमनोरथः समुद्रो
भविप्यति |
( नेपथ्ये )
एवन्नेदं ॥ समुद्दादो य्येय सव्वे मणोरहा णिव्यहन्तैि ॥
सूत्र०-( स्वरप्रत्यभिज्ञानमभिनीय ) अये ! पद्मकोऽयं देव्याः समुद्रदुहितु-
र्विश्रम्भभृमिव्याहरति | तदेहद्यावामनन्तरकरणीयं सम्पादयावः ( इति निष्कान्तौ)
( प्रस्तावना )
(ततः प्रविशति पद्मफः )
पईकः-पवं नेदं | संमुद्दादोय्येय सव्वे मणोरहा णिव्वहन्ति | कधिदं
संयुक्ता | ता तत्थ फलिस्सदि लच्छीण्प महुमहम्मि पेम्मफप्पलञ्अा गप्ट
वि विन्टुपर्दीग्! दंसिदा विन्टुणो अालिहिअ लच्छी । सुट्टु उयंठिदो चैउँठो । ता
मदपगाणात्थेवि अत्थि एसो अत्थो जतं लच्छीग्गृ पलिस्सदि मणोरहो | एसा ख
माहप्पेण विहिहम्ट्या सव्यत्त न्पिट्टदि । ( मग्पेदम् ) कह उण लच्छीए ता जीय-
१ एवं न्विदम् | समुद्रादेव संर्वै मनोरयाः निर्यहन्ति {
२ समुद्रादेव सर्मे मनोरयः निर्य:न्ति । फपापेितं rपट्ट मे गङ्गादेव्या यधा किछ सर्वे मुगा
असुगा अपि पिपिदलाभममूह्सुr म.पुमदन्प्रमपनायन्द्रप्रमिः मट् मन्त्रयिन्या मन्दग्मन्यानेन जग्ठधि-
मपनतभिश्च3ाः संदृताः | तत्तप्र पटि"यति ग्र्त्म्या मर्बुमभ्दने प्रेमञ्श्न्पटना 1 गतयापि विट्पुप*शृr
दीिता fभ्~ोगा*िप्ररिपना टदूनीः । मुट्टु टम्र्न्टितो धै दृष्ठः { नन्मघनानध्येऽ िध्झनि एौऽर्पः
यःश्टक्ष्म्यt: पठि८नि मनोग्यदः | rा रटु भगञ्āी ग:द्भार्देवीं म्मुट्रप";भा पानान्ा rिरीमन्:ि
इाग्मुशीर्षे वि'मुरै मtहात्ग्येन पिविभरूपा ग्र्पय निष्टनि । पपं पुनटैश्म्याः तन्त्रीवधारन्म्!!



             

             

समुद्रमथनाभिधान समवक्रार' १५१
धारणं । अहह ण कअं सिंधुणाहमहादेवीोए गंगाष्ट सोहणं जं लच्छीए अग्गदो
घण्णिदा तहा तहा विन्ट्टुदृगुणा, चङ्काविदो अ तर्मिस पेम्माणुर्वधो । अहवा अलं मे
रेखेएण l को एअस्स कन्जसिद्धो'पृ संसओो, जर्हि र्गगादेवोए मणं पत्तिअाअदि l
ता इह वेलावणम्मि ग्त्रण वोसमिञ्अ जाम्नि ।( क्षण पिश्रम्य स्मरणमभिनीय ) अये र्ग-
गादेवीसमप्पिद विन्टुचित्तवटंपि दाव गडुअ दंसेमि लच्छीण्,जाव ण सा चेला-
वलो समेदि ॥ सा खु मह पेसणसमए पिदरं समुई वेलावणागमणत्थं पुच्छन्तीो
अासि ॥ अहंपि णिअचीसामसुहलालसो णिट्टुरोव्व र्णिदिदो य्येव संयुत्तो ॥
( नेपथ्ये सरोपम्)
अाः! क एप मूखाँ व्याहरति निप्टुर इव निन्दित एवेति । निरूपयरे
पाप ! निरूपय अस्ति तवैवं व्याहरतो रसना न वेति {
पइकः-( सभयम्),अाः ! को एस अकारणं कुप्र्पदि ? ( इति तत इतोऽ-
वलौकते )
( तत प्रविशति कुद्धो भगवानिष्टुरक )
(निष्टुरक सक्रोध पुनर्निरूपयेत्यादि पठति )
पइाकः--( स्वगतम् ) अये भञ्अर्व एसो कुप्पदि l एणूर्ण णिट्टरेक्ति एदस्स
णामसमाणदाए एसो कुप्पदि ॥ ( प्रकाश सप्रश्रयम्) भअवं ! पणमामि तुमं l
कर्हि मे णिारचराहा जीहा गम्मिस्सदि । अर्ह खु करुणाविरहिदं णिष्टुरेक्ति अ-
ताण र्निदेमि' |
निष्टुरकः---{ प्र्नग॒त सवैलक्ष्यम्.) अये अात्मानं नैष्टुर्यादसायुपालभते ॥
( प्रकाशम् ) भद्र 1 किं पुनर्भवानेयमात्मानमुमालभते ॥
अहह ! न कृत सिन्धुनाथ महादेव्या गङ्गया शोभन यल्लक्ष्म्या अग्रत वर्णिता तथा, तथा विष्णु
गुग्tा वधर्पितश्च तस्मिन्प्रेमामुपन्ध t अथवा अल मे खेदेन ॥ क एतस्य कार्यस्द्धिया सशय यन्र
rाद्ङ्गादेव्या अपि मन प्रत्यायति । तदिह वेलावने क्षण विश्रम्य यामि l अये l गङ्गादेवीसमर्पित
विष्णुचित्र पदमपि तद्रत्वा दृर्शयामि ल्क्ष्यै यावन्न सा वेल्'ावली समेति | सा सठु मम प्रेपण समये
पितर समुद्र वेलावनागमनार्थ पृच्छन्ती अासीत् !| अहमपि विजविश्राममुपलालसो निप्टुर इन
निन्द्त् िएव सपृत्त l
१ मा ' फ एपोऽकारण् कुप्यति '? !
२ अये भगवान् एप छुष्यति ] नून निष्टुरति एतस्य नामसमानतया एप कुप्यति ! भग-
वन् ' प्रणमामि त्वाम् । कुत्र मे निरपराधा जिह्वा गमिप्यति । अह रालु करुणाविरहित निटुर-
मिति अात्मान निन्दामि |



             

             

१५२ वत्सराजप्रणीतरूपम्सङ्गद्दे
निप्टुरकः-क पुनस्तय भर्तृदारिका ? ।
पद्मकः-भञ्अवं ! सुट्टु मे तावेण उत्तम्मदि भट्टिदारिअाँ ।
पइ०--चिट्टदि समुद्दमज्झम्र्मेि |
निप्ष्टु०-( सोपहासम् ) या समुद्रमध्ये तप्यते सा यदि मण्डले विग-
सन्त्तापा भवेिप्यति l
पद्म०--{ सरोपम् ।) भञ्जर्व! णामोचिदं मन्तेसि ण र्दसणोचितं। भञ्अ-
वन्तो रयु करुणापरव्घ्वसा मन्तेर्हि तन्तेर्हि दूअत्तणेर्हिपि कामुअार्ण पि कामाई
संघडायेन्र्ति |
निष्टु०-( सन्तोधम् ) अाः पाप ! किमालपसि ! । कधमहं पुण्डरीकाक्ष-
प्रसादमन्व्त्रमपहाय त्वद्भर्तृदारिकायाः स्मरसिन्द्धिमन्त्रम्भाराधयेिप्ये |
पद्दा०--( सप्रश्रयम् ) अय्य ! मा कुप्य ॥ जम्मन्तरे रखु तुह भर्मतेहि
भञ्अर्यं यकमलणञ्जणो पसन्नो भोदि l देवीोए उण समुद्दसुअाए दूअत्तर्ण विर-
अन्तस्स सहसचिञ्अ समीोहियं दइस्सदि' |
निप्टु०-( सोपद्दासम् ) रे रे मूर्ख ! न तयैवं व्याहरतो व्रीडा न च मे
श्टपवतः । कथं नु जूलम॒ानुपीसमाग॒मे सकलजगदीश॒ो भगयाट्रैर्वैकृ॒एठ एव
सक्तिः | नहि घापोमरालिकायाः पितामहमरालः भेमपात्रं भवितुमर्हति ।
पञ्इं०---( सगर्पम्) अय्य ! मा एवं-
युद्धिहइ र्ण समुद्दे लच्छीपेम्मेण गोर्विदो* II
१ भगवन् ! सुट्ठु मे तापेन उत्ताम्यवि मर्तृद्मारिका I
२ तिष्टति समुद्रमप्ये 1
३ भगवन् ! नामीपितं मन्त्रयमि, न दर्गनोचिवम् l मग्गग्न्वः सठु करगापरवIः मन्यैः
तटैः दूतदैधैरपेि कामुग्र्ानामपि फामान॒न् मष्टयन्नि t.
४ भार्यः ! मा दुप्य । जन्मान्तरे म्अ तव मन्ग्रेः भगावान् फघ्मञ्ठ्नयनः प्रसन्नो भश्वति देव्याः
पुनः सृम्मुट्मुवायाः दूतन्वं विरच्पयतः म्रदसैव यमीदेितं ६ास्यनेि ।
५ मायै ! मैवम् | व्नीत्र्नां सर्वैदन्ानं मोहनन्मन्य इग् मयटि यैभrम्यम् |
मुष्ट्रति ननु सर्मुद्रे स्थ्दमीपेम्णा गोत्रिन्दः ।



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समनकारः १५३
निप्टु०--(सोपद्दासम्) ययेर्व तदा गतप्रायं नारायणस्य पाणिग्रहणम् l
किमेवचुक्तष्य॒ते॒ ? '.अहो अद्भुत्त॒म॒ट्टतं चक्षुःपथमेव यटो॒ नाय॒त॒रति कस्तेन सह
प्रमवन्धः । र सू मूख ! अस्मदादीनामपि सुरय एवमुपदिशान्ति-
दुर्द्दशाँ निर्गुणः सृक्ष्मः केट् ोऽडूङ्गुष्टमात्रकः i

  • _→、 &.、 、 →、

वोनरागो महामायः कृप्णस्रैलोक्यमोहनः ॥ ९ ॥
पद्म०-( सकोधम्.) ये एर्वं मन्र्न्नति एा ते तुम्हार्ण गुरू जाणन्ति, ण अ
तुम्हारिसा सुणेन्ति l अंधाणं अघेसु एस रूवविशेीसो घ एसो ॥ पेच्छ रे !
पेच्छ ! भअवदो कन्हस्स स्ल्र्व' | ( इति चित्रपटं दर्शयति X
निष्टु०-( विलोक्य सस्मियम् ) रे रे! क पुनरयं भवता समासादितः?।
मया किलेह ध्यानाय मपुसृदनस्रूपमालिखितम् 1 अत्राहं वेलावनाश्रमे वसन्नह-
रहः कृप्णस्रूपमिदं ध्यायामि | एकदा वर्द्धिष्णुसिन्घोः कछ्ट्रोलेनापहृतः |
पइ०-भञ्अर्व ! एसो सूचु समुद्ददइअाए र्गगाप्टं समुद्दसृअाण्ट मटुमह-
विरहविहलाए लच्छीए कए महुमहालेक्खसणाहो चित्तवञ्टो पेसिदो अत्थि* !
निप्टु०-{ सन्तोधम्.) अपैप मदोयम् l
पद्दा०-( सरोगेपहासम् ) अप्पिदो वि ए तुह हत्थे चिट्टदि ! अत्थि किंपि
तुह पार्च् ज्ञैण अालेक्खेवि॒ि ण तुहु र्दुसूर्ण देद्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्द्वेिवो कन्हो ॥ अदो य्येव कल्लोल-
पेछणवयदेसेण तुह हत्थादो पव्भट्टो चित्तयडो' ।
निप्टु०-( सनोधम् ) अाः पाप! पापलेशोऽपि न मे विद्यते । इदानीं
भवतः कन्टुयशीलस्य संलापेन भविप्यति [ तदपसर्पतु भयानन्पतः कुतोऽपि t
पदृ०--( सगर्वम्) रे रे `भगर्व ! नारायणपरायणाए दुष्करं तयन्तीए
ट्रच्छोए स्ष्नेिहणम्मि कृदो मे पार्प, कृदो अ लच्छीए मणोरहार्ण अम्श्टिो ? !
१ यै एर्व मन्यन्ते न ते मुमाग्रफं गुरुन् जानन्ति, न च युथ्मादृञ्ठाान् शृण्वन्ति । अन्धाना-
मन्धैपु एग् रूपविशेप इ एपः ।
२ भगपम्.! ए ग्पट्ट समुद्भदथितया गङ्गया समुद्रसुताया मधुमयविरद्ददेिद्ट्ठाया छक्ष्म्याः
गृटते मपुमयाठेरन्यसनायः धिग्रपटःप्रेपिनोऽग्ति 1
३ अर्पितोऽपि न स्त हस्ते निष्टनि 1 अस्ति क्मिपि तय पापं येनाटैठग्न्यैऽपि न तव श्दर्शर्न
दददि पृभ्माः 1 अत्त एश्य *ष्लोलटप्रेरप्iन्त्र्यपर्देझेन तव हम्न्ताट्रप्रभ्रष्टः चिप्रपट: |
४ रे रे भगन् ! नागायगापरायमतया इदुप्ग्र्रं त5: तपन्ल्या छक्ष्म्याः सन्निधाने इटुतः पापं,
युतश्च स्लक्ष्म्या मनोरयानामसिद्धिः |

  • ¢




             

             

१५४ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्कहे
तहा अ--

  • मज्झम्मि घसइ णिर्च सुरसरिजलपूरपुण्णजलणिहिणो ।

सेवाए अहिरमन्तो दूसहवडघाहुअासस्स ॥ ६ ॥
पुज्जइ हिअॐम्मि हरिं घच्छत्थलणिहिदकमलमालाए ।
शाणोयहाणलग्गा अवहीरिअपरिअणालावा | ७ ॥
इअ घम्मकम्मकलण हरिपअर्पकअपसाअकामाए ॥
िि!ा"
संपइ उण इहय्येव जलहिनीोरम्मि वेलावणकुसुमलक्खेण →
द्दार्णेि अंचइस्सदि भट्टिदारिअ | भअवर्दि स्रु
निष्टु०-इहागमिप्यति त्वद्भर्तृदारिका? ।
पइ०--अध इं' ? ।
निष्टु०-तदिदानीमनुचितं समवस्थानमिह रागिजनप्रत्यासत्तौ ॥
पद्द०--{ सक्रोधम् ) तए परिचत्तं एदं पावर्ण भविस्सदि वणं* {|
निष्टु०-{ सरोपम्) अाः पाप ! किमालपति ? | C इति वृपीमुद्यम्य ताडयि-
तुमेिच्छति )
पद्म०-( सक्रोधम् ) चिट्ट रे जाव जलजंतुं कंपि दुट्टअरं तुह कए कअन्तं
घाहरेमि |
तश्थं' च--
१ मध्ये क्सति नित्यं सुरसरिज्जलपूरपूर्णजलधेः t
सेवाथै अभिरममाणा दु:सहवंडवहुताशस्य ll
पूमयति हृदये हरिं यक्षःस्थलनिहितऊमलमालया I
ध्यानोपधानलप्रा अवधीरितपरिञ्जनालापा ll
इति धमैकमैकलना हरिपद्मपङ्कजप्रसादकामायाः I
कर्थ न फलति लक्ष्म्या अाहारविहारविरतायiः II
सम्प्रति पुनरिहैव जलधिनीरे येलावनकुसुमलक्षेण भगवतीं रुद्राणीमर्चयिष्यति भर्तृदारिका I
२ अथ किम् ? I
३ त्वया परित्यक्तमेतत्पावनं भविप्यति वनम् !
४ तिध्ठरे ! यावन् जलजन्तुं कमपि दुष्टतरं तत्र थुते कृतान्तं व्याहराभि |



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समवकारः १५५
निष्टु2-(पुरोऽयलोक्य सभयम् ) ऊाः पाप ! त्वदनुस्मृत
→ {→ एव जलकुञ्ज-
रोऽयं दुष्टः कश्चिदुन्मज्वति ॥ तद्यामि यतस्त्लतः | ( इति पलायते )
पद्म०-{ निरूप्य ) णूणं एसा कुंजरं अामहिअ छुच्छी समेदि । जिस्सा
उहयपासम्मि दीसदि सही लन्वा धिदीो अ | ता इहय्येव पडिवालेमेिं !
{ तत्तः प्रविश्rfत यथनेिfर्द्वष्ट लक्ष्मीः)
, लक्ष्मीः-सहीओो ! अइष्ट्टपुव्वं म॒ह् पृदं सुरहि॒कुसुमपव्भार॒निव्भरभ॒-
ििङ्गषणं Iता इद्दय्येव सहत्थावचिदेर्हि कुसुमेर्हि अंचइस्सं भअवर्दि
धृतिः-ञहा सुहं भष्ट्टिदारिअाएँ |
लजा-अपि कुंजरेसर ! इह थिरो भोदु भर्व* ।
( कुश्ञ्जरस्तधा तिष्ठति )
पद्मा०--{ त्वगतम्) इह कर्हिपि पच्छन्नेपेच्छामिदार्वे।( इति तथा क्ररोति )
( &ट्क्ष्मीः अत्रतरणं नाटयति )
धूतिः-पिअसहि ! लज्ञे ! पेच्छ तणुअत्तर्ण भट्टिदारिअार्परँ ।
लजा--सुट्टु खु दुऽवला, ण उण लक्खीअदि लाञ्अण्णपुण्णदाएँ l
तह अ-
र्चगत्तणामेदाए चंदस्सग्गसहोओरस्स सारिच्छं l
'ङ्कां डूाणाण्ण व्लौः समेतेि { षाण उभयपार्श्वे दृश्यते सरसी लञ्ना धृतिश्च {
धिकैः ङ्खैवैर्रािँ भ [ नश्C?'dा६द्देचैr&वद्दत्ताघ८
३ यथा सुरपं भर्तृद्वारिकायाः l
४ व्मयि कुश्वरेश्धर ! इह स्पिरो भक्तु भवान् |
५ इह कुत्रापि प्रच्छने प्रेक्षे ९ावन् ]
६ प्रियसरित्र छने॒ ! प्रेक्षस्व त्वं दनुत्वं भर्तृदारि॒िकृायाः !
७ षूङ्कुशुश्ड्बला न पुनः लक्ष्यते लावण्यपूर्णतया ।
चङ्गत्वमेवायाः चन्द्रस्याप्रसहोद्रस्य सदृशम् ]



             

             

१५६ वत्सराजप्रणीतरूपकसद्भहे |
रणरणञ्अदुव्यलाए अहिअं अह होइ अच्छरिअं ll ९ ll
लक्ष्मीः--एघ वञ्अंसिञ्जाओो एध ॥ उचिणीअन्ति कुस्ठमाइं' l
( सर्वीः पुष्पावचयं नाटयन्ति )
लक्ष्र्मीः-( सहर्पाश्चर्यम् )
मालाहिं छम्मासिअमोत्तिअार्ण केणावि घल्लीओो विहृसिदाओो l
पृतारिसं किं इघ विहुमाणं दोहत्तर्ण दीसदि पाञ्अवेसुंठँ॥ १° ॥l
( धृतिलजे इतरेतरमुखावलोफनस्मितं नाटयतः )
लक्ष्मीः-( साशङ्कम् ) सहोओो ! किं इध हसीअदि' l
लजा-पिअसहि ! अणहिण्णा खु तुमं हसीअसि l ण एदाओो मोर्त्ति*
अमालिअाओो, विञ्अइछफुल्लाई ॥ एदाइं कंकेल्लिकुंस्ठमाइं ण विहुमदलाई' l
लक्ष्मीः--( सविलर्क्षे विहस्य ) ता एदाईय्येव उचिणोम्हें l
( तया कुवैन्ति )
लक्ष्मीः-( भ्रमरवाधं रूपयन्ती ससम्भ्रमम्) सहोओो ! के एदे लटुओलहुअा
पक्खिसावा जन्ता उट्टेन्र्तिं ? l
५ तदेतान्येवोचिनुमः l
६ सख्यः ! के एते लयुकलघुका पक्षिशावकाः यान्त* उईीयन्ते !
७ प्रियसखि लक्ष्मि !
प्रेक्षस्व वणुोष्णश्वासख्छरीसन्तापक्ररम्त्रिता भान्ति ll



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समवकाग्ः १५७
लक्ष्मीः--(सलनं सस्मिदम्) सहि ! ण तुर्म पुच्छिस्सं । पिअसहि लन्वे !
फधेहि एदे दे भसला जे मअरंदजीोवा सुणीअन्र्तिं ? |
लजा-अघ ई' ? !
लक्ष्मीः-अाणीअन्तु परिअणादो पूओोवरणाई* । ( धृतिस्तया करोति )
( लक्ष्मीः पार्वतीपूजां नाटयति )
लज-( सप्रार्थनम् )
तह अंचिदासि पव्वइ ! लच्छीए विविहकुसुममालार्हि ।
अंचेदु तुह पसाए जह कण्हं णअणकमलेर्हि' ॥ १२ |॥
धृतिः-(सद्दर्पम् ) पिअसहि ! लच्छि ! दिट्टिअा वड्रसि । पेच्छामि तुह
वाहुलअं वार्म पप्फुरन्तं । पञ्चासन्नं पिअदंसणं पिसुणेदि* ।
लक्ष्मीः-(सलञ्जरिमतम्.) अवेहि अवेहि' । ( इति कुसुमेन ताडयति )
पद्म०--( स्वगतम् ) दंसेमि एदरिंस अवसरे कण्हचित्तवर्ड इमीप |
( सहुसोत्थाय ) देवि ! पुज्जीअदु एदं कण्हस्स रूवं णञ्अणकुसुमेहिं कुसुमेर्हिपि*
( इति चित्रपटमर्पयति )
१ सरिस ! न त्वां प्रक्ष्यामि । प्रियसरिस लज्जे ! कथय एते ते भसला ये मकरन्दजीवाः
श्रूयन्ते ।
२ अथ किम् ? |
३ प्रियसरिस्र ! अवचितानि प्रभूतानि कुसुमानि l अच्र्यतां सम्प्रति भगवती भवानी |
४ उमानीयन्तां परिजनात् पूनोपकरणानि I
५ तथा अचैितासि पावैति ! लक्ष्म्या विविधूकूसुममालाभिः ।
अर्चयतु तव प्रसादात् यया कृष्णं नयनकमलैः ॥
६ प्रि॒यसर॒ि लक्ष्मि ! द्विष्या वर्धसे I प्रेक्षे तव वाहुलतां वामां प्रस्फुरन्लीम्। प्रत्यासन्नं
प्रियदर्शनं पिशुनयति | →_→
७ अपेहि अपेहि |
< दर्शयामि एतस्मिन्नवसरे कृष्णचित्रपटमस्यै । देवि ! पूज्यतामेतत्कृणस्य रूपं नयनकुसुमैः
कुसुमैरपि I



             

             

१५८ वसराजप्रणीतरूपफसङ्कहे
लजा-(विलोक्य सहर्पम्) साहु साहु किं भण्णइ पोमञ्अस्स जहा
पोमओो दव्वाणं णिहीो तहा सुहाणं तुमं णैिाही' |
लक्ष्मीः--(सप्रसादस्मितं पद्मकमवलोक्य सहर्पचिनपटमवलोकयन्ती स्वाrवं साश्चर्यम्)
अहो रूवं अहो रूवं ! ठाणे महामुणिणो एदं पुरिसोत्तर्म अणिम्मिदं वाह-
रन्ति णहु णहु एअारिसं स्ल्र्व केणावि णिम्मीज्मदि | ( सोत्कप्ठम् ) हिभञ्अ !
दिट्टिअा वडूसि l कुसुमिदो दाव देवीए कचाअणीए पसाञ्अपाअवो संपइ उण
अालेक्खर्दशणपुण्णादोहदेर्ण य्येव फलिस्स्सदि' |
पइ०-देवि लच्छि ! किं विलंवीअदि ? | एसो रयु चित्तवडो गगादे-
वोए पेसिदो पुजीअदु ॥ जणद्दणपूअाएय्येय जणद्दणो पावीअदि ॥ किं सुन्नहि-
अञ्अा तुर्म ? । अहं खुटु तएय्येय गंगादेवीए पादर्वदग्र्णाँ काउँ पेसिदो* ।
लूना-पिअसहि ! सोलं मन्तेदि सेमशो ' पुजीअदु चिच्तलिहिओो
हुमहो* t
लक्षमीः--{ सलन्वं धृतिमुखमवलोक्म्य सगह्नंदम् ) अप्पेहि पूओोवञ्भरणाई 't
(धृतिस्तया करोति लक्ष्मीः। पृजां नाटयति)
लज्ज्ञा-( सपरिहासस्मितम् )
कुसुर्मजलिसंघडणा वेविरहत्थाए कह पुणु संपडइ ॥
गग्गिरगिरा अ मन्तो समग्गवपणो कर्ह होई ॥ १३ ॥
१ साधु साधु किं भण्यते पद्मफस्य 1 पद्मकः द्रव्याणां निधिः तया सुखानां त्वं निधिः
२ अहो रूपम् अहो रूपम्! । स्थाने महामुनयः पुरुपोत्तममनिर्मितं व्याहरन्ति । न रसळु न
खलु एतादृशं रूपं केनापि निर्मीयते । हृदय ! दि॒िष्टया वर्धसे t ख्र्कुसुमितो देव्याः कात्यायन्याः
प्रसादपादपः सम्प्रति पुनः अालेख्यद्र्शनपूर्णदोहदेनैव फलिप्यति l
३ देवि लक्ष्मि ! किं विद्ध्लम्ब्यते ? ! एप रसळु धिनपदो गङ्गग्देव्या प्रेपितः पूज्यताम् !
जनार्दनपूजयैव जनार्दनः प्राप्यते । किं शून्यहृदया त्वम्.ँ' l अहं स्पळु तया एव गङ्गाद्देव्या पाद्व-
न्दनं कर्तुप्रेपितः l
गद्भदुगिरा च मन्त्रः समग्रवणैः कथं मवति ll



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समपकारः | १५९
दिट्टी घाहाउलिओा तुमम्मि झाणं सुणिव्भरं णवरि ता.
कमलणञ्अण् ! कमलं अणुअंपसु विमलसव्भाव* | १४ |
( लक्ष्मीः सत्रीडस्मितं पूजां परिहद्वैमिच्छति )
धृतिः-( ससम्भ्रमं सप्रार्थनम्) मा एवम् !
पिअसहि ! तुज्झ पवट्टञ्उ काममओो महुमहम्मि सव्भावो ।
निकामलअसुलञ्अा मा मुर्त्ति झक्ति पाघेसु* ॥ १९ [|!
( लक्ष्मीः सस्मितं कुसुमाश्ञ्जलिमारोपयति )
लञ्जा-(सहपं सप्रार्थनं चिप्रपटे लक्ष्यं वद्धृा ) सुहअ पुरिसोत्तम!पेच्छपेच्छ
भट्टिदारिअाभर्त्ति l भक्तिगेज्झो खुटु तुर्म इक्ति पञ्चासन्नो होहि' |
( नेपथ्ये )
अाः किमेतत् !
उच्छिद्य स्वयमुत्पतिष्प्णुतनवः साभोगवेगोर्मिभि-
→ गगर्न घृक्षाः सपक्षा इच ।
एतेन क्रियते यु
दुवीतेन विनन्वताऽतिरयतः सर्वे जगज्वङ्गमम् ॥ १६ ॥
पइ०---( स्वगतम् ) न्नृनमायाति सुरासुरपरिवारो मुरारिः | नृनमन्वेति
तं मन्दराद्रिः, यदेप भोपणः पवनोत्पातः l
लक्ष्मीः-( पपनवेगनाधां नाटयन्ती ) दृड़ी हडी सहीओो णएध मं पिदुणो
महोअहिणो उच्छंर्म | मए खु भअवदीए कच्चाञ्अणोप्ग्र् चारंचारं कअविविह-
रञ्अणपूअाए वेलावण्यकुसुमपूअाणिमित्तं तादं अव्भत्थिञ्अ इध अागदं |
१ दृष्टिः वाहाकुलिता त्वयि ध्यानं सुनिर्भरं नवरं तत् !
फमलनयन ! यघ्मल्ठामनुकम्पस्व विमलसद्भवाम्.l!
२ प्रियसस् ि! तव प्रवर्धनु काममयो मधुमर्थे सद्भरावः t
निध्कामलयमुल्ठमा मा मुर्त्तितं झटिति प्राष्ठुहि ll
३ सुभग पुरुपोत्तम ! प्रेश्क्षस्व भर्तृदारिकामEिम् ! भपृियः स्वट्ट त्वं झटिति प्रत्यासन्नो भ|
४ हा धिरु हा भिरु ! सरट्यः ! नयत मां पिकुर्मद्दीदधेः उत्सङ्गम् | मया स्पळु भगपन्याः
कात्यायन्याः यारं यारं कृतविविधरल्नपूजया येठावनकुसुमपूज्ञानिमित्तं दातमभ्यध्र्य अग्रागतम् | अत्र
प एत्त्फठं संशृक्तम् t



             

             

१६० घत्सराजप्रणौतरूपकसद्वहे
लज्जा--5ससम्भ्रमम्) णाञ्अराञ्अ ! एहि एहि' ।'( हस्ती सद्दसीपसर्पति )
( सर्वाः समारुष्ह्य समुद्रर्ग्रवेशं नाटयन्ति )
पइ०-{ स्वगतम् ) अये ! महोअहिमहणयुक्तन्तं गंगादेवीकधिदं ण
दाव णिवेदइस्सं । सुट्टु विहला भविस्सदि भद्विदरिअा । यरं इघण्येव एर्दं
पस्रूवओन्तो चिट्टामि | ( इति तथा तिष्ठति ) घरं इधय्येघ एदं
→→ ( नेपथ्ये )
मधुरिपुरेप स्फुरृङ्कुच्कामः सूह् सुरदैत्पैर्जलधिमुप्रेतः!
तुङ्गश्टङ्गसमृहैर्मलिताम्बरमुपैति मथनोद्यमहेतोर्मन्दरो ग्गेिरिराजः ॥१७॥
पञ्इ०-( सहपैम् ) अनिष्टमध्पेऽप्यद्य सम्भविप्यति गोविन्दसन्दशैर्न
भ॒र्तृद॒रिकायाः ॥ तदर्ह त्यरितयुपसर्पामि जलधिमध्यय् । (इति जलधिप्रयेशामभि-
नीय निप्क्रान्तः )
( ततः प्रविशति व्योमयानेन महेन्द्रादिसुरासुरपरिवारो वामुदेवः )
वासुदेवः-( सहर्षकैौतुक्म्.) अयि सुरपते ! पश्य--

  • 69 [1९4II[1V करोत्करघृर्णिताम्बुः |

ई It १८ |
तद्धद्रयमवतोर्य वेलावने प्रतीक्षामहे यायदायान्ति व्रह्ममहेशादयःसर्वेऽपि
देघाः सर्वेऽपि चासुराः स च गिरिर्मन्दरः । ( इति घेलावनमध्यास्तै ) | → प
वृदृस्पतिः-(समन्तादवलोक्य साश्वर्य सभयम्.)
अहो वृद्धिर्वर्द्धेत्तदिह हृद॒र्प क्षुभ्यति पर्र्
दुरन्तोऽयं मन्थः प्रसभमुपहासाय॒ भविता ।
विघाया॒त्रु स्नानं॒ सपदि सदूनं॒ प॒ात् वि॒ियूघः
प्रमोदो यादोभ्यः प्रभवति न चेत्कोपि विपमः ॥ १९ ॥
१ नागराञ्ज ! एहि एहि l

  • 、 २ अये महोदधिमयनवृतान्तं गङ्गादेवीकथितं न तावभिवेदयिप्ये ! सुष्ठु विहूला भविप्यति

भट्रैद्ारिका ] वरमत्रैव एतट्प्ररूपर्यस्तिष्ठाभि l



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समवकारः , १६१
इन्द्रः-( स्वगतम् ) अहो ! वृहस्पतेर्मन्त्रपरामशैकनानजदृमतेभींरुत्वम् l
तदेवं तावत् | ( प्रकाशं सगर्वम्)
कियान्पारावारः कमलभवभृङ्गारकुहर-
क्षरद्धारारब्धन्निदिवसरिदीपाधिकसरः |
तदेतन्मन्थाय व्यवसितमिदं दैत्यदिविप-
त्समृहस्यैतावद्भवति हसनीयं नहि कथम् ॥ २० ॥
( सोछुण्ठम्.)
वाचस्पतेः! त्र्व सचिवोत्तमोऽसि |
तदत्र दुग्धाम्युधिदोर्घिकाया-
मुत्साहभङ्गः कनमस्तवायम् ? ll २१ ॥
वृहस्पतिः-(सावईं विहस्य ) देव प्रभो पुरन्दर !
केन्नास्य किं नास्य स कालकूटः ॥
क्रोधोङ्ग्हुरेऽमुत्र न वृत्रशात्रो
रक्षाप्रकारः यकवचादिकः स्यात् ॥ २२ ॥
धनदः-( सगर्वं सावझम्)
जीव पयोधेर्मथनं कारय किं घा निवारय स्वैरम् ।
शौर्ये किमत्र पातुं दुग्धं वडवानलकथितम् ॥ २३ ॥
वृह०-( सावज्ञोपद्दासम् ) दूरेऽस्तु शौर्यम् ॥ अमुना महिम्नैयास्य
चघ्क्रुवाक इव वीचिविलोलो मन्दरोऽन्त्र भवतु भ्रमनिष्ठः |
पाश्वैतोऽस्य परिवर्त्तनभङ्गया कोटका इव भवन्तु भवन्तः ॥ २४ ॥l
वासु०-( स्वगतम् ) अये ! गर्वायते गीर्वाणवर्गः समुद्रोन्मथनाय । तत्पु-
श्रीोप्रेमपाशापरवशाश्चास्मि | तर्तिक सुरमन्त्रिमन्त्रानुसारेण न्मथनोद्योर्ग
विसृज्य प्रकारान्तरेण तत्पाणिग्रहणमारभे, अथवा सुरासुरसयं: समभ्यथ्य-
नीतः कथमिवैतानतिसन्घाप भग्प्रमनोरथान्करिप्ये ! । तदेवं तावत् । (प्रकाशम्)
अयेि वाचस्पते !
नालसं कुलिशं शार्व्रतं न युद्धिर्विधुरास्ति ते ।
सर्व भावि शुभोदर्क हरौ सहचरे मयि ॥ २९ ॥
२१



             

             

१६२ वत्सराजप्रणीत्तरूपफसङ्घहे
९ वृह०-(स्वगतं सद्दपैम्) अये ! अनध्यवसायोत्तयैय मे सुदृढंसंवृत्तं सुर-
कार्ये, यदेवमयं भगवान्मुकुन्दः प्रतिज्ञातवान् | तदेवं तावत् | ( प्रकान्ञ्ाम्)
पाथोनिधिर्मधित एव समोहितानि
सिद्धानि तानि मधुसूदननिर्जराणाम् |
दुप्प्रापमेतदधिगम्य घचस्त्वदोयं
पीयूपमप्यतनु सम्प्रति पीतमेव ॥ २६ ॥
इन्द्रः-(सप्रश्रयम् )
पादोदकं तव जनार्द्दन ! जाह्नवी या
तत्तोयपूर्णजलधेर्मथनं कियत्ते |
अाज्ञाकरैस्त्रिदशदानघमन्दराद्यै-
राडम्चरव्यतिकरोऽपमहो विनोदः ll २७ ll
वासु०-( ऊचंमवलोम्य ) अयि सहस्रेक्षय ! दृश्यतामयमायात्येव
कमलासनः | तधाहि-
पंतामहाऽयं तरला मरालः |
अप्रेयैमाप्णोऽपि पितामहेन
अ*e\
विहङ्गराजाधिकमभ्युपैति ॥ २८ ॥
इन्द्रः-(समैौवुन्मूध्र्वैमरओन्य ) कथमयं भगवान्महेशोऽपि समायाति वे-
गेन ! | अदृष्टपूर्वं महदेतत्कुत्तृहलम् ! देवदेवोऽपि तरलायन्त एव |
कृष्णः-महेन्द्र ! मैवम्-
स्वर्गेसदः सुठुरपतेः प्र॒थुकामचाराः |
अत्याहिते परिपतत्यथ दैययोगा-
द्देवोऽयमेव शरप्र्ण करिकृत्तिवासाः ॥ २९ |॥l
( ततः प्रविशति महेशो मह्मा च X
व्रह्मा-( सरभसमुपस्टत्य )
उद्यमं कुरु गोविन्द ! पृर्णकामो भवाचिरात् !
फठितोद्यमखेदानां विश्रामो मण्डनायते }l ३० I|!



             

             

.सर्मुद्रमथनाभिधानः समवकारः १६३
महेशः-( सहर्पस्मितम्) कृप्ण ! अनुष्ठीयतां सुरज्येष्टशासनम् |
वासु०-~-( सप्रश्रयम् )
उग्र ! त्वदग्रतो गाढं सर्व एवोत्सहामहे ।
उज्जृम्भते हि भृटत्यानां कापि शक्तिः प्रभोः पुरः ॥ ३१ ॥
तदायातु मन्दराद्रिः l
इन्द्रः-( नभोऽवलोक्य ) कृप्णदेव ! पश्य पश्य ॥ अम्परादुत्तीर्य प्रत्पा-
सन्नो बभूव महोदघेर्मन्दराद्रिः॥
अभ्युत्थित इवातिथ्यान्मैनाको गौरवेण यम् ॥
समुद्रमध्यसङ्कान्तप्रतिविम्घस्य कैतवात् ॥ ३२ ॥
वासु०-( सद्दर्षस्मितं हरकण्ठे शेपमालोक्य)
निमकवद्यः पृथिव वेिभर्त्ति
पयैङ्कतां याति जगत्पतेर्यः
तस्यैव ते मन्दरशैल ! मन्थ-
नेन्त्राधिकारः फणिराजयोभ्यः ll ३३ ll
शेपः--( सप्रश्रयम्)-
दन्दशूकस्य कीटस्य शत्तिरेवंविधा घ मे ॥
प्रभुः करोतुं यत्किश्विन्मयि न्यस्य स्ववैभवम् ll ३४ ll
महेशः-( सरििमतम्) नागराज ! अविलन्वितं विघेहि सुकुन्दसन्देशम् ]
( शेपः सहसा ठिापनण्ठादुत्तीयै नाट्येनोड्रीय दुग्धाीि`धमध्यगतमन्दरमभिवेष्टयति )
महेन्द्रः-( सहपेोंडासम् ) अये देवा अये देवा ! पूर्ववदेव अवलम्बत नागे-
न्द्रनेत्रमुभयपाश्र्वयोः । ( सर्वे तथा कृन्वा विलोडनाभिनयं कुर्वेन्ति !| मन्दरस्तथैप तिष्टति )
महेशः-(विद्दस्य )
सर्वेऽपि कुण्ायः कृप्णा ! त्वां विनामो सुरासुराः t
त्वमेपामद्भुतो वाहुर्निप्प्रत्यूहश्चतुर्भुठैजः ॥ ३९ ॥
तद्धयवस्यतु भव॒ान् ॥ मा भवतु विडम्ब्र॒न्ा सुरासुराणाम् ।
कृष्णः-(सहसोपसृत्य मन्दरमावर्त्तयन्स्वगतं सोत्क्ण्ठम्)



             

             

१६४ वत्सराजप्रणीतरूपफसङ्गहे
उज्जृम्भते ाद्भदशव्दता मे
मन्थश्श्रमः किन्तु सुसंघृणोति ॥ ३६ ॥
तत्सावहित्थमावर्त्तयामि तावत् | ( इति मन्दरमावर्त्तयति )
ब्रह्मा-(विलोफ्य सफैौतुकम् ) महेश ! दृशयताम् |
क्रीडति भ्रमरकैरिव न्नृत्य-
"पतन्त्पमीं शैलमौलौ ॥ ३८ ॥
वासु०-( अाकर्णनाभिनयं कृत्ना ) तिष्ठत तिष्टत क्षणम् । निर्गच्छदिव
केिमपि विभाव्यते |
( सर्वे निश्चला भवन्ति X
वासु०-( सद्दर्यौदुकम् )
स्फुरदुरुमेघविख्क्षगर्जितान्ते !
→ मधुरः कलापियूनः
सुखयति मन्थरवात्पयश्चरोऽयम् ॥ ३९ ॥
( ततः प्रविशन्ति वेदाः )
वासु०-(ज्ञानेन प्रत्यभिज्ञाय स्वगतं सहर्षम्) दिष्ट्या न्मृनममो वेदाः समागताः॥
वलिः-( सभ्श्श्रयम्) भगवन् जगदीोश ! साघारणः प्रभ्रुरसि सुराणा-
मसुराणां च । समानभक्तिव्यवसायेषु च परिजनेपु समानप्रसादाः प्रभवो
भवन्तीति विचिन्त्यम् t
महेशः-( स्वगतम्) अये विभागलालसा दानवाः !। अप्रियं च तद्दान-
वारेस्तदेवं तावत् | ( प्रकाशम् ) अयि दानवेश ! अलष्ठुत्सुकनया l किमीचित्य*
मच्युतात्प्रच्ययते ? ॥ तद्यमेव ममाणम् ॥



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समवकारः l १६५
कृष्णः-( सद्दप स्यगतम् ) साधु सर्वज्ञ ! साधु, यत्किमपि न विशिष्टं
सन्दिष्टवानसि | तदेवं तावत् ॥ (प्रफाशम् ) अयेि दानवेशा ! यद्यद्विनिःसरति
सागरात्तत्तद्द्यापि सागरगर्भ एव तिष्टतीति सम्प्रधार्यताम् ॥ वस्तुजातं च
वेलावने पालयन्तु दिक्पाला अग्निपमनिरृतयः l सिद्धे समुद्रमथनोद्यमे भग-
ज्ञपा विभागोऽस्तु |
वलिः-पथा रोचतेऽच्युताय ॥
कृष्णः-अयि भगवन्तो वेदाः ! समुचितेऽन्त्र वेलावने घयपनीोपतां
तावदयं मथनायासो दिक्पालशुश्श्रूपया ।
अग्न्यादिदिक्पालाः-(सप्रश्रयम् ) इत इतोऽत्र भवन्तो वेद्ाः ।
( परिक्रम्य सर्वे तथा तिष्टन्ति )
कृष्णः-( सोल्लासम् ) अये देवासुराः ! पुनर्विलोडयत गाढम् । (सर्वे तया
कुवैन्ति ) →
कृष्णः-तिष्ठत तिष्टत तावत् !
( सर्वे तिष्टन्ति )
कृष्णः-(निरूपणामभिनीय साश्वर्यमूं) गरीपान्कश्चिदिदानीमायाति ।
अायात्यर्वाग्वीचीमालास्फूर्जत्फेनावेगाभोगात् |
गजभङ्गिर्वल्गत्येपा प्रत्यग्राव्दध्यानोदारा ॥ ४० ॥
( ततः प्रविशत्यैरावतः )
इन्द्रः-( विलोक्य सविस्मयम्)--
दम्भोलिघातचकितः प्रसभर्म पुरा यः
पाथोधिकोणकुहरे निभृतं निलीनः
उचुतुङ्गश्टङ्गसवलः पृथुमन्थखेदा-
न्मैनाक एप स पुनर्वैहिरभ्युपैति ॥ ४१ ॥
कृष्णः-(स्वगतम्) दिष्ट्या न्नमपमैरोर्वतः करी | ( प्रकाशम्X अयेि
परमेशान ! निर्गतोऽयं गजेन्द्रस्तद्विलोक्यताम् ॥
महेशः-( सहर्षस्मितम्) राजत्वमर्हति कुञ्जरविशेपोऽपम् ॥'अधितिष्ठतु
शिशिरशिशिरां वेलावनतरुच्छायाम् |
( ऐरावतस्तथा करोति )



             

             

१६६ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्घहे
घासु०-अपि चालयत पुनर्मन्थाचलम् |
( सर्वे तथा कुर्वन्ति )
घासु०-स्थीयतां स्थीयताम् पुनः किश्चिदायाति l
( सर्वे स्थिरr भनन्ति )
वलेिः-( विलोक्य ) अयेि वासुदेव ! व्यर्थमिदानीं संवृतं मन्दरावर्त्त-
नं, यदिद्मवस्तुभूतमिव किञ्चिन्निःसरति l
वासु०--( स्वगतम्.) व्यथैमेव भवत्नां मन्दरावर्त्तनम् । अवस्तुभूतं च
सर्वं भयतां भविप्यति ।
वार्द्धिमध्यगतपवैतश्टङ्गा-
द्वद्रयाकुलः स्फुदमुपैति हयास्यः t॥ ४२ ॥
तदघस्तुभूत एवायम् l
वासु०-निर्गच्छतु निशेपस्तावत् l
( ततः प्रविशत्युचै.श्रवाः)
वासु०-(विलोक्य स्पगतम् ) अये ! अयं हपराज उचैःश्रवाः सर्वलक्षण-
सम्पूणैः श्रूयते । तदेवं तावत् ॥ (प्रक्राशं सपरिहासम्) प्रभो शम्भो ! सर्वलक्षण-
सम्पूर्णोाँऽपमश्वमेधपोग्यो हयो दोपतां `भगयते हिरण्पगभीय ॥
ब्रह्मा-( सपरिहासम् ) अहो ! अस्मासु हरेहैयप्रतिग्रहं कारयितुमुपचि-
कोप |
महेशः--( सद्र्षं विद्दत्य ) अपि कृप्ण ! सेनाङ्गत्वादपमपि हस्तिसवि-
( उचैःश्रवास्तथा करोति )
कृष्णः-( सोछास्रम्) उमये भ्रमयन्तु पुनर्मन्दरं भयन्तः l
( देवा सुरास्तथा कुर्वन्ति )
धूनदः-(साश्चर्य सवितम्रैंम्) अये ! मथनं मन्थरीकृत्य दृश्यतां ताचत्.l



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समवकारः १६७
यत्कान्तिपूरप्रसरेण यार्पिर्डः
मन्थट्छुधा द्यामधिरोहतीय ॥ ४३ [!
( ततः प्रविशति चन्द्रः )
त्किमिय नहि विचित्रं स्यात्पयोधी विचित्रे ॥ ४४ ॥
कृष्णः-(स्मरणमभिनीय स्पगतं सोत्कण्ठम्)
दाविर्भवत्यम्चुनिघेः सुतायाः ।
अपि श्रुतं यत्कुसुमायुधस्य
मृत्युश्चयत्वादसृतं जिगाय ॥ ४९ ॥
( निपुणं निरूप्य ) अये ! कलङ्ककलुपमन्यदेव किमपि | न तद्धद्रक्रम् I
( सखेदं निःश्वस्य )
प्रियामुग्याशाया दृष्टिधविता मेऽन्त्र निर्मले |
द्रागेवापसरत्येपा कलङ्कगलहस्तिता ॥l ४६ ॥
( निरूप्य ) नुनम॒नेन पीयूपमयूखेन भवितव्यम् { ( प्रक्राशम् ) प्रभो !
श्ट्राङ्कर ! सुधाकरोऽयं सम्प्राप्सः l
चन्द्रः-(मद्देशामालोक्य सहर्ष स्पगतम्) दिष्ट्या प्रमथितो मे पिता पाथोधिर्य-
.देप महामुनिभिरपि दुरासदसन्दर्शनो नयनपथमवतीणाँ भगवान्प्रमथनाथः |
महेशः--( सुधांशुमाळोग्य स्वगतम्) अये महाफलः संवृत्तः पाथोधिमथ
नायासो यदयमासादितो यज्चनाँ परिवृढः । (प्रकाशय्) अयि कृष्ट्या !
फकुभि ककुभि घर्पन्म् शैत्यगभन्गाभस्तीो- ,
न्मथनजनितखेदं खण्डयन्यः प्रकामम् |
अधिवसतु मुहर्त्त वार्द्धिवेलावनालीं
द्विजपरिघृढ एप ग्रामणीोः प्रीोणमानः |॥ ४७ |ll



             

             

१६८ घत्सराजप्रणौतरूपम्र्सङ्कहै
(चन्द्ररतया करोति)
कृष्णः-{सद्दर्षोद्दूसम्) अहो ! पाथोधिमथनस्पाद्भुतानि फलानि । तदू-
योऽभियर्त्ततां मन्दराचर्त्तः !
(सुरामुरास्तयाकुर्वन्ति )
षरुणः-{gरोऽग्ओग्य सखेदम्) अाः ! किमामूलतो व्पधितः पाधोधिर्प-
देताः समुछ्ट्टसन्ति शेवृाललताः { 1
इन्द्रः-(साश्यर्येम्)

  • जैष्ठे ो ये |

प्राण्ान्नि ते पश्ट्यन्न सद्य पृव
झम्पालियाचेालितघाईिपूराः | ४८ |
सर्वे सुरासुराः-अहह ! र्षिंतिं ोदामहे |
अद्भमङ्गगमधिकृत्य
तादृगेीव घलवान्वलोदयः |
मन्धशैलपरियर्त्तनश्रमः
सश्द्य एय शाममेति दाग्रुणः ॥ ४९ ॥
तत्किमेनत् ? |
कसु०-( मृिश्य) नूनमेना महीपधयो न झेोवाललताः |
( ततः प्रविशन्ति महौपधयः)
कृष्णः--{ग्रदर्यर)
श्म्ट्रन्युच्छिट्स्त्यम्रिय श्ट्ररइर t पुपपन्ठप्रेलरः t
अमभ्पागताः शिाव ! माीपध्ययस्तदाग्ा-
माशां धपच्छr महसा हग्मिन्तानलानाम् l ९० ॥
|हेशः-{सम्)
म्ह दुग्घाम्युर्घी जन्म सुपा सूयमा मा
परोप"राप रमप्रफपः t
अामां प्रसद्भेन प्रहानुभाया
भपन्तु येन्ठापनश्tाभिानोऽपि ll ९१ 1l



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समयश्कारः १६९
कृष्णः--नितयतां महेशनिदेशः |
(औोपधयस्तथा तिष्टन्ति )
वायुः--(सोत्सrदम्) अयि देवदानवrः ! विवर्तयत मन्थाचलम् । अह-
मपि निजवेगवैभवेन सहस्रगुर्णीकरोमि तद्धेगम् l वितरतु रत्नाकरो दुष्प्राप-



(देवदानवास्तथा कुर्वन्ति )
कुवेरः-(साश्वर्यम्) अास्तामास्ताम् । पश्यत पश्यत विविधवर्णतां
सिन्धुदैर्शयते पुरन्दरधनुर्निर्जिप्णु किंवा धनुः !
एतत्किञ्चिदुदीयतेऽद्भुतमयं द्रव्यान्तरं किञ्जु या
यञ्जयोतिर्निचयैर्घर्न कवचितो नेत्रायते सागरः ॥ ९२ |॥
(तत. प्रविशन्ति विविधग्णनि रत्नानि )
कृष्णः-( निरूप्य सहर्षम् ) अये ! रत्मानि समागतानि । इदमेतेपु किम-
पि मांसलं कुटिलं प्रधानरत्नम् ॥ (सोत्कण्ठम्
श्टङ्कारिताशेपसमुद्रपूर-
मिदं मनोहारि न रोचिपैय !
हाद्ददपि द्रावयतोव चेतः ॥ ९३ ॥
तदावेदयामेिदेवदेवस्य{श्श्रीकण्ठrfनिरूपयनिरूपया[रत्नानि समागतानेि |
महेशः-( सद्दर्पम्) अद्य कृतार्था पृथिवी । नसु यत्तव्यं समागतानि
निघानानि, समागता लक्ष्मीोः , समागतममृतम्। तदिदानीम्-
एतेऽत्र्च पावनशिरोमणायो भञ्जन्न
वेलायनाभरणतां मणयो मुहर्त्तम् |
अायाम्निभिः → 2५t*"
रायश्नकालपरिरम्भमिवायैयन्तः | ९४ |
( रत्नानि तया तिष्टन्ति)
२3



             

             

१५9० चत्सराजप्रणीतरूपफसङ्कहे
घासु०--( स्वगतं सद्दर्पम् ) हृदय ! हृट्रदय ! दिष्ट्या वर्द्धसे कमलावलोकन-
प्रत्यासत्त्या l नहि नहि महेशव्याष्टृतयो घृथा भवन्ति | (प्रफाशं सौत्मुम्यम्)
त्वरध्वं त्वरध्वं सुरासुराः { भ्रमयन्तु भर्वेन्तो मन्धाचलम् ।
( सर्वे तथा कृवैन्ति )
इन्द्रः--{ साश्चर्यं संसग्भ्रमम् ) शाम्यतु शाम्यतु ताचन्मथनावर्त्तः । अयन•
रति किमपिसीम्पतरं यस्तु ।
(सर्वे साश्चर्य निरूपयन्ति )
चासु०-( विलोक्य सवितर्केम्)
सहोदरः किं भधित्तायमिन्दोः |
अपूरको नेघ्रमहोत्सवस्य
मध्ये स तादृङ् न नु कालिमास्त् ि॥ ८९ ॥
इन्द्रः-{ निरूप्य साश्चर्यम्) अहो ! सहसैव निर्गत्प स्फुटीवमूव स्त्रीरूप•
मिदम् |
वासु०-( विभाव्य सान्यर्येम्) अहो ! स्रूपमस्याः 1
अधिञ्जलनिधिगर्भ कोऽपि लाघण्यवार्द्धि-
र्निवसन्नेि जननिरस्यास्नत्र नर्न यमूव !
रन्मृनफरसुधाश्द्या पत्प्रसृतिः प्रश्ट्रात्पा ll १६ ll
अस्याः स्फुरत्कान्निविन्नूपिनाव्येः
यफट्रेोलदलानरला6यष्टः l
२कन्ञ्पमेपrभरणन्यमेनि ll ८.७ H|
(प्रवभिााप रग्गतं गौरघ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्न्टम्) नूनमिपं गद्वया अालिग्?य फधिता मा पपी•
भिपुर्द्रो भवि६पनि l तधाद्वि--
अमपि च--



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समवकारः १७१
अालेख्ये दृद्वैतां यश्चेतसि परिचयो ममाहुरितः ।
उत्पछवः स सहसा सहस्रभासत्वमभ्येति [ ९८ [l
(ततः प्रविशति लक्ष्मीः)
लक्षमीः--हद्धी ! हद्धो ! अहो मह हअजीवस्स कदिणत्तर्ण ज एञ्अारिसे
वि विसमवैञ्अरे णा एणीोहरदि | (पुरः कृथ्णमालीम्य सप्रत्यमिज्ञमिव ) कर्घ अालेक्ख-
दिट्टं तं सुहृअं अणुहरदि एसा ख्वरिश्डी । (निःश्वस्य ) अहवा कृदो एञ्अारिसाईं
भग्गाई ? । किं करेमि । तहवि अहिरमदि इघ्घ मे दिट्टो । (इदि अभ्रमवलोक्रते)
वासु०-(स्वगर्वं सदर्भेम्) हृदय ! दिष्ट्या वर्द्धसे । महत्यपि सम्भ्रमे साकृ-
तमिव दृष्टमस्याः I तथाहि-
श्ीराव्घिवोचिपटलोपरितापितानि |
अङ्गानि मे दिाशिारयन्ति सरोम्हाक्ष्या
अङ्घ्रिट्रध्टमुग्धलहरीसूठुट्टुदः कटाश्क्षाः | ९९ ॥
महेशः-(छक्ष्मीं दृष्ट्वा स्वगतम्) नृनमिपं सा भाविनीपुरुपोत्तमस्य वछभा
लक्ष्मीस्तदेवं तावत् | (प्रन्नानां साकृतम्.) अयेि पुरुपोत्तम ! समुद्धरैतामद्वितीया-
मट्रारणां पाणेिाग्रहणेन योपिनम् l
लक्ष्मीः-(त्वगतं सइर्पम्) कर्घ एसो पुरिसोत्तमो ! | एदं एस कोवि
अवरो महाणुभावो अादिशदि ! ता किं अयुकंपिस्सदि मं पञ्अावई* !
वासु०-एप सम्पादयामि न्ञ्ािवनिदेशम् । (इति पार्णि प्रसार्य छक्ष्मीमानयति)
१ हा धिश् हा धिञ्छ् ! मम हनजीवस्य यध्र्ठिनत्पं यद्देतादृोऽपि विपमत्र्यद्विरे न निःसरति!
कयमाटेरट्यदृष्टं तं सुभगन्म्नुट्टग्ति ग्ग्र्पा रूपद्धिंः |t अयवा कुत एतादृशानि माग्यानि किं करोमि ;
तुयापि अभिरमतेऽच मे दृष्टिः |
२ क॒यमेप पुरुपोत्तमः l एनमे{ फोऽ िअग्रो मद्दानुभात्र अादिशति । तत्किमनुऋभ्यिध्यने
मां प्रजापतिः | H *y



             

             

१७२ . घत्सराजप्रणीत्रूपकसङ्गद्दे
तादस्स महणदुक्खे विरहे च्र्चदादिर्वधुवग्गस्स ।
उक्मणे पाणार्ण को एसो पहरिसो जाओो ॥
( प्रकाशं विदृत्य समुद्रमवलोक्य सखेदम्) अहो मे पिदुणो महणवेअणाए
पज्ज्ञाउलत्तणां l
न्मन्द्रस्तमवहेलनिष्ठुरम् ll ६० ॥
(स्वगतम् ) इयदेय मे सुखं, पराथैः कायहे॒शोऽपरः । ( इवि सन्रीडं कथट्टथमपि
फण्ठात्तामवतारयति )
लक्ष्मीः-(सद्दर्पमात्मगतम्) अणूभूदं मए अमञ्अं, अणुसूदो चंदो, अण-
णुभूदं मप्पृ एञ्अं वअणमहुरत्तर्ण । ता पृगूर्ण एस सो जेव सुहओो l संवदन्ति ते
गंगादो अाञ्जण्णिदा गुण 'दसिंसै !
वासु०-( सप्रश्रयम्.) अपि परमेश ! अागतेयं लक्ष्मीः ॥
महेशः-कृप्ण ! कृरूप्पग ! प्रथमत एव मया ज्ञातं, यत्तरलापितमस्पा
जनन्या रत्नाकरपत्न्या मम म्ीलिमन्दाकिन्या | ( गङ्गां प्रति ) अयि गङ्गे काम-
रूपे ! विश्रमय वेलावने कभलालयाम् |
→ ( गङ्गा सहसोत्थाय तया करोति )
वलिः--( स्यगतं सविपादम्)अहो ! दुराशयतामिव महेशकेशवादोनामव-
घारयामि ॥ पदैते धारयन्ति, न विभजन्ते पाथीधिमथनीपात्तानि घस्तृनेि t
( सावदाम्X भवतु । पश्चादृपि वाहुवलेनैच सुलभानीतराणि वसनूनि, यावन्न
१ अमाश्चर्यमाश्चर्ये !
तातस्य मयनटुट्रसे विरहे चन्द्रादिवन्धुवर्गस्य !
उत्घ्क्रमणे प्राणानां क एप प्रहपाँ जातः [[
अहो मे पितुः मथनवेदनया पयीकुलत्वम् |
२ अनुभूतं मया अमृतम्., अनुभूतश्चन्द्रः, अननुभूतं मयैतद्वदनमधुरत्वम् l तछृतमे
स एव सुभगः । संवृदन्ति ते गङ्गाद अाकप्रैिता गुणा एतस्मिन् I



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समवकारः १७३
दिविपदः पीयूपं निपीयामरा भवन्ति | तदमृताविभवसमये मया अवहितेन
भाव्यम् t तदेवं तावत् | (प्रकाशम्) सखे कुजम्भ ! एह्येहि |
कुजम्भ०-(प्रविश्य ) किमादिशयते ?
( वलिः | कर्णे एवमेव )
कृजम्भः-( सहर्योह्नंासम्) सिद्धमेतत्
इन्द्रः--भगवन्नारायण ! त्वत्परायणोऽयं व्यवसायः । किमिदानीमेव
भन्दायसे ? l
वासु०--( मन्दरमावर्त्तयन्त्वगतं सोत्कण्ठम्)
ख्नासप्रगल्भपरिरम्भसुखोपभोगः !
स्तावद्विडम्वयति मां करवै किमत्र ॥ ६१ ॥
( प्रकाशं सावहित्थम्) अयेि गीर्वाणाः ! अयेि दानवाः ! सर्वप्राणेन परि-
भ्रमयत पुनर्मन्थाचलम् l
( सर्वे तथा कुर्वन्ति )
धनदः--पश्यत पश्यत कुम्भानामिव_मुखान्युत्प्रेङ्खन्ति l
इन्द्रः-( ससम्भ्रमम् ) अास्तामास्तां तावन्मन्दरावर्त्तनम् ॥ कथं समग्रा
एव कुम्भाः समुत्तरन्ति t ( सवितभैम्) किममी स्फुदितत्वाद्विवित्ताः कथमन्य-
थोत्तानमुग्खास्तरन्ति l
धनदः-( सवितकैम्) विचिन्रा किमियमुत्तानमुखी कौम्भो नौरद्भुत-
निधौ पयोधी ! |
वासु०-(निरूष्यसहपैम्.)
विनिर्मिता किछु निधानकुम्भैः |
यस्याः प्रसिद्धा भुवनश्त्रयेऽपि
दारियवार्डस्तरणे प्रसूत्तिः ॥ ६२ ॥



             

             

१up8? यत्सराञ्जप्रणीतरूपफसङ्गहे
इन्द्रः-(साश्चर्यम् ) कृप्ण ! कृप्ण! पश्य पश्य उपनिधानकुभ्मं किञ्चि-
कुम्भोऽयमम्भोनिधिपूरमध्पा-
दत्यद्भुतः कोऽप्युदयांचभूव ॥
यद्भन्धयाहाः परमप्रमोदम् ॥l ६३ |॥
कृप्णः-( सद्दर्प स्पगतम् ) नृनमनेन पीयूपकुम्भेन भयितव्यं, यद्स्प
सन्दशैनादेय ममाप्यन्तरात्म्मा प्रहर्पव्याकुलतामुपैति । ( प्रकाशं सद्दर्पम् ) महेश!
महेशा ! दिष्टया घर्द्धसे पोयूपसमागमेन 1 निघानकुम्भा अप्पमीो समागताः l
महेशः-( सद्दर्प ससग्ध्रमम्.) कृप्ण ! कृप्ण ! अवहितेनात्र भघता भवि-
तव्यम् l स्वयमेव सन्भाययन्तु वेलावनं निघानकुम्भ्मtः t अाहय समर्पय
छुटुतमुजः पीयूपकुम्भम् l
कृष्णः--( सद्दर्पमुपै:फारम्.) पायनशिरोमणे पायक ! एत्येहि ।
वलिः-(ससग्भ्रममिप ) ससे कुजम्भ ! स्ययमेव देयदेवो जनार्दनः
पायफमाहपते | तत्त्वं गत्वा समानय वेलायनात्पाघफम् । (इति काक्षेण यीश्ते )
कुजम्भः-( सद्दसा निर्गत्य पापग्पेपः प्रश्यि सप्रश्रयम् ) क्रिमादिशति देयदेयः
येशयः ? ]
कृप्णः-( मद्दर्पम् ) सरो न्गोचिःकेश ! मुग्पमसि सर्येपां, मुग्प्योऽसि
सर्वेपु, तद्दृहाण षीयूपकुम्भम् l ( ए॑मग्भं प्र॒तीन्ध्रवि )
कृष्णः--Ç क्षेञ्ढ्ल्प्fिग्१y सरेभ्ििन्द्दन्प्र्,ँश्छिं,क्षुग्नष्त्न्र्छं घ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्घ्न्दतेजY:संछृत्त'%\
कुजम्भः-( सप्रश्रयम् )क्रिमस्मदादीनांत्यत्समीपेऽपि तेजः समुदीयते? !
( इति निष्ट्यामटि )
लिः--( स्ग्गi सद्दर्पम् ) सायु साधु समर्धितं कृञ्जम्भेन l
पासु०-( ग्ाट्र्मेगास्य् ) अयि दानपाः ! शृत्वय्र्टन्पाः मंटत्ताःस्मस्तदिदा•
( सर्ये तपा शुन्ति )



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समवकारः १७५
वायुः-( सभयम् ) अहह ! छ्फुद्धमिवेदानीं वैवण्र्यमापद्यमानमम्भोनि-
धिमवलोकयामि । इतश्च कश्चिहुष्टो जलजन्तुरिव निर्गच्छ्रति ॥
इन्द्रः-( सम्यग्विभाव्यं ) नैप जलजन्तुः I
भीपणूोऽकुिटिलः कठिनात्मा
मभैकत्र्तेनचिच्चक्ष7वच्क्रः
अद्भुशः खल इवैप पयोधे-
• र्दुष्टचेष्टिननिधिः समुपैति ॥ ६४ ॥
धनदः-( साश्वर्यम्) पश्यत पइयत । इतश्चायम्-
दुःसहः सुरपतेरिवृ दुण्डो
दपड एप समुपैति कठोरः |
दूरतोऽपसरति कचिदव्धौ ॥ ६९ ॥
वायुः-( समयम्) समुल्लसत्कान्तिषूरानुसारदृश्यमानशरीरो मीनः क-
श्चिदितोऽभिवर्त्तते |
इन्द्रः-( निरूप्य ) मैवम्
अायर्त्तते तिमिरयं यदि तत्किमस्य
स्पशद्विदीोर्णतनवस्तिमयो म्रियन्ते
सत्ताभि 2नाः१< '९2 **-*
स्तद्वारिधेरयमुदश्चति मण्ठलाग्रः ll ६६ ॥
वासु०--अयि परमेश ! पश्य पश्य 1 परिकुपितः पारावारः ।
महेशः-{ साप्पज्ञम् ) किमस्य सैनिकाः सायुधा विनिर्गता उतायमेव
स्वयमुदायुघो विक्रामति ?। गभीरोऽयं महात्मा वैदेशिफः कोपप्रकारेषु । मथना-
यासोछुसितानि महानुभावा॒नि स्बूपम्ायुधानि॒ि,निर्पूरु॒ामन्ति ।त॒देतानि॒ साधि-
दैवतानि नमस्कृत्य वासय वैलावने l देयानामेवैतानि सुलभानि महते फलाय
भविप्यन्ति |
( कृय्णः तथा कृत्वा पुनस्तथैव मथनावर्त्त प्रवर्त्तयति )



             

             

१७६ घत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहै
महेन्द्रः-{ विलोक्य सIश्चर्यम् ) कृष्ण ! कृष्ण ! पश्य पश्य । अाश्चयैमर्य
किमप्यतिप्रमार्ण मरकतरत्नं समुछ्ट्टसति l
घासु०-( निरूप्य )

  • → \ 、→ , → * [9

• तद्भधगाध्यग्रहगाढलग्
भृङ्गोत्करैमरकतं विभाति ॥ ६७ ॥
धनदः-( ससन्भ्रमम् ) अत्याहितमत्याहितम् पश्यत तावदितः।
इहोपरिप्टाद्विहगा भ्रमन्तः
कछोलवातोपहताः पतन्ति ।
परासचोऽर्मो तिमयो भवन्ति
द्रागारनालत्वमुपैति दुग्धम् ॥ ६८ ॥
इन्द्रः-( विभाव्य ) पश्यत पश्यत ॥ विनिर्गतैव काचिदिह वछी |
कृष्णः-( निरूष्य ) न्मं विपमिदम् । अहह! अत्याहितमापतितम् ।
शिव ! शिव ! सुरा समागता, विपं चागतम् !
( कृप्यगस्तथा करोति )
महेन्द्रः--( सरभसम् ) अयि सुरासुराः.! तथेदार्नीं समधिकबला विर-
चयत विलेोडनं , यथा समासादिताङ्गुतपदार्थाः पुनर्विलोडनाय न स्पृहयामहे l
( सर्वे तया छुर्वन्ति )
( नेपथ्ये कलकलः )
वासु०-( समाकण्यै ससम्भ्रमम् ) अाः !कएप मन्दरापरपार्श्वे सुरासुराणाँ
भोपणः कलकलो विजृम्भते ? l
( पुनर्नेपrये X
धूमः प्रेद्वति कोऽपि सार्डमृइ॒गुचिर्हेत्राणि निर्वासय॒न्
ज्वालौघामृतमारणाप्रणयिनः मेङ्खन्ति पश्धादमी I



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समवकारः १७७
दुग्धप्लोपविरूक्षगर्वविपमच्छङ्कारवाचालितः
क्षीराब्घिः पुनरेति मेचकरुचिः कोऽप्येप वोपर्युधः ॥ ६९ ॥
वासु०-( सभयं साश्चर्य समन्ताद्यलोक्य ) कथमहह! क्षणादेव न किमपि
पशयामि |
नष्टः कुत्र महार्णयः क नु ययौ तादृक्स मन्थाचलो
विद्राणः क फणीश्वरः घ नु गतास्ते हन्त देवासुराः ।
दिकूचक्रं ज्वलयन्निरडुशमिलदद्धोरान्घकारोर्मिभिः
पातालायितरोदसीोपरिकरः कोऽयं प्रकारोऽभवत् ॥ ७० ॥
महेशः-( ससम्भ्रमम् ) अयि कृप्ण ! पालने तव नियोगस्तदिदानीं सह
देवासूर्मुरः समुद्रमथनोपात्तवस्तृनि गृहीत्वा कचित्परिपालय । अहमेनमनर्थं
शामयामि l
( इति निष्प्फ्रान्ताः सर्वे )
प्रथमोऽङ्कः



             

             

द्रितीयोऽङ्कः
( ततः प्रविशति कपटकामिनीवेषो वैकुण्ठः सएसीवेपो वैनतेयश्च )
वैनतेयः-( सहर्षम् ) अपि जनार्द्दन ! सकलजगद्रूपस्य केयं भवतोऽ-
द्रुतरूपनिर्माणनैपुणे श्लाघा ? ॥ अद्य पुनर्यदिदं भवन्ना वनितारूपमाविष्कृतं
नहि तद्भवनाप्यनुभूतपूर्वम् | किं पुनरयं पुरुपशन्ये वेलावर्ने निकुञ्जे निरथैको
भवता सफलीकृतमदनप्रात्तनसुकृतपरिपाको हेवाकः प्रसार्यते ?I तथाहि-
दृशोर्द्धन्द्रं खेलत्यलसमलसं कर्णसविधे
नटन्ती भ्रूवल्लो कुसुमविशिखं घोजयति च ।
मुहुः स्मेरस्मेरं मदयति मुखाम्भोरुहमिदं
स्वतः क्षोर्भ यास्सि त्वमपि मुकुरं पश्यसि यदा ॥ १ t॥
वैकुण्ठः-सखे वैनतेय ! अर्थश्टङ्गारोऽयमद्भुतो महतेऽर्थाय प्रगल्भते I
हेवाकाभिनर्य चात्राकस्मिकपुरुपागमनशङ्कया प्रसारयामि |
वैन०-( ससम्भ्रमम् ) कथं शव्द् इवेह श्श्रूयते ! । न्नृनमायाति कश्चित् ।
वैकुण्ठः-( साशङ्कम् ) सखे वैनतेय ! तदितःप्रभृति योपिद्भावाभिनयाथै-
श्मावाभ्याँ प्राकृतभापया तदनुरूपः कृनार्थोंकृनकुसुमचापः संलापः क्रियताम् |
→、
वैन०-( पत्रान्तरालैरालोक्य अपवारितकेन ) अायात एव सानुचरः कश्चि-
न्महानुभावः पुरुपविशेप{ !
( ततः प्रविशति वलिः कुजम्भश्च )
घलिः--( सपरितोषम् ) सखे कुजम्भ ! साधु साधु भवता कृर्त, पन्म*
हता नैपुगेन पीयूयमानीोतर्मं । किं पुनः पीयूपं_ लब्धमप्यलब्धमेव, यन्मया न
सेसमासादिता जलधिकन्यावमानिलावण्या कापि कन्या I
कुजम्भः--( स्वगतं सजुगुष्सम् ) अहो ! अस्प मदनमोहान्घता, पदपम-
म्तं कामिनीसमागमादधरमवधारयति l ( प्रकाश्शं सप्रश्रयम्)तदपि न भवतो वळ•
चद्भाग्यस्प वलेद्धैष्प्रापमवधारयामि t
वैकुण्ठः-( स्वगतं सोपहासम्) द्वयमपि दृप्प्रापं भविप्पति l
वलिः-सखे कुजम्भ ! किं पुनरितो सृगमदामोदः प्रवर्त्तने ? ।



             

             

समुद्रमधनाभिधानः समवकारः १७९
कुजम्भः--(अाम्राणमभिनीय साश्चयैम् ) अयि दानवेश !
नार्य विपिनलतानां सहस्रशाःपरिचितो हि तद्भन्घः |
मृगमदपरिमललहरी पिशुनयति किमप्यधिष्टानम् |॥ २ ॥
तदुत्थाय निरूपयामि तावत् | ( तथा कृत्वा सहर्षाश्चर्य॒म्) दानवेश ! एह्येहि
कृतार्थय चक्षुपी । अद्यप्रभृति ते सफलं जन्म ॥ अदृष्टपूर्वं पश्ट्रय कन्यारत्नम् |
( वलिः सोत्कण्ठमुत्तिष्टतिX
वैन०-( अपगार्य ) वैकुण्ठ ! अभिनीयन्तां विप्रलम्भानुभायाः ।
वेकुण्ठः-( स्वगतम् ) d →
_तैर्हतैः पूयुग्वसितपूरि॒डमता॒नवाद्यै-
य वप्रल हं समोहे !
सोऽयं पयोनिधिसुताव्यवधानदुःग्व-
सन्धुक्षितो भवति सम्प्रति सत्य एव [!| ३ t
वेन०-पियसहि मोहणिप्पृ ! किं उण अत्ताणं अणवेक्खिय एर्वे उच्त-
म्मसि ? t साहेसु मे शिाविणाञ्अदिटं तं सुहअं l
मोहनिका-णिउणिए ! अलं साहिदेण । णहु णहु तेण सारिक्खेण
तिहुअणम्मि कोवि अत्र्थेि ।
वलेिः-( अाकण्र्य सोत्कण्ठम् ) किं पुनरित्थमट्टतसम्भावनया सुकृती सु-
दृशा कृतार्थक्रियते |
कुजम्भः-एहि तावत्प्रकदीभवावः l
( उमाचुपमर्पतः )
निपुणिका--( सह्मोत्याय सप्रश्रयम् ) मद्दाभाञ्ज! पणामोभट्टिदारिअाएँ |
चलेिः--{ सगन्दम् ) अभिलपितमासादयतु भयद्भर्तृदारिका ।
वेकुण्ठः-( स्वगदम्) गद्भदगलिताश्क्षरापि सम्पूर्णेयमुपश्रुतिर्भविष्यति ।
१ द्रियसरिस मोहनिके ! किं पुनरात्मानमनर्नेक्ष्य एवमुत्ताम्यसि ? | साधय मे स्वप्नदृष्टं तं
सुभगम् l
२ निपुणिके ! अलं साधितेन [ न रसट्ठु न सळु तेन सदृक्षो न कोऽपेि त्रिमुनेऽस्तुि ।
१ मद्दामाग ! प्रणामो भतृद्वारिकायाः |



             

             

१८० वत्सराञ्जप्रणीतरूपकसङ्कहे
छुजम्भः-{ उत्तरीयमासनवत्कृत्वा ) इदृमलङ्करोतु दानवेन्द्रः ।
वलिः--( उपविश्य सहपेोंत्क्रप्ष्ठं स्वगतं साश्चर्य )
अनुभूतपूर्वमित्थं स्त्रीरत्नं न खलु वेधसः शिल्पे ।
मदनस्य भुवनजयिनः शातिमयामयीरे किमिर्य ? |
(रळस्रं स्स्रुङ्गैरूरं हैत्ते* fते) भद्रे ? केयं भवद्भर्तृदारिका ? ' किंनिमित-
मुत्ताम्यति ? |
निपुणिकावेपेो वेनतेयः-महाभाज्म ! एसा खु कमलाए कणिट्टा
समुद्ददुहिदा ! जदोपहुदि इमीोग्पृ कोवि अब्भुदरूवो सुहओो सिविणए' पुलोइदो
तदोपछुदि अव्र्भतरविञ्अंभमाणाट्टाहुड्डुामरवेञ्अणाए णिविडविलयावगुण्ठणा
किलम्मदि ॥ परं परमसाहसिञ्अव्च ण वीोहेदि मरणादो अण्प्गहा--
अग्याइ करुणाअं का इपइ का मलयर्गधयाहम्मि |
का जोविए सञ्अण्ह कलअंठयुष्हूड्मुर्णि सुणाई ॥ ४ ॥
( साकृतरिमतम्) संपइ उणा तुम्हाण र्दसणादो पहुदि किंपि किंपि अास-
र्त्ति व विहावेमि ॥ का मुणेदि अत्थि तुम्हाणा सिविणयदिट्टसारिचक्खं पण वेति' ।
( निपुणिकावेपं वैनर्तेश्यं तर्जयन्निव तिर्यगवलोकनैः सव्रीडमधोमुखं तिष्टति )
घलिः-( सौत्सुक्यं सोत्कण्ठम्)--
मामनुग्रहाण मुग्घे ! दृघक्पातैरमृतपाटवग्रहिलैः |
जीवितमजीवितं मे सम्प्रति सुभ्रु ! त्वदायत्तम् ॥ ९ ॥
(नैकुष्ठः अवाड्मुख एव सस्मितं पश्यति )
वलिः-( सहपोंत्कण्ठ म् X-
लोचनसरोजमाला प्रेमगुणेनेय॒मद्भुता ग्रथित॒ा 1
विश्श्राम्यति मयेि दिष्टट्रया सुतनोः संयरणमालेय ॥ ६ ॥
१ मद्दाभाग ! एषा खलु कनिष्टr समुद्रदुहितT यतः प्रमृति अनयT कोऽपि अद्धुतरूपः सुभगः
स्वने दृष्टः ततः प्रभृति अभ्य॒न्तरविजृम्भमाणदाहोट्टामरवेदनया निविडविलयावगुण्ठना काम्यति {
परं परमसाहसिकेव न बिभेति मरणात् t अन्यथा-
उमघदि करुणकं का इाम्पति श्का मलयगन्धवाहे {|
का जीविते सनृष्याा कलकण्ठकुदूध्र्वर्नि शृटणोति {!
२ सम्प्रति पुनः युष्माकं दर्शनाव्प्रमृति किमपि किमपि अासर्त्तित विभावयामि । का ब्रानीते
अस्ति युप्माकं स्वप्नदृष्टसादृश्यमस्ति न वेति |



             

             

ममुद्रमथनाभिधानः समवम्र्ारः १८१
(प्रक्राशम्) सखे कुजम्भ ! सम्भावितोऽस्मि सुदृशा प्रसादेन l किं पुनश्चि-
रयति गुरुनाँ भगयान्भागैवः ? । स हि मया असृतप्राशनमहोत्सवे अग्रासनार्थं
सन्घानर्क प्रेप्य समाहृतस्नत्कि सन्धानकः पङ्गुः कर्मान्तरव्यग्रो वा गुरुः ? ॥
( ततः प्रविशति सन्धानकेनानुगम्यमानो भार्गवः )
सन्धानकः-( सप्रणामम्) दाणवेस ! एसो भग्गवो गुरूं संपत्तो' |
( वलिः ससम्भ्रमं यथावदुपस्थाय प्रणमति )
शुक्रः-( सद्दर्पम्) वर्डनां घर्द्धतां कलिः। ( स्वगतं सवैलक्ष्यम्) अाः कथं मे
हपैभरव्याकुलस्य वलिरिति यत्तव्ये कलिरिति समागतम् ! । भवतु । यातु
तावदविदिनमेवैनत् |
सन्धानकः-( दृपीमुपनीय ) अलंकरेदु एदं अज्बो' ।
शुकः-( टपविइप कन्यारूपं वैउण्ठमालोक्य स्वगवं साश्चर्यम् ) अहो अदृष्टपूर्व-
मद्भुतमिदं स्त्रीरूपं प्रजापतेः सर्गे | तत्वेयं मायामयीव ? ।
(रुत्रीरूपो वैफुण्ठम्तथैत्र सत्रीटमास्ने )
वलिः-( सद्दर्पम् ) भगवन्भार्गव ! रत्नाकरस्य तनयेयमपरा स्रूपोपहसि-
तकमलालया मयि सरागा | अनःपरं भगवान्प्रमाणम् |
शुक्रः-{ सद्दर्पम्) किमत्र विसृश्ट्यमस्ति । निप्प्रत्यूहो भव सर्वाभ्युदय-
परम्पराणां पात्रम् |
( नेपथ्ये )
न मन्यते सुदाग्रुर्ण दैवमेनत् | यदेनैर्गृहोनसकलसमुद्रोपार्जिनद्रव्यैर्देवैर-
पहस्निताः परित्यत्तसमराङ्गणाः समापतन्नि विप्छ्ट्टवा दानवाः |

  • वलिः-( सक्रोधमुत्थाय ) अाः ! किं दुर्यलो घलिः संवृत्तः ? , यदेवं भवि-

एटयति !
कुजम्भः-सन्दय सन्वय सैन्यानि !
शुक्रः-(वामाक्षिम्पन्दनं सूचयित्वा स्दगतं सविपादम् ) अाः ! कथं मदुपश्रुनि-
दुर्निमित्तं दुर्निमित्तान्नरमप्यनुवर्त्तते । तदेवं तावत् । ( प्रम्राशम् ) अयि दानव-
राज 1 न युज्यते तदाजिमहोत्सयः । सम्प्रनि समुदिना देवाः |
१ दानयेश ! एप भार्गवो गुरुः सन्प्रानः |
२ अलङ्कगानु एतामायः |



             

             

१८२ ग्रस्सराजप्रणीतरूपफसङ्कहे
वलिः--Ç सोपहासम् ) गुरो भार्गव ! जानात्येव भवान्वलेर्वलम् । त-
त्किमिदमुच्यते ? | ( ससरम्भम्)
मद्दोःस्तम्भविघूर्णेितेन तरसा येनैव मन्थाद्रिणा
पाथोधिः स तथा तथा प्रमथितस्तहूच्यजातं ददौ |
घलि
-(
सगर्वम्
गुरो !
पीो
यूपम् l
कि
मनेन
पीयूपमेतद्भुजयोद्धैयं मे
निमय यद्वैरिकुलावसानं
ममामरत्वं सहसा विभर्त्ति ॥ ८ ll
प्रतिज्ञात॒मिदं मयू भगवतूंो यूरोः पुरतः |
धारातीर्थगतायुपः प्रतिभटान्कृत्वा रणप्राङ्गणे t
त्वय्र्टयग्रासनपूजिते कुलगुरौ सार्द्ध सुहृद्वान्घवैः
मोहिन्या सह कान्तया सरभसः प्रामोमि नो वा सुधाम् ॥1९[|
मोहिनीचेपेोवैकुण्ठः-( स्वगतं सहर्षम् ) दिष्ट्या भग्नस्तावद्भार्गवस्प
मन्घ्रः | दिष्टया कृतान्तदोलामिव दुप्प्रतिज्ञामारूढो वलिः l
शुकः-( सकोधम् ) बले ! अघसज्ञं दामचकुलं पदेघमसद्रूहग्रहीतो भ-
यानम् | तदप्यवयोधयामि भवन्तम् l
न्महादैत्यास्ते ते मधुमुरहिरण्याख्यनरकाः l
इदानी॒ीं चैकुण्ठः किसु सु महिलाभाव॒मूगम-
दयदेतत्प्रागल्भ्यं स्फुरति `भवतो दोर्मेदमयम् ॥ १० ll
( चैकुण्ठवैनतेर्यंौ साकूतमन्योन्यमयलोफ्य संवरणं नाटयतः )
वलिः-(सगरैम्) गुरो भार्गव ! किं प्रलपसि ? । महिलैघ ममाप्रतो
वैकुण्ठः । एतदेव भघतामहमभ्यर्थये-



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समवकारः १८३
ी परिपालयैताँ
माभून्ममार्यं विफलः प्रयासः ॥ ११ ll
सखे घुजम्भ ! उपनय मे पोयूपभाजनम् l
( कुजम्भः उपनयति )
वलिः--( पीयूट्भाजनमादृाय क्न्यायेर्प वैकुण्ठं प्रवि )-
पीयूपमेतद्दपिते ! गृहाणा
त्वमेव पीयूपुमि॒िदं वृथा मे ।
सम्पूणाकामा ट्रu-
भैव प्रिये यामि रणोत्सवाय ll १२ ॥
( इति पीयूपपात्रमग्रतो धारयति )
कन्यारूपो वैकुण्ठः-(सकरुणं सग्द्भदमिव )समरविजयत्थं पउत्ये अघ्चउ-
( इत्यर्घोते सळन्नमिव सगद्गदम् ) दुवे तिण्णि मुट्टुत्ताई पडिवालइस्सं । पुणो एदं णिस्-
वञ्उत्तं तणुं पावअसमार्गमि परिश्चइस्सं' ॥
वलिः-(ससन्भ्रमम्.)सुभ्रु! कइदानों शोफावसरः ? अागतप्रायोऽहम्।
( इति त्वरितपदं निप्ऋामति )
स्त्रीरूपो वैकुण्ठः-( स्वगदं सहर्पम्) सिर्द्धं समीहितेन महाप्रत्यूहेनेव गन-
मनेन । तदलमिहस्थितेन | तदेर्यं तावत् | ( प्रफाशं सलन्जमिव ) पिअसहि ! करेहि
हत्ये एदं अमञ्भभाअर्ण ॥ णिउणिञ्मा खु तुमं । णहु कहवि तुमाहिन्तो एदं
पन्व्भट्टं भोदि ॥ पुणोवि तए एदं उमापिादं* |
( वैननेयस्तया करोति )
शुक्रः-( स्वगतं साशश्छ्रुम्) अाः ! परकरे भयति पोयूपं विशङ्कते च ममा-
त्मा तत्किमत्र करवै । भवनु किमनेन यलेरेव दुर्विलसिनमिद्म् ॥
१ समरविजयार्थ प्रकृत्ते अार्यपुत्रे द्वित्रीणि मुहूलनि प्रतिपाल्ठयिष्ये । पुनरेतन् निरुपयुक्तं तनुं
पावऋसमागमे परित्श्यामि |
९नियृस॒खि ! षुरु इस्ते एतद्दृमृतभ॒जनम् । निपुणिघ्रा रसलु दृवम् i न रसलु यथमपि त्वत्त
एनप्रभ्रष्टं भवति पुनरपि त्वया एन्ट्टानीतम् |



             

             

१८४ वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गद्दे •
वैकुण्ठः--( स्वगतम् ) अलमिदानीं विलम्वेन!|( अनुस्मृत्य )Iविद्रवाय पाव-
कमानयामि | ( इति पावकस्मरणमभिनयति X
शुक्रः--{ समन्तादचलोक्य ससम्भ्रमम् ) अाः किमतेत् ?
विशालज्वालाभिः कवच्ययति दिकूचक्रमचिरा-
न्महाधूमस्तोमैर्जनयति नभः पीवरतरम् l
अतिकाथादूर्ड तरलयति च क्षीरजलधिं
विन्मा कल्पापायं प्रसरतितराँ कोऽयमनल: ? ॥ १३ ॥
अपि च---
धूमस्तोमकदथैनादिच गतं छुघ्घ्घ्रापि तिग्मत्यिपा
त॒त्कृत्यः क्रिपते तूदेपू शिखिना शश्व॒त्मूरुाशः स्वयम् l
द्भूयो विश्वमिदं हिरण्मयमहाव्रह्माण्डभाण्डायते ॥ १४ ॥
तत्किमत्रोचितम् ? |
वैकुण्ठः--पिअसहि णिउणिए ! । पात्थि तस्स सुहअस्स भई { ता एहि
जलणपसंगेण्ा अच्ताणं कअत्थं करेम्ह' । ( उभाचुतिष्टतः )
→ शुक्रः-( स्वगतं साशङ्कम् ) अहोऽस्याः पूर्वानुराग एय मरणान्तं प्रेम t
शृहोतासृतैव चैपा पावकप्रवेशमारभते l तद्वयमपि न मया परिरक्षिनम् l भवतुं
यारयामि ! ( प्रकाशम् ) अयि कल्याणि ! किमकल्याण्ामिदमकस्मादारभ्यते ? !
प्रतिपालय यतिचिन्मुह्रत्तनम् t
वैकुण्ठः--{ सवेिपाईं सछन्त्रमित्र ) अथ्प ! किं अणय्पोचिदं मन्तेसि ! एर्वं
य्येव तस्सि तुष्ट्टसिस्से वद्धरागाए मह उचिदं भोदि' t
शुक्रः-अयि मुग्घे! तयान्दृतस्य च॒ रक्षायै त्वत्समक्षमेव दानवेश्चरेणा*
भ्यर्धितोऽस्मि | तद्यदेि वार्यमाणा न निवर्त्तसे तद्ग्निस्तम्भमपि करिप्ये I
वैकुण्ठः--{ स्वयतम् ) हस्ते गतं तावदस्तं संवृत्तम् ः तदिदानीमस्यापि
पश्यामि कौतुकम् । (प्रकाशम् ) करेंदु अज्ञ्लो जं उचिदं भोदि' । →
१ ध्रियसरि निपुणिरे! नास्ति तत्य मुभगस्य भद्रम् ॥ वद्वेह्नि ञ्वलनप्रसङ्गेन अात्मानं कृतार्थ इमै* '
२ अार्य ! किमनीयोंविं मन्त्रयसि ? !| एवमेव तस्मिन् त्रुटितशीर्मे वद्वगगाया ममोचिनं मवति !
३ किरोनु अायैः यदुचितं भवति 1



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समवकारः १८५
शुक्रः-(कग्निस्तम्भमन्त्राभिनयं कृत्वा साश्चर्यम्) अहह ! 1
विशालफालैः प्रसभं प्रसप्पै-
श्नग्रग्रतो इम्यति तीव्रतेजाः |
न मन्यते मन्त्रमयं प्रयोर्ग
वीरव्रताविष्ट इवैप वह्निः ॥ १४ ॥
अपि लपसनपोत्र्वर्तिर्हद्वै प्रयुक्ता
नहि नहि विमुखीस्याद्भार्गवो मन्त्रशक्तिः |
सततमसुरघशाध्वसवद्धावधानः
प्कचिदपि तदिहास्ति ग्रतोधनः कैटभारिः ॥ १९ ॥
तन्निरूपयामि ध्यानेन । (ध्यानाभिनयं कृत्वा स्वगतम्) अहह ! ! मुरारिरयं
महिलारूपस्तत्सम्प्रवृत्तस्नावदनर्थः । किमद्यापि भयेन ? | ( प्रकाशं सगर्योपहासम् )
वैकुण्ठ 1 वैकुण्ठ 1
च तहुलभवस्तुजातम् |
र्यैकुण्ठ ! यत्त्यं महिलीकृनोऽसि ॥ १६ ॥
वैकुण्ठः-( सोपट्ासं मद्दिलारूपं परित्यज्य ) भार्गव ! त्चमेय नयमार्गे नि-
पुणाः l किमित्र्थ व्याहरसि ? |
वैनतेयः-{ स्रीरूपं परित्यञ्य सोपद्दासम्) दैत्याचार्य ! साघयामस्नावत् l
2४



             

             

तृतीोयोऽङ्कः
( ततः प्रविशति कृष्णो लक्ष्मीश्च )
कृष्णः-{ लक्ष्मीं विभाव्य स्वगतं सहपेॉत्फण्ठम्) नृनमोदृग्विधस्त्रोसर्गशिल्पे
वैदेशिक एव वेधाः । तथाहि-
इन्दो॒ः कलास्त्रिदशप॒ादपपल्लवानि॒
पीयूपमुज्वलरुचो मणयश्च ते ते |
यस्याद्भुतोपकरणावलिरित्थमस्ति
、→、 स्रुष्टुं स ए॒व भवति॒ प्रभ्रुरव्घृिरे॒नाम् ॥१ ॥
( ससेदुम्) किं पुनरिमां विपाटूवशंवदगूमिच चिभावयामि ? । ( भ्रूिपूट्यु
नूलमस्याः पाणिग्रहणस॒मयग्रत॒यासक्तिमाकण्यै कन्याभावसुलभमाविर्भवति
वैमनस्यम् | भवतु सम्वोधयामि ॥ ( प्रकाशम् )
मुश्च प्रिये ! पितृवियोगभयाकुलत्र्व
नेत्रे नियन्त्रयसि किं चरणाङ्गुलीपु ।
त्वत्सौमनस्यसुखसञ्चपनैकनानः
स्थास्पामि सुभ्रु ! जलजन्तुवदन्तरव्घेः ॥ २ ॥
लक्ष्मीः-( स्वगतं सद्दर्पम्) एवंपि भोदि, अादु अासासेदि मं सुहओो? {|
(प्रकार्शं सदाप्स्गद्रदुम्) कुद्मे पूदं महणवेअणाद्मे प॒ष्टुद् िर्दूसणमेत्त॑पि मह दुल्लर्ह
देवदारूवस्स तादस्स एर्दययेव तव रूवं पअडं पेच्छामि' |
कृष्णंः-अपि सुतनु ! प्रत्यासन्नमेव तव तातद्र्शनम् । ननु प्रभुणा
त्मानमाशङ्कमानैर्भगवन्तमम्भोधिमानेतुं वरुणः प्रेपितोऽस्ति । गाम्भीर्यावधेश्च
तव तातस्य मन्दरावर्त्तमात्रेण का वेदना ? t मथनार्जितद्रव्यजातादपि यद्य•
द्यस्य महोदधिदस्यति तत्तस्य भविष्यति ॥ तत्समाश्घसीतु भवती |
कृष्णः--( विभाव्य स्वगतम् ) अहो सङ्कटं कन्यकानाम् ॥
( लक्ष्मीः समाश्वस्र्यं सकरुणग्नेहं सागरममलोक्रते X
१ एवमपि भवति अथवा अाश्वासयति मां सुभगः 1 चुत एदन्मयननेदृनातः प्रमृति दर्शनमात्रम्**
पि मम दुलैभं देवतारूपस्य वातत्थ ! एतद्देव क्व रूपं प्रकटं प्रेक्षे l



             

             

समुद्रमयनाभिश्धानः समवकारः १८७
ज्ञातिविन्लेपवैक्कृव्यात्प्रियलाभमहोत्सवात् l
मुहुज्वैलति कन्यानां प्रीयते च मुहुमैनः ॥ ३ ॥
तदेयं तावत् | ( प्रकाश्टाम्) प्रेिये प्रेिये 1
अाश्लेपलालसमिल ह:
लोलाक्षि ! राजति चलत्तिमिरम्युराशिः ॥ ४ ॥
( लक्ष्मीः सहर्पमास्ते )
कृप्णः---{ वामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा स्वगवं सविपादृम्) अाः ! किमद्यापि को-
ऽपि प्रत्यूहोऽस्ति ? । (नेपथ्ये) कष्टं कष्टम् ।
नाकाशमाशाः पृथिवीं प्ोिधाय ।
न्विजृम्भते कोऽपि नटोऽन्घकारः ॥ ९ ॥
अपि च-
उपार्जिताः सागरमन्थखेदा-
श्चन्द्रादयोऽमीो परमाः पदार्थाः |
दुचतघाघाविधुराः प्रसह्य
पुनर्यियासन्ति पयोधिमध्यम् ॥ ६॥
कृप्णः-( श्चुत्वा ससग्भ्रममुचैम्रारम्) अयि दिक्पालाः ! पालपतं पालयत •
छ्ङ्गर्र् ण्ग्लेळुर॒ठ्रय॒ट्रएत्ति.हैन्तेर॒प्'.५स्य्, हि,प्ण्प्ळुत्ययेदेणुत्दिष्ट्यत्श्लु कलर्दिनेो
यात्र्त्तानुपलव्धुं मेपुितः । अहं च पीयूपं कमलांचपरिरक्षुन्नस्मि । इह किल र्निर-
लसा लालसन्ना दुर्देत्यानाम् l ( सनिर्वेदपेदृम् ) अाः ! कर्थं सोऽपि शिवोऽसत्य-
शिव इय संवृत्तो यः कालकृष्टमात्रादपि दारुणां विपदमनुभवति |
( ततः प्रविशाति कृतम्र्पटकपर्द्दिपेपो भार्गपः )
भार्गवः-(सावेगं ससम्भ्रमम् )-
कृप्ण ! कृप्ण ! विलीयन्ते ममाद्भानि विपोप्मणा |
देहि देहि तदेतन्मे पीयूपं किं विलम्यसे ? ॥७ |॥



             

             

१८८ वत्सराजप्रणीतरूपकसहुहे
कृष्णः-( स्वगतं सविपादम् ) अाः ! कष्टं कष्टं दृष्टमदृष्टपूर्वम् ॥ अहह !
इदमेव दुर्निमित्र्त्त यद्धोरोऽन्धकारो यद्दारुणः समोरः ॥ तत्पाययामि पीयूपं, न
पुनरस्य समीपे पशयामि वैनतेयम् | अहो महदिदं विमर्शस्थानम् |
तथाहि--
दहतु दहतु घोरः शङ्करं कालकृदो
नहि नहि तदपि स्यादित्थमत्याकुलत्वम् !
अभिनयमपि दिव्यस्यानभिज्ञो विधातुं
स हि परतरतेजोमूर्त्तिरात्र्तेरधृष्यः ॥८ ॥
तन्निस्पयामि ध्यानेन ) ( ध्यानाभिनयं कृत्वा सक्रोधम् ) अाः शुक्र वक्रयुद्धे l
किमिदं कृतवानसि ? l शङ्करवेपधरोऽसि द्विजोऽसि चेति कृनापराधोऽपि न मे
चध्योऽस्सि 1 तद्भद्रच्छ यावन्न शिावनयनगोचरताँ प्रपद्यसे |
( शुक्रः सभयं तिरोघते )
( ततः प्रविशाति वैनतेयेनानुगम्यमानः शङ्करः )
कृष्णः--( विलोक्य सप्रश्रयमुत्थाय साङ्कंतंस्मितम् ) नमो नमो निप्कपटशङ्क*
राय | इत अास्यताम् l
शङ्करः-(वैनतेयोपनीतमासनमधिष्टाय सस्मितम् ) कृप्ण ! कृप्णा! केयमट्टता
तवाद्य विट्रेोपोत्तिः |
कृष्णः--( सस्मितम् ) किं विज्ञप्यते सर्वज्ञाय ? ।
शङ्करः-( सद्दर्षं विद्दस्य ) कृते प्रतिकृतं समुचितमारब्धं !ि
हि कृतकैनवकान्तारूपेण॒ वञ्चिता दैत्याःlप्रत्याहृतं पीयूपम्॥किमुच्यते त्वयैवेदं
विचित्ररूर्प दिविपत्कायैनिर्वहणकोटिमारोप्यते । तर्तिके चिरयति वार्द्धिमानेर्तुं
प्रेपेित वरुणा: ? |
कृष्णः--अयि चैनतेप ! त्वमपि महेशादेशेन गत्वा त्वरितमानय
सागरम् l
वैन०-( फतिचित्पदानि दत्त्वा व्यावृत्य ) अायान्त्यमो व्रह्मादयो देवाt,एप
चाभ्पेति वरुणेनानुगम्यमानो रत्नाकरः l तत्किमेनमेते प्रत्युत्थातुं गताः ? l
कृष्णः-वैनतेय ! नहि नहि । एते किल भार्गयोत्पादितमायान्धकार*
3ट्टे, " न्नृर्न तीरदेशे मिलिताः समायान्ति |



             

             

समुद्रमथनामिधानः समवग्र्ारः १८९
( ततः प्रविशन्ति ययानिर्द्दिष्टा ग्रह्माद्यो देवा वरुणेनानुगम्यमानः सागरश्च )
महेशकृप्र्णो-{सश्रय्मुय॒यू), अभिवाद्यावहे अत्रभवन्तं जगज्ज्ये-
ष्टम् | इत अास्यतां सह महेन्द्रादिभिर्येथायथम् |
सागरः--(सप्रश्रयम्.) एप वः प्रणमति समुद्रः l
कृप्णः-(सगैौरवम्) निपीदतु प्रत्यासन्नोऽत्र सवम्णो भवान् ।
→ (सागरः तया करोति )
लक्ष्मीः-(सकरुणं सारुनम्) ताद् 1 किं एदं संयुत्तं ? ॥ ( इति फण्ठे लगवि )
समुद्रः-( सफरुणं ) पुत्रि पुत्रि ! मा विपीद् । भद्रं भविप्यति निर्वै-
हर्ण रुद्रप्रसादेन t
महेशः-( अपवार्य ) कृप्ण कृप्ण ! न शन्तोमि मुखमस्य दर्शयितुम् ।
( इति सविपादमधोमुरतस्तिष्टति )
समुद्रः-( सप्रश्रयम्)
दाक्षिण्पतस्त्रिजगदीशा ! किमाकुलोऽसि ?
पशय प्रसन्ननयनो मुखमुन्नमय्य |
श्रेष्टोऽसि मे नहि नहि प्रमुमात्रकस्त्वं
मन्येऽवमानमपि मानमर्ह भयक्तः [| ९ |Il
अपि च | नाहं इंीवोऽस्मि न चान्येन केनापि पराभूतो यदेर्व विपीदति
देयस्तथाहि--
सम्युद्धोऽस्नि मयाऽन्तरीर्यदहनग्त्रैलोक्यदाहोत्सृकः
सर्गेऽपि प्रलयेऽप्यग्वण्दृमहिमा शम्भोः प्रसादादट्म् ॥ १० ॥
शङ्करः-( सट्ट्रर्प सगौरवम्) किमुच्यते ?
न सिन्धुराजः फचिदस्नि कश्चित् ॥ ११ ॥



             

             

१९० वत्सराजप्रणीतरूपकसङ्गहे
तदेिदं गृहाण द्रव्यजातम् t क्षमस्व नश्चापलम् |
समुद्रः-( सद्दर्प सप्रश्रयम् ) भगवन्भर्ग ! अनुग्रहोऽर्ये मपि कृतः l कि-
मिदानीं प्रत्यर्पणेन निग्रहः क्रियते ? |
शङ्करः-तद्भवानेव स्वमुखेन विभज्य सम्मानयतु देवान् l
समुद्रः-एप सम्पाद्यामि देवाद्देशम् । ( समन्तादुवलोग्य ) विनोदयन्तु
मदुत्सङ्गमाकन्दविपोगवेदनां विरिञ्चिचदनारविन्दकानने सुस्वरा वेदेन्दिन्दिराः|I
( वेदाः सङ्कामन्ति )
समुद्रः-कृताथैयतु मां प्रमथनाथशिरोनेपथ्यपदवीमासाद्य सुपुत्र-
श्चन्द्रमाः l
( चन्द्रस्तया करोति )
लक्ष्मीः-( स्वगतं सविषादम् ) कंठम्मि संठिदं मह जीोविदं ॥ ण जाणे किं

  • भपिगस्सदि तादो |

कृष्णः-( स्वगतं सोत्कण्ठम् ) इदानीं मे सुकृतपरिपाकस्य फलावसरः l
समुद्रः-( सहपैम् ) उज्ज्वालयतु मत्कुलं कमलाकरकमलपरिग्रहेण
भत्तजनानुग्रहग्रहिलो गोविन्दुः ॥ (इति लक्ष्मीपार्णि कृष्णपाणी निवेशयति ) अर्य चास्तु
यकन्यामहादानस्य दक्षिणाकौस्तुभो मणिः ॥ (इति कौस्तुभमर्पयति )
कृष्णः-( लक्ष्मीं विभाव्य स्वगतं सोत्कण्ठम् )
ये तनौ सुतनोर्मग्राः कन्दर्पस्य 8 |
मत्पाणिाञ्चुम्यकाकृष्टास्तेऽमीो रोमा ॥ १२ ॥
→& *\
समुद्रः-अयं च नेिप्कन्दयतु दुदोन्रोदेत्यकुलकमलकाननं देवराजाध्या*
सनोपबृंहितस्तुंरगराजोचैःश्रवसहचरः कुम्भीन्द्रः ॥
( ऐरावतः सहोचैःश्श्रपसा पुरुहूतमाश्रयति )



             

             

समुद्रमथनाभिधानः समवकारः १९१
( निधानानि तथा युर्वन्ति )
समुद्रः-अङ्गीकरोतु सकलजगदाह्लादकारिणों यारुणीं कृताहित-
विनाश पाश च चस्रुणः ( वरुणस्तथा करोति )
, समुद्रः-अङ्खर्श महायुधमादाय प्रगल्भतां रिपुर्वशविशसने निरङ्कशो
गन्धवाहः ( वायुस्तथा करोति )
समुद्रः-कलयतु जगद्रक्षापरायणं कौणपनायकः कृपाणम् । ( निर्भर्रति-
स्तथा करोति )
समुद्रः-भवतुच सकलजगत्प्राणशमनः शमनोऽमुना दण्डेन चण्डतरः॥
( यमः सहर्पमुत्यायदण्डमादत्ते )
समुद्रः-विपमुररीकृत्य दुर्द्धपैतरा भवन्तु यासुकिप्रमुखा ' महोरगाः
विपमतरमिर्द च |
( वासुकिः सहपैमुत्थाय विपमादत्ते )
समुद्रः-सर्वदेवमुखमुपर्बुधमधितिष्ठतु पीयूपम् l एतत्प्राशनेन भवन्तु
निर्जरा अमराः सुराः | ( पीयूषं वह्निमाश्रयति )
समुद्रः-(सहर्पोल्लासम् ) अयि भगवन्पीयूपमयूखशेग्खर !
अद्य त्यया प्रमथनाथ ! कृतः कृताथाँ
मन्थोपमद्दैमहमुत्सवमेवमन्ये ।
यद्दातृतामुपगतोऽस्मि किमन्यदीहे ॥ १३ ॥
इति महकिविवत्सराजयेिरचितः समुद्रमयनाभिधानः समवकारः समाप्ः

             

"https://sa.wikisource.org/w/index.php?title=A_Collection_of_six_Dramas_of_Vatsaraja&oldid=155950" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः