प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
कथासरित्सागरः - सोमदेवभट्टः
सोमदेवभट्टः
१९०३


एवं किल पुराणेषु सर्वागमविधायिषु ।
विश्वशासनशलिन्यां श्रुतौ च श्रूयते कथा ॥ ५॥
अस्ति विद्याधरवधूविलासहसितद्युतिः ।
जाह्नवीनिझीरोष्णीषः शर्वणीजनको गिरिः ॥ ६ ॥
निशाकरकरस्मेरतुषाररुचिरत्विषा ।
आशा धनपतेर्येन विभात्यनिशचन्द्रिका ॥ ७ ॥
यः शुभ्रशिखरो भाति शिवमौलीन्दुदर्शनात् ।
तरङ्गलिङ्गिताभ्रश्रीः क्षीरार्णव इवोत्थितः ॥ ८ ॥
यः प्रांशुरश्मिनिचयैर्विदधाति मुहुर्मुहुः।
त्रिदिवोद्यानहंसानां मृणालकवलभ्रमम् ॥ ९ ॥
यस्याश्मकूटसंघट्टविशीर्णपतनोत्थिताः ।
मुहूर्ते तारकायन्ते व्योम्नि गङ्गाम्बुशीकरः ॥ १० ॥
फेनहासविलासिन्यः फुल्लकुवलयेक्षणाः ।
विभान्ति कटके यस्य तरङ्गिण्यो महीभृतः ॥ ११ ॥
उत्तरे तस्य कैलासनाम्नि स्फाटिकशेखरे ।
विजहार हरो हारगौरे गिरिसुतासखः ॥ १२ ॥' इत्यादि ।

अम्वकक्रमस्स्वस्थम्-(१) कथापीठम्, ( २ ) कथामुखम्, (३) लोवानकः(४ ) नरवाहनदत्तजन्म, (५) चतुर्द , ( ६ ) सूर्यप्रभः, (७ ) मदनमनुक, (८) चेला, (९ ) शशाङ्कवती, (१०) विषमशीलः( ११ ) मदिरावती, ) पद्मावती, (१३) अवलम्बकः, ( १४ ) रत्नप्रभा, ( १५ ) अलंकारवती, (१६ ) शक्तियशोलम्बकः, (१७) महा कः, (१८) सुरतमञ्जरी । अत्र स्फुटमेव लम्बकपौर्वापर्यम् । एवं कथास्वपि भेदोऽस्ति । अन्येऽपि बहवो ग्रन्थाः क्षेमेन्द्रप्रणीताः सन्ति । तेष्वद्या ज्ञातास्वेते –(१) अमृतरकाव्यम्, (२) अवसरसारः, (३) औचित्यविचारचर्चा, ( ४ ) कनकजानकी, (५) फ लासः( ६ ) कविकण्ठाभरणम्, (७) चतुर्वर्गसंप्रहः, (८) चारुचर्या, (५) चित्रभारतनाटकम् ( १० ) दर्पदलनम्, १) दशावतारचरितकाव्यम्, ( १२ ) देशोपदेशः, ( १३ ) नीतिकल्पतरुः, ( १४ ) नीतिलता, ( १५) पद्यकादम्बरी, ३ ) पवनपवाशिका" ( १७ ) बृहत्कथामञ्जरी, ( १८ ) बोधिसत्त्वावदानकल्पलता, (१९) भारतमंजिरी, ( २०) मु ली, ( २१ ) मुनिमतमीमांसा, ( २२) राजावली, ( २३ ) रामायणमअरी, ( २४ ) ललितरत्नमाला, ( २५ ) लाव- , (२६ ) वात्स्यायनसूत्रसारः , ( २७ ) विनयवल्ली, (२८ ) व्यासाष्टकम्, (२९ ) शशिवंशमहाकाव्यम्’ (३० ) स- Tतृका, (३७) सुवृत्ततिलकम् ( ३२) सेव्यसेवकोपदेशः । लोकप्रकाशकती तु शाहजहांनराज्यसमये कश्चिदन्य एव द: कश्मीरेषु समुत्पन्न इति लोकप्रकाशे स्फुटमस्ति । एवं हस्तिजनप्रकाशकर्ता गुर्जरदेशोद्भवो यदुशर्मसूनुः कश्चन तृती- पे क्षेमेन्द्र आसीत् ।

*************************

भट्टश्रीसोमदेवः। (कथासरित्सागरः)।

|मभट्टसूनुः श्री सोमदेवभटोऽप्यनन्तरजराज्यसमये कश्मीरेष्वेव समुत्पन्नः । स च बृहत्कथामञ्जरीमतिसंकुचितां नातिरु- च विलोक्य श्रीमदनन्तराजमहिष्याः परमविदुष्याः सूर्यवत्याः प्रोत्साहनया नातिसंक्षिप्तं नातिविस्तीर्णमतिप्रसन्नं नि स्वान्ताकर्षणक्षमं बृहत्कथानुकूलं संस्कृतवण्या कथासरित्सागरनामैकं प्रन्थरतं निर्ममे । स कथासरित्सागरः १८३९ ६ त्रिस्ताब्दे जर्मनीदेशे ब्रोकॅस्पण्डितेन चतुदीरिकालम्बकपर्यन्तं नागराक्षरैस्तदनन्तरं रोमनलिप्या मुद्रितः । ततः ३ ब्रिस्ताब्दे कलकत्तानगरवासिना जीवानन्दभट्टाचार्यविद्यासागरेण चूर्णीकृत्य मुद्रां नीतः। एवं वारद्वयं जातेsपि मुद्रणे। श्य स्वरूपहानिरेव संवृत्ते ति पुनरप्येतन्मुद्रणे वयमुद्युक्ताः । श्र कश्मीरलिखितमेकं नवीनं प्रायः शुद्धमस्मदीयं पुस्तकम् । तत्पत्राणि ७१० सन्ति । इतीयं डाक्टर्भाऊदाजीतिप्रसिद्धानां विद्वद्वराणां १७४३ विक्रमाब्दे काश्यां लिखितं नातिशुद्धं मनोहारिखकूपं च । तत्प ७०२ सन्ति। तचाधुना मुम्यईनगरे टौनहॉलस्थितराजकीयपुस्तकालयाधीनं वर्तते । तीयं ब्रोक़स्मुद्रितम् । ते पुतकत्रयाधारेणास्माभिरयं ग्रन्थः संशोधितः प्रकशितध, सहृदयानां विदुषामानन्दावह भूयादिति भद्रम् ।


एतत्केवलमनुमीयते ।

अथ कथासरित्सागरस्य विषयाः मः


४८ ७० ७४ विषयः पृष्ठाङ्कः तङ्गकः १ मङ्गलाचरणम् । लम्बकानुक्रमणी । कथाया उ १५ वत्सराजस्य द्वितीयविवाहोद्योगः। प्रव्राजकस्य पोद्धातः । शिवं प्रति कथाकथनाथं पार्वत्याः वानरस्य च कथा । उन्मादिनीदेवसेनयोः प्रार्थना । शिवप्रोक्का संक्षिप्ता पार्वत्याः पूर्वज कथा। यइक्कनाम्नो वणिक्सुतस्य तद्भार्यायाश्च न्मकथा । पार्वत्याः प्रणयकोपः। पुनरपि कथो कथा । पुण्यसेनमहीपतेः कथा। वत्सराजसभायां पक्रमः । कथावसरे पुष्पदन्तप्रवेशः । पुष्पदन्तं नारदागमनम् । सुन्दोपसुन्दकथा माल्यवन्तं च प्रति भगवत्याः शापः। शापमो १६ वत्सराजस्य लावाणकगमनम् । वासवदत्ताय क्षकथनम् । पुष्पदन्तमाल्यवतोर्मर्यलोके जन्म दाहप्रवादः वासवदत्तायाः पद्मावतीसदने कथनम् । गमनम् । दुर्वाससः कुन्त्याश्च कथा । पद्मावत्या २ वररुचेर्बिन्ध्यवासिनीदर्शनार्थं गमनम् । काण सह वत्सराजस्य परिणयः । पुनर्वासवदत्ताया भूतिना समागमः उज्जयिनीपुर्यां महाश्मशाने वसरजेन समागमः ५२ शिवमुखदाकर्णिता खप्राग्ज़मशापादिकथा १७ उर्वशीपुरूरवसोः कथा। विहितसेनस्य तेजोव कनभूतिना वर्णिता । वररुचिध्याडीन्द्रदत्तानां याश्च कथा । सोमप्रभाया गुहचन्द्रस्य च कथा। कथा । वर्षापवर्षयोः कथा इन्द्राहल्ययोः कथा ५५ ३ पाटलिपुत्रनगरनिर्माणकथा । ५ | १८ वरसराजस्य कौशाम्ब्यामागमनम् । गोपाल- ४ वररुचिभार्याया उपकोशायाः कथा । तन्मध्य कथा । वत्सराजस्य निधानलाभः सिंहासन एव पाणिनिकथा नन्दमहीपतेः कथा प्राप्तिश्च। विदूषककथा। १९ वत्सराजकृतं शिवाराधनम् । देवदासाख्यव शकटालवृत्तम् ५ योगनन्दकथा । आदित्यवर्मणस्तन्मन्त्रिणः शि णिजः कथा । वत्सराजकृतो दिग्विजयः । घवमणश्च कथा । वररुचिकथाशेषः। चाणक्य २० फलभूतिकथा । गणपतिकथा । कालरात्रिकथा। ११ लाघाणकलम्बकसमाप्तिः कथा । शाकाशिनो मुनेः कथा । २१ वत्सराजस्य मृगयावर्णनम् । कस्याश्चन दुर्गतः ६ गुणयकथा। मूषकख्यस्य वणिजः कथा कस्यचित्सामपाठिनः कथा । सातवाहनमहीपति ब्राह्मण्या वसराजसमीप-आगमनम् । देवदत्ता कथा। देव्युयानकथा। सातवाहनस्य कथा १५ भिधानस्य राजपुत्रस्य कथा। ब्राह्मणीवृत्तांन्तः । ८० ७ शर्ववर्मकथा । कलापव्याकरणप्रादुर्भावकथा । २२ वासवदत्ताया। गर्भधारणम् । जीमूतवाहनकथा । १८४ १९ पुष्पदन्तस्य माल्यवतश्च कथा । | २३ वासवदत्तायाः खगवर्णनम् । कस्याश्चन दुश्च ८ गुणाव्यक्कृतो बृहत्कथाया अनैौ प्रक्षेपः। पुनरपि रिण्या नार्या वृत्तम् । कलहकारिण्याः सिंहपरा क्रमस्य च कथा । यौगन्धरायणादिमत्रिण गुणाद्यसातवाहनयोः समागमः। कथापीठनाम्नः प्रथमलम्बकस्य समाप्तिः २२ पुत्रजन्म । वासवदत्तायां नरवाहनदत्तजन्म । ९१ ९ सहस्रानीकस्य कथा । वत्सराजोपत्तिकथा । २४ नरवाहनदत्तजननलम्बकसमाप्तिः । ० श्रीदत्तब्राह्मणकथा । सहस्रानीककथाशेषः । २६ । २४ वत्सरजसभायां शक्तिवेगाख्यविद्याधरागम १ वत्सराजकथा । चण्डमहासेनकथा ३ २ नम् । कनकपुरीसंबद्ध शक्किदेवकथा। शिवमा २ बसराजकृतवासवदत्ताहरणोद्योगः। लोहजङ् धवयोः कथा ९४ कथा ३४ २५ शक्तिदेवस्य कनकपुरीदर्शनार्थं गमनम् । अशो- कदत्तकपालस्फोटयोः कथा । ३ वासवदत्ताहरणम् । देवस्मितायाः कथा। जन्तु २६ पुनरपि शक्तिदेवस्य यात्रा। कनकपुरीप्राप्तिः नानो राजपुत्रस्य कथा । देवस्मितायाः परि पुनरपि स्वदेशगमनम् । पुनः कनकपुरीयात्रा। व्राजिकायाः सिद्धिकर्याश्च कथा । समुद्रदत्तस्य तपन्याश्च कथा देवस्मिताकथाशेषः । जालपादयन्नतिनः कथा। शकिदेवस्य विवा ३१ १०८ ४ वत्सराजस्य कौशाम्ब्यां समागमनम् । बाल हादि । चतुर्दारिकालम्बकसमाप्तिः । विनष्टककथा रुरोः प्रमद्वरायाश्च कथा २७ नरवाहनदत्तस्य तारुण्यप्राप्तिः । कलिङ्गदत्ती कथामुखनाम्नो द्वितीयलम्बकस्य समाप्तिः ४५ पतेः कथा । वणिक्पुत्रकथा । धर्मदत्ताख्यम ०० कथासरित्सागरस्य विषयानुक्रमः । तरफ़ विषयः gऽङ्कः | तरङ्गकः विषयः पृष्ठक हीपतिकथा । सप्तत्राणकथा । ब्राह्मणचण्डा ४० मरुभूतिगोमुखयोरुक्तिप्रत्युक्ती । सिकतासेतु लयोः कथा । विक्रमसिंहमहीपतेर्बह्मणयुग्मस्य कथा। विरूपशर्मकथा । विनयशीलभूपतेस्त च कथा ११७ रुणचन्द्रवैद्यस्य च कथा १८ २८ कलिङ्गसेनाजन्म । सप्तकुमारिकावृत्तम्। विरक्त ४१ नागार्जुनकथा १८ राजपुत्रकथा । तपस्खिनो राशश्च कथा । सुषे ४२ कपॅरिकावृत्तम् । इन्दीवरसेनानिच्छासेनयोः णस्य तदुहितुः सुलोचनायाश्च कथा । कलिङ्ग १८ सेनासमीपे सोमप्रभाया आगमनम् । राजपुत्र ४३ राज्यधरनाम्नस्तक्ष्णः कथा । मानपरामुखधनयोः वणिक्पुत्रयोः कथा । पिशाचस्य ब्राह्मणकन्या कथा । कपॅरिकानरवाहनदत्तयोर्धत्तम् । रत्नग्र याश्च कथा । १ २२ भालम्बकसमाप्तिः १९ २९ सोमप्रभावृत्तम् । सोमप्रभानीतयन्त्रपुत्रिकाय. ४४ सूर्यप्रभकथा ऍनम् । कलिसेनायाः सोमप्रभायाश्च स्वयंभु ४५ सूर्यप्रभकथा मध्ये कालन।न्नो ब्राह्मणस्य भासमीपे गमनवृत्तम् । कीर्तिसेनाकथा । । १२८ कथा २८ ३० मदनवेगवृत्तान्तः। कलिङ्गसेनया विवाहचर्चा। ४६ सूर्यप्रभकथा । मध्ये नमुचिदानवकथा । वस राजवर्णनम् । तेजस्वत्या राजपुत्रस्य च ४७ सूर्यप्रभकथा। नानाविधं स्त्रीणां वर्णनम्। ... २ कथा । हरिशर्मब्रह्मणकथा १३३ ४८ सूर्यप्रभकथा ३१ बाणासुरतनयाया उषया वृत्तम् । कलिङ्गसे ४९ सूर्यप्रभकथा । गुणशर्मकथा । नायाः कौशम्यां गमनम्। यौगन्धरायणमत्रः१३७ ५° सूर्यप्रभकथा। सूर्यप्रभलम्बकसमाप्तिः । ३९ कलिङ्गसेनावृत्तम् । विष्णुदत्तस्य सप्तब्राह्मणपुः ५१ अलंकारबतीवृत्तम् । रामचरितम् । पृथ्वीरू श्राणां च कथा । कदलीगर्भायाः कथा । मध्ये पस्य रूपलतायाश्च कथा । अलंकारवतीनरवाह नापितकथा १४० नदत्तयोर्विवाहवर्णनम्। ३३ यसराजादिवृत्तम् । कर्षकस्य वृत्तम् । घृत ५२ नरवाहनदत्सस्यालंकारवतीपितुः पुरे गमनम् । सेनस्य विद्युद्दयोतायाश्च कथा । नकुलमूषकमा हठशर्मकथ। अनङ्गरतिकथा जरोलूकानां कथा । ब्राह्मणस्य तदीयहेमदी ५३ कार्पटिकवृत्तम् । लक्षदत्तमहीपतेस्तत्कार्पटिकस्य नारसहस्रस्य च कथा कलिङ्गसेनावृत्तम् । १४५ च कथा । बीरवरकथा ३४ वत्सराजवृत्तम् । वणिग्भार्यायः कथा । कलि ५४ नरवाहनदत्तस्याखेटवर्णनम् । नरवाहनदत्तर स्य असेनाया गर्भधारणम् । मदनमभुकाया जन्म। श्वेतद्वीपगमनादि । रुद्रनानो वणिजो वृत्तम् यक्षकथा । नरवाहनदत्तस्य मदनमदकायाश्च समुद्रशरकथा । चमरवालस्य कथा। मध्येऽर्थ नुरागवर्णनम् । शत्रुम्नस्य पुंश्चल्यास्तद्भार्या बर्मभोगवर्मणोः कथा । याश्च वृत्तम् । नीतिवर्णनम् । नरवाहनदत्तमद ५५ मरुभूतिवृत्तम् । चिरदातुर्महीपतेः कथा । कन नमश्चकयोर्विवाहवर्णनम् । मदनमङलम्बक कवर्षस्य मदनसुन्दर्याश्च कथा । समाप्तिः १५१ ॥ ५६ महीपालनाम्नो ब्राह्मणकुमारंस्य कथा । चक्र- ३५ कौशाम्ब्या उपवने रत्नप्रभागमनम् .। रनम्र नाम्नो वणिक्पुत्रस्य कथा। पतिव्रताधर्मव्याधयोः भावृत्तम् । सत्त्व शीलकथा । चिकमतुङ्गमहीपतेः कथा । कस्यचन पाशुपतस्य कथा । नलोपा नगशर्मब्राह्मणस्य च कथा । नरवाहनदत्तस्य ख्यानम् । अलंकरवतीलम्बकसमाप्तिः । रत्नप्रभायाश्च विवाहवर्णनम् १५९ ५७ कस्यचन भारजीविनो धृतम् । भद्घटकथा ३ ६ रत्नाधिपतिमहीपतेस्तद्भजस्य तद्राश्याः पति अजजालकथा बतायाः शीलवत्याश्च कथा १६३ ॥ ५८ विक्रमतुङ्गस्य कुमुदिकाख्याया वेश्यायाश्च कथा । ३७ निश्चयदत्तस्यानुरागपरायाश्च कथा । मध्ये सो बलवर्मणस्तद्भार्यायाश्च कथा । देवदासस्य मखामिकथा १६७ तद्भार्यायाश्च कथा । वङ्गसारस्य तद्भार्यायाश्च ३८ विक्रमादित्यस्य वेश्याया मदनमालायाश्च कथा । सिंहबलस्य तद्भार्यायाश्च कथा । कथा १७४ ५९ शक्तियशोबृत्तम् । विद्याधरीयुग्मकथा ३९ रङ्गभुजःपशिखयोः कथा । १७८ ६० शूरवर्मकथा । पिङ्गलकाख्यसिंहस्य दमनककर कथासरित्सागरस्य विषयानुक्रमः । विषयः पृष्ठाङ्कः | तरङ्गकः कटकयोश्च कथा । कीलोत्पाटिवानरकथा । मूर्वपुरुषतपखिक था। प्राप्तहेमभन्नस्य मूर्धस्य भेरीगोमायुकथा । बकमकरयोः कथा । सिंहृश कथा । इन्दुदर्शकमूर्वकथा। चतुरनारीकथा शकयोश्च कथा। मन्द विसर्पिण्या यूकायाद्वि , घटकर्पराख्यचौरयोः कथा । धनदेवरुख़सोम- भनाम्नो मकुणस्य च कथा । सिंहोष्ट्रयोः कथा। शशिनां कथा । नागस्य च कथा । ३३५ टिट्टिभपक्षिकथा । हंसयोः कूर्मस्य च कथा ६५ रुण्डपुरुषस्य पुंधल्याश्च कथा । नार्याः सिंहस्य मत्स्यत्रयकथा । वानरसूचीमुखयोः कथा । स्वर्णचूलपक्षिणः सर्पस्य च कथा। श्वदष्टश्रमण धर्मयुद्धेर्जुष्टबुद्धेश्च कथा । बकसर्पयोः कथा कथा । कदर्यमूर्वकथा मार्जारभौतकथा चणिक्सूनोलोंहतुलायाश्च कथा ३०९ कैलासगामिमूर्वकथा । गीतरसिकमूर्वकथ १ अगुरुदाहिकथा । तिलकार्षिककथा । जलेऽग्नि मृगाङ्कलेखाहिरण्याक्षयोः कथा । ३४० क्षेपकस्य कथा । गुरोर्भार्यायाध नासाकर्तकस्य ६६ कस्मीरपाटलिपुत्रनगरवासिनोः प्रव्राजोः कथा। कथा । वनवासिपशुपालकथा अलंकारलम्ब एकादशमारिकाकथा । एकबलीवर्दस्वामिदरिद्र ककथा । तूलदाहिकथा खर्जुरीछेदककथा कथा । धूर्तस्यालीकमन्त्रिणः कथा । हेमप्रभा निधानदर्शिकथा । लयनाशिकथा । गोदोह लक्ष्मीसेनयोः कथा । नरवाहनदत्तशक्तियश ककथा । खल्वाटकथा । लघुपातिचित्रग्रीवहि सोर्विवाहः। शक्तियशोलम्बकसमाप्तिः । ३४६ रण्यकमन्थरकनाम्नां काककपोतमूषककूर्माणां ६७ रुचिरदेवपोतकयोः कथा । सार्थवाहस्य वेला कथा । ब्राह्मणकथा । संचयशीलजम्बुककथा याश्च वृत्तान्तः । वेललम्बकसमाप्तिः ३५२ प्रव्राट्कथा । इष्यपुरुषकथा । गरुडनागयोः ६८ नरवाहनदत्तस्य कयाचन दिव्यकन्यया मलया- कथा । केशमुग्धकथा। तैलमुग्धकथा । अ चले हरणम्। करिणः करेणुकायाश्च कथा स्थिमुग्धकथा । चण्डालकन्यकाकथा । मूर्चम दिव्यकन्याया वृत्तम् ३५६ हीपालकथा। मित्रद्वयकथा जलभीतकथा ६९ मलयाचले पिशङ्गजटनाम्ना मुनिना नरवाहनद पुत्रघातिकथा । भ्रातृभैौतकथा । ब्रह्मचारिसुत तस्य समागमः । मृगाङ्कदत्तकथा । वेतालमु कथा । गणककथा । क्रोधनपुरुषकथा । कन्या खान्छशाङ्कवतीवृत्ताकर्णनम् । भद्रबाहुकथा । वर्धककथा । अर्धपणोपार्जनपण्डितकथा । पुष्कराक्षविनयवत्योः कथा। नैष्ठिकी ब्रह्मचारि अभिज्ञानकर्तृकथा । प्रतिमांसप्रकथा । पुत्रा णीकथा ३५८ न्तरकाझिण्याः स्त्रियाः कथा आमलकानेतु ७० दशमन्त्रिसमेतस्य मृगाङ्गदत्तस्य शशाङ्कवत्यर्थ कथा । भ्रातृद्वयकथा । नापितार्थिकथा । शक मुञ्जयिनीयात्रा । श्रुतधिसमागमः तपस्खिस टस्थपुरुषकथा ३१५ मागमः । नागशापेन परस्सरवियोगः । पुनः ६२ काकोलूकयोः कथा। शिलीमुखाख्यशशकंकथा । श्रुतधिसमागमः । विमलबुद्धिनान्नो निजम- कपिञ्जलशशकमार्जाराणां कथा। ब्राह्मणच्छागयोः त्रिणः समागमस्तवृत्तं च ३६३ कथा। वृद्धवणिक्कथा । चौरराक्षसयोः कथा । ७१ मृगाङ्कदत्तस्य नर्मदातटे गमनम् । तत्र माया मूर्व तक्षकथा । मुनिमूषिकयोः कथा । मण्डूक बटुनाम्ना शबरेन्द्रेण समागमः। तत्र भीमप सर्पयोः कथा । मूर्छध्यकथा । समभागकर्ते राक्रमनाम्ना निजमन्त्रिणा समागमस्तदृत्तं च भ्रातृद्यथ। असंतोषिप्रव्राजककथा । सुवर्ण मध्ये कमलाकरहंसाबल्योः कथा । ३६६ मुग्धकथा। पेटिकारक्षकभृत्यकथा । अपूपमु ७२ गुणाकरनाम्ना निजमन्त्रिणा मृगाङ्कदत्तस्य समा ग्धकथा। द्वाररक्षकभृत्यकथा । महिषभक्षक गमः। तवृत्तं च । विनीतमतिकथा । बोधि ग्रामीणकथा । दरिद्रभार्याकथा । मूढवैद्यकथा। ३ २४ सत्यांशस्य वराहस्य कथा । ब्राह्मणब्राह्मण्यो ६३ यशोधरलक्ष्मीधरयोः कथा । वानरशिशुमारयोः पश्च कथा । दानपारमिताकथा । कथा । सिंहगर्दभयोः कथा । आद्यगान्धर्वि शीलपारमिताकथा । क्षमपारमिताकथा । चै कयोः कथा । मूर्घशिष्यद्वयकथा द्विशिरः छेपारमिताकथा । ध्यानपारमिताकथा। प्रज्ञा सर्पकथा । तण्डुलभक्षकमूर्वकथा बालकानां पारमिताकथा ३७५ गर्दभस्य च कथा । ब्राह्मणमूखपुत्रकथा। ३३० ७३ मृगाङ्कदत्तस्य विचित्रकथनाम्ना निजमन्त्रिणा ६४ ब्राह्मणनकुलयोः कथा। मूखीरोगिवैद्ययोः कथा। समागमः। तवृत्तम् । अट्टहासयक्षस्य श्रीदर्श कथासरित्सागरस्य विषयानुक्रमः । पृष्टाङ्कः | तरङ्गाङ्कः विषयः नस्य च कथा । कश्मीरमहीपतेफ़ीनन्दनस्य सेनं प्रति दूतप्रेषणम् । मृगाङ्कदत्तस्य से कथा । पुनः श्रीदर्शनस्य कर ३८५ मुद्योगः ७४ भीमभटसमरभटयोः कथा । प्रचण्डशक्ति १०३ मृगाङ्कदत्तकर्मसेनयोर्युद्धम् मृगाङ्कदं नाम्ना निजमन्त्रिणा मृगाङ्कदत्तस्य समागमः । ३९७ शशाङ्कवतीहरणम् मृगाङ्कदत्तकर्मसेन ७५ विक्रमकेसरिनाम्ना निजमन्त्रिणा मृगाङ्कदत्तस्य संधिः । मृगाङ्कदत्तशशाङ्कवत्योर्विवाहादि । समागमः। तदृत्तम् । वेतालपञ्चविंशतिकाय शाङ्कवतीलयकसमप्तिः प्रथमो वेतालः । ४०५ | १०४ मदनमझुकाविरहार्तस्य नरवाहनदत्तस्य ७६ द्वितीयो वेतालं: । ४१० याचलपादेषु भ्रमणम् । तत्र ब्राह्मणपुत्र ७७ तृतीयो वेतालः । ४११ समागमः । तत्र प्रथमस्य ब्राह्मणसूनोर्म ७८ चतुर्थी वेतालः वयाध कथा। द्वितीयस्य ब्राह्मणपुत्रस्य व ४१४ ७९ पञ्चमो वेतालः। नरवाहनदत्तस्य कौशाम्ब्यामागमनम् ४१८ ८० षष्ठो वेतालः रावतीलम्यकसमाप्तिः ४१९ ८१ सप्तमो वेतालः ४२१ १०५ मदनमब्रुकहरणम् । नरवाहनदत्तादीनाम् ८२ अष्टमो वेतालः । लवम् । अष्टावक्रसुतायाः सावित्र्याः । ४२४ ३ नवमो वेतालः। ४२५ ८४ दशमो वेतालः १०६ नरवाहनदत्तस्य गन्धर्वपुरे गमनम् ४ २७ ८५ एकादशो वेतालः।... ४१९ गन्धर्वराजदुहित्रा गन्धर्वदत्तया सह विव ८६ द्वादशो वेतालः । धनवत्यजिनावत्योर्दूत्तम् । प्रसेनजिनृपतिङ ४३० ८७ त्रयोदशो वेतालः। ४३४ सह नरवाहनदतस्य विवाहः । प्रभावतीवृत्र ८८ चतुर्दशो वेतालः । मृतभर्तृकायाः कस्याश्चन नायस्तत्पुत्रस्ट ४३६ ८१ पञ्चदशो वेतालः कथा । नरवाहनदत्तमदनमनुकयोः समाग्र ४३८ ९० षोडशो वेतालः ४४१ मदनमझुकावृत्तम् । नरवाहनदत्तमानसवे ९१ सप्तदशो वेतालः र्विवादादि ४४७ ९२ अष्टादशो वेतालः ४४८ ॥ १०७ शुष्यमूकपर्वते नरवाहनस्य स्थितिः। राम ९३ एकोनविंशो वेतालः। ४५१ वृत्तम् । पुनरपि धनवत्यजिनावयोः समा ९४ विंशो वेतालः ४५४ नरवाहनदत्तस्य कौशाम्ब्यामागमनम् । ९५ एकविंशो वेतालः। ४५७ समेतस्य नरवाहनदत्तस्य यात्रा । गौरि ९६ द्वाविंशो वतालः । ... ... ... ४६०. मानसवेगादिभिः सह युद्धम् । नरवाहन ९७ त्रयोविंशो वेतालः । ४६२ कृतं शिवाराधनम् । कैलासे गमनम्। ९८ चतुविंशो वेतालः ।.. ४६३ द्यप्राप्तिः ९९ पञ्चविंशो वेतालः । वेतालपञ्चविंशतिकसा १०८ चक्रवर्तिप्रतीहारागमनम् । गोमुखादिसमा ४६५ गोमुखवृत्तम् नागस्वामिनानो ब्राह मृगाङ्कदत्तस्य मार्गे गणपतिष्ठमदर्शनम् । त कथा। मरुभूतिवृत्तम् । हरिशिखवृत्तम् न्मन्त्रिणां तस्मिन्वृक्षे फलयम् । गाङ्गदत्त वाहनदत्तस्य विद्याधरसैन्येन सह गौरिमुण्ड कृता गणपतिस्तुतिः । मन्त्रिणां युगपदेवं सम सवेगं प्रति विजययात्रा। गौरिमुण्डमा गम ४६७ गयोर्वधः। गौरिमुण्डसुतया नरवाहनः १०१ मन्त्रिचतुष्टयवृत्तान्तः। सुन्दरसेनमन्दारवत्योः परिणयः। चक्रवर्तिसरसि नरवाहनदत्तस् कथा ४६९ लक्रीडा। वायुवेगयशःप्रभृतिभिः पञ्चकन १०२ मन्त्रिसमेतस्य मृगाङ्कदत्तस्योज्जयिनीप्राप्तिः । सह नरवाहनदत्तस्य विवाहः। नरवाहनद पुनः परावर्य दुर्गपिशचनाम्नो मातन्त्रस्य चन्दनद्रुमसाधनम् । मन्दरदेवं प्रति १ सदने गमनम् । तत्र मायाबहुप्रश्रुतिभिर्भिल्लैः पवलम्बकसमाप्तिः समागमः । मन्त्रचिन्ता । उज्जयिनीपतिकर्म १०९ अमृतप्रभनाम्नो विद्याधरस्यागमनम् ० ० णया वामदेवामे नरवाहनदत्तस्य गमनम् । वामदेवोपदेशोन गजेन्द्रादिरसदनम् ! मन्दरदेवं प्रति यात्रा । कैलससमीपे गमनम् । देवमान्ये सह युधम् ! त्रिशीर्षगुहावृत्तम् । त्रिषीर्षगुहाप्रवेशः । कालरत्रिकोपेन नरवाहनदत्तसैन्यस्य मोहः । नरवहनदत्तक्रुता कालरत्रिस्तुतिः । कालरात्रिप्रसादः । मन्दरदेवादिभि: सह युद्धम् । नरवाह्ननदत्तस्य विजयः ।

मन्दरदेवनगरे नरवाहनदत्तस्य गमनम् । नरवाहनदत्तस्य देवभूमिविजिगीषा । नारदागमनम्। अकम्पनामे नरवाहनदत्त्स्य गमनम् । त्तत्र मन्दरदेव्यदि पन्यचकन्यमिः सह परिणयः। नरवाहनदत्तस्य कैलासे गमनम् । ततो ऋषभाद्रो गमान्म् ।तत्र नरवाहनदत्त्तमदनममुकयोरभिषेकः । तत्रैव वत्सराजाद्यगमनम् । तत्रैव सर्वेषां पानगोष्टीवर्णनम् । वत्स्यरजसय पुनहः कौशाम्व्यामागमनम् । महाभिषेकलम्बलकसमाप्तिः ।

वसन्तवर्णनम् । सुषेणाशूरसेनयोः कथा । नरवाहनदत्त्स्य दुःखप्रदर्शनम् । वत्सराजादीनां परलोकगमनव्रुत्तम् । सुरतमन्जरीवृत्त्म् । राजकन्याचण्डालकुमारयोः कथा ।राजकन्याकैवर्तककुमारयोः कथ । वणिक्कन्याचौरयोः कथा । जीमूतवाहनादीनां राज्यभ्रंशकारणानि । तारावलोककथा । सुरतमञ्जरीलम्बकसमाप्तिः। दिव्यहंसदूयस्य ब्रह्मदत्त्तभूपतेश्व्व कथा ।

विघुद्धजमुक्ताफलध्वजयोः यथा । विघुद्वजमुक्तफलध्वजयोर्युद्दादिवर्णनम् । पद्मावतीमुक्ताफलध्वजयोर्वृत्तम् । मुक्ताफलकेतुमलयध्वजयोः कथ । पद्मावतीमुक्ताफलध्वजयोर्विवाहादि । पद्मावतीलम्बकसमाप्तिः । विक्रमादित्यकथ । दिव्यकन्यकादूयहेमृगयोः कथा । मदनमञजरीखण्डकापालिकयोः कथा । डाकिनेयख्यकितवस्य कथ । िण्ठाकरालायफितवस्य कथा । कुदर्नीकपटाखयकितवकथा । कन्यकादूयव्रृत्तम् । सिंहलेश्वरदुहित्रा दिव्यकन्यादूयेन च विक्रमदित्यस्य विवाह्ः । मलयतीविक्रमदित्ययोर्वृत्तम् ।

विक्रमदित्यराग्न्या ललिङग्सेनाया वृत्तम् । भिल्लराजकन्यया मदनसुन्दर्या सह विक्रमदित्यस्य विवाहः । गजसूकरयोः कथा । कुसुमायुधकमललोचनयोः कथा ।

चन्द्रस्वमिनस्तदार्यायाष्च कथा । विक्रमदित्याष्रितस्य कस्यचिद्राजपुत्रस्य कथा । ब्रह्मणसूनोः कथा । अप्तिशर्मब्रह्मणकथा । मुलदेवशशिनोः कथा । नरवाहनदत्तचरितसमाप्तिः बृहत्कथाष्रवणादिफलम् । विषमशीलम्बकसमाप्तिः ।

झन्यकर्तुःप्रशस्तिः कथासरित्सागरसमाप्तिः ।

॥ श्रीः ॥

महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः

'कथासरित्सागरः।'

*****

<poem> कथापीठं नाम प्रथमो लम्वकः । इदं गुरुगिरीन्द्रजामणयमन्दरान्दोलना- पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्भतम् । प्रसह्य सरयन्ति ये विगतविन्नलब्धज्ञेयो धुरं दधाति वैखुधीं भुवि भवप्रसादेन ते ॥

प्रथमस्तरङ्ग ।

श्रयं दिशतु वः शंभोः श्यामः कण्ठो मनोभुवा । अङ्कस्थपार्वतीदृष्टिपाशैरिव विवेष्टितः ॥ १

ध्यानृतोत्सवे ताराः करेणोक्य विन्नजित् । शीकारसीकरैरन्याः कल्पयन्निव पातु वः ॥ २

|णम्य वाचं निःशेषपदार्थोद्योतदीपिकाम् । बृहत्कथायाः सारस्य संग्रहं रचयाम्यहम् ॥३

आद्यमत्र कथापीठं कथामुखमतः परम् । ततो लावानको नाम तृतीयो लम्बको भवेत् ॥ ४

रवाहनदत्तस्य जननं च ततः परम् । स्याच्चतुर्दारिकाख्यश्च ततो मदनमञ्चका ॥ ५

तो रत्नप्रभा नाम लम्बकः सप्तमो भवेत् । सूर्यप्रभाभिधानश्च लम्बक स्यादथाष्टमः ॥ ६

अलंकारवती चाथ ततः शक्तियशा भवेत् । बेळाळम्बक संज्ञश्च भवेदेकादशस्ततः ॥ ७

शाङ्कवत्यपि तथा ततः स्यान्मदिरावती। महाभिषेकानुगतस्ततः स्यात्पञ्चलम्बकः॥ ८

तः सुरतमञ्जर्यप्यथ पद्मावती भवेत् । ततो विषमशीलाख्यो लम्बकोऽष्टादशो भवेत् ॥ ९

था मूलं तथैवैतन्न मनागप्यतिक्रमः । ग्रन्थविस्तरसंक्षेपमात्रं भाषा च भिद्यते ॥१०

चित्यान्वयरक्षा च यथाशक्ति विधीयते । कथारसाविघातेन काव्यांशस्य च योजना ॥ ११

दग्ध्यख्यातिलाभाय मम नैवायमुद्यमः। किं तु नानकथाजालस्मृतिसौकर्यसिद्धये ॥ १२

नास्ति किंनरगन्धर्वविद्याधरनिषेवितः। चक्रवर्ती गिरीन्द्राणां हिमवानिति विश्रुतः ॥ १३

माहात्म्यमियतीं भूमिमारूढं यस्य भूभृताम् । यद्भवानी सुताभावं त्रिजगज्जननी गता ॥ १४

उत्तरं तस्य शिखरं कैलासाख्यो महागिरिः। योजनानां सहस्राणि बहून्याक्रम्य तिष्ठति ॥ १५

मन्दरो मथितेऽप्यब्धौ न सुधासिततां गतः । अहं वयनादिति यो हसतीव स्वकान्तिभिः ॥ १६

चराचरगुरुस्तत्र निवसत्यम्बिकाःसख । गणैर्विद्याधरैः सिद्धेः सेव्यमानो महेश्वरः ॥ १७

पेङ्गोत्तुङ्गजटाजूटगतो यस्याभृते नवः । संध्यापिशङ्गपूर्वाद्रिश्वङ्गसङ्गसुखं शशी ॥ १८

पेनान्धकासुरपतेरेकस्यार्पयता हृदि । शठं त्रिजगतोऽष्यस्य हृद्याच्चित्रमुद्धृतम् ॥ १९

चूडामाणिषु यत्पादनखामप्रतिमाङ्किताः। प्रसादप्राप्तचन्द्रार्धा इव भान्ति सुरासुराः ॥ २०

कदाचित्समुत्पन्नविस्रम्भा रहसि प्रिया । स्तुतिभिस्तोषयामास भवानीपतिमीश्वरम् ॥ २१

<poem>

तस्याः स्तुतिवचोहृष्टस्तामङ्कमधिरोप्य सः। किं ते प्रियं करोमीति बभाषे शशिशेखरः ॥

ततः प्रोवाच गिरिजा प्रसन्नोऽसि यदि प्रभो रम्यां कांचित्कथां ब्रूहि देवाद्य मम नूतनाम् ॥

भूतं किं प्रियेशवप्युवाच भवनविषयद्वा तत्स्याज्जगति । भवती यन्न जानीयादिति ताम् ॥

ततः सा वल्लभा तस्य निर्बन्धमकरोत्प्रभोः । प्रिनप्रणयहेवाकि यतो मानवतीमनः ॥

ततस्तच्छङचुञ्चैव तप्रभावनिबन्धनाम् । तस्याः स्वल्पां कथामेवं शिवः संप्रत्यवर्णयत् ॥

अस्ति सामीक्षितुं नारायणस्तथा । महीं । पूर्वं ब्रह्म भ्रमन्तौ हिमवत्पादमूलमवापतुः ॥

ततो ददृशतुस्तत्र ज्वाळछिी महत्पुरः । तस्यान्तमीक्षितुं प्रायादेक ऊर्वमधोऽपरः ॥

अलब्धान् वरः कोऽप्यर्यतामिति तपोभिर्मं तोषयामासतुश्च तौ । आविीय मया चोक्तौ वरः कोSप्यर्थ्थसमिति ॥

तच्छुत्वैवाप्रवीद्रा पुत्रो मेऽस्तु भवानिति । अपूज्यस्तेन जातोऽसावत्यारोहेण निन्दितः ॥

ततो नारायणो देवुः स वरं मामयाचत । भूयासं तव शुश्रूषापरोऽहं भगवन्निति ॥

अतः शरीरभूतोऽसौ मम जातस्त्वदात्मना । यो हि नारायणः सा त्वं शक्तिः शक्तिमतो मम ॥
किं च मे पूर्वजाया त्वमित्युक्तवति शंकरे । कथं ते पूर्वजायाहमिति वक्ति स्म पार्वती ॥

प्रत्युवाच ततो भर्गः पुरा दक्षप्रजापतेः । देवि त्वं च तथान्याश्च बह्रयोऽजायन्त कन्यकाः ॥

स मठं भवतीं प्रादाद्धर्मादिभ्योऽपराश्च ताः । यज्ञे कदाचिदहूतास्तेन जामातरोऽखिलाः ॥

वजितस्त्वहमेवैकस्ततोऽपृच्छयत स त्वया । किं न भर्ता ममाहूतस्त्वया तातोच्यतामिति ॥

कपालमाली भर्ता ते कथमाहूयतां मखे । इत्युवच गिरं सोऽथ त्कर्णविषसूचिकाम् ॥

पापोऽयमस्माज्जा तेन किं देहेन ममामुना । इति कोपात्परित्यक्तं शरीरं तत्प्रिये त्वया ॥

स च दक्षमखस्तेन मन्युना नाशितो मया । ततो जाता माद्रेस्त्वमब्धेश्चन्द्रकळा यथा ॥

अथ स्मर तुषाराद्रिं तपोऽर्थमहमागतः । पिता स्वां च नियुक्ते स्म शुश्रूषायै ममातिथेः ॥

तारकान्तकमत्पुत्रप्राप्तये प्रहितः सुरैः। लब्धावकाशो विध्यन्मां तत्र दग्धो मनोभवः ॥

ततस्तीत्रेण तपसा क्रीतोऽहं धीरया त्त्रया । तच्च तत्संचयायैव मया सोढं तव प्रिये ॥

इत्थं में पूर्वजाया त्वं किमन्यत्कथ्यते तव। इत्युक्त्वा विरते शंभौ देवी कोपाकुळाब्रवीत् ॥

धूर्तस्त्वं न कथां हृद्यां कथयस्यर्थितोऽपि सन् । गङ्गां वहन्नमन्संध्यां विदितोऽसि न किं मम ॥

तच्छुत्वा प्रतिपेदेऽस्या विहितानुनयो हरः। कथां कथयितुं दिव्यां ततः कोपं मुमोच सा ॥

नेह कैश्चित्प्रवेष्टव्यमित्युक्तेन तथा स्वयंम् । निरुद्धे नन्दिना द्वारे हरो वक्तुं प्रचक्रमे ॥

एकान्तसुखिनो देवा मनुष्या नित्यदुःखिताः । दिव्यमानुषचेष्टा तु परभागे न हारिणी ॥

विद्याधराणां चरितमतस् वर्णयाम्यहम् । इति देव्या हरो यावद्वक्ति तावदुपागमत् ॥

प्रसादवितकः शंभोः पुष्पदन्तो गणोत्तमः । न्यषेधि च प्रवेशोऽस्य नन्दिना द्वारि तिष्ठता ॥

निष्कारणं निषेधोऽद्य ममापीति कुतूहलात् । अलक्षितो योगवशात्प्रविवेश स तत्क्षणात् ॥

प्रविष्टः श्रुतवान्सर्वं वण्र्यमानं पिनाकिना । विद्याधराणां सप्तानामपूर्व चरिताद्भुतम् ॥

श्रुत्वाथ गत्वा भार्यायै जयायै सोऽन्येवर्णयत् । को हि व्रित्तं रहस्यं वा स्त्रीषु शक्नोति गृहितुम्॥

सापि तद्विस्मयाविष्टा गत्वा गिरिसुताम्रतः। जगौ जया प्रतीहारी स्त्रीषु वाक्संयमः कुतः ॥

ततश्रुकोप गिरिजा नापूर्व वर्णितं त्वया । जानाति हि जयाप्येतदिति चेश्वरमभ्यधात् ॥

प्रणिधानाथ ज्ञात्वा जगामैवमुमापतिः । योगी भूत्वा प्रविश्येदं पुष्पदन्तस्तदाश्रुणोत् ॥

जयायै वर्णितं तेन कोऽन्यो जानाति हि प्रिये । खुरवेयानाययद्देवी पुष्पदन्तमतिक्रुधा ॥

मर्यो भवाविनीतेति विही ते शशाप सा । माल्यवन्तं च विज्ञप्तिं कुर्वाणं तद्युते गणम् ॥

निपत्य पादयोस्ताभ्यां जयया सह बोधिता । शापान्तं प्रति शर्वाणी शनैर्वचनमब्रवीत् ॥

विन्ध्याटव्यां कुबेरस्य शापात्प्राप्तः पिशाचताम् । सुप्रतीकाभिधो यक्षः काणत्याख्यया स्थितः ॥

तं दृष्ट्वा संस्मरतिं यदा तस्मै कथामिमाम्। पुष्पदन्त प्रवक्तासि तदा शापाद्विमोक्ष्यसे ॥

काणभूतेः कथां तां तु यदा श्रोष्यति माल्यवान् । काणभूतौ तदा मुक्ते कथां प्रख्याप्य मोक्ष्यते ॥ ६१

इत्युक्त्वा शैलतनया व्यरमत्तौ च तत्क्षणात् । विद्युयुजाविव गणौ दृष्टनष्टौ बभूवतुः ॥ ६२

अथ जातु याति काले गौरी पप्रच्छ शंकरं सदा ।
देव मया तौ शप्तौ प्रमथवरौ कुत्र भुवि जातौ ॥ ६३
अवदच्च चन्द्रमौलिः कौशाम्बीयति या महानगरी ।
तस्यां स पुष्पदन्तो वररुचिनामा प्रिये जातः ॥ ६४
अन्यच्च माल्यवानपि नगरवरे सुप्रतिष्ठिताख्ये सः।
जातो गुणाढ्यनामा देवि तयोरेष वृत्तान्तः ॥ ६५
एवं निवेद्य स विभुः सततानुवृत्तभृत्यावसाननविभावनसानुतापाम् ।
कैलासशैलतटकल्पितकल्पवल्लीलीलागृहेषु दयितां रमयमुवास ॥ ६६
इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके प्रथमस्तरङ्गः ।

*****


द्वितीयस्तरङ्गः।


ततः स मर्यवपुषा पुष्पदन्तः परिभ्रमन् । नाम्ना वररुचिः किं च कात्यायन इति श्रुतः ॥ १
पारं संप्राप्य विद्यानां कृत्वा नन्दस्य मञ्जिताम् । खिन्नः समाययौ द्रष्टुं कदाचिद्विन्ध्यवासिनीम् ॥ २
तपसाराधिता देवी स्वप्नादेशेन सा च तम् । प्राहिणोद्विन्ध्यकान्तारं कणभूतिमवेक्षितुम् ॥ ३
व्याघवानरसंकीर्ण निस्तोयपरुषद्रुमे । भ्रमंस्तत्र च स प्रांगें न्यग्रोधतरुमैक्षत ॥ ४
ददर्श च समीपेऽस्य पिशाचानां शतैर्युतम् । काणभूतिं पिशचं तं वर्मणा सालसंनिभम् ॥ ५
स काणभूतिना दृष्ट्वा कृतपादोपसंग्रहः। कात्यायनो जगादैनमुपविष्टः क्षणान्तरे ॥ ६
सदाचारो भवानेवं कथमेतां गतिं गतः । तच्छुत्वा कृतसौहार्द काणभूतिस्तमब्रवीत् ॥ ७
स्खतो मे नास्ति विज्ञानं किं तु शर्वान्मया श्रुतम् । उज्जयिन्यां इमशाने यच्छुणु तत्कथयामि ते ॥ ८
कपालेषु श्मशानेषु कस्माद्देव रतिस्तव । इति पृष्टस्ततो देव्या भगवानिदमब्रवीत् ॥ ९
पुरा कल्पक्षये वृत्ते जातं जलमयं जगत् । मया ततो विभिद्यो रक्तबिन्दुनिपातितः ॥ १०
जलान्तस्तदभूदण्डं तस्माद्वैधकृतात्पुमान् । निरगच्छत्ततः सृष्टा सर्गाय प्रकृतिर्मया । ११
तौ च प्रजापतीनन्यान्सृष्टवन्तौ प्रजाश्च ते । अतः पितामहः प्रोक्तः स पुमाजगति प्रिये ॥ १२
एवं चराचरं दृष्ट्वा विधं दर्पमगादसौं । पुरुषस्तेन मूर्धानमथैतस्याहमच्छिदम् ॥ १३
ततोऽनुतापेन मया महाव्रतमगृह्यत । अतः कपालपाणित्वं श्मशानप्रियता च मे ॥ १४
किं चैतन्मे कपालात्मजगदेवि करे स्थितम् । पूर्वोक्तण्डकपाले द्वे रोदसी कीर्तिते यतः ॥ १५
इत्युक्ते शंभुना तत्र श्रोष्यामीति सकौतुके । स्थिते मयि ततो भूयः पार्वती पतिमभ्यधात् ॥ १६
स पुष्पदन्तः क्रियतां कालेनास्मानुपैष्यति । तांकण्यश्रीदेवीं मामुद्दिश्य सहेश्वरः ॥ १७
पिशाचो दृश्यते योऽयमेष वैश्रवणानुगः । यक्ष मित्रमभूचास्य रक्षः स्थूलशिरा इति ॥ १८
संगतं तेन पापेन निरीक्ष्यैनं धनाधिपः । विन्ध्याटव्यां पिशाचत्वमादिशद्धनदेश्वरः ॥ १९
भ्रात्रास्य दीर्घजन पतित्वा पादयोस्ततः । शापान्तं प्रति विज्ञप्तो वदति स्म धनाधिपः ॥ २०
शापावतीर्णादाकण्र्य पुष्पदन्तान्मह्कथाम् । उक्त्वा माल्यवते तां च शापाप्राप्ताय मयैताम् ॥ २१
ताभ्यां गणाभ्यां सहितः शापसेनं तरिष्यति । इतीह धनदेनस्य शापान्तो विहितस्तदा ॥ २२
त्वया च पुष्पदन्तस्य स एवेति स्मर प्रिये । एतच्छुत्वा वचः शंभोः सहर्षोऽहमिहागतः ॥ २३
इत्थं मे शापदोषोऽयं पुष्पदन्तागमावधिः । इत्युक्त्वा विरते तस्मिन्काणभूतौ च तत्क्षणम् ॥ २४
स्मृत्वा वररुचिर्जातिं सुप्तोस्थित इवाभवत् । स एव पुष्पदन्तोऽहं मत्तस्सां च कथां श्रुणु ॥ २५
इत्युक्त्वा ग्रन्थलक्षाणि सप्त सप्त महाकथाः । कात्यायनेन कथिताः काणभूतिस्ततोऽब्रवीत् ॥ २६

देव रुद्रावतारस्त्वं कोऽन्यो वेत्ति कथामिमाम । त्वत्प्रसादाद्गतप्रायः स शापो मे शरीरतः ॥ २७
तद्ब्रूहि निजवृत्तान्तं जन्मनः प्रभृति प्रभो । मां पवित्रय भूयोऽपि न गोप्यं यदि मादृशे ॥ २८
ततो वररुचिस्तस्य प्रणतस्यानुरोधतः । सर्वमाजन्मवृत्तान्तं विस्तरादिदमब्रवीत् ॥ २९
कौशाम्ब्यां सोमदत्ताख्यो नाम्नाग्निशिख इत्यपि । द्विजोऽभूत्तस्य भार्या च वसुदत्ताभिधाभवत् ॥ ३०
मुनिकन्या च सा शापात्तस्या जाताववातरत् । तस्यां तस्माद्द्विजवरादेष जातोऽस्मि शापतः ॥ ३१
ततो ममातिबालस्य पिता पञ्चत्वमागतः । अतिष्ठद्वर्धयन्ती तु माता मां कृच्छकर्मभिः ॥ ३२
अथाभ्यगच्छतां विप्रौ द्वावस्मद्गृहमेकदा । एकरात्रिनिवासार्थं दूराध्वपरिधूसरौ ॥ ३३
तिष्ठतोस्तत्र च तयोरुदभून्मुरजध्वनिः । तेन मामब्रवीन्माता भर्तुः स्मृत्वा सगद्गदम् ॥ ३४
नृत्यत्येष पितुर्मित्त्रं तव नन्दो नटः सुत । अहमप्यवदं मातर्द्रष्टुमेतद्व्रजाम्यहम् ॥ ३५
तवापि दर्शयिष्यामि सपाठं सर्वमेव तत् । एतन्मद्वचनं श्रुत्वा विप्रौ तौ विस्मयं गतौ ॥ ३६
अवोचत्तौ च मन्माता हे पुत्रौ नात्र संशयः । सकृच्छ्रुतमयं बालः सर्वं वै धारयेद्धृदि ॥ ३७
जिज्ञासार्थमथाभ्यां मे प्रातिशाख्यमपठ्यत । तथैव तन्मया सर्वं पठितं पश्यतोस्तयोः ॥ ३८
ततस्ताभ्यां समं गत्वा दृष्ट्वा नाट्यं तथैव तत् । गृहमेत्याग्रतो मातुः समग्रं दर्शितं मया ॥ ३१
एकश्रुतधरत्वेन मां निश्चित्य कथामिमाम् । व्याडिनामा तयोरेको मन्मातुः प्रणतोऽब्रवीत् ॥ ४०
वेतसाख्ये पुरे मातर्देवस्वामिकरम्भकौ । अभूतां भ्रातरौ विप्रावतिप्रीतौ परस्परम् ॥ ४१
तयोरेकस्य पुत्रोऽयमिन्द्रदत्तोऽपरस्य च । अहं व्याडिः समुत्पन्नो मत्पितास्तं गतस्ततः ॥ ४२
तच्छोकादिन्द्रदत्तस्य पिता यातो महापथम् । अस्मजनन्योश्च ततः स्फुटितं हृदयं शुचा ॥ ४३
तेनानाथौ सति धनेऽप्यावां विद्याभिकाङ्क्षिणौ । गतौ प्रार्थयितुं स्वामिकुमारं तपसा ततः ॥ ४४
तपःस्थितौ च तत्रावां स स्वप्ने प्रभुरादिशत् । अस्ति पाटलिकं नाम पुरं नन्दस्य भूपतेः ॥ ४५
तत्रास्ति चैको वर्षाख्यो विप्रस्तस्मादवाप्स्यथः । कृत्स्नां विद्यामतस्तत्र युवाभ्यां गम्यतामिति ॥ ४६
अथावां तत्पुरं यातौ पृच्छतोस्तत्र चावयोः । अस्तीह मूर्खो वर्षाख्यो विप्र इत्यवदज्जनः ॥ ४७
ततो दोलाधिरूढेन गत्वा चित्तेन तत्क्षणम् । गृहमावामपश्याव वर्षस्य विधुरस्थिति ॥ ४८
मूषकैः कृतवल्मीकं भित्तिविश्लेषजर्जरम् । विच्छायं छदिषा हीनं जन्मक्षेत्रमिवापदाम् ॥ ४९
तत्र ध्यानस्थितं वर्षमालोक्याभ्यन्तरे तदा । उपागतौ स्वस्तत्पत्नीं विहितातिथ्यसत्क्रियाम् ॥ ५०
धूसरक्षामवपुषं विशीर्णमलिनाम्बराम् । गुणरागागतां तस्य रूपिणीमिव दुर्गतिम् ॥ ५१
प्रणामपूर्वमावाभ्यां तस्यै सोऽथ निवेदितः । स्ववृत्तान्तश्च तद्भर्तृमौर्ख्यवार्ता च या श्रुता ॥ ५२
पुत्रौ युवां मे का लज्जा श्रूयतां कथयामि वाम् । इत्युक्त्वा सावयोः साध्वी कथामेतामवर्णयत् ॥ ५३
शंकरस्वामिनामात्र नगरेऽभूद्द्विजोत्तमः । मद्भर्ता चोपवर्षश्च तस्य पुत्राविमावुभौ ॥ ५४
अयं मूर्खो दरिद्रश्च विपरीतोऽस्य चानुजः । तेन चास्य नियुक्ताभूत्स्वभार्या गृहपोषणे ॥ ५५
कदाचिदथ संप्राप्ता प्रावृट् तस्यां च योषितः । सगुडं पिष्टरचितं गुह्यरूपं जुगुप्सितम् ॥ ५६
कृत्वा मूर्खाय विप्राय ददत्येव कृते हि ताः । शीतकाले निदाघे च स्नानक्लेशक्लमापहम् ॥ ५७
दत्तं न प्रतिपद्यन्त इत्याचारो हि कुत्सितः । तद्देवरगृहिण्या मे दत्तमस्मै सदक्षिणम् ॥ ५८
तद्गृहीत्वायमायातो मया निर्भर्त्सितो भृशम् । मूर्खभावकृतेनान्तर्मन्युना पर्यतप्यत ॥ ५९
ततः स्वामिकुमारस्य पादमूलं गतोऽभवन् । तपस्तुष्टेन तेनास्य सर्वा विद्याः प्रकाशिताः ॥ ६०
सकृच्छ्रुतधरं विप्रं प्राप्यैतास्त्वं प्रकाशयेः । इत्यादिष्टः स तेनैव सहर्षोऽयमिहागतः ॥ ६१
आगत्यैव च वृत्तान्तं सर्वं मह्यं न्यवेदयत् । तदा प्रभृत्यविरतं जपन्ध्यायंश्च तिष्ठति ॥ ६२
अतः श्रुतधरं कंचिदन्विष्यानयतं युवाम् । तेन सर्वार्थसिद्धिर्वां भविष्यति न संशयः ॥ ६३
श्रुत्वैतद्वर्षपत्नीतस्तूर्णं दौर्गत्यहानये । दत्त्वा हेमशतं चास्यै निर्गतौ स्वस्ततः पुरात् ॥ ६४
अथावां पृथिवीं भ्रान्तौ न च श्रुतधरं क्वचित् । लब्धवन्तौ ततः श्रान्तौ प्राप्तावद्य गृहं तव ॥ ६५

कश्रुतधरः प्राप्तो बालोऽयं तनयस्तव । तदेनं देहि गच्छावो विद्यद्रविणसिद्धये ॥ ६६

ते व्याडिवचः श्रुत्वा मन्माता सादराबत् । सर्वे संगतमेवैतदस्यत्र प्रत्ययो मम ॥ ६७

थाहि पूर्वं जातेऽस्मिन्नेकपुत्रे मम स्फुटा । गगनाद्देवमुदभूदशरीरा सरस्वती ॥ ६८

घ घृतधारो जातो विद्यां वर्षादवाप्स्यति । किं च व्याकरणं लोके प्रतिष्ठां प्रापयिष्यति ॥ ६९

श्ना वररुचिश्चायं तत्तदस्मै हि रोचते । यद्यद्वरं भवेत्किचिदित्युक्त्वा बागुपारमत् ॥ ७०

त एव विवृद्धेऽस्मिन्बालके चिन्तयाम्यहम् । क्क स वर्ष उपाध्यायो भवेदिति दिवानिशम् ॥ ७१

च युष्मन्मुखाज्ज्ञात्वा परितोषश्च मे परः । तदेनं नयतं भ्राता युवयोरेष का क्षतिः ॥ ७२

  • मन्मातृवचनं श्रुत्वा तौ हर्षनिर्भरौ । व्याडीन्द्रदत्तौ तां रात्रिमबुध्येतां क्षणोपमाम् ॥ ७३


भोत्सवार्थमस्बायास्तूर्णं दत्त्वा निजं धनम् । व्याडिनैवोपनीतोऽहं वेद हंत्वं ममेच्छता ॥ ७४

मात्राभ्यनुज्ञातं कथंचिद्वद्धबाष्पया । मामादय निजोत्साहशमिताशेषतव्यथम् ॥ ७५

यमानौ च कैौमारं पुष्पितं तदनुग्रहम्। व्याडीन्द्रदत्तौ तरसा नगर्याः प्रस्थितौ ततः ॥ ७६

। क्रमेण वर्षस्य वयं प्राप्ता गृहं गुरोः स्कंदप्रसादमायान्तं मूर्त मां सोऽप्यमन्यत ॥ ७७

शास्मानम्रतोऽन्येद्युरुपविष्टः शुचं भुवि । वर्षांपाध्याय ओंकारमकरोद्दिव्यया गिरा ॥ ७८

नन्तरमेवस्य वेदः साङ्गा उपस्थिताः । अध्यापयितुमस्मांश्च प्रवृत्तोऽभूदसौ ततः ॥ ७९

कृतं मया तत्र द्विःश्रुतं व्याडिना तथा । त्रिःश्रुतं चेन्द्रदत्तेन गुरुणोक्तमगृळत ॥ ८०

ध्वनिमथ तमपूर्वं दिव्यमाकण्यै सयः सपदि विलस दन्तर्विस्मयो विप्रवर्गः।
किमिदमिति समन्ताद्यष्टुमभ्येत्य वधं स्तुतिमुखरसुखश्रीरर्चति स्म प्रणामैः ॥ ८१

किमपि तदवलोक्य तत्र चित्रं प्रमदवशान्न परं तदोपवर्षः।
अपि विततमहोत्सवः समग्रः समजनि पाटलिपुत्रपौरलोकः॥ ८२

राजापि तं गिरिशसूनुवरप्रभावमालोक्य तस्य परितोषमुपेत्य नन्दः ।
वर्षस्य वेश्म वसुभिः स किलादरेण तत्कालमेव समपूरयदुन्नतश्रीः ॥ ८३

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके तीयस्तरङ्गः।

तृतीयस्तरङ्गः


एक्त्वा वररुचिः श्रुण्वत्येकाग्रमानसे । कणभूतौ बने तत्र पुनरेवेदमब्रवीत् ॥ १

चिद्यति कालेऽथ कृते स्वाध्यायकर्मणि। इति वर्ष उपाध्यायः पृष्टोऽस्माभिः कृताह्निकः ॥ २

वंविधं कस्मान्नगरं क्षेत्रतां गतम् । सरस्वत्याश्च लक्ष्म्याश्च तदुपाध्याय कथ्यताम् ॥ ३

स्वा सोऽब्रवीद्वस्माच्छूणुतैतत्कथामिमाम् । तीर्थं कनखलं नाम गङ्गाद्वारेऽस्ति पावनम् ॥ ४

काञ्चनपातेन जाह्नवी देवन्तिना । उशीनरगिरिप्रस्थाद्भित्त्वा तमवतारिता ॥ ५

णात्यो द्विजः कश्चित्तपस्यन्भार्यया सह । तत्रासीत्तस्य चात्रैव जायन्ते स्म त्रयः सुताः॥ ६

में स्वर्गते तस्मिन्सभायै ते च तत्सुताः । स्थानं राजगृहं नाम जग्मुर्विद्यार्जनेच्छया ॥ ७

अधीतविद्यस्ते त्रयोऽष्यानाथ्यदुःखिताः । ययुः स्वामिकुमारस्य दर्शने दक्षिणापथम् ॥ ८

के चिद्मिनीं नाम नगरीमम्बुधेस्तटे । गत्वा भोजिकसंज्ञस्य विप्रस्य न्यवसन्गृहे ॥ ९

कन्या निजास्तिस्रस्तेभ्यो दत्त्वा धनानि च । तपसेऽनन्यसंतानो गङ्गां याति स्म भोजिकः ॥ १०

तेषां निवसतां तत्र श्वशुरवेश्मनि । अवग्रहकृतस्तीव्रो दुर्भक्षः समजायत ॥ ११

यः परित्यज्य साध्वीस्तास्ते त्रयो ययुः । स्पृशन्ति न नृशंसानां हृदयं बन्धुबुद्धयः ॥ १२

सध्यमा तास सगभभूततश्व ताः । भवनं यज्ञदत्तस्य पितृमित्रस्य शिश्रियुः ॥ १३

स्थुर्निजान्भर्मुन्ध्यायन्यः छिष्टवृत्तयः । आपद्यपि सतीवृत्तं किं मुञ्चन्ति कुलस्त्रियः ॥ १४

मध्यमा चात्र तासां पुत्रमसूत सा । अन्योन्यातिशयात्तस्मिन्नेहश्चसामवर्धत ॥ १५

कदाचिव्योममार्गेण विरहन्तं महेश्वरम् । अङ्कस्था स्कन्दजननी तं हषट्वा सदयावदत् ॥ १६

देव पश्य शिशावस्मिन्नेतास्तिस्त्रोअपि योषित: । बद्धस्नेहा दधत्याशामेषोस्मञजीवयेदिति ॥ १७

तत्त्था कुरु येनायमेता बालोपि जीवयेत् । इत्युक्त: प्रियया देवो वरद: स जगाद ताम ॥ १८

अनुगृहाम्यमुं पूर्वे सभार्येणामुना यत: । आराधितोस्मि तेनायं भोगार्थं निर्मितो भुवि ॥ १९

एतज्जाया च सा जाता पाटली नाम भूपते: । महेन्द्रवर्मण: पुत्री भार्यास्यैव भविष्यति ॥ २०

इत्युक्त्वा स विनु: स्वप्रे साध्वीस्तिस्त्रो जगाद् ता: । नन्न पुत्रक एवायं युष्माकं बालपुत्रक: ॥ २१

अस्य सुप्तप्रबुद्धस्य शीर्षान्ते च दिने दिने । सुवर्णलक्षं भविता राज: चायं भविष्यति ॥ २२

तत: सुप्तोत्थिते तस्मिन्वले ता: प्राप्य काञजनम् । यञ्यदत्तसुता: साध्व्यो ननन्दु:फलितव्रता:॥ २३

अथ तेन सुवर्णैन बुद्धकोषोचिरेण स: । बभूव पुत्रको राजा तपोधीना हि संपद: ॥ २४

कदाचिघञदतत्तोथ रह: पुत्रकमब्रवीत् । राजन्दुर्भिक्षदोषेण कापि ते पितरो गता: ॥ २५

तत्सदा देहि विप्रेभ्यो येनायान्ति निशम्य ते । व्रहादत्तकथां चैतां कथयाम्यत्र ते ऋणु ॥ २६

वाराणस्यामभूत्पूर्वं ब्रह्दत्ताभिधो नृप: । सोपश्यद्थंसयुगलं प्रयातं गगने निशि ॥ २७

विस्पुरत्कनच्छायं राजहंसशतैर्बुतम् । विधुत्पुञजमिवाकाण्डसिताभ्रपरिवेष्टितम् ॥ २८

पुनस्तहर्शनोत्कण्ढा तथास्य ववृधे तत: । यथा नृपतिसौख्येषु न बबन्ध रतिं कचित् ॥ २९

मब्रिमि: सह सं मन्य ततश्चाकारयत्सर:। स राजा स्वमते कान्तं प्राणिनां चामयं ददौ ॥ ३०

तत: कालेन तौ प्राप्तौ हंसौ राजा ददर्श् स:। विश्वस्तौ चापि प्रपच्छ हैमे वपुषि कारणम् ॥ ३१

व्यक्तवाचौ ततस्तौ च हंसौ राजानमूवचतु:। पुरा जन्मान्तरे काकावावां जातौ महीपते ॥ ३२

बल्यर्थं युद्धमानो च पुण्ये शून्ये शिवालये । विनिपत्य विपन्नौ स्वस्तस्थानद्रोणिकान्तरे ॥ ३३

जातौ जातिस्मरावावां हंसौ हेममयौ तत:। तच्छुत्वा तौ यथाकामं पश्यन्र्राजा तुतोष स:॥ ३४

अतोनन्याह्शादेव पितॄन्दानादवाप्स्यसि । इत्युक्तो यञदत्तेन पुत्रकस्तत्तथाकरोत् ॥ ३५

श्रुत्वा प्रदानवार्ता तामाययुस्ते द्विजातय:।परिञता: परां लक्ष्मिं पस्त्रीश्च सह लेभिरे ॥ ३६

आश्चर्यमपरित्याज्यो हष्टनष्टापदामपि । अविवेकान्धबुद्धीनां खानुभावो दुरात्मनाम् ॥ ३७

कालेन राज्यकामास्ते पुत्रकं तं जिथांसव:। निन्युस्तदर्शनव्याजाद्दिजा विन्ध्यनिवासिनीम् ॥ ३८

वधकात्स्थापयित्वा च देवी गर्भगृहान्तरे । तमूचु: पूर्वमेकस्त्वं पश्य देवीं व्रजान्तरम् ॥ ३९

तत: प्रविष्टो विश्वासात्स हष्ट्वा हन्तुमुघतान् । पुरुषान्पुत्रकोपृच्छत्कस्मान्निहथ भामिति ॥ ४०

पितृभिस्ते प्रयुक्ता: स्म: स्वर्ण्ं दत्वेति चात्रुवन् । ततस्तान्मोहितान्देव्या बुद्धिमान्पुत्रकोवदत् ॥ ४१

ददाम्येहतदनर्घे वो रत्रालंकरणं निजम् । मां मुश्चत करोम्यत्र नोद्वेदं यामि दूरत: ॥ ४२

एवमस्त्विति तत्तत्मागृहीत्वा वघका गता:। हत:पुत्रक इत्यूचुस्तत्पितॄणां पुरो मृषा ॥ ४३

तत: प्रतिनिवृत्तास्ते हता राज्यार्थिनो द्विजा:।मन्त्रिमिद्रोहिणो बुद्धवा कृतघनानं शिवं कुत:॥ ४४

अत्रान्तरे स राजापि पुत्रक: सत्यसंगर:।विवेश विन्ध्यकान्तारं विरक्त: स्वेषु बन्धुषु ॥ ४५

भ्रमन्ददर्श तत्रासौ बाहुयुद्धैकतत्परौ । पुरुषौ द्वौ ततस्तौ स पृष्टवान्कौ युवामिति ॥ ४६

मयासुरसुतावावां तदीयां चस्ति नौ धनम् । इदं भाजनमेषा च यष्टिरेते च पादुके ॥ ४७

एतन्निमितं युद्धं नौ यो बली स हरेदिति । एतत्तद्वचनं श्रृत्वा हसन्प्रोवाच पुत्राक: ॥ ४८

कियदेतद्धनं पुंसस्ततस्तौ समवोचताम् । पदुके परिघायैते खेचरत्वमवाप्यते ॥ ४९

यह्या यल्लिख्यते किंचित्सत्यं संपघते हि तत् । भाजने यो य आहारश्चिन्त्यते स स तिष्ठति॥ ५०

तच्छुत्वा पुत्रकोवादीत्किं युद्धेनास्त्वयं पण:। घावन्चलाधिको य: स्यत्स एवैतद्वरेदिति ॥ ५१

एवमस्त्विति तौ मूढौ धावितौ सोपि पादुके । अध्यास्योदपतद्वयोम गृहीत्वा यष्टिभाजने ॥ ५२

अथ दूर्ं क्षणाद्रत्वा ददर्श नगरीं शुभम् । आकर्षिकाख्यां तस्यं च नभसोवततार: स: ॥ ५३

वञचनप्रवणा वेश्या द्विजा मप्तितरो यथा । वणिजो धनलुब्धाश्च कस्य गेहे वसाम्यहम् ॥ ५४

इति संचिन्तयन्प्राप स राजा विजनं गृहम् । जीर्णे तदन्तरे चैकां वृद्धां योषितमैक्षत । ५५

प्रदन पूर्व संतोष्य तां वृद्धासाहतस्तया । उचसालक्षितस्तत्र पुत्रकः शीर्णासद्मनि ॥ ५६

कदाचिसाथ संप्रीता वृद्धा पुत्रकमब्रवीत् । चिन्ता मे पुत्र यद्भयं नानुरूपा तव कचित् ॥ ५७

इह राज्ञस्तु तनया पाटलीत्यस्ति कन्यका । उपर्यन्तःपुरेसा च रत्नमिस्थभिरक्ष्यते ॥ ५८

एतवृद्धावचस्तस्य दत्तकर्णस्य शृण्वतः । विवेश तेनैव पथा लब्धरंध्रो हृदि स्मरः ॥ ५९

द्रष्टव्या सा मया चैत्र कान्तेति कृतनिश्चयः । निशायां नभसा तत्र पादुकाभ्यां जगाम सः ॥ ६०

प्रविश्य सोऽद्रिशृङ्गाम्रतुङ्गवातायनेन ताम् । अन्तःपुरे ददर्शाथ मुन्नां रहसि पाटलीम् ॥ ६१

सेव्यमानामविरतं चन्द्रकान्याङ्गलग्नया । जित्वा जगदिवं आन्तां मूर्ती शक्तिं मनोभुवः ॥ ६२

कथं प्रबोधयाम्येतामिति यावदचिन्तयत् । इत्यकस्माद्वहिस्तावद्यासिकः पुरुषो जगौ ॥ ६३

आलिङ्गय मधुरहुंकृतिमलसोन्मिषदीक्षणां रहः कान्ताम् ।
यद्वोधयन्ति सुप्तां जन्मनि यूनां तदेव फलम् ॥ ६४

श्रुत्वैवैतदुपोद्धातमद्वैरुत्कम्पविद्ध्वैः । आलिलिङ्ग स तां कान्तां प्राबुध्यत ततश्व सा ॥ ६५

पश्यन्त्यास्तं नृपं तस्या लकौतुकयोर्दशि । अभूदन्योन्यसंमदं रचयन्त्यां गतागतम् ॥ ६६

अथाळापे कृते वृत्ते गन्धर्वोद्वाह्यकर्मणि । अवर्धत तयोः प्रीतिदंपत्योर्न तु यामिनी ॥ ६७

आमञ्याथ वधूमुत्कां तद् तेनैव चेतसा । आययौ पश्चिमे भागे तवृद्धावेश्म पुत्रकः ॥ ६८

इत्थं प्रतिनिशं तत्र कुर्वाणेऽस्मिन्गतागतम् । संभोगचिहं पाटल्या रक्षिभिीष्टमेकदा ॥ ६९

वैस्तदावेदितं तस्याः पितुः सोऽपि नियुक्तवान् । गूढमन्तःपुरे तत्र निशि नारीमवेक्षितुम् ॥ ७०

तया च तस्य प्राप्तस्य तत्राभिज्ञानसिद्धये । पुत्रकस्य प्रसुप्तस्य न्यस्तं वाखस्यलक्तकम् ॥ ७१

प्रातस्तया च विज्ञप्तो राजा चारान्व्यसर्जयत् । सोऽभिज्ञानाच तैः प्राप्तः पुत्रको जीर्णवेश्मनः
 ॥ ७२

आनीतो राजनिकटं कुपितं वीक्ष्य तं नृपम् । पादुकाभ्यां खमुत्पत्य पाटलीमन्दिरेऽविशत् ॥।७३

विदितौ स्वस्तदुत्तिष्ठ गच्छावः पादुकावशात् । इत्यब्रे पटलीं क्रुस्वा जगाम नभसा ततः ॥ ७४

अथ गङ्गातटनिकटे गगनादवतीर्य स प्रियां श्रान्ताम् ।
पात्रप्रभावजातैराहारैर्नन्दयामास ॥ ७५

आलोकितप्रभाव पाटल्य पुत्रकोऽर्थतश्च ततः ।
यया लिलेख तत्र स नगरं चतुरङ्गयनुयुक्तम् ॥ ७६

तत्र स राजा भूत्वा महाप्रभावे च सत्यतां प्राप्ते ।
नमयित्वा तं श्वशुरं शशास पृथ्वीं समुद्रान्ताम् ॥ ७७

तदिदं दिव्यं नगरं मायारचितं सपौरमत एव ।
नाना पाटलिपुत्रं क्षेत्रं लक्ष्मीसरस्वत्योः ॥ ७८

इति वर्षमुखादिमामपूर्वी वयमाकण्यै कथामतीव चित्राम् ।
चिरकालमभूम काणभूते विलसद्विस्मयमोदमानचित्ताः ॥ ७९

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरिस्सागरे कथापीठलम्बके तृतीयस्तरङ्गः ।

*****


चतुर्थेतरङ्गः ।



इत्याख्याय कथां मध्ये विन्ध्यान्तः काणभूतये । पुनर्वररुचिस्तस्मै प्रकृतार्थमवर्णयत् ॥ १

एवं व्याडीन्द्रदत्ताभ्यां सह तत्र वसन्क्रमात् । प्राप्तोऽहं सर्वविद्यानां पारमुत्क्रान्तशैशवः ॥ २

इन्द्रोत्सत्रं कदाचिच प्रेक्षितुं निर्गता वयम् । कन्यामेकामपश्याम कामस्यास्त्रमसायकम् ॥ ३

इन्द्रद्न्तो मया पृष्टस्ततः केयं भवेदिति । उपवर्षसुत सेयमुपकोशेति सोऽब्रवीत् ॥ ४

सा सखीभिश्च मां ज्ञात्वा प्रीतिपेशलया दृशा । कर्षन्ती सन्मनः कृच्छादगच्छद्भवनं निजम् ॥ ५

पूर्णचन्द्रमुखी नीलनीरजोत्तमलोचना । मृणालनालललितभुजा पीनस्तनोज्ज्वला ॥

कम्बुकण्ठी प्रबालभरदनच्छशोभिनी । स्मरभूपतिसौन्दर्यमन्दिरे वेन्दिरापरा ॥

ततः कामशरापातनिर्भिन्ने हृद्ये न मे । निशि तस्यामभून्निद्रा तद्विम्बोऽपिपासया ॥

कथंचिलब्धनिद्रोऽहमपश्यं रजनीक्षये । शुक्छाम्बरधरां दिव्यां स्त्रियं सा मामभाषत ॥

पूर्वभार्योपकोशा ते गुणज्ञा नापरं पतिम् । कंचिदिच्छत्यतश्चिन्ता पुत्र कार्यात्र न त्वया ॥

अहं सदा शरीरान्तर्वासिनी ते सरस्वती । त्वदुःखं नोत्सहे द्रष्टुमित्युक्त्वान्तर्हिताभवत् ॥

ततः प्रबुद्धो जातास्थो गत्वातिष्ठमहं शनैः। दयितामन्दिरासनंबाळचूततरोरधः ॥

अथागत्य समाख्यातं तत्सख्या मन्निबन्धनम् । उद्भाढमुपकोशाया नवानङ्गविलुम्भितम्

ततोऽहं द्विगुणीभूततापस्तामेवमब्रवम् । अदत्तां गुरुभिः स्वेच्छमुपकोशां कथं भजे ॥

वरं हि मृत्युर्नाकीर्तिस्तत्सखीहृदयं तव। गुरुभिर्यदि बुध्येत तत्कदाचिच्छिवं भवेत् ॥

तदेतत्कुरु भद्रं त्वं तां सूखीं मां च जीवय । तच्छुत्वा सृ गता सख्या मातृः सर्वं
न्यवेदयत् ॥

तया तत्कथितं भर्तुरुपवर्षस्य तत्क्षणम् । तेन भ्रातुश्च वर्षस्य तेन तच्चाभिनन्दितम्॥

विवाहे निश्चिते गत्वा व्याडिरानयति स्म ताम् । वर्षाचार्यनिदेशेन कौशाम्ब्या जननीं भम

अथोपकोशा विधिवत्पित्रा मे प्रतिपादिता । ततो मात्रा गृहिण्या च समं तत्रावसं सुखम् ॥

अथ कालेन वर्षस्य शिष्यवर्गो महानभूत् । तत्रैकः पाणिनिर्नाम जड़बुद्धितरोऽभवत् ॥

स शुश्रूषापरिक्छिष्टः प्रेषितो वर्षभार्यया । अगच्छत्तपसे खिन्नो विद्याकामो हिमालयम् ॥

तत्र तीर्मेण तपसा तोषितादिन्दुशेखरात् । सर्वविद्यामुखं तेन प्राप्तं व्याकरणं नवम् ॥

ततश्चागत्य मामेव वादायाद्यते स्म सः । प्रवृत्ते चावयोर्वादे प्रयाताः सप्त वासराः ॥

अष्टमेऽह्नि मया तस्मिञ्जिते तत्समनन्तरम् । नभःस्थेन महाघोरो हुंकारः शंभुना कृतः॥

तेन प्रणष्टमैन्द्रं तदस्मव्याकरणं भुवि। जिताः पाणिनिना सर्वे मूर्तीभूता वयं पुनः ॥

अथ संजातनिर्वेदः स्वगृहस्थितये धनम् । हस्ते हिरण्यगुप्तस्य विधाय वणिजो निजम् ॥

उक्त्वा तच्चोपकोशायै गतवानस्मि शंकरम् । तपोभिराराधयितुं निराहारो हिमाळयम् ॥

उपकोशा हि मे श्रेयः काङ्न्ती निजमन्दिरे । अतिष्ठत्प्रत्यहं नान्ती गङ्गायां नियतव्रता ॥

एकदा सा मधौ प्राप्ते क्षामा पाण्डुमनोरमा । प्रतिपचन्द्रलेखेव जनलोचनहारिणी ॥

स्नातुं त्रिपथगां यान्ती दृष्टा राजपुरोधसा । दण्डाधिपतिना चैव कुमारसचिवेन च ॥

तत्क्षणात्ते गताः सर्वे स्मरसायकलक्ष्यताम् । सापि तस्मिन्दिने नान्ती कथमप्यकरोचिरम् ॥

आगच्छन्तीं च सायं तां कुमारसचिवो हठात् । अग्रहीदथ साप्येनमवोचत्प्रतिभावती ॥

अभिप्रेतमिदं भद्र यथा तव तथा मम । किं त्वहं सत्कुलोत्पन्ना प्रवासस्थितभर्तृका ॥

कथमेवं प्रवर्तेय पश्येत्कोऽपि कदाचन । ततश्च ध्रुवमश्रेयस्त्वया सह भवेन्मम ॥

तस्मान्मधूत्सवाक्षिप्तपौरलके गृहं मम । आगन्तव्यं ध्रुवं रात्रेः प्रथमे प्रहरे त्वया ॥

इत्युक्त्वा कृतसंधा सा तेन क्षिप्ता विधेर्वशात् । यावर्किचिद्गता तावन्निरुद्धा सा पुरोधसा ॥

तस्यापि तत्रैव दिने तद्वदेव तया निशि । संकेतकं द्वितीयस्मिन्प्रहरे पर्यकल्प्यत ॥

मुक्कां कथंचित्तेनापि प्रयातां किंचिदन्तरम् । दण्डाधिपो रुणद्धि स्म तृतीयस्तां सुविह्वलाम्


अथ तस्यापि दिवसे तस्मिन्नेव तथैव सा । संकेतकं त्रियामायां तृतीये प्रहरे व्यधात् ॥

दैवान्तेनापि निर्मुक्ता सकम्पा गृहमागता । कर्तव्यां सा स्वचेटीनां संविदं स्वैरमत्रवीत् ॥

वरं पत्यौ प्रवासस्थे मरणं कुछयोषितः। न तु रूपारमल्लोकलोचनपालपात्रता ॥

इति संचिन्तयन्ती च स्मरन्ती मां निनाय सा । शोचन्ती स्वं वपुः साध्वी निराहारैव तां निश ॥

प्रातश्रवणपूजार्थं व्यसजि वाणिजस्तया। चेटी हिरण्यगुप्तस्य किंचिन्मार्गयितुं धनम् ॥

आगत्य सोऽपि तामेवमेकान्ते वणिगब्रवीत् । भजस्व मां ततो भर्तृस्थापितं ते ददामि तत् ॥

छुत्वा साक्षिरहितां मत्वा भर्तृधनस्थितिम् । वणिजं पापमालोक्य चेदामर्षकदर्थिता ॥ ४५

अमेवात्र संकेतं रात्रौ तस्यापि पश्चिमे । शेषे पतिव्रता यामे साकरोथ सोऽगमत् ॥ ४६

कारयद्भरि चेटीभिः कुण्डकस्थितम् । कस्तूरिकादिसंयुक्तं कञ्जनं तैठमिश्रितम् ॥ ४७

प्राग्वेलखण्डाश्च चत्वारो विहितास्तया । मजूषा कास्ता चाभूत्स्थूला सबहिरर्गला ॥ ४८

तस्मिन्महावेषो वसन्तोत्सववासरे । आययौ प्रथमे यामे कुमारसचिवो निशि ॥ ४९

अक्षितं प्रविष्टं तमुपकोशेदमब्रवीत् । अस्नातं न स्पृशामि त्वां तत्नाहि प्रविशान्तरम् ॥ ५०

कुर्वन्स तन्मूढश्चेटिकाभिः प्रवेशितः अभ्यन्तरगृहं गुप्तमन्धकारमयं ततः ॥ ५१

शत्वा तत्र तस्यान्तर्वस्त्राण्याभरणानि च । चेलखण्डं तमेकं च दत्त्वान्तर्वाससः कृते ॥ ५२

शिरःपादमत्रेषु ताभिस्ततैलकज्जलम् । अभ्यङ्गभङ्गया पापस्य न्यस्तं घनमपश्यतः ॥ ५३

तेष्ठन्मर्दयन्त्यस्तप्रत्यङ्गं यावदस्य ताः। तावद्वितीये प्रहरे स पुरोधा उपागमत् ॥ ५४

त्रं वररुचेः प्राप्तः किमप्येष पुरोहितः । तदिह प्रविशेत्युक्त्वा चेट्यस्तास्तं तथाविधम् ॥ ५५

गरसचिवं नग्नं मषायां ससंभ्रमम् । निचिक्षिपुरथाबन्नन्नर्गलेन बहिश्च ताम् ॥ ५६

ऽपि नाननिभानीतस्तमस्यन्तुः पुरोहितः । तथैव कृतवर्मादिस्तैलकजलम ॥ ५७

अखण्डधरस्तावचेटिकाभिर्विमोहितः । यावत्तृतीये प्रहरे द्ण्डाधिपतिरागमत् ॥ ५८

हागमनजा चैव चेदीभिः सहसा भयात् । आद्यवत्सोऽपि निक्षिप्त मङ्क्षायां पुरोहितुः ॥ ५९

य दत्त्वार्गलं ताभिः ननव्याजात्प्रवेश्य सः। दण्डाधिपोऽपि तत्रैव तावत्कज्जलमर्दनैः ॥ ६०

न्यवद्विप्रलब्धोऽभूचेलखण्डैककर्पटः। यावत्स पश्चिमे यामे वणिक्तत्रागतोऽभवत् ॥ ६१

इर्शनभयं दत्त्वा क्षिप्तो दण्डाधिपोऽप्यथ । मङ्क्षायां स चेटीभिर्दत्तं च बहिरर्गलम् ॥ ६२

च त्रयोऽन्धतामिस्रवासाभ्यासोद्यता इव । मजूषायां भियान्योन्यं स्पर्श लब्ध्वापि नालपन् ॥६३

स्वाथ दीपं गेहेऽत्र वणिजं तं प्रवेश्य सा । उपकौशाबद्द्देहि तन्मे भर्नार्पितं धनम् ॥ ६४

श्रुत्वा शून्यमालोक्य गृहं सोऽप्यवच्छठः । उक्तं मया दाम्येव यद्भर्ता स्थापितं धनम् ॥ ६५

पकोशापि मधूषां श्रावयन्ती ततोऽब्रवीत् । एतद्धिरण्यगुप्तस्य वचः श्रुणुत देवताः ॥ ६६

युक्त्वा चैव निर्वाप्य दीपं सोऽप्यन्यबद्वणि । लिप्तः नानापदेशेन चेटीभिः कज्जलैश्चिरम् ॥ ६७

थ गच्छ गता रात्रिरित्युक्तः स निशाक्षये । अनिच्छन्नाळहस्तेन ताभिर्निर्वासितस्ततः ॥ ६८

थ चीरैकवसनो मषीलिप्तः पदे पदे । भक्ष्यमाणः श्वभिः प्राप लजमानो निजं गृहम् ॥ ६९

त्र दासजनस्यापि तां प्रक्षालयतो मषीम् । नाशकत्संमुखे स्थातुं कष्टो ह्यविनयक्रमः ॥ ७०

पकोशाष्यथ प्रातश्चेटिकानुगता गता । गुरूणामनिवेचैव राज्ञो नन्दस्य मन्दिरम् ॥ ७१

णिग्घिरण्यणुतो मे भत्र न्यासीकृतं धनम् । जिहीर्षतीति विज्ञप्तस्तत्र राजा तया स्वयम् ॥ ७२

न तच्च परिज्ञातुं तत्रैवानायितो वणिक् । मद्धते किंचिदप्यस्या देव नास्तीत्यभाषत। ॥ ७३

पकोशा ततोऽवादीत्सन्ति मे देव साक्षिणः । मजूषायां गतः क्षिम भर्ता मे गृहदेवताः ॥ ७४

वाचा पुरतस्तासामनेनाङ्गीकृतं धनम् । तामानाय्येह मां पृच्छथन्तां देवतास्त्वया ॥ ७५

छुत्वा विस्मयाद्राजा तदानयनमादिशत् । ततः क्षणासा मंजूषा प्रापिता बहुभिर्जनैः ॥ ७६

थोपकोशा वक्ति स्म सत्यं वत देवताः। यदुक्तं वणिजानेन ततो यात निजं गृहम् ॥ ७७

में चेद्वहाम्यहं युष्मान्सदस्युद्धाटयामि वा । तच्छुत्वा भीतभीतास्ते मजूषास्था बभाषिरे ॥ ७८

त्यं समक्षमस्माकमनेनाङ्गीकृतं धनम् । ततो निरुत्तरः सर्वे वणिक्तप्रत्यपद्यत ॥ ७९

कोशामथाभ्यर्थं राज्ञा स्वतिकुतूहलात् । सदस्युद्धाटिता तत्र मजूषा स्फोटितार्गला ॥ ८०

नैष्कृष्टास्तेऽपि पुरुषास्तमःपिण्डा इव त्रयः । कृच्छूाश्च प्रत्यभिज्ञाता मत्रिभिर्भूभृता तथा ॥ ८१

हसत्स्वथ सर्वेषु किमेतदिति कौतुकात् । राज्ञा पृष्टा सती सर्वमुपकोशा शशंस तत् ॥ ८२

अचिन्त्यं शीलगुप्तानां चरितं कुलयोषिताम् । इति चाभिननन्दुस्तामुपकोशां सभासदः ॥८३

ततस्ते हृतसर्वस्वाः परदारैषिणोऽखिलाः । राज्ञा निर्वासिता देशादशीलं कस्य भूतये ॥ ८४

भगिनी मे त्वमित्युक्त्वा दत्वा प्रीत्या धनं बहु । उपकोशापि भूपेन प्रेषिता गृहमागमत् ॥ ८५

वर्पवयं तदुद्दा साध्वीं तामभ्यनन्दताम् । सर्वथा विस्सयमेः पुरे तत्राभवज्ञानः ॥ ८६

अत्रान्तरे तुषाराद्रौ कृत्वा तीव्रतरं तपः । आराधितो मया देवो वरदः पार्वतीपतिः ॥ ८७

तदेव तेन शास्त्रं मे पाणिनीयं प्रकाशितम् । तदिच्छानुग्रहदेव मया पूर्णकृतं च तत् ॥ ८८

ततोऽहं गृहमागच्छमज्ञाताध्वपरिश्रमः। निशाकरकलामौलिप्रसादामृतनिर्भरः ॥ ८९

अथ मातुर्गुरूणां च कृतपादाभिवन्दनः । तत्रोपकोशावृत्तान्तं तमश्रौषं महाद्भुतम् ॥ ९०

तेन मे परमां भूमिमामन्यानन्दविस्मयौ । तस्यां च सहजस्नेहबहुमानावगच्छताम् ॥ ९१

वर्षोंऽथ मन्मुख दैच्छच्छतुं व्याकरणं नवम् । ततः प्रकाशितं स्थामिकुमारेणैव तस्य तत् ॥ ९२

ततो व्याडीन्द्रदत्ताभ्यां विज्ञप्तो दक्षिणां प्रति । गुरुर्वर्षाऽब्रवीत्स्वर्णकोटिर्मे दीयतामिति ॥ ९३

अङ्गीकृत्य गुरोर्वाक्यं तौ च मामित्यवोचताम् । एहि राज्ञः खखे नन्दद्याचितुं गुरुदक्षिणाम् ॥ ९४

गच्छामो नान्यतोऽस्माभिरियत्काञ्चनमाप्यते । नवाधिकाया नवतेः कोटीनामधिपो हि सः ॥ ९५

वाचा तेनोपकोशा च प्रग्धर्मभगिनी कृता । अतः श्यालः स ते किंचित्त्वद्यैः समवाप्यते ॥ ९६

इति निश्चित्य नन्दस्य भूपतेः कटकं वयम् । अयोध्यास्थमगच्छाम त्रयः सब्रह्मचारिणः । ९७

प्राप्तमात्रेषु चास्मसु स राजा पञ्चतां गतः । राष्ट्र कोलाहलं जातं विषादेन सहैव नः ॥ ९८

अवोचदिन्द्रदत्तोऽथ तत्क्षणं योगसिद्धिमान् । गतासोरस्य भूपस्य शरीरं प्रविशाम्यहम् ॥ ९९

अर्थे वररुचिर्मेऽस्तु दास्याम्यस्मै च काञ्चनम् । व्याडी रक्षतु मे देहं ततः प्रत्यागमावधि १००

इत्युक्त्वा नन्ददेहान्तरिन्द्रदत्तः समाविशत् । प्रत्युज्जीवति भूपे च राष्ट्रे तत्रोत्सवोऽभवत् ॥ १०१

शन्ये देवगृहे देहमिन्द्रदत्तस्य रक्षितुम् । व्याडौ स्थिते गतोऽभूवमहं राजकुलं तदा ॥ १०२

प्रविश्य स्वस्तिकारं च विधाय गुरुदक्षिणाम् । योगनन्दो मया तत्र हेमकोटिं स याचितः ॥ १०३

ततः स शकटालाख्यं सत्यनन्दस्य मन्त्रिणम् । सुवर्णकोटिमेतस्मै दापयेति समादिशत् ॥ १०४

मृतस्य जीवितं दृष्ट्वा सद्यश्च प्राप्तिमर्थिनः। स तत्त्वं ज्ञातवान्मां किसज्ञेयं हि धीमताम् ॥१०५

देव दीयत इत्युक्त्वा स च मन्त्रीत्यचिन्तयत् । नन्द्रस्य तनयो बालो राज्यं च बहुशनुमत् ॥ १०६

तत्संप्रत्यत्र रक्षामि तस्य देहमपीदृशम् । निश्रियैतत्स तत्कालं शवान्सर्वानदर्शयत् । १०७

चारैरन्विष्य तन्मध्ये लब्ध्वा देवगृहात्तंतः । व्याडिं विधूय तद्दग्धमिन्द्रदत्तकलेवरम् ॥ १०८

अत्रान्तरे च राजानं हेमकोटिसमर्पणे । त्वरमाणमथाह स्म शकटलो विचारयन् ॥।१०९

उत्सवाक्षिप्तचित्तोऽयं सर्वैः परिजनः स्थितः । क्षणं प्रतीक्षतामेष विप्रो यावद्ददाम्यहम् ॥ ११०

अथैत्य योगनन्दस्य व्याडिना क्रन्दितं पुरः। अब्रह्मण्यमनुत्क्रान्तजीवो योगस्थितो द्विजः ॥ १११

अनाथशव इत्यद्य बलाद्दग्धस्तवोदये । तच्छुत्वा योगनन्दस्य काप्यवस्थाभवच्छुचा ॥ ११२

देहदाहारिस्थरे तस्मिञ्जते निर्गत्य मे ददौ । सुवर्णकोटिं स ततः शकटालो महामतिः ॥११३

योगनन्दोऽथ विजने सशोको व्याडिमब्रवीत् । श्रीभूतोऽस्मि विप्रोऽपि किं श्रिया स्थिरयापि मे ॥ ११४

तच्छुत्वाश्वास्य तं व्याडिः कालोचितमभाषत । ज्ञातोऽसि शकटाळेन तदनं चिन्तयाधुना ॥ ११५

सहमी ह्ययं स्वेच्छसचिरावां विनाशयेत् । पूर्वनन्दसुतं कुर्याच्चन्द्रगुप्त हि भूमिपम् ॥ ११६

तस्माद्वररुचिं मत्रिमुख्यत्वे कुरु येन ते । एतदुद्ध्या भवेद्राज्यं स्थिरं दिव्यानुभावया ॥ ११७

इत्युक्त्वैव गते घ्याङ दातुं तां गुरुदक्षिणाम् । तदैवानीय दत्ता मे योगनन्देन मन्त्रिता ॥
११८

अथोक्तः स मया राजा ब्राह्मण्ये हारितेऽपि ते । राज्यं नैव स्थिरं मन्ये शकटाले पदस्थिते ॥ ११९

तस्मान्नाशय युक्तयैनमिति मन्त्रे मयोदिते । योगानन्दोऽन्धकूपान्तः शकटाई तमक्षिपत् ॥ १२०

किं च पुत्रशतं तस्य तत्रैव क्षिप्तवानसौ। जीवन्द्विजोऽमुना दग्ध इति दोषानुकीर्तनात् ॥ १२१

एकः शरावः सक्तूनासेकः प्रत्यहमम्भसः । शकटलस्य तत्रान्तः सपुत्रस्य न्यधीयत ॥ १२२


चोवाच ततः पुत्रानमीभिः सक्तुभिः सुताः । एकोऽपि कृच्छयाद्वर्तेतु बहूनां तु कथैव का ॥ १२३

मात्संभक्ष्यवेकः प्रत्यहं सजलानमून् । यः शक्तो योगनन्दस्य कथं वैरप्रतिक्रियाम् १२४

पेव शक्तो भुङ्क्ष्वैतदिति पुत्रास्तमब्रुवन् । प्राणेभ्योऽपि हि धीराणां प्रिया शत्रुप्रतिक्रिया ॥ १२५

स शकटाळस्तैः प्रत्यहं सक्तुवारिभिः। एक एवाकरोवृत्तिं कष्टं क्रूरा जिगीषवः ॥ १२६

द्वा चित्तमप्राप्य विस्रम्भं प्रभविष्णुषु । न स्वेच्छं व्यवहर्तव्यमात्मनो भूतिमिच्छता ॥ १२७

चाचिन्तयत्तत्र शकट लोऽन्धकूपगः। तनयानां क्षुधार्तानां पश्यन्प्राणोद्मव्यथाम् ॥ १२८

सुतशतं तस्य पश्यतस्तव्यपद्यत । तत्करद्वैधृतो जीवन्नतिष्ठत्स च केवलः ॥ १२९

नन्दश्च साम्राज्ये बद्धमूलोऽभवत्ततः । व्याडिरभ्याययौ तं च गुरवे दत्तदक्षिणः ॥ १३०

येत्यैव च सोऽवादीचिरं राज्यं सखेऽस्तु ते । आमन्नितोऽसि गच्छामि तपस्तप्तुमहं कचित् ॥ १३१

छुस्वा योगनन्दस्तं बाष्पकण्ठोऽभ्यभाषत । राज्ये मे भुङ्क्ष्व भोगांस्त्वं मुस्वा मां मा स्म गा इति ॥ १३२

(डिस्ततोऽवदद्राजञ्शरीरे क्षणनश्वरे । एवंप्रायेष्वसारेषु धीमान्को नाम मज्जति ॥ १३३

मोहयति प्राज्ञां अक्ष्मीर्मरुमरीचिका । इत्युक्त्वैव स तत्कालं तपसे निश्चितो ययौ। ॥ १३४

अगमथ योगनन्दः पाटलिपुत्रं स्वराजनगरं सः।
भोगाय काणभूते,मत्सहितः सकलसैन्ययुतः ॥ १३५

तत्रोपकोशापरिचर्यमाणः समुद्वहन्मन्निधुरां च तस्य ।
अहं जनन्या गुरुभिश्च साकमासाद्य लक्ष्मीमवसं चिराय ।। १३६

बहु तत्र दिने दिने द्युसिन्धुः कनकं मह्यमत्तपःप्रसन्न ।
वदति स्म शरीरिणी च साक्षान्मम कार्याणि सरस्वती सदैव ॥ १३७

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके ग्वतुर्थस्तरन्नरः।

*****



पवमस्तरङ्गः ।



मुक्त्वा वररुचिः पुनरेतवर्णयत् । कालेन योगनन्दोऽथ कामादिवशमाययौ ॥ १

न्द्र इव मत्तश्च नापैक्षत स किंचन । अकाण्डपातोपनता कं न लक्ष्मीर्विमोहयेत् ॥ २

बन्तयं ततश्चाहं राजा तावद्विष्टङ्गलः । तत्कार्यचिन्तयाक्रान्तः स्खुधर्मो मेऽवसीदति ॥ ३

द्वरं सहायं तं शकटालं समुद्धरे । क्रियेत चेद्विरुद्धं च किं स कुर्यान्मयि स्थिते ॥ ४

धयैतन्मयाभ्यर्थं राजानं सोऽन्धकूपतः। उद्धृतः शकटालोऽथ मृदवो हि द्विजातयः ॥ ५

यो योगनन्दोऽयं स्थिते वररुचवतः । आश्रये वैतसीं वृत्तिं कालं तावत्प्रतीक्षितुम् ॥ ६

संचिन्त्य स प्राज्ञः शकटालो मदिच्छया । अकरोद्राजकार्याणि पुनः संप्राप्य मन्त्रिताम् ॥ ७

चिद्योगनन्दोऽथ निर्गतो नगराद्वहिः। श्लिष्यत्पञ्चाङ्गुलिं हस्तं गङ्गामध्ये व्यलोकयत् ॥ ८

(तदिति पप्रच्छ मामाहूय स तत्क्षणम् । अहं च द्वे निजाङ्गल्यौ दिशि तस्यामदर्शयम् ॥ ९

तस्मािस्तिरोभूते हस्ते राजातिविस्मयात् । भूयोऽपि तदपृच्छन्म ततश्चाहं तमब्रवम् ॥ १०

भिर्मिलितैः किं यज्जगतीह न साध्यते । इत्युक्तवानसौ हस्तः स्वाङ्गुलीः पञ्च दर्शयन् ॥
११

ऽस्य राजन्नङ्ल्यावेते ते दर्शिते मया । ऐकचिये द्वयोरेव किमसाध्यं भवेदिति ॥ १२

ते गूढविज्ञाने समतुष्यत्ततो नृपः । शकटालो व्यषीच मद्वद्धि वीक्ष्य दुर्जयाम् ॥ १३

दा योगनन्दश्च दृष्टवान्महिषीं निजाम् । वातायनामापश्यन्तीं श्राह्मणातिथिमुन्मुखम् ॥ १४

Iत्रादेव कुपितो राजा विप्रस्य तस्य सः। आदिशधमीय हि विवेकपरिपन्थिनी ॥ १५

| वध्यभुवं तस्मिन्नीयमाने द्विजे तदा । अहसन्नतजीवोऽपि मत्स्यो विपणिमध्यगः ॥ १६

राजा तद्वद् वधं तस्य न्यवारयत् । विप्रस्य मामपृच्छश्च मत्स्यहासस्य कारणम् ॥ १७

प्य कथयाम्येतदित्युक्स्वा निर्गतं च माम् । चिन्तितोपस्थितैकान्ते सरस्वत्येवमब्रवीत् ॥ १८

तालतरोः पृष्ठे तिष्ठ रात्राववक्षितः । अत्र श्रोष्यसि मत्स्यस्य हासहेतुमसंशयम् ॥ १९

तच्छुत्वा निशि तत्राहं गत्वा तालोपरि स्थितः । अपश्यं राक्षसीं घोरां बालैः पुत्रैः सहागताम् ॥ २०

सा भक्ष्यं याचमानांस्तानघाटीप्रतिपाल्यताम् । प्रातर्वो विप्रमांसानि दास्याम्यद्य हतो न सः ॥ २१

कस्मात्स न हतोऽवेति पृष्टा तैरब्रवीत्पुनः । तं हि दृष्ट्वा मृतोऽपीह मत्स्यो हसितवानिति ॥ २२

हसितं किमु तेनेति पृष्टा भूयः सुतैश्च सा । अवोचद्राक्षसी राज्ञः सर्वे राज्योऽपि विष्णुताः ॥ २३

सर्वत्रान्तःपुरे ह्यत्र स्त्रीरूपाः पुरुषाः स्थिताः। हन्यतेऽनपराधस्तु विप्र इत्यहसतिमिः ॥ २४

भूतानां पार्थिवात्यर्थनिधिंबेकत्वहासिनाम् । सर्वान्तश्चारिणां हृता भवन्त्येव च विक्रियाः ॥ २५

एतत्तस्या वचः श्रुत्वा ततोऽपक्रान्तवानहम् । प्रातश्च मत्स्यहासस्य हेतुं राज्ञे न्यवेद्यम॥ २६

प्राप्य चान्तःपुरेभ्यस्तान्स्त्रीरूपान्पुरुषांस्ततः । बहमन्यत मां राजा वधाद्विप्रं च मुक्तवान् ॥ २७

इत्यादि चेष्टितं दृष्ट्वा तस्य राज्ञो विष्टब्ह्वलम् । खिन्ने मयि कदाचिच्च तत्रागचित्रकृद्भवः ॥२८

अलिखरस महादेव योरानन्दं च तं पटे । सजीवमिव तच्चित्रं वाक्चेष्टारहितं त्वभूत् ॥ २९

तं च चित्रकरं राजा तुष्टो वित्तैरपूरयत् । तं च वासगृहे चित्रपटं भित्तावकारयत् ॥ ३०

एकदा च प्रविष्टस्य वासके तत्र सा मम । संपूर्णलक्षणा देवी प्रतिभाति स्म चित्रगा ॥ ३१

लक्षणान्तरसंबन्धादयूह्य प्रतिभावशात् । अथाकार्षमहं तस्यास्तिलकं मेखलापदे ॥ ३२

लंपूर्णलक्षण तेन कुवैनां गतवानहम् । प्रविष्टो योगानन्दोऽथ तिलकं तं व्यलोकयत् ॥ ३३

केनयं रचितोऽत्रेति सोऽपृच्छच्च महत्तरान् । ते च न्यवेदयंस्तस्मै कर्तारं तिलकस्य माम् ॥ ३४

देव्या गुप्तप्रदेशस्थमिमं नान्यो मया विना । वेत्ति तज्ज्ञातवानेवमसौ वररुचिः कथम् ॥ ३५

छन्नः कृतोऽमुना नूनं ममान्तःपुरविप्लवः । दृष्टवानत एवायं स्त्रीरूपांस्तत्र तान्नरान् ॥ ३६

इति संचिन्तयामास योगनन्दः क्रुधा ज्वलन्। जायन्ते बत मूढानां संघादा अपि तादृशाः ॥ ३७

ततः स्वैरं समाहूय शकटालं समादिशत् । त्वया वररुचिर्वध्यो देवीविध्वंसनादिति ॥ ३८

यथा ज्ञापयसीत्युक्त्वा शकटालोऽगमद्वहिः। अचिन्तयच्च शक्तिः स्याद्धन्तुं वररुचिं न मे ॥३९

दिव्यबुद्धिप्रभावोऽसावुद्धर्ता च ममापदः। विप्रश्च तद्वरं गुप्तं संप्रति स्वीकरोमि तम् ॥ ४०

इति निश्चित्य सोऽभ्येत्य राज्ञः कोपमकारणम् । वधान्तं कथयित्वा मे शकटालोऽब्रवीत्ततः ॥ ४१

अन्यं केचित्प्रवदाय हन्म्यहं त्वं च मद्रुहे । प्रच्छन्नस्तिष्ठ मामस्माद्रक्षितुं कोपनाथूपात् ॥ ४२

इति तद्वचनाच्छन्नस्तद्रहेऽवस्थितोऽभत्रम् । स चान्यं हतवान्कंचिन्मद्वधाख्यातये निशि ॥ ४३

एवं प्रयुक्तनीतिं तं प्रीत्यावोचमहं तद् एको मन्त्री भवान्येन हन्तुं मां न कृता मतिः ॥ ४४

नहि इंन्तुमहं शक्यो राक्षसो मित्रमस्ति मे । ध्यातमात्रागतो विधं ग्रसते स मदिच्छया ॥ ४५

राजा त्विहेन्द्रदत्ताख्यः सखा वध्यो न मे द्विजः । तच्छुत्वा सोऽब्रवीन्मन्त्री रक्षो मे दर्शयमिति ॥ ४६

ततो ध्यातागतं तस्मै तद्रक्षोऽहमीयम् । तद्दर्शनाच्च वित्रस्तो विस्मितश्च बभूव सः ॥ ४७

रक्षस्यन्तर्हिते तस्मिञ्शकटालः स मां पुनः । कथं ते राक्षसो भिन्नं संजात इति पृष्टवान् ॥ ४८

ततोऽहमवदं पूर्वं रक्षार्थं नगरे भ्रमन् । रात्रौ रात्रौ क्षयं प्रापढेकैको नगराधिपः ॥ ४९

तच्छुत्वा योगनन्दो मामकरोन्नगराधिपम् । भ्रमंश्चापश्यमत्राहं भ्रमन्तं राक्षसं निशि ॥ ५०

स च मामवद्द्रुहि विद्यते नगरेऽत्र का। सुरूपा स्त्रीति तच्छुत्वा विहस्याहं तमत्रवम् ॥ ५१

या यस्याभिमता मूढं सुरूपा तस्य सा भवेत् । तछुत्वैव त्वयैकेन जितोऽस्मीत्यवदत्स माम् ॥ ५२

प्रभ्रमोक्षाद्वधोत्तीर्ण मां पुनश्चाब्रवीदसौ । तुष्टोऽस्मीति सुहृन्मे त्वं संनिधास्ये च ते स्मृतः ॥ ५३

इत्युक्त्वान्तर्हिते तस्मिन्यथागतमगामहम् । एवमापत्सहायो मे राक्षसो मित्रतां गतः ॥
५४

इत्युक्तवानहं भूयः शकटालेन चार्थितः । गङ्गामदर्शयं तस्मै मूर्ती ध्यानादुपस्थिताम् ॥ ५५

स्तुतिभिस्तोषिता सा च मया देवी तिरोधे । बभूव शकटालश्च सहायः प्रणतो मयि ॥ ५६

एकदा च स मी मां गुप्तस्थं खिन्नमब्रवीत् । सर्वज्ञेनापि खेदाय किमात्मा दीयते त्वया ॥ ५७

किं न जानासि यद्राज्ञमविचाररता धियः । अचिराच्च भवेच्छुद्धिस्तथा चात्र कथां श्रुणु ॥ ५८

आदित्यवर्मनामात्र बभूव नृपतिः पुरा । शिवबर्माभिधानोऽस्य मन्त्री चाभून्महामतिः ॥ ५९

राज्ञस्तस्यैकदा चैका राजी गर्भमधारयत् । तद्वद्वा स नृपोऽपृच्छदित्यन्तःपुररक्षिणः ॥ ६०

वर्षद्वयं प्रविष्टस्य वर्ततेऽन्तःपुरेऽत्र मे । तदेषा गर्भसंभूतिः कुतः संप्रति कथ्यताम् ॥ ६१

अथोचुस्ते प्रवेशोऽत्र पुंसोऽन्यस्यास्ति न प्रभो । शिववर्मा नु ते मी प्रविशत्यनिवारितः ॥ ६२

तच्छुत्वचिन्तयद्राज नूनं द्रोही स एव से । प्रकाशं च हते तस्मिन्नपवादो भवेन्मम ॥ ६३

इत्यालोच्य स तं युक्त्या शिववर्माणमीश्वरः। सामन्तस्यान्तिकं सख्युः प्राहिणोद्भोगवर्मणः ॥ ६४

तद्वधं तस्य लेखेन संदिश्य तदनन्तरम् । निगूढं स नृपस्तत्र लेखहरं व्यसर्जयत् ॥ ६५

याते मद्विणि सप्ताहे गते भीत्या पलायिता । सा राी रक्षिभिर्लब्धा पुंसा स्त्रीरूपिणा सह ॥ ६६

आदित्यवर्मा तद्वद् खानुतापोऽभवत्तदा। किं मया तादृशो मन्त्री घातितोऽकारणादिति ॥ ६७

अत्रान्तरे स च प्राप निकटं भोगवर्मणः । शिववर्मा स चोपागालेखमादाय पूरुषः ॥ ६८

वाचयित्वा च तं लेखमेकान्ते शिववर्मणे। शशंस वधनिर्देशं भोगवर्मा विधेर्वशात् ॥ ६९

शिववर्माप्यवोचत्तं सामन्तं मञ्जिसत्तमः । त्वं व्यापादय मां नो चेन्निहन्म्यात्मानमात्मना ॥ ७०

तच्छुत्वा विस्मयाविष्टो भोगवर्मा जगाद तम् । किमेतचूहि मे विप्र शापितोऽसि न वक्षि चेत् ॥ ७१

अथ वक्ति स्म तं मत्री हन्येयं यत्र भूपते । तत्र द्वादशवर्षाणि देशे देवो न वर्षति ॥ ७२

तच्छुत्वा मन्त्रिभिः सार्ध भोगवर्मा व्यचिन्तयत् । दुष्टः स राजा देशस्य शमस्माकमिच्छति ॥ ७३

किं हि तत्र न सन्त्येव वधका गुप्तगामिनः । तस्मान्मां न वध्योऽसौ रक्ष्यः स्वात्मवधादपि ॥ ७४

इति संमघ्य दत्त्वा च रक्षकान्भोगवर्मणा । शिववर्मा ततो देशान्प्रेषितोऽभूत्ततः क्षणात् ॥ ७५

एवं प्रत्याययौ जीवन्स मत्री प्रज्ञया स्वया । शुद्धिश्चास्यान्यतो जाता नहि धर्मोऽन्यथा भवेत् ॥ ७६

इत्थं तवापि शुद्धिः स्यात्तिष्ट तावद्महे मम । कात्यायन नृपोऽप्येष सानुतापो भविष्यति ॥ ७७

इत्युक्तः शकटालेन च्छन्नोऽहं तस्य वेश्मनि । प्रतीक्षमाणोऽवसरं तान्यहान्यत्यवाहयम् ॥ ७८

तस्याथ योगनन्दस्य काणभूते कदाचन । पुत्रो हिरण्यगुप्ताख्यो मृगयायै गतोऽभवत् ॥ ७९

अश्ववेगप्रयातस्य कथंचिदूरमन्तरम् । एकाकिन। वने तस्य वासरः पर्यहीयत ॥ ८०

ततश्व तां निशां नेतुं वृक्षमारोहति स्म स। क्षणात्तथैव चारोहदृक्षः सिंहेन भीषितः ॥ ८१

स दृष्ट्वा राजपुत्रं तं भीतं मानुषभाषया । मा भैषीर्मम मित्रं त्वमित्युक्त्वा निर्भयं व्यधात् ॥ ८२

विस्रम्भादृक्षवाक्येन राजपुत्रोऽथ सुप्तवान् । वक्षस्तु जामदेवासीदधः सिंहोऽथ सोऽब्रवीत्। ॥ ८३

नरक्ष मानुषमेतं मे क्षिप यावद्रजाम्यहम् । त्ररक्षस्ततोऽब्रवीत्पाप न मित्रं घातयाम्यहम् ॥ ८४

क्रमाद्दक्षे प्रसुप्ते च राजपुत्रे च जाग्रति । पुनः सिंहोऽब्रवीदेतमूलं मे क्षिप मानुष ॥ ८५

तछुत्वाहमभयात्तेन सिंहस्याराधनाय सः । क्षिप्तोऽपि नापतचित्रमृक्षो दैवप्रबोधितः ॥ ८६

मित्रद्रोहिन्भवोन्मत्त इति शापमदाच सः । तस्य राजसुतस्यैतवृत्तान्तावगमावधिम् ॥ ८७

प्राप्यैव स्वगृहं प्रातरुन्मत्तोऽभूनृपात्मजः। योगनन्दश्च तदृष्टा विषादं सहसागमत् ॥ ८८

अब्रवीच्च स कालेऽस्मिजीवेद्वररुचिर्यदि । इदं ज्ञायेत तत्सर्वं धिने तद्वधपाटवम् ॥ ८९

तच्छुत्वा वचनं राज्ञः शकटालो व्यचिन्तयत् । हन्त कात्यायनस्यायं लब्धः कालः प्रकाशने ॥ ९०

न सोऽत्र मानी तिष्ठेच राजा मयि च विश्वसेत् । इत्यालोच्य स राजानमब्रवीद्याचिताभयः ॥ ९१

राजन्नलं विषादेन जीवन्वररुचिः स्थितः । योगनन्दस्ततोऽवादीङ्गतमानीयतामिति ॥ ९२

अथाहं शकटालेन योगनन्दान्तिकं हठात् । आनीतस्तं तथाभूतं राजपुत्रं व्यलोकयम् ॥ ९३

मित्रद्रोहः कुतोऽनेत देवेत्युक्त्वा तथैव सः । सरस्वतीप्रसादेन वृत्तान्तः कथितो मया ॥ ९४

ततस्तच्छापमुक्तेन स्तुतोऽहं राजसूनुना । त्वया कथमिदं ज्ञातमित्यपृच्छत्स भूपतिः ॥ ९५

अथाहमवदं राजें लक्षणैरनुमानतः । प्रतिभातश्च पश्यन्ति सर्वे प्रज्ञावतां धियः ॥ ९६

तद्यथा तिलको ज्ञातस्तथा सर्वमिदं मया । इति मद्वचनात्सोऽभूद्राजा लज्जानुतापवान् ॥ ९७

अथानादृतसत्कारः परिशुध्यैव लाभवान् । स्वगृहं गतवानस्मि शीलं हि विदुषां धनम् ॥ ९८

प्राप्तस्यैव च तत्रत्यो जनोऽरोदीत्पुरो मम । अभ्येत्य मां समुद्धान्तमुपवर्षाऽब्रवीत्ततः ॥ ९९

राज्ञा हतं निशम्य त्वामुपकोशाग्निसाद्वपुः । अकरोदथ मातुस्ते शुचा हृदयमस्फुटत् ॥ १००

तच्छुत्वभिनवोद्धृतशोकावेगविचेतनः। सद्योऽहमपतं भूमौ वातरुग्ण इव द्रुमः ॥ १०१

क्षणाच गतवानस्मि प्रलापानां रसज्ञताम् । प्रियबन्धुविनाशोत्थः शोकाग्निः कं न तापयेत् ॥ १०२

आ संसारं जगत्यस्मिन्नेका नित्या ह्यनित्यता । तदेतामैश्वर्गं मायां किं जानन्नपि मुह्यसि ॥ १०३

इत्यादिभिरुपागत्य वर्षेण वचनैरहम् । बोधितोऽथ यथातत्त्वं कथंचिदृतिमाप्तवान् ॥ १०४

ततो विरक्तहृदयस्त्यक्त्वा सर्वे निबन्धम् । प्रशमैकसहायोऽहं तपोवनमशिश्रियम् । १०५

दिवसेष्वथ गच्छत्सु तत्तपोवनमेकदा । अयोध्यात उपागच्छद्विप्र एको मयि स्थिते ॥ १०६

स मया योगनन्दस्य राज्यातीमपृच्छयत । प्रत्यभिज्ञाय मां सोऽथ सशोकमिदमब्रवीत् ॥ १०७

शृणु नन्दस्य यवृत्तं तत्सकाशाद्ते त्वयि । लब्धावकाशस्तत्राभूच्छकटालधिरेण सः ॥ १०८

स चिन्तयन्वधोपायं योगानन्दस्य युक्तितः । क्षितिं खनन्तमद्राक्षीचाणक्याख्यं द्विजं पथि ॥१०९

किं भुवं खनसीत्युक्ते तेन विप्रोऽथ सोऽब्रवीत् । दर्भमुन्मूलयाम्यत्र पादो हेतेन मे क्षतः ॥ ११०

तच्छुत्वा सहसा मत्री कोपनं क्रूरनिश्चयम् । तं विप्रं योगनन्दस्य वधोपयममन्यत ॥ १११

नाम पुष्टाश्रवीत्तं च हे ब्रह्मन्दापयामि ते । अहं त्रयोदशी श्राद्धे गृहे नन्द स्य भूपतेः ॥ ११२

दक्षिणातः सुवर्णस्य लभं तव भविष्यति । भोक्ष्यसे धुरि चान्येषामेहि तावदृहं मम ॥ ११३

इत्युक्त्वा शकटालस्तं चाणक्यमनयद्रुहम् । श्राद्धाहेऽदर्शयत्तं च राज्ञे स श्रद्दधे च तम् ॥११४

ततः स गत्वा चाणक्यो धुरि श्राद्ध उपाविशत् । सुबन्धुनामा विप्रश्च तामैच्छङ्करमात्मनः ॥ ११५

तद्वा शकटालेन विज्ञप्तो नन्दभूपतिः । अवादीन्नापरो योग्यः सुबन्धुर्धरि तिष्ठतु ॥ ११६

आगत्यैतां च राजाज्ञां शकटालो भयानतः । न मेऽपराध इत्युक्त्वा चाणक्याय न्यवेदयत् ॥ ११७

सोऽथ कोपेन चाणक्यो ज्वलन्निव समन्ततः । निजां मुक्त्वा शिखां तत्र प्रतिज्ञामकरोदिमाम् ॥ ११८

अवश्यं हन्त नन्दोऽयं सप्तभिर्दिवसैर्मया । विनाश्यो बन्धनीया च ततो निर्मन्युना शिखा ॥ ११९

इत्युक्तवन्तं कुपिते योगनन्दे पलायितम् । अलक्षितं स्वगेहे तं शकटालो न्यवेशयत् ॥ १२०

तत्रोपकरणे दत्ते गुप्तं तेनैव मत्रिणा । स चाणक्यो द्विजः कापि गत्वा कृत्यामसाधयत् ॥ १२१

तद्वशाद्योगनन्दोऽथ दाहज्वरमवाष्य सः। सप्तमे दिवसे प्राप्ते पञ्चत्वं समुपागमत् । १२२

हत्वा हिरण्यगुप्तं च शकटालेन तत्सुतम् । पूर्वनन्दसुते लक्ष्मीश्चन्द्रगुप्ते निवेशिता । १२३

मन्त्रित्वे तस्य चाभ्यर्ष बृहस्पतिसमं धिया। चाणक्यं स्थापयित्वा तं स मत्री कृतकृत्यताम् ॥ १२४

मन्वानो योगनन्दस्य कृतवैरप्रतिक्रियः । पुत्रशोकेन निर्विण्णः प्रविवेश महद्वनम् ॥ १२५

इति तस्य मुखाच्छुत्वा विप्रस्य सुतरामहम् । काणभूते गतः खेदं सर्वमालोक्य चञ्चलम् ॥ १२६

खेदाचाहमिमां द्रष्टुमागतो विन्ध्यवासिनीम् । तत्प्रसादेन दृष्ट्वा त्वां स्मृता जातिर्मया सखे ॥ १२७

प्राप्तं दिव्यं च विज्ञानं मयोक्ता ते महाकथा । इदानीं क्षीणशापोऽहं यतिष्ये देहमुज्झितुम् ॥ १२८

त्वं च संप्रति तिष्ठेह यावदायाति तेऽन्तिकम् । शिष्ययुक्तो गुणाढ्याख्यस्त्यक्तभाषात्रयो द्विजः ॥ १२९

सोऽपि ह्यहमिव क्रोधाद्देव्या शप्तो गणोत्तमः । माल्यवान्नाम मत्पक्षपाती मर्य त्वमागतः ॥१३०

तस्मै महेश्वरोतैषा कथनीया महाकथा । ततरते शापनिर्मुक्तिस्तस्य चापि भविष्यति ॥ १३१

एवं वररुचिस्तत्र काणभूतेर्निवेद्य सः। प्रतस्थे देहमोक्षाय पुण्यं बदरिकाश्रमम् ॥ १३२

गच्छन्ददर्श गङ्गायां सोऽथ शाकाशिनं मुनिम् । तत्समझ च तस्यर्षेः कुशनाभूत्करक्षातिः ॥ १३३

ततोऽस्य रुधिरं निर्यत्तेन शाकरसीकृतम् । अहंकारपरीक्षार्थं कौतुकात्स्खप्रभावतः ॥ १३४

तदृष्ट्वा हन्त सिद्धोऽस्मीत्यगाद्दर्पमसौ मुनिः। ततो वररुचिः किंचिद्विहस्येव जगाद तम् ॥१३५

जिज्ञासनाय रक्तं ते मया शाकरसीक्रुतम् । यावन्नाद्याप्यहंकारः परित्यक्तस्त्वया मुने ॥ १३६

में इंकरः परिघो दुरतिक्रमः । ज्ञानं विना च नास्येव मोक्षो अतशतैरपि ॥१३७

न मुमुक्षणां क्षयी चित्तं विलोभयेत् । तस्मादहंकृतित्यागज्ज्ञाने यत्नं मुने कुरु ॥ १३८

त्रं मुनिं तेन प्रणतेन कृतस्तुतिः । तं बदर्याश्रमोद्देशं शान्तं वररुचिर्ययौ ॥ १३९

अथ स निविडभक्त्या तत्र देव शरण्यां शरणमुपगतोऽसौ मर्यभावं मुमुक्षुः ।
प्रकटितनिजमूर्तिः सापि तस्मै शशंस स्वयमनळसमुत्थां धारणां देहमुक्त्यै ॥ १४०

दग्ध्वा शरीरमथ धारणया तया तद्दिव्यां गतिं वररुचिः स निजां प्रपेदे ।
विन्ध्याटवीभुवि ततः स च काणभूतिरासीद्भीप्सितगुणाढयसमागमोत्कः ॥ १४१

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके पञ्चमस्तरङ्गः।

*****


घष्टुस्तरङ्गः


| मर्यवपुषा माल्यवान्विचरन्वने । नाम्ना गुणाढयः सेवित्वा सातवाहनभूपतिम् ॥ १

द्यस्तदग्रे च भाषास्तिस्रः प्रतिज्ञया । त्यक्त्वा खिन्नमना द्रष्टुमाययौ विन्ध्यवासिनीम् ॥ २

न गत्वा च काणभूतिं दुद्र्श सः । ततो जातिं निजां स्मृत्वा प्रबुद्धः सहसाभवन् ॥ ३

भाषां पैशाची भाषा त्रयविलक्षणाम्। श्रावयित्वा निजं नाम काणभूतिं च सोऽब्रवीत् ॥ ४

जाछुतां दिव्यां शीघ्र कथय मे कथाम्। येन शापं तरिष्यावस्त्वं चाहं च समं सुखे ॥ ५

प्रणतो हृष्टः काणभूतिरुवाच तम् । कथयामि कथां किं तु कौतुकं मे महप्रभो ॥ ६

चरितं तावच्छंस मे कुर्वनुग्रहम् । इति तेनार्थितो वक्तुं गुणाढ्योऽथ प्रचक्रमे ॥ ७

मेऽस्ति नगरं सुप्रतिष्ठितसंज्ञकम् । तत्राभूत्सोमशर्माख्यः कोऽपि ब्राह्मणसत्तमः ॥ ८

गुल्मकश्चैव तस्य द्वौ तनयौ सखे । जायैते स्म तृतीया च श्रुतार्थी नाम कन्यका ॥ ९

ब्राह्मणः सोऽथ सभार्यः पथ्यतां गतः । तपुत्रौ तौ स्वसारं तां पालयन्तावतिष्ठताम् ॥ १०

कस्मात्सगभोभूतहृष्टा बरसगुल्मयोः। तत्रान्यपुरुषाभावाच्छङ्कान्योन्यमजायत ॥ ११

तार्था चित्तज्ञा भ्रातरौ तावभाषत । पापशङ्का न कर्तव्या थणुतं कथयामि वाम् ॥ १२

कीर्तिसेनाख्यो नागराजस्य वासुकेः । भ्रातुः पुत्रोऽस्ति तेना हृष्टा नातुं गता सती ॥ १३

मदनाक्रन्तो निवेद्यान्वयनामनी । गान्धर्वेण विवाहेन मां भार्यामकरोत्तदा ॥ १४

तेरयं तस्मान्मम गर्भ इति स्वसुः । श्रुत्वा कः प्रत्ययोऽन्नेति वत्सगुल्मावघोचतम् ॥ १५

इंसि सस्मार सा तं नागकुमारकम् । स्मृतमत्रागतः सोऽथ वत्सगुल्माबभाषत ॥ १६

छता मयैवेयं शापभ्रष्टा वराप्सराः। युष्मत्स्वसा युवां चैव शापेनैव च्युतौ भुवि ॥ १७

निष्यते चात्र युष्मस्वसुरसंशयम् । ततोऽस्याः शापनिर्मुक्तिर्युवयोश्च भविष्यति ॥ १८

अन्तर्हितः सोऽभूत्ततः स्तोकैश्च वासरैः। श्रुतार्थायाः सुतो जातस्तं हि जानीहि मां सखे ॥ १९

रो जातोऽयं गुणाढ्यो नाम ब्राह्मणः i इति तत्कालमुदभूदन्तरिक्षात्सरस्वती ॥ २०

पास्ततस्ते च जननीमातुळ मम । कालेन पच्यतां प्राप्ता गतश्चायमधीरताम् ॥ २१

किं समुहृज्य बालोऽपि गतवानहम् । स्वावष्टम्भेन विद्यानां प्राप्तये दक्षिणापथम् ॥ २२

तत्र संप्राप्य सर्वा विद्याः प्रसिद्धिमान् । स्वदेशमागतोऽभूवं दर्शयिष्यन्निजान्गुणान् ॥ २३

न चिरात्तत्र नगरे सुप्रतिष्ठिते । अपश्यं शिष्यसहितः शोभां कामध्यहं तदा ॥ २४

मानि छन्दोगा गायन्ति च यथाविधि । कश्चिद्विवादो विप्राणामभूद्वेदविनिर्णये ॥ २५

यूतकलां वेति तस्य हस्तगतो निधिः। इत्यादिकैतवैर्युतमस्तुवन्कितः कचित् ॥ २६

यं निजवाणिज्यकळाकौशलवादिनाम् । कचिच वणिजां मध्ये वणिगेकोऽब्रवीदिदम् ॥ २७

अंयमवानर्थान्प्राप्नोति कियदङ्गतम् । मया पुनर्विनैवार्थं लक्ष्मीरासादिता पुरा ॥ २८

य च से पूर्वं पिता पञ्चत्वमागतः । संन्मातुश्च तदा पपैर्गात्रजैः सकलं हृतम् ॥ २९

ततः स तद्रयाद्त्वा रक्षन्ती गर्भमास्मनः । तस्थौ कुमारदत्तस्य पितृमित्रस्य वश्मनि ॥

तत्र तस्याश्च जातोऽहं साया वृत्तिनिबन्धनम् । ततश्चावर्धयत्सा मां ऋच्कर्माणि कुर्वती ॥

उपाध्यायमथाभ्यर्थं तयाकिंचन्यदीनया । क्रमेण शिक्षितश्चाहं लिपिं गणितमेव च ॥

वणिक्पुत्रोऽसि तत्पुत्र वाणिज्यं कुरु सांप्रतम् । विशाखिलाख्यो देशेऽस्मिन्वणिचास्ति महाधनः ॥

दरिद्राणां कुलीनानां भाण्डमूल्यं ददाति सः । गच्छ याचस्व तं मूल्यमिति माताब्रवीच्च माम् ॥

ततोऽहमगमं तस्य सकाशं सोऽपि तत्क्षणम् । इत्यत्रोचङ्धा कंचिद्वणिक्पुत्रं विशाखिकाः ॥

मूषकोदृश्यते योऽयं गतप्राणोऽत्र भूतले । एतेनापि हि पण्येन कुशलो धनमर्जयेत् ॥

दत्तास्तव पुनः पाप दीनारा बहवो मया । दूरे तिष्ठतु तच्छुद्धिस्त्वया तेऽपि न रक्षिताः ॥

तच्छुत्वा सहसैवाहं तमवोचं विशाखिलम् । गृहीतोऽयं मया त्वत्तो भाण्डमूल्याय मूषकः ॥

इत्युक्त्वा मूषकं इस्ते गृहीत्वा संपुटे च तम् । लिखित्वास्य गतोऽभूद्ममहं सोऽप्यसद्वाणि ॥

चणकाञ्जलियुग्मेन मूल्येन स च मूषकः । मार्जारस्य कृते दत्तः कस्यचिद्वणिजो मया ॥

कृत्वा तांश्चणकान्धृष्टन्गृहीत्व जलकुम्भिकाम् । अतिष्टं चस्वरे गस्वा छायायां नगराद्वहिः ॥

तत्र अन्तगतायाम्भः शीतलं चणकांश्च ताम् । काष्टभारिकसंघाय सप्रश्रयमदामहम् ॥

एकैकः काष्ठिकः प्रीत्या काटे द्वे द्वे ददौ मम । विक्रीतवानहं तानि नीला काष्ठानि चपणे ॥

ततः स्तोकेन मूल्येन क्रीत्वा तांश्चणकांस्ततः। तथैव काष्ठिकेभ्योऽ हमन्येद्युः काष्ठमाहरम् ॥

एवं प्रतिदिनं कृत्वा प्राप्य मूल्यं क्रमान्मया । काष्ठिकेभ्योऽखिलं दारु क्रीतं तेभ्यो दिनत्रयम् ॥

अकस्मादथ संजाते कष्टच्छेदेऽतिवृष्टिभिः । मया तद्दरु विक्रीतं पणानां बहुभिः शतैः ॥

तेनैव विपणिं कृत्वा धनेन निजकौशलात् । कुर्वन्वाणिज्यां क्रमशः संपन्नोऽस्मि महधनः
 ॥
सौवर्णं मूषकः कृत्वा मया तस्मै समर्पितः । विशाखिलाय सोऽपि स्वां कन्यां मह्यमदात्ततः ॥

अत एव च लोकेऽस्मिन्प्रसिद्धो मूषकाख्यया । एवं लक्ष्मीरियं प्राप्त निर्धनेन सता मया ॥

तच्छुत्वा तत्र तेऽभूवन्वणिजोऽन्ये सविस्मयाः । धीर्न चित्रीयते कस्मादभित्तौ चित्रकर्मणा ॥

कचित्प्रतिग्रहप्राप्तहेममाषाष्टको द्विजः । छन्दोगः कश्चिदित्युक्तो विटप्रायेण केनचित् ॥

श्रावण्याद्भोजनं तावस्ति ते तत्त्वयामुना । लोकयात्रा सुवर्णेन वैदग्ध्यायेह शिक्ष्यताम् ॥

को मां शिक्षयतीत्युक्ते तेन मुग्धेन सोऽब्रवीत् । यैषा चतुरिका नाम वेश्या तस्या गृहं व्रज ॥

तत्र किं करवाणीति द्विजेनोक्तो विटोऽब्रवीत् । स्वर्णं दत्त्वा प्रयुञ्जीथा रञ्जयन्साम किंचन ॥

श्रुत्वेत्यगच्छच्छन्दोगो द्रुतं चतुरिकागृहम् । उपाविशत्प्रविश्यात्र कृतप्रत्युद्गतिस्तया ॥

मामद्य लोकयात्रां त्वं शिक्षयैतेन सांप्रतम्। इति जल्पन्स तत्तस्यै स्वर्णमर्पितवान्द्विजः ॥

प्रहसत्यथ तत्रस्थे जने किंचिद्विचिन्त्य सः । गोकर्णसदृशौ कृत्वा करावाबद्धसारणं ॥

तारस्वरं तथा साम गायति स्म जडाशयः । यथा तत्र मिलन्ति स्म विटा हास्यदिदृक्षवः ॥

तेचावोचङ्गारोऽयं प्रविष्टोऽत्र कुतोऽन्यथा । तच्छीघ्रमर्धचन्द्रोऽस्य गलेऽस्मिन्दीयतामिति ॥

अर्धचन्द्रं शरं मत्वा शिरश्छेदभयाद्भुतम् । शिक्षिता लोकयात्रेति गर्जन्स निरगात्ततः ॥

तत्सकाशं ततोऽगच्छद्येनासौ प्रेषितोऽभवत् । वृत्तान्तं चावदत्तस्मै सोऽपि चैनमभाषत ॥

साम सान्त्वं मयोक्तं ते वेदस्यावसरोऽत्र कः। किं वा धारधिरूढं हि जाड्यं वेदजडे जने ॥

एवं विहस्य गत्वा च तेनोक्ता सा विलासिनी । द्विपस्य पशोरस्य तत्सुवर्णतृणं त्यज ॥

हसन्त्या च तया त्यक्तं सुवर्णं प्राप्य स द्विजः । पुनर्जातमिवात्मानं मन्वानो हमागतः ॥

एवंप्रायाण्यहं पश्यन्कौतुकानि पदे पदे । प्राप्तवान्राजभवनं महेन्द्रसदनोपमम् ॥

ततश्रान्तः प्रविष्टोऽहं शिध्यैनं निवेदितः । आस्थानस्थितमद्राक्षे राजानं सातवाहनम् ॥

शर्ववर्मप्रभृतिभिर्मन्त्रिभिः परिवारितम् । रत्नसिंहासनासीनममरैरिव वासवम् ॥

विहितस्वस्तिकारं मामुपविष्टमथासने । राज्ञा कृतादरं चैव शर्ववर्मादयोऽस्तुवन् ॥

देव भुवि ख्यातः सर्वविद्याविशारदः। गुणाढ्य इति नामास्य यथार्थमत एव हि ॥ ६९

दे तत्स्तुतिं दृष्ट्वा मतिभिः सातवाहनः । प्रीतः सपदि सत्कृत्य मत्रिवे मां न्ययोजयत् ॥ ७०

ही राजकार्याणि चिन्तयन्नव सं सुखम् । शिष्यानध्यापयंस्तत्र कृतदारपरिग्रहः ॥ ७१

चेत्कौतुकाद्धाम्यन्स्वैरं गोदावरीतटे । देवीकृतिरिति ख्यातमुद्यानं दृष्टवानहम् ॥ ७२

तेरम्यमालोक्य क्षितिस्थमिव नन्दनम् । उद्यानपालः पृष्टोऽभून्मया तत्र तदागमम् ॥ ७३

मामब्रवीत्स्वामिन्वृद्धेभ्यः श्रूयते यथा । पूर्वं मौनी निराहारो द्विजः कश्चित्सुमाययौ ॥ ७४

व्यमिदमुद्यानं सदैवभवनं व्यधात् । ततोऽत्र ब्राह्मणाः सर्वे मिलन्ति स्म सकौतुकाः ॥ ७५

चातैः स पृष्टः स्वं वृत्तान्तमवदद्विजः । अस्तीह भरुकच्छाख्यो विषयो नर्मदातटे ॥ ७६

अहं समुत्पन्नो विप्रस्तस्य च मे पुरा । न भिक्षामप्यदत्कश्चिद्दरिद्रस्यालसस्य च ॥ ७७

वेदातृहं त्यक्त्वा विरक्तो जीवितं प्रति । भ्रान्त्वा तीर्थान्यहं द्रष्टुमगच्छं विन्ध्यवासिनीम् ॥ ७८

अतश्च तां देवीमिति संचिन्तितं मया । लोकः पशूपहारेण प्रीणाति वरदामिमाम् ॥ ७९

वात्मानमेवेह हन्मि मूर्धमिमं पशुम् । निश्चित्येति शिरश्छेत्तुं मया शस्त्रमगृह्यत ॥ ८०

सा प्रसन्ना मां देवी स्वयमभाषत । पुत्र सिद्धोऽसि मात्मानं वर्धस्तिष्ठ ममान्तिके ॥ ८१

वीवरं लब्ध्वा संप्राप्ता दिव्यता मया । ततः प्रभृति नष्टा मे बुभुक्षा च तृषा सह ॥ ८२

वेदथ देवी मां तत्रस्थं स्वयमादिशत् । गत्वा पुत्र प्रतिष्ठाने रचयोद्यानमुत्तमम् ॥ ८३

त्वा सैव मे बीजं दिव्यं प्रादात्ततो मया । इहागत्य कृतं कान्तमुद्यानं तत्प्रभावतः ॥ ८४

मेतच युष्माकमित्युक्त्वा स तिरोदधे । इति निर्मितमुद्यानमिदं देव्या पुरा प्रभो ॥ ८५

पालादित्येवं तदेशे दध्यनुग्रहम्। आकर्य विस्मयाविष्टो गृहाय गतवानहम् ॥ ८६

ते गुणाढ्येन काणभूतिरभाषत । सातवाहन इत्यस्य कस्मान्नामाभवत्प्रभो ॥ ८७

ब्रवीदृणाढ्योऽपि शृण्वेतत्कथयामि ते । दीपकाणैरिति ख्यातो राजाभूत्प्रज्यविक्रमः ॥ ८८

शक्तिमती नाम भार्या प्राणाधिकाभवत् । रतान्तसुप्तामुद्याने सर्षस्तां जातु दष्टवान् ॥ ८९

मथ पञ्चत्वं तस्य तद्गतमानसः । अपुत्रोऽपि स जग्राह ब्रह्मचर्यव्रतं नृपः ॥ ९०

कदाचिद्राज्यार्हपुत्रासन्वदुःखितम् । इत्यादिदेश तं स्वप्ने भगवानिन्दुशेखरः ॥ ९१

द्रक्ष्यसि भ्राम्यसिहारूढं कुमारकम् । तं गृहीत्वा गृहं गच्छेः स ते पुत्रो भविष्यति ॥ ९२

बुद्धतं स्वप्नं स्मरन्जा जहर्ष सः । कदाचिश्च ययौ दूरामटवीं मृगयारसात् ॥ ९३

तत्र मध्याहे सिंहारूढं स भूपतिः । बालकं पद्मसरसस्तीरे तपनतेजसम् ॥ ९४

जा स्मरन्स्वप्नमवतारितबालकम् । जळाभिलाषिणं सिंहं जघानैकशरेण तम् ॥ ९५

इतद्वपुयक्त्वा सद्योऽभूपुरुषाकृतिः । कष्टं किमेतदूहीति राज्ञा पृष्टो जगाद च ॥ ९६

ग्र सखा यक्षः सातो नामस्मि भूपते । सोऽहं स्नान्तीमपश्यं प्राग्गङ्गायामृषिकन्यकाम् ॥ ९७

मां वीक्ष्य संजातमन्मथाभूदहं तथा । गान्धर्वेण विवाहेन ततो भार्या कृता मया ॥ ९८

द्वान्धवा बुङ्गा तां च मां चाशपन्क्रुधा । सिंहौ भविष्यतः पापौ स्वेच्छाचारौ युवामिति ॥ ९९

मावधिं तस्याः शापान्तं मुनयो व्यधुः । मम तु त्वच्छराघातपर्यन्तं तदनन्तरम् ॥ १००

सिंहमिथुनं संजातौ सापि कालतः । गर्भिण्यभूत्ततो जाते दारकेऽस्मिन्व्यपद्यत ॥ १०१

वर्धितोऽन्यासां सिंहीनां पयसा मया । अद्य चाहं विमुक्तोऽस्मि शापाद्वणाहतस्त्वया ॥ १०२

महसत्वं मया दत्तममुं सुतम् । अयं ह्यर्थः समादिष्टस्तैरेव मुनिभिः पुरा ॥ १०३

बान्तर्हिते तस्मिन्सातनामनि गुह्यके । स राजा तं समादाय बालं प्रत्याययौ गृहम् ॥ १०४

यस्मादूढोऽभूत्तस्मातं सातवाहनम् । नाम्ना चकार काळेन राज्ये चैनं न्यवेशयत् ॥ १०५

मन्गतेऽरण्यं दीपकण क्षितीश्वरे । संवृत्तः सार्वभौमोऽसौ भूपतिः सातवाहनः ॥ १०६

स्वा कथां मध्ये काणभूत्यनुयोगतः। गुणाढ्यः प्रकृतं धीमाननुसृत्याब्रवीत्पुनः ॥ १०७

ततः कदाचिद्ध्यास्त वसन्तसमयोत्सवे । देवीकृतं तदुद्यानं स राजा सातवाहनः ॥ १७८

विहरन्सुचिरं तत्र महेन्द्र इव नन्दने । बापीजलेऽवतीर्योऽभूत्क्रीडितुं कामिनीसखः ॥ १०९

असिञ्चतत्र दयिताः सहेलं करवारिभिः । असिच्यत स ताभिश्च वशभिरिव वारणः ॥ ११०

संवैधौताञ्जनाताम्रनेत्रैर्जहुर्जलाप्लुतैः। अत्रैः सक्तम्बरठ्यक्तविभागैश्च तमङ्गनाः॥ १११

विदलपत्रतिलकाः स चक्रे वनमध्यगाः । च्युताभरणपुष्षारता लता वायुरिव प्रियाः ॥ ११२

अथैका तस्य महिषी राइः स्तनभरालसा । शिरीषसुकुमाराी क्रीडन्ती क्लममभ्यगात् ॥ ११३

सा जलैरभिषिञ्चन्तं राजानमसह सती। अब्रवीन्मोदकैर्देव परिताडय मामिति ॥ ११४

तच्छुत्वा मोदकान्राजा द्रुतमानाययद्वहून् । ततो विहस्य सा राी पुनरेवमभाषत ॥ ११५

राजन्नवसरः कोऽत्र मोदकानां जलान्तरे । उदकैः सिञ्च मा त्वं मामित्युक्तं हि मया तव ॥ ११६

संधिमात्रं न जानासि माशब्दोदकशब्दयोः । न च प्रकरणं वेत्सि मूर्धस्त्वं कथमीदृशः ॥ ११७

इत्युक्तः स तया राज्ञा शब्दशास्त्रविदा नृपः । परिवारे हसत्यन्तर्लज्जाक्रान्तो झगित्यभूत् ॥ ११८

परित्यक्तजलक्रीडो वीतर्पश्च तस्क्षणम् । जातावमानो निर्दक्षः प्राविशन्निजमन्दिरम् ॥ ११९

ततश्चिन्तापरो मुह्यन्नाहारादिपराङ्मुखः । चित्रस्थ इत्र पृष्टोऽपि नैव किंचिद्भाषत ॥ १२०

पाण्डित्यं शरणं वा मे मृत्युर्वंति विचिन्तयन् । शयनीयपरित्यक्तगात्रः संताघवानभूत् ॥ १२१

अकस्मादथ राज्ञस्तां दृष्ट्वावस्थां तथाविधाम् । किमेतदिति संभ्रान्तः सर्वः परिजनोऽभवत् ॥ १२२

ततोऽहं शर्ववर्मा च ज्ञातवन्तौ क्रमेण ताम् । अत्रान्तरे स च प्रायः पर्यहीयत बासरः ॥ १२३

अस्मिन्काले न च स्वस्थो राजेत्यालोच्य तत्क्षणम् । आवाभ्यां राजहंसाख्य आहूतो राजचेटकः ॥ १२४

शरीरवात भूपस्य स च पृष्टोऽब्रवीदिदम् । नेदृशो दुर्मनाः पूर्वं दृष्टो देवः कदाचन ॥ १२५

विष्णुशक्तिदुहित्रा च मिथ्यापण्डितया तया । विलक्षीकृत इत्याहुर्देव्योऽन्याः कोपनिर्भरम् ॥ १२६

एतत्तस्य मुखाच्छुत्वा राजचेदस्य दुर्मनाः । शर्वबर्मद्वितीयोऽहं संशयादित्यचिन्तयम् ॥ १२७

व्याधिर्यदि भवेद्राज्ञः प्रविशेयुश्चिकित्सकाः । अधिव यदि तत्रास्य कारणं नोपलभ्यते ॥ १२८

नास्त्येव हि विपक्षेऽस्य राज्ये निहतकण्टके । अनुरक्ताः प्रजाश्चैता न हानिः परिदृश्यते ॥१२९

तत्कस्मादेष खेदः स्यादीदृशः सहसा प्रभोः। एवं विचिन्तिते धीमाञ्शर्ववर्मेदमब्रवीत् ॥ १३०

अहं जानामि राज्ञोऽस्य मन्युमौढ्यनुतापतः । मूखऽहमिति पाण्डित्यं सदैवायं हि वाञ्छति ॥ १३१

उपलब्धो मया चैष पूर्वमेव तदशयः । राज्यावमानितश्चाद्य तन्निमित्तमिति श्रुतम् ॥ १३२

एवमन्योन्यमालोच्य तां रात्रिमतिवाह्य च । प्रातराबामगच्छाव वासवेइम महीपतेः ॥ १३३

तत्र सर्वस्य रुद्धेऽपि प्रवेशे कथमप्यहम् । प्राविशं मम पश्चाच शर्ववर्मा लघुक्रमम् ॥ १३४

उपविश्याथ निकटे विज्ञप्तः स मया नृपः । अकारणं कथं देव वर्तसे विमना इति ॥ १३५

तच्छुत्वापि तथैवासीत्स तूष्णीं सातवाहनः । शर्ववर्मा ततश्लैम द्रुतं वाक्यमब्रवीत् ॥ १३६

श्रुतं मम स्यात्कापीति प्रागुक्तं देव मे स्वया । तेनाहं कृतवानद्य स्वप्नमाणवकं निशि ॥१३७

स्वप्ने ततो मया दृष्टं नभसङ्कयुतमम्बुजम् । तच्च दिव्येन केनापि कुमारेण विकासितम् ॥ १३८

ततश्च निर्गता तस्माद्दिध्या स्त्री धवलाम्बरा । तव देव मुखं सा च प्रविष्टा समनन्तरम् ॥१३९

इयदृष्ट्वा प्रबुद्धोऽस्मि मन्ये सा च सरस्वती । देवस्य वदने साक्षात्संप्रविष्टा न संशयः ॥ १४०

एवं निवेदितस्वप्ने शर्ववर्मणि तत्क्षणम् । मामस्तमैौनः साकूतमवदत्सातवाहनः ॥ १४१

शिक्षमाणः प्रयत्नेन कालेन कियता पुमान् । अधिगच्छति पाण्डित्यमेतन्मे कथ्यतां त्वया ॥ १४२

मम तेन विना षा लक्ष्मीर्न प्रतिभासते । विभवैः किं नु मूर्धस्य काष्टस्याभरणैरिव ॥ १४३

ततोऽहमवदं राजन्वर्षेद्दशभिः सदा । ज्ञायते सर्वविद्यानां मुखं व्याकरणं नरैः ॥ १४४

अहं तु शिक्षयामि त्वां वर्षषट्रेन तद्विभो। धृत्वेतरसहसा सेवें शर्ववर्मा किलावदत् ॥ १४५

सुखोचितो जनः छेशं कथं कुर्याद्दियच्चिरम् । तदहं मासषट्रेन देव र्हत्वां शिक्ष्यामि तत् ॥ १४६

त्वैवैतदसंभाव्यं तमवोचमहं रुषा । षद्भिर्मासैस्त्वया देवः शिक्षितश्चेत्ततो मया ॥ १४७

स्कृतं प्राकृतं तद्वद्देशभाषा च सर्वदा। भाषात्रयमिदं त्यक्तं यन्मनुष्येषु संभवेत् ॥ १५८

वैवर्मा ततोऽवादीन्न चेदेवं करोम्यहम् । द्वादशाब्दान्वहास्येष शिरसा तव पादुके ॥ १४९

युक्त्वा निर्गते तस्मिन्नहमध्यगमं गृहम् । राजाप्युभयतः सिद्धिं मत्वाश्वस्तो बभूव सः ॥ १५०
हस्तः शर्ववर्मा च प्रतिज्ञां तां सुदुस्तराम् । पश्यन्सानुशयः सर्वे स्वभार्यायै शशंस तत् ॥ १५१

पि तं दुःखितावोचत्संकटेऽस्मिस्तव प्रभो । विना स्वामिकुमारेण गतिरन्या न दृश्यते ॥ १५२

थेति निश्चयं कृत्वा पश्चिमे प्रहरे निशि । शर्ववर्मा निराहारस्तत्रैव प्रस्थितोऽभवत् ॥ १५३

च चारुमुखाद्वा मया प्रातर्निवेदितम् । राज्ञे सोऽपि तदाकण्यं किं भवेदित्यचिन्तयत् ॥ १५४

सस्तं सिंहगुप्ताख्यो राजपुत्रो हितोऽब्रवीत् । त्वयि खिने तदा देव निर्वेदो मे महानभूत् ॥ १५५

यः श्रेयोनिमित्तं ते चण्डिकामे निजं शिरः। छेतुं प्रारब्धवानस्मि गत्वास्मान्नगराद्वहिः॥ १५६

ग्रं कृथा नृपस्येच्छा सेत्स्यत्येवेत्यवारयत् । वागन्तरिक्षादथ मां तन्मन्ये सिद्धिरस्ति ते ॥ १५७

युक्त्वा नृपमामत्रय सत्वरं शर्ववर्मणः। पश्चाच्चरद्वयं सोऽथ सिंहगुप्तो व्यसर्जयत् ॥ १५८

पि वातैकभक्षः सन्कृतमौनः सुनिश्चयः । प्राप स्वामिकुमारस्य शर्ववर्मान्तिकं क्रमात् ॥ १५९

रीरनिरपेक्षेण तपसा तत्र तोषितः । प्रसादमकरोत्तस्य कार्तिकेयो यथेप्सितम् ॥ १६०

गत्याने ततो राज्ञे चारभ्यां स निवेदितः । सिंहगुप्तविसृष्टाभ्यामुदयः शर्ववर्मणः ॥ १६१

कृत्वा मम राज्ञश्च विषादप्रमदौ द्वयोः। अभूतां मेघमालोक्य हंस चातकयोरिव ॥ १६२

गत्य शर्ववर्माथ कुमारवरसिद्धिमान् । चिन्तितोपस्थिता राज्ञे सर्वा विद्याः प्रदत्तवान् ॥ १६३

दुरासंश्व तास्तस्य सातवाहनभूपतेः । तत्क्षणं किं न कुर्याद्धि प्रसादः पारमेश्वरः ॥ १६४

अथ तमखिळविद्यालाभमाकण्र्य राज्ञः प्रमुदितवति राष्ट्रे तत्र कोऽयुत्सवोऽभूत् ।
अषि पवनविधूतास्तत्क्षणोदास्यमानाः प्रतिवसति पताका बद्धनृत्ता इवासन् ॥ १६५

राजाहीरत्ननिचयैरथ शर्ववर्मा तेनार्चितो गुरुरिति प्रणतेन राज्ञा ।
स्वामीकृतश्च विषये भरुकच्छनानि ठूलोपकण्ठविनिवेशिनि नर्मदायाः ॥ १६६

योऽग्रे चारमुखेन षण्मुखबरप्रातिं समाकणेय
संतुष्यात्मसमं श्रिया नरपतिस्तं सिंहगुप्तं व्यधात् ।
राक्षीं तामपि विष्णुशक्तितनयां विद्यागमे कारणं
देवीनामुपरि प्रसह्य कृतवान्प्रीत्याभिषिच्य स्वयम् ॥ १६७

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके षष्ठस्तरङ्गः ।

*****


सप्तमस्तरङः


ओ गृहीतमौनोऽहं राजान्तिकमुपागमम् । तत्र च श्लोकमपठडूिजःकश्चियं कृतम् ॥ १

चचष्ट स्वयं राजा सम्यक्संस्कृतया गिरा । तत्रालोक्य च तत्रस्थो जनः प्रमुदितोऽभवत् ॥२

छः स शर्ववर्माणं राजा सविनयोऽब्रवीत् । स्वयं कथय देवेन कथं तेऽनुग्रहः कृतः ॥३

छुत्वानुग्रहं राज्ञः शर्ववर्माभ्यभाषत । इतो राजन्निराहारो मौनस्थोऽहं तदा गतः ॥४

शेऽध्वनि मनाक्छेषे जाते तीव्रतपः कृशः । क्लान्तः पतितवानस्मि निःसंज्ञो धरणीतले ॥५

तेष्ठ पुत्र सर्वे ते संपत्स्यत इति स्फुटम् । शक्तिहस्तः पुमानेत्य जाने मामब्रवीत्तदा ॥ ६

बाहममृतासारसंसिक्त इव तत्क्षणम् । प्रबुद्धः क्षुत्पिपासादिहीनः स्वस्थ इवाभवम् ॥ ७

थ देवस्य निकटं प्राप्य भक्तिभराकुलः । स्नात्वा गर्भगृहं तस्य प्रविष्टोऽभूवमुन्मानाः ॥ ८

जोऽन्तः प्रभुणा तेन स्कन्देन मम दर्शनम् । दत्तं ततः प्रविष्टा में मुखे मूर्ती सरस्वती ॥ ९

थास भगवान्साक्षात्षद्भिराननपङ्कजैः । सिद्धो वर्णसमाम्नाय इति सूत्रमुदैरयत् ॥ १०

तच्छुत्वैव मनुष्यत्वसुलभाचापलाद्त । उत्तरं सूत्रमभ्यूब स्वयमेव मयोदितम् ॥ ११

अथात्रवीत्स देवो मां नावदिष्यः स्त्रयं यदि । अभविष्यदिदं शास्त्रं पाणिनीयोपमर्दकम् ॥ १२

अधुना स्खल्पतश्रत्वकातत्राख्यं भविष्यति । मद्वाहनकलापस्य नान्न कलापकं तथा ॥ १३

इत्युक्त्वा शब्दशास्त्रं तत्प्रकाश्याभिनवं लघु । साक्षादेव स मां देवः पुनरेवमभाषत ॥ १४

युष्मदीयः स राजापि पूर्वजन्मन्यभूदृषिः । भरद्वाजमुनेः शिष्यः कृष्णसंज्ञो महातपाः ॥ १५

तुल्याभिलाषामालोक्य स चैकां मुनिकन्यकाम् । ययावकस्मात्पुष्पेषुशरघातरसज्ञताम् ॥ १६

अतः स शप्तो मुनिभिरवतीर्ण इहधुना । सा चावतीर्णा दैत्रीत्वे तस्यैव मुनिकन्यका ॥ १७

इत्थमृष्यवतारोऽयं नृपतिः सातवाहनः । दृष्टं त्वय्यखिला विद्या प्राप्स्यत्येव त्वदिच्छया ॥ १८

अक्लेशलभ्या हि भवन्त्युत्तमार्थं महात्मनाम् । जन्मान्तरार्जिताः स्फारसंस्काराक्षिप्तसिद्धयः ॥ १९

इत्युक्त्वान्तर्हिते देवे निरगच्छमहं बहिः। तण्डुला मे प्रदत्ताश्च तत्र देवोपजीविभिः ॥ २०

ततोऽहमागतो राजंस्तण्डुलास्ते च से पथि। चित्रं तावन्त एवासन्भुज्यमाना दिने दिने ॥ २१

एवमुक्त्वा स्ववृत्तान्तं विरते शर्ववर्मणि । उदतिष्ठन्नृपः नतुं प्रहृष्टः सातवाहनैः ॥ २२

ततोऽहं कृतमौनत्वाव्यवहारबहिष्कृतः । अनिच्छन्तं तमामद्य प्रणामेनैव भूपतिम् ॥ २३

निर्गत्य नगरात्तस्माच्छिष्यद्वयसमन्वितः । तपसे निश्चितो द्रष्टुमागतो विन्ध्यवासिनीम् ॥ २४

स्वप्नादेशेन देव्या च तयैव प्रेषितस्ततः । विन्ध्याटवीं प्रविष्टोऽहं त्वां द्रष्टुं भीषणामिमाम् ॥ २५

पुलिन्दवाक्यादसाद्य सार्थ दैवात्कथंचन । इह प्राप्तोऽहमद्राक्षी पिशाचान्सुबहूनमून् ॥ २६

अन्योन्यालापमेतेषां दूराद कण्थं शिक्षिता । मया पिशाचभाषेयं मौनमोक्षस्य कारणम् ॥ २७

उपगम्य ततश्चैतां त्वां श्रुत्वोज्जयिनीगतम् । प्रतिपालितवानस्मि यावदभ्यागतो भवान् ॥ २८

दृष्ट्वा त्वां स्वागतं कृत्वा चतुर्थी भूतभाषया । मया जातिः स्मृतेत्येष वृत्तान्तो मेऽत्र जन्मनि ॥ २९

एवमुक्ते गुणाढ्येन कातिरुवाच तम् । त्वदागमो मया ज्ञातो यथाद्य निशिं तच्छुणु ॥ ३०

राक्षसो भूतिवर्माख्यो दिव्यदृष्टिः सखास्ति मे । गतवानस्मि चोद्यानमुज्जयिन्यां तदस्पदम् ॥ ३१

तत्रासौ निजशापान्तं प्रति पृष्टो मयाघ्रवीत् । दित्र नास्ति प्रभावो नस्तिष्ठ रात्रौ बदाम्यतः ॥ ३२

तथेति चाहं तत्रस्थः प्राप्तायां निशि बल्गताम् । तमपृच्छं प्रसङ्गन भूतानां हर्षकारणम् ॥ ३३

पुरा विरिञ्चसंवादे यदुक्तं शंकरेण तंत् । श्रुणु बमीति मामुक्त्वा भूतिवर्माथ सोऽब्रवीत् ॥ ३४

दिवा नैषां प्रभावोऽस्ति ‘घस्तानमर्कतेजसा । यक्षरक्षःपिशाचानां तेन हृष्यन्त्यमी निशि ॥। ३५

न पूज्यन्ते सुरा यत्र न च विप्रा यथोचितम् । भुज्यतेऽविधिना वापि तत्रैते प्रभवन्ति च ॥ ३६

अमांसभक्षः साध्वी वा यत्र तत्र न यान्त्यमी । शुचीञ्शूरान्प्रबुद्धांश्च नाक्रामन्ति कदाचन ॥ ३७

इत्युक्त्वा मे स तत्कालं भूतिवर्माब्रवीत्पुनः । गच्छागतो गुणाढयस्ते शापमोक्षस्य कारणम् ॥ ३८

श्रुत्वैतद्गतश्चास्मि त्वं च दृष्टो मया प्रभो । कथयाम्यधुना तां ते पुष्पदन्तोदितां कथाम् ॥। ३९

किं त्वेकं कौतुकं मेऽस्ति कथ्यतां केन हेतुना । स पुष्पदन्तस्त्वं चापि माल्यवानिति विश्रुतः ॥ ४०

काणभूतेरिति श्रुत्वा शुणाढ्यस्तमभाषत । गङ्गातीरेऽप्रहरोऽस्ति नाम्ना बहुसुवर्णकः ॥ ४१

तत्र गोविन्ददत्ताख्यो ब्राह्मणोऽभूद्हुश्रुतः । तस्य भार्याग्निदत्ता च बभूध पतिदेवता ॥ ४२

स कालेन द्विजस्तस्य पञ्च पुत्रानजीजनत् । ते च मूढः सुरूपाश्च बभूवुरभिमानिनः ॥ ४३

अथ गोविन्ददत्तस्य गृहनतिथिरायणैौ । विप्रो वैश्वानरो नाम वैश्वानर इवापरः ॥ ४४

गोविन्ददत्ते तत्कालं झदपि बहिः स्थिते । तत्पुत्राणामुपागत्य कृतं तेनाभिवादनम् ॥ ४५

हासमात्रं च तैस्तस्य कृतं प्रत्यभिवादनम् । ततः स कोपान्निर्गन्तुं प्रारेभे तद्वहद्विजः ॥ ४६

आगतेनाथ गोविन्ददत्तेन स तथाविधः । क्रुद्धः पृष्टोऽनुनीतोऽपि जगादैवं द्विजोत्तमः ॥ ४७

पुत्रास्ते पतिता सूखस्तस्संपर्कोज़बानपि । तस्मान्न भोक्ष्ये त्वद्देहे प्रायश्चित्तं तु मे भवेत् ॥४८

अथ गोविन्ददन्तस्तमुवाच शपथोत्तरम् । न स्पृशाम्यपि जात्वेतानहं कुतनयानिति ॥ ४९

यपि तथैवैत्य तमुवाचातिथिप्रिया । ततः कथंचिदातिथ्यं तत्र वैश्वानरोऽग्रहीत् ॥ ५०

धू देवदत्ताख्यस्तस्यैकस्तनयस्तदा । अभूद्रोविन्ददत्तस्य नैर्गुण्येनानुतापवान् ॥ ५१

थं जीवितमालोक्य पितृभ्यामथ दूषितम्। सनिर्वेदः स तपसे ययौ बदरिकाश्रमम् ॥ ५२

पर्णाशनः पूर्वे धूमपश्चाप्यनन्तरम् । तस्थौ चिराय तपसे तोषयिष्यनुमापतिम् ॥ ५३

च दर्शनं तस्य शंभुस्तीव्रतपोर्जितः । तस्यैवानुचरत्वं च स वनं वरमीश्वरात् ॥ ५४

धः प्राप्नुहि भोगांश्च भुवि भुङ्क्ष्व ततस्तव । भविताभिमतं सर्वमिति शंभुस्तमादिशत् ॥ ५५

स गत्वा विद्यार्थी पुरं पाटलिपुत्रकम् । सिषेवे वेदकुम्भाख्यमुपाध्यायं यथाविधि ॥ ५६

स्थं तमुपाध्यायपत्नी जातु स्मरातुरा । हठाद्वने घत स्त्रीणां चञ्चलाश्चित्तवृत्तयः ॥ ५४

संत्यज्य तं देशमनङ्गकृतविप्लवः । स देवदत्तः प्रययौ प्रतिष्ठानमतन्द्रितः ॥ ५८

वृद्धमुपाध्यायं वृद्धया भार्ययान्वितम् । मत्रस्वाम्याख्यमभ्यर्थं विद्याः सम्यगधीतवान् ॥ ५९

विषं च तं तत्र ददर्श नृपतेः सुता । सुशर्माख्यस्य सुभगं श्रीर्नाम श्रीरिवाच्युतम् ॥ ६०

पि तां दृष्टवान्कन्यां स्थितां वातायनोपरि । विहरन्तीं विमानेन चन्द्रस्येवाधिदेवताम् ॥ ६१

(विव तयान्योन्यं मारधुङ्कलया दृशा । नापसर्तुं समर्था तौ बभूवतुरुभावपि ॥ ६२

तस्यैकयङ्ङल्या मूर्तयेव स्मशज्ञया । इतो निकटमेहीति संज्ञां चक्रे नृपात्मजा ॥ ६३

समीपं तस्याश्च ययावन्तःपुराच्च सः । सा च चिक्षेप दन्तेन पुष्पमादाय तं प्रति ॥ ६४

'मेतासंजानानो गृद्धां राजसुताकृताम् । स कर्तव्यविमूढः सनृपाध्यायगृहं यथैौ ॥ ६५

|ठ तत्र धरणौ न किंचिद्वक्तुमीश्वरः । तापेन दह्यमानोऽन्तर्मुकः प्रमुषितो यथा ॥ ६६

यं कामजैश्चित्रैरुपाध्यायेन धीमता । युक्त्या पृष्टः कथंचिच्च यथावृत्तं शशंस सः ॥ ६७

वु तमुपाध्यायो विदग्धो वाक्यमब्रवीत् । दन्तेन पुष्पं मुञ्चन्त्या तया संज्ञा कृता तव ॥ ६८

पुष्पदन्ताख्यं पुष्पाढ्यं सुरमन्दिरम् । तत्रागत्य प्रतीक्षेथाः सांप्रतं गम्यतामिति ॥ ६९

ति ज्ञातसंज्ञार्थः स तत्याज शुचं युवा । ततो देवगृहस्यान्तस्तस्य गत्वा स्थितोऽभवत् ॥ ७०

यष्टमीं समुद्दिश्य तत्र राजसुता ययौ । एकैव देवं द्रष्टुं च गर्भागारमथाविशत् ॥ ७१

ऽत्र द्वारपट्टस्य पश्चात्सोऽथ प्रियस्तया । गृहीतानेन चोत्थाय सा कण्ठे सहसा ततः ॥ ७२

त्वया कथं ज्ञाता सा संज्ञेत्युदिते तया । उपाध्यायेन सा ज्ञाता न मयेति जगाद सः॥ ७३

मामविदग्धस्त्वमित्युक्त्वा तत्क्षणात्क्रुधा । मत्रभेदभयात्साथ राजकन्या ततो ययौ ॥ ७४

पि गत्वा विविक्ते तां दृष्टनष्टां स्मरन्प्रियाम् । देवदत्तो वियोगाग्निविगलज्जीवितोऽभवत् ॥। ७५

तं तादृशं शंभुः प्राक्प्रसन्नः किलादिशत् । गणं पञ्चशिखं नाम तस्याभीप्सितसिद्धये ॥। ७६

गत्य समाश्वास्य स्त्रीवेषं तं गणोत्तमः । अकारयत्स्वयं चाभूदृद्धब्राह्मणरूपधृत् ॥ ७७

तेन समं गत्वा तं सुशर्ममहीपतिम् । जनकं सुदृशस्तस्याः स जगाद गणाग्रणीः ॥ ७८

मे प्रोषितः कापि तमन्वेष्टुं व्रजाम्यहम् । तन्मे नृपेयं निःक्षेपो राजन्संप्रति रक्ष्यताम् ॥ ७९

त्वा शापभीतेन तेनादाय सुशर्मणा । स्वकन्यान्तःपुरे गुप्ते स्त्रीति संस्थापितो युवा ॥ ८०

पञ्चशिखे याते स्वप्रियान्तःपुरे वसन् । स्त्रीवेषः स द्विजस्तस्या विस्रम्भास्पदतां ययौ ॥। ८१

चोत्सुका रात्रौ तेनात्मानं प्रकाश्य सा । गुप्तं गान्धर्वविधिना परिणीता नृपात्मजा ॥ ८२

च धृतगर्भायां तं द्विजं स गणोत्तमः । स्मृतमात्रागतो रात्रौ ततोऽनैषीदलक्षितम् ॥ ८३

तस्य समुत्सार्य यूनः जीवेषमाशु तम् । प्रातः पञ्चशिखः सोऽभूत्पूर्ववद्राह्मणाकृतिः ॥ ८४

सह गत्वा च मुशर्मन्नृपसभ्यधात् । अद्य प्राप्तो मया राजन्पुत्रस्त हेहि मे तृषाम् ॥ ८५

स राजा तां बुट्टा रात्रौ कापि पलायिताम् । तच्छापभयसंभ्रान्तो मत्रिभ्य इदमब्रवीत् ॥ ८६

(प्रोऽयमयं कोऽपि देवो मद्वञ्चनगतः । एवंप्राया भवन्तीह वृत्तान्ताः सततं यतः ॥ ८७

च पूर्वं राजाभूत्तपस्वी करुणापरः । दाता धीरः शिबिर्नाम सर्वसत्त्वाभयप्रद॥ ८८

तं वञ्चयितुमिन्द्रोऽथ कृत्वा श्येनवपुः स्वयम् । मायाकपोतवपुषं धर्ममन्वपतद्रुतम् ॥ १००

कपोतश्च भयाद्त्वा शिबेरह्मशिश्रियत् । मनुष्यवाचा श्येनोऽथ स तं राजानमब्रवीत् ॥ १०१

राजन्भक्ष्यमिदं मुश्च कपोतं क्षुधितस्य मे । अन्यथा मां मृतं विद्धि कस्ते धर्मस्ततो भवेत् ॥ १०२

ततः शिबिरुवाचैनमेष मे शरणगतः। अयाज्मस्तद्ददाम्यन्यन्मांसमेतत्समं तव ॥ १०३

श्येनो जगाद यद्येवमात्ममांसं प्रयच्छ मे । तथेति तत्प्रहृष्टः सन्स राजा प्रत्यपद्यत ॥ १०४

यथा यथा च मांसं स्वमुञ्चस्यारोपयनृपः । तथा तथा तुलायां स कपोतोऽभ्यधिकोऽभवत् ॥ १०५

ततः शरीरं सकलं तुलां राजाध्यरोपयत् । साधु साधु समं त्वेतद्दिघ्था वागुदभूत्ततः ॥ १०६

इन्द्रधमौं ततस्त्यक्त्वा रूपं श्येनकपोतयोः । तुष्टावक्षतेहं तं राजानं चक्रतुः शिबिम् ॥ १०७

दत्त्वा चास्मै वरानन्यांस्तावन्तर्धानमीयतुः। एवं मामपि कोऽप्येष देवो जिज्ञासुरागतः ॥ १०८

इत्युक्त्वा सचिवान्स्वैरं स सुशर्मा महीपतिः । तमुवाच भयप्रदो विप्ररूपं गणोत्तमम् ॥ १०९

अभयं देहि सायैव स्नुषा ते हारिता निशि। माययैव गता कापि रक्ष्यमाणाप्यहर्निशम् ॥ ११०

कृच्छूात्स व्ययेवाथ विप्ररूपो गणोऽब्रवीत् । तर्हि पुत्राय राजन्मे देहि स्वां तनयामिति ॥ १११

तच्छुत्वा शापभीतेन राज्ञा तस्मै निजा सुता । सा दत्ता देवदत्ताय ततः पञ्चशिखो ययौ ॥ ११२

देवदत्तोऽपि तां भूयः प्रकाशं प्राप्य वल्लभाम् । जत्रुभेऽनन्यपुत्रस्य श्वशुरस्य विभूतिषु ॥ ११३

कालेन तस्य पुत्रं च दौहित्रमभिषिच्य सः । राज्ये महीधरं नाम सुशर्मा शिश्रिये वनम् ॥ ११४

ततो दृष्ट्वा सुतैश्वर्यं कृतार्थः स तपोवनम् । राजपुत्र्या तया साकं देवदत्तोऽप्यशिश्रियत् ॥ ११५

तत्राराध्य पुनः शंभं त्यक्त्वा मयेकलेवरम् । तत्प्रसादेन तस्यैव गणभावमुपागतः ॥ ११६

प्रियादन्तोज्झितात्पुष्पात्संज्ञां न ज्ञातवान्यतः । अतः स पुष्पदन्ताख्यः संपन्नो गणसंसदि ॥ ११७

तन्त्र्या च प्रतीहरी देव्या जाता जयाभिधा । इत्थं स पुष्पदन्ताख्यो मदाख्यामधुना शृणु ॥ ११८

यः ख गोविन्ददत्ताख्यो देवदत्तपिता द्विजः । तस्यैव सोमदत्ताख्यः पुत्रोऽहमभवं पुरा ॥ ११९

तेनैव मन्युना गवा तपश्नाहं हिमाचले । अकार्यं बहुभिर्माल्यैः शंकरं नन्दयन्सदा ॥ १२०

तथैव प्रकटीभूतान्प्रसन्नादिन्दुशेखरात् । त्यक्तान्यभोगलिप्सेन तणत्वं मया वृतम् ॥ १२१

यः पूजितोऽस्मि भवता स्वयमाहृतेन माल्येन दुर्गवनभूमिसमुद्भवेन ।
तन्माल्यवानिति भविष्यसि मे गणस्त्वमित्यादिशच्च स विभुर्गिरिजापतिर्माम् ॥ १२२

अथ मत्येवपुविमुच्य पुण्य सहसा तद्भणतामहं प्रपन्नः ।
इति धूर्जटिना कृतं प्रसादादभिधानं मम माल्यवानितीदम् ॥ १२३

सोऽहं गतः पुनरिहद्य मनुष्यभावं शापेन शैलदुहितुर्बत काणभूते ।
तन्मे कथां हरकृतां कथयाधुना त्वं येनावयोर्भवति शापशोपशान्तिः ॥ १२४

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके सप्तमस्तरङ्गः।

*****


अष्टमस्तरङ्गः


एवं गुणाढ्यवचसा साथ संप्तकथामयी । स्वभाषया कथा दिव्या कथिता काणभूतिना ॥ १

तथैव च गुणाढ्येन पैशाच्या भाषया तया । निबद्ध सप्तभिर्वर्षीन्थलक्षाणि सप्त सा ॥ २

मैतां विद्याधरा हार्षीरिति तामात्मशोणितैः । अटव्यां सध्यभावाच लिलेख स महाकविः॥ ३
 
तथा च श्रोतुमायातैः सिद्ध विद्याधरादिभिः । निरन्तरमभूत्तत्र सवितानमिवाम्बरम् ॥ ४

गुणाढ्येन निबद्धां च तां हश्चैव महकथाम् । जगाम मुक्तशापः सन्काणभूतिर्निजां गतिम् ॥ ५

पिशाचा येऽपि तत्रासन्नन्ये तत्सहचारिणः। तेऽपि प्रापुर्दिवं सर्वे दिव्यामाकण्यं तां कथाम् ॥ ६

प्रतिष्ठां प्रापणीयैषा पृथिव्यां मे बृहत्कथा । अयमर्थोऽपि मे देव्या शापान्तोक्तावुदीरितः ॥ ७

तत्कथं प्रापयाम्येनां कस्मै तावत्समर्पये । इति चाचिन्तयत्तत्र स गुणाढ्यो महाकविः ॥ ८

<poem>

यो नन्दिदेवाभिधः परः । तमूचतुरुपाध्यायं शिष्याबनुगतावुभौ ॥ ९

नमेकः श्रीसातवाहनः । रसिको हि वहेत्काव्यं पुष्पामोदमिवानिलः ॥ १०

तृष्यावन्तिकं तस्य भूपतेः। प्राहिणोत्पुस्तकं दत्त्वा गुणाढयो गुणशालिनौ ॥ ११

व प्रतिष्ठानपुराद्वहिः। कृतसंकेत उद्याने तस्थौ देवीविनिर्मिते ॥ १२

गत्वा तत्सातवाहनभूपतेः । गुणाढ्यकृतिरेषेति दर्शितं काव्यपुस्तकम् ॥ १३

श्रुत्वा तौ च दृष्ट्वा तदाकृती । विद्यमदेन सासूयं स राजैवमभाषत ॥ १४

पैशाचं नीरसं वचः । शोणितेनाक्षरन्यासो धिक्पिशाचकथामिमाम् ॥ १५

गत्वा ताभ्यां यथगतम् । शिष्याभ्यां तदृणाख्याय यथावृत्तमकथ्यत ॥ १६

झण्यं सद्यः खेदवशोऽभवत् । तत्स्वजेन कृतावज्ञः को नामान्तर्न तप्यते ॥ १७

त्वा नातिदूरं शिलोच्चयम् । विविक्तरप्यभूभागमग्निकुण्डं व्यधात्पुरः ॥ १८

शिष्याभ्यां साश्रु वीक्षितः । वाचयित्वा स चिक्षेप आवयन्मृगपक्षिणः ॥ १९

रितं शिष्ययोः कृते । प्रन्थलर्क कथामेकां वर्जयित्वा तदीप्सिताम् ॥ २०

देव्यां पठत्यपि दहत्यपि । परित्यक्ततृणाहाराः शृण्वन्तः साश्रुलोचनाः ॥ २१

निश्चल बद्धमण्डलाः । निखिलाः खलु सारङ्गवराहमहिषादयः ॥ २२

भूदस्खस्थः सातवाहनः । दोषं चास्यावदन्वैद्याः शुष्कमांसोपभोगजम् ॥ २३

च सूपकारा बभाषिरे । अस्माकमीदृशं मांसं ददते लुब्धका इति ॥ २४

चुर्नातिदूरे गिरावितः । पठित्वा पत्रमेकैकं कोऽप्यग्नौ क्षिपति द्विजः ॥ २५

शृण्वन्ति प्राणिनोऽखिलाः । नान्यतो यान्ति तेनैषां शुष्कं मांसमिदं क्षुधा ॥ २६

त्वा कृत्वा तानेव चाग्रतः। स्वयं स कौतुकाद्राजा ir गुणाढयस्यान्तिकं ययौ ॥ २७

जटाभिर्वनवासतः। प्रशान्तशेषशापाग्निधूमिकाभिरिवाभितः ॥ २८

सबाष्पमृगमध्यगम् । नमस्कृत्य च पप्रच्छ तं वृत्तान्तं महीपतिः ॥ २९

तस्य राज्ञे शापादिचेष्टितम् । ज्ञानी कथावतारं तमाचख्यौ भूतभाषया ॥ ३०

मत्वा पादानतो नृपः । ययाचे तां कथां तस्माद्दिव्यां हरमुखोद्गताम् ॥ ३१

पं गुणाढ्यः सातवाहनम् । राजन्षड्ग्रन्थलक्षाणि मया दग्धानि षट् कथाः ॥ ३२

कथैक सैव गृह्यताम् । मच्छिष्यौ तव चात्रैतौ व्याख्यातारौ भविष्यतः ॥ ३३

स्त्र्य त्यक्त्वा योगेन तां तनुम् । गुणाढ्यः शापनिर्मुक्तः प्राप दिव्यं निजं पदम् ॥ ३४

अथ तां गुणाढ्यदत्तामादाय कथां बृहत्कथां नाम्ना । नृपतिरगान्निजनगरं नरवाहनदत्तचरितमयीम् ॥ ३५

गुणदेवनन्दिदेवौ तत्र च तौ तत्कथाकवेः शिष्यैौ। क्षितिकनकवस्त्रवाहनभवनधनैः संविभेजे सः ॥ ३६

ताभ्यां सह च कथां तामाश्वास्य स सातवाहनस्तस्याः । तद्भाषयावतारं वक्तुं चक्रे कथापीठम् ॥ ३७

सा च चित्ररसनिर्भरा कथा विस्मृतामरकथा कुतूहलात् । तद्विधाय नगरे निरन्तरं ख्यातिमत्र भुवनत्रये गता ॥ ३८

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बकेऽष्टमस्तरङ्गः।

समाप्तश्चायं कथापीठलम्बकः प्रथमः ।

श्रीः


महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः


कथासरित्सागरः ।


----***----


कथामुखं नाम द्वितीयो लम्बकः।



इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलन
पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् ।
प्रसह्य रसयन्ति ये विगतबिन्नलब्धर्डयो
धुरं दधाति चैवुधीं भुवि भवप्रसादेन ते ॥

प्रथमस्तरङ्गः ।



गैौरीनवपरिष्वङ्गं विभोः स्वेदाम्बु पातु वः । नेत्राग्निभीया कामेन वारुणास्त्रमिवाहितम् ॥ १

कैलासे धूर्जटेर्वक्त्रात्पुष्पदन्तं गणोत्तमम् । तस्माद्वररूचीभूतात्काणभूतिं च भूतले ॥ २

काणभूतेर्गुणाढ्यं च गुणाढ्यत्सातवाहनम् । यत्प्राप्तं श्रुणुतेदं तद्विद्याधरकथाहृतम्॥ ३

अस्ति वत्स इति ख्यातो देशो दर्पोपशान्तये । स्वर्गस्य निर्मितो धात्रा प्रतिमल्ल इव क्षितौ ॥ ४

कौशाम्बी नाम तत्रास्ति सध्यभागे महापुरी । लक्ष्मीविलासवसतिभूतलस्येव कर्णिका ॥ ५

तस्यां राजा शतानीकः पाण्डवान्वयसंभवः । जनमेजयपुत्रोऽभूत्पौत्रो राज्ञः परीक्षितः॥ ६

अभिमन्युप्रपौत्रश्च यस्यादिपुरुषोऽर्जुनः । त्रिपुरारिभुजस्तम्भदृष्टदोर्दण्डविक्रमः ॥ ७

कलत्रं भूरभूत्तस्य राज्ञे विष्णुमती तथा । एका रत्नानि सुषुवे न तावपरा सुतम् ॥ ८

एकदा मृगयासङ्गाङ्गम्यतश्चास्य भूपतेः । अभूच्छाण्डिल्यमुनिना समं परिचयो वने ॥ ९

सोऽस्य पुत्रार्थिनो राज्ञः कौशाम्बीमेय साधितम् । मत्रपूतं च राज्ञीं प्राश्यन्मुनिसत्तमः ॥ १०

ततस्तस्य सुतो जज्ञे सहस्रनीकसंज्ञकः। शुशुभे स पिता तेन विनयेन गुणो यथा ११

युवरा क्रमात्कृत्वा शतानीकोऽथ तं सुतम् । संभोगैरेव राजाभून्न तु भूभारचिन्तनैः ॥ १२

अथासुरैः समं युद्धं प्राप्ते साहायकेच्छया । दूतस्तस्मै विसृष्टोऽभूद्राज्ञे शक्रेण मातलिः ॥ १३

ततो युगधराख्यस्य हस्ते धूर्यस्य मन्त्रिणः । सुप्रतीकाभिधानस्य मुख्यसेनापतेश्च सः ॥ १४

समर्थ पुत्रं राज्यं च निहन्तुमसुरान्रणे । शान्तिकं शतानीकः सह मातलिना ययौ ॥ १५

असुरान्यमदंष्ट्रादीन्बृहून्पश्यति वासवे । हृत्वा तत्रैव सङ्गमे प्राप मृत्यु स भूपतिः ॥ १६

मातल्यानीतदेहं च देवी तं नृपमन्वगात् । राजलक्ष्मीश्च तत्पुत्रं सहस्रानीकमाश्रयत् ॥ १७
चित्रं तस्मिन्समारूढे पित्र्यं सिंहासनं नृपे । भरेण सर्वतो राज्ञां शिरांसि नतिमाययुः ॥ १८

ततः शक्रः सुहृत्पुत्रं विपक्षविजयोत्सवे । स्वर्ग सहस्रनीकं तं निनाय प्रेष्य मातलिम् ॥ १९

स तत्र नन्दने देवान्क्रीडतः कामिनीसखान् । दृष्ट्वा स्वोचितभार्यार्थी राजा शोकमिवाविशत् ॥ २०

विज्ञायैतमभिप्रायं तमुवाचाथ वासवः । राजन्नलं विषादेन वाञ्छेयं तच सेत्स्यति ॥ २१

उत्पन्ना हि क्षितौ भार्या तुल्या ते पूर्वनिर्मिता । इमं च मृणु वृत्तान्तमत्र ते वर्णयाम्यहम् ॥ २२

पुरा पितामहं द्रष्टुमगच्छं तत्सभामहम् । विधूमो नाम पञ्चच ममैको वसुरागमत् ॥ २३

स्थितेष्वस्मासु तत्रैव विरिथ्यं द्रष्टुमप्सराः । आगादलम्बुषा नाम वतविस्मंसितांशुका ॥ २४

तां दृढंव स कामस्य वशं वसुरुपागमत् । सायप्सरा झगित्यासीत्तदूपाकृष्टलोचना ॥ २५

|छोक्य समापश्यन्मुखं कमलसंभवः । अभिप्रायं विदित्वास्य तावहं शप्तवान्क्रुधा ॥ २६

लोकेऽवतारोऽस्तु युवयोरविनीतयोः। भविष्यथश्च तत्रैव युवां भार्यापती इति ॥ २७

सुस्वं समुत्पन्नः सहस्रानीकभूपते । शतानीकस्य तनयो भूषणं शशिनः कुले ॥ २८

यप्सरा अयोध्यायां कृतवर्मनृपात्मजा । जाता मृगावती नाम सा ते भार्या भविष्यति ॥ २९

न्द्रवाक्यपवनैरुद्धृतो हृदि भूपतेः । सस्नेहे तस्य झगिति प्राज्वलन्मदनानलः ॥ २०

संमान्य शक्रेण प्रेषितस्तद्रथेन सः। सह मातलिना राजा प्रतस्थे स्वां पुरीं प्रति ॥ ३१

छन्तं चाप्सराः प्रीत्या तमुवाच तिलोत्तमा । राजन्वक्ष्यामि तं किंचित्प्रतीक्षस्व मनागिति ॥।३२

श्रुत्वैव हि ययौ स तां ध्यायन्मृगावतीम् । ततः सा लज्जिता कोपात्तं शशाप तिलोत्तमा ॥॥३३

हृतमना राजन्न शृणोषि वचो मम । तस्याश्चतुर्दशसमा वियोगस्ते भविष्यति ॥ ३४

(लिस्तच्च शुश्राव स च राजा प्रियोत्सुकः । ययौ रथेन कौशाम्बीमयोध्यां मनसा पुनः ॥। ३५

युगधरादिभ्यो मन्निभ्यो वासवाच्छुतम् । मृगावतीगतं सर्वं शशंसासुकया धिया ॥ ३६

चेतुं तां स कन्यां च तत्पितुः कृतवर्मणः । अयोध्यां प्राहिणोद्धृतं कालक्षेपासहो नृपः ॥
३७

वर्मा च तदूताच्छुत्वा संदेशमभ्यधात् । हर्षाद्देव्यै कळावत्यै ततः साप्येनमत्रवीत् ॥ ३८

न्सहस्रानीकाय देयावश्यं मृगावती । इममर्थं च मे स्वप्ने जाने कोऽप्यत्रदद्विजः ॥ ३९

हृष्टो भृगावत्या नृत्तगीतादिकौशलम् । रूपं चाप्रतिमं तस्मै दूतायादर्शयनृपः ॥ ४०

तां च स कान्तानां कलानामेकमास्पदम् । कृतवर्मा सुतां तस्मै राज्ञे मूर्तिमिवैन्दवीम् ॥ ४१

परगुणावस्थं स भृतप्रज्ञयोरिव । अभूत्सहस्रानीकस्य सृगावत्याश्च संगमः ॥ ४२

तस्याचिराद्राज्ञो मत्रिणां जज्ञिरे सुताः । जज्ञे युगधरस्यापि पुत्रो यौगन्धरायणः ॥ ४३

तीकस्य पुत्रश्च रुमण्वानित्यजायत । योऽस्य नर्मसुहृत्तस्य पुत्रोऽजनि वसन्तकः ॥ ४४

तस्यापि दिवसैः सहस्रानीकभूपतेः। बभार गर्भमापाण्डुमुखी राशी मृगावती ॥ ४५

'चे साथ भर्तारं दर्शनातृप्तलोचनम् । दोहदं रुधिरापूर्णीलावापीनिमज्जनम् ॥ ४६

वेच्छां पूरयन्राच्या लाक्षादिरसनिर्भराम् । चकार धार्मिको राजा वापीं रक्तावृतामिव ॥ ४७

iां नान्तीमकस्माच्च लाक्षालिप्तां निपत्य ताम् । गरुडान्वयजः पक्षी जहागमिषशङ्कया ॥ ४८

णा कापि नीतां तामन्वेष्टमिव तत्क्षणम् । यथै सहस्रानीकस्य धैर्य विद्वळचेतसः ॥ ४९

नुरक्तं चेतोऽपि नूनं तस्य पतत्रिणा । जनैं येन स निःसंज्ञः पपात भुवि भूपतिः ॥ ५०

च लब्धसंज्ञेऽस्मिन्राज्ञि द्धारा प्रभावतः । अवतीर्य डुमार्गेण तत्र मातलिराययौ ॥ ५१

जानं समाश्वास्य सावधिं प्राग्यथा श्रुतम् । तस्मै तिलोत्तमशापं कथयित्वा ततोऽगमत्॥
५२

प्रिये पूर्णकामा सा जाता पापा तिलोत्तमा । इत्यादि च स शोकार्ता विललाप महीपतिः ॥॥५३

तशापवृत्तान्तो बोधितश्च स सञ्चिभिः । कथंचिज्जीवितं दधे पुनः संगमवाञ्छया ॥ ५४

च राज्ञीं स पक्षीन्द्रः क्षणानीत्वा मृगावतीम् । जीवन्तीं वीक्ष्य त्याज दैवादुदयपर्वते ॥ ५५

त्वा तस्मिन्गते चाथ राशी शोकभयाकुळा । ददर्शानाथमात्मानं दुर्गमाद्रितटस्थितम् ॥ ५६

किनीमेकवस्त्रां क्रन्दन्तीमथ तां वने । प्रासीकर्तुं प्रवृत्तोऽभूदुत्थायाजगरो महान् ॥ ५७

त्याजगरं तं च शुभोदक तथैव सा । दिव्येन मोचिता पुंसा दृष्टनष्टेन केनचित् ॥ ५८

वनगजस्याग्रे सा स्वयं मरणार्थिनी । आत्मानमक्षिपत्सोऽपि ररक्ष दययेव ताम् ॥ ५९

यच्छुपदोऽप्येनां पतितामपि गोचरे । नावधीदथवा किं हि न भवेदीश्वरेच्छया ॥ ६०

प्रपाताभिमुखी बाला गर्भभरालसा । स्मरन्ती तं च भर्तारं मुक्तकण्ठं रुरोद सा ॥ ६१

श्रुत्वा मुनिपुत्रोऽथ तत्रैकस्तां समाययौ । आगतः फलमूलार्थं शुचं मूर्तिमतीमिव ॥ ६२

व पृष्टा यथावृत्तमाश्वास्य च कथंचन । जमदग्याश्रमं राज्ञीं निनायैनां दयार्द्धधीः ॥ ६३

मूर्तमिवाश्वासं जमदनिं ददर्श सा । तेजसा स्थिरबालार्क कुर्वाणमुदयाचलम् ॥ ६४

सोऽपि तां पादपतितां मुनिराश्रितवत्सलः। राज्ञीं वियोगदुःखार्ता दिव्यदृष्टिरभाषत ॥

इह ते जनिता पुत्रि पुत्रो वंशधरः पितुः। भविष्यति च भर्ता ते संगमो मा शुचं कृथाः ॥

इत्युक्ता मुनिना साध्वी सा जग्राह मृगावती । आश्रमेऽवस्थितिं तस्मिन्नाशां च प्रियसंगमे ॥

ततश्व दिवसैस्तत्र श्लाघनीयमनिन्दिता । सत्संगृतिरिवाचारं पुत्ररत्नमसूत सा ॥

श्रीमानुदयनो नाम्ना राजा जातो महायशाः। भविष्यति च पुत्रोऽस्य सर्वबिद्याधराधिपः ॥

इत्यन्तरिक्षादुदभूत्तस्मिन्काले सरस्वती । आदधाना मृगावल्याश्चित्तविस्मृतमुत्सवम् ॥

क्रमादुदयनः सोऽथ बाळस्तमिस्तपोवने । अवर्धत निजैः सार्ध वयस्यैरिव सव्रणैः ॥

कृत्वा क्षत्रोचितान्सर्वान्संस्काराञ्जमदग्निना । व्यनीयत स विद्यासु धनुर्वेदे च वीर्यसाम् ॥

5ष्ट्रा च स्वकरान्माता तस्य स्नेहान्मृगावती । सहस्रानीकनामाकं चकार कटकं करे ॥

हरिणाखेटके जातु भ्राम्यनुदयनोऽथ सः । शबरेण हठन्तमटव्य सर्पदैक्षत ॥

सदयः सुन्दरे तस्मिन्सर्वे तं शबरं च सः । उवाच मुख्यतामेष सर्प सद्ववचनादिति ॥

ततः स शबरोऽवादीज्जीविकेयं मम प्रभो । कृषणोऽहं हि जीवामि भुजगं लयन्सt ॥

विपने पन्नगे पूर्व सश्रेषधिबलादयम् । वष्टब्धश्च मया लब्धश्चिन्वतैतां महाटवीम् ॥

श्रुत्वेत्युदयनस्त्यागी दत्वास्मै शबराय तम् । कटकं जननीदत्तं स तं सर्पममोचयत् ॥

गृहीतकटके याते शबरे पुरतो नतिम् । कृत्वा स भुजगः प्रीतो जगादोयनं तदा ॥

वसुनेमिरिति ख्यातो ज्येष्ठो भ्रातास्मि वासुकेः। इमां वीणां गृहाण त्वं मत्तः रक्षितात्स्वया ॥

तत्रनिर्घषरम्यां च श्रुतिभागविभाजिताम् । ताम्यूलैश्च सहाम्लानमलतिलकयुक्तिभिः ॥

तद्युक्तो जमदग्नेस्तं नागोत्क्षिप्तः स चाश्रमम् । आगादुदयनो मातुर्दशि वर्षन्निवार्युतम् ॥

अत्रान्तरे स शबरोऽप्यटवीं प्राप्य पर्यटन् । आदायोदयनाप्राप्तं कटकं तद्विधेर्वशात् ॥

बिक्रीणानश्च तत्तत्र राजनामाङ्कमपणे । वष्टभ्य राजपुरुपैर्निन्ये राजकुलं च सः ॥

कुतस्स्वयेदं कटकं संप्राप्तमिति तत्र सः । राज्ञा सहस्रानीकेन स्वयं शोकादपृच्छयत ॥

अथोद्याद्रौ सर्पस्य ग्रहणात्प्रभृति स्वकम् । कटकप्राप्तिवृत्तान्तं शचरः स जगाद तम् ॥

तद्वद् शबरादृष्ट्वा दयिताबल्यं च तम् । विचारदोलामारोहस्सहस्रानीकभूपतिः ॥।

क्षीणः शापः स ते राजन्नुदयाद्रौ च सा स्थिता । जमदश्याश्रमे जाया सपुत्रा ते मृगावती ॥

दिव्या तद वणी नन्द्यमास तं नृपम् । विप्रयोगनिदाघातै वारिधरेव बर्हिणम् ॥

अथोत्कण्ठादधे कथमपि दिनेऽस्मिन्नवसिते तमेवाग्रे कृत्वा शबयरमपरेद्युः स नृपतिः ॥

सहस्रानीकस्तां सरभसमवाप्तुं प्रियतम प्रतस्थे तसैन्यैः सममुद्यशैलाश्रमपदम् ॥

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथामुखलम्बके प्रथमस्तरङ्गः ॥

*****


द्वितीयस्तरङ्ग



गस्याथ दूरमध्वानं राजा वसतिमग्रहीत् । दिने तस्मिन्स कस्मिश्चिदरण्यसरसस्तटे ॥

शयनीयगतः आन्तस्तत्र सेवरलाशतम् । सायं संगतकं नाम जगद कथकं नृपः ॥

कथामाख्याहि मे कांचिद्धृदयस्य विनोदिनीम् । मृगावतीमुखाम्भोजदर्शनोरखवकाङ्किणः ॥

अथ संगतकोऽवादी देव किं तप्यसे वृथा । आसन्न एव देव्यास्ते क्षीणशापः समागमः ॥

संयोगा विप्रयोगाश्च भवन्ति बहवो नृणाम् । तथा चत्र कथामेकां कथयामि श्रुणु प्रभो ॥

मालवे यज्ञसोमख्यो द्विजः कश्चिदभूत्पुरा । तस्य च द्वौ सुतौ साधोर्जायेते स्म जनप्रियौ ॥

एकस्तयोरभून्नाम्ना कालनेमिरिति श्रुतः । द्वितीयश्चापि विगतभय इत्याख्ययाभवत् ॥

पितरि स्वर्गते तौ च भ्रातरौ तीर्णशैशवौ । चिद्यप्रायै प्रययतुः पुरं पाटलिपुत्रकम् ॥

वोपात्तविद्याभ्यामुपाध्यायो निजे सुते । देवशर्मा ददौ ताभ्यां मूर्ते विद्य इवापरे ॥ ९

न्यान्वीक्ष्य तानाढ्यान्गृहस्थानीर्यया श्रियम् । होमैः स साधयामास कालनेमिः कृतव्रतः ॥१०

च तुष्टा सती साक्षादेवं श्रीस्तमभाषत । भूरि प्राप्स्यसि वित्तं च पुत्रं च पृथिवीपतिम् ॥ ११

त्वन्ते चौरसदृशो वधस्तव भविष्यति । हुतमनौ त्वया यस्मादमर्षकलुषात्मना ॥ १२

क्त्वान्तर्दधे लक्ष्मीः कालनेमिरपि क्रमात् । महाधनोऽभूटिंक चास्य दिनैः पुत्रोऽप्यजायत ॥ १३

रादेष संप्राप्त इति नाम्ना तमात्मजम् । श्रीदत्तमकरोत्सोऽपि पिता पूर्णमनोरथः ॥ १४

स वृद्धिं संप्राप्तः श्रीदत्तो ब्राह्मणोऽपि सन् । अस्त्रेषु बाहुयुद्धेषु बभूवाप्रतिमो भुवि ॥ १५

नेमेरथ भ्राता तीर्थार्थं सर्पभक्षिताम् । भार्यामुद्दिश्य विगतभयो देशान्तरं ययौ ॥ १६

त्तोऽपि गुणज्ञेन राज्ञा बहभशक्तिना । तत्र विक्रमशक्तेः स स्वपुत्रस्य कृतः सखा ॥ १७

पुत्रेण तेनास्य सहवासोऽभिमानिना । बाल्ये दुर्योधनेनेव भीमस्यासीत्तरस्विना ॥ १८

तस्याथ मित्रत्वं विप्रस्यावन्तिदेशजौ । क्षत्रियौ बाहुशाली च वजमुष्टिश्च जग्मतुः ॥ १९

युद्धजिताश्चान्ये दाक्षिणात्या गुणप्रियः । स्वयंवरसुहृत्त्वेन मन्त्रिपुत्रास्तमाश्रयन् ॥ २०

बलव्याघभटावुपेन्द्रबळ इत्यपि । तथा निष्टुरको नाम सौहार्द तस्य चक्रिरे ॥ २१

चिथ वर्षासु विहर्तुं जाह्नवीतटे । श्रीदत्तः सह तैर्भित्रै राजपुत्रसखो ययौ ॥ २२

त्यास्तत्र तं चक्रुर्निजं राजसुतं नृपम् । श्रीदत्तोऽपि स तत्कारं राजा मित्रैरकल्प्यत ॥ २३

ता जातरोषेण राजपुत्रेण तेन सः । विप्रवीरो रणायाशु समाहूतो मदस्पृशा ॥ २४

|न बाहुयुद्धेन श्रीदत्तेनाथ निर्जितः । चकार हृदि वध्यं तु वर्धमानं कलङ्कितः ॥ २५

| च तमभिप्रायं राजपुत्रस्य शङ्कितः । श्रीदत्तः सह तैर्भित्रैस्तसमीपादपासरत् ॥ २६

पीन्स चापश्यद्भङ्गमध्यगतां स्त्रियम् । ह्रियमाणां जलौघेन सागरस्थामिव श्रियम् ॥ २७

चावततारैतामुद्धर्तुं जलमध्यतः । षड्वाहुशालिप्रमुखान्स्थापयित्वा तटे ' सखीन् ॥ २८

व केशेष्वपि प्राप्तां निमग्नां दूरमम्भसि । अनुसर्ते स्त्रियं सोऽपि वीरस्तत्रैव मन्नवान् ॥ २९

जय च ददर्शात्र स श्रीदत्तः क्षणदिति । शैवं देवकुलं दिव्यं न पुनर्वारि न स्त्रियम् ॥ ३०

ग्रा महदाश्चर्यं आन्तो नत्वा वृषध्वजम् । उद्याने सुन्दरे तत्र तां निनाय विभावरीम् ॥ ३१

श्व देवमीशानं सा पूजयितुमागत। ददृशे तेन मूर्तेव रूपश्रीः स्त्रीगुणान्विता ॥ ३२

ॐ पूजयित्वा च सा ततो निजमन्दिरम् । ययाविन्दुमुखी सोऽर्षेि श्रीदत्तोऽनुजगाम ताम् ॥ ३३

मन्दिरं तच्च तस्याः सुरपुरोपमम् । प्रविवेश च संभ्रान्ता सावमानेव मनिनी ॥ ३४

यसंभाषमाणेव तमन्तर्वासवेश्मनि । तन्वी न्यषीदत्पर्यके स्त्रीसहस्रोपसेविता ॥ ३५

त्तोऽपि स तत्रैव निषसाद तदन्तिके । अथातस्मात्प्रववृते तया साध्व्या प्ररोदितुम् ॥ ३६

तुः स्तनयोस्तस्यः संतप्ता बाष्पबिन्दवः । श्रीदत्तस्य च तत्कालं कारुण्यं हृद्ये गतम् ॥ ३७

स चैनां पप्रच्छ का त्वं दुःखं च किं तव । बद सुन्दरि शक्तोऽहं तन्निवारयितुं यतः ॥ ३८

कथंचित्सावादीद्वयं दैत्यपते चैलेः। पौध्यो दशशतं तासां ज्येष्ठा विद्युत्प्रभेत्यहम् ॥ ३९

पितामहो । नीतो विष्णुना दीर्घबन्धनम् । पिता च बाहुयुद्धेन हतस्तेनैव शौरिणा ॥ ४०

त्वा तेन च निजात्पुरान्निर्वासिता वयम् । प्रवेशरोधकृत्तत्र सिंहश्च स्थापितोऽन्तरे ॥ ४१

तं तत्पदं तेन दुःखेन हृदयं च नः। स च यक्षः कुबेरस्य शापासिहत्वमागतः॥ ४२

अभिभवस्तस्य शापान्तः कथितः पुरा । पुरप्रवेशोपायाथै विज्ञप्तो विष्णुरादिशत् ॥ ४३

स शत्रुरस्माकं केसरी जीयतां त्वया । तदर्थमेव चानीतो मया वीर भवानिह ॥ ४४

झुकाख्यं खङ्गं च जितात्तस्मादवाप्स्यसि । पृथिवीं यत्प्रभावेण जित्वा राजा भविष्यसि ॥४५

त्वा स तथेत्यत्र श्रीदत्तोऽतीततद्दिनः। अन्येद्युर्देयकन्यास्ताः कृत्वा तत्पुरं ययौ ॥ ४६

य बाहुयुद्धेन तत्र तं सिंहमुद्धतम् । सोऽपि शापविमुक्तः सन्यव पुरुषाकृतिः ॥ ४७

दत्वा चास्मै स खङ्गं स्वं तुष्टः शापान्तकारिणे । सहसुराङ्गनादुःखभारेणादर्शनं ययौ ॥५८

सोऽथ सानुजया साकं श्रीदत्तो दैत्यकन्यया । बहिर्गतमिवानन्तं तद्विवेश पुरोत्तमम् ॥ ४९

अङ्गुलीयं विषघ्नं च सास्मै दैत्यसुता ददौ । ततः सोऽत्र स्थितस्तस्यां साभिलाषोऽभवद्युवा ॥ ५०

युक्त्या जगादैनं वाप्यां स्नानमितः कुरु । आदायैनं च मज्जेस्त्वं खी ग्राहभयापहम् ॥ ५१

तथेति वाघ्यां मग्नः सश्रीदत्तो जाह्नवीतटात् । तस्मादेव समुत्तस्थं यस्मात्पूर्वसवातरत् ॥ ५२

खङ्गडुलीयके पश्यन्पातालादुत्थितोऽथ सः । विषण्णो विस्मितश्चासीद्वञ्चितोऽसुरकन्यया ॥ ५३

ततस्तान्सुहृदोऽन्वेष्टुं स्वगृहाभिमुखं ययौ । गच्छन्निष्ठरकाख्यं च मित्रं सागं ददर्श सः॥ ५४

स चोपेत्य प्रणम्याथ नीत्वैकान्ते च सस्वरम् । तं पृष्ठंस्वजनोदन्तमेवं निष्ठकोऽब्रवीत् ॥ ५५

गङ्गान्तस्त्वां तदा मुनसन्विध्य दिवसान्बहून् । स्वशिरसि शुच छेत्तुमभूम वयमुद्यताः ॥ ५६

न पुत्राः साहसं कार्यं जीवन्नेष्यति वः सखा । इत्यन्तरिक्षद्वाणी नस्तमुद्योगं न्यवारयत् ॥ ५७

ततश्च त्वत्पितुः पार्श्वमस्माकं प्रतिगच्छताम् । मागें सत्वरमभ्येत्य पुमानेकोऽभ्रवीदिदम् ॥ ५८

नगरं न प्रवेष्टव्यं युष्माभिरिह सांप्रतम् । यतो बल्लभशक्तिः स विपन्नोऽश्र महीपतिः ॥ ५९

दत्तो विक्रमशक्तिश्च राज्ये संभूय मन्त्रिभिः। प्राप्तराज्यः स चान्येद्युः कालनेमेरगाढ़हम् ॥ ६०

श्रीदत्तः क्क स ते पुत्र इति चामर्षनिर्भरः । तमपृच्छस्स चाप्येनं नाहं वेशीयभाषत ॥ ६१

प्रच्छादितोऽमुना पुत्र इति तेन निपूदितः । कालनेमिः स शूलायां राज्ञा चौर इति क्रुधा ॥ ६२

तदृष्ट्वा तस्य भाययाः स्वयं हृदयमस्फुटत् । पापं पापान्तक्षेपी हिं क्रूरकर्मणाम् ॥ ६३

तेन चान्विष्यते हन्तुं सोऽपि विक्रमशक्तिना । श्रीदत्तस्तद्वयस्याश्च यूयं तद्भ्यतमितः ॥ ६४

इति तेनोदिताः पुंसा शोकार्तास्ते निज भुवम् । बाहुशाल्यायः पञ्च संमत्र्योज्जयिनीं गताः ॥ ६५

प्रच्छन्नः स्थापितश्चाहं त्वर्थमिह तैः सर्वे । तदेहि तावद्गच्छावस्तत्रैव सुहृदन्तिकम् ॥ ६६

एवं निष्टुरका छुवा पितरावनुशोच्य सः । निधे प्रतिकारास्थामिव खद्वे दृशं मुहुः ॥ ६७

कालं प्रतीक्षमाणोऽथ वीरो निष्टुकान्वितः । प्रतस्थे तान्सखीन्प्राप्तुं स तामुज्जयिनीं पुरीम् ॥ ६८

आमज्जनान्तं वृत्तान्तं सख्युस्सस्य च वर्णयन् । श्रीदत्तः स दसैंकां क्रोशन्तीमबलां पथि ॥ ६९

अबला भ्रष्टमार्गेहं माळवं प्रस्थितेति ताम् । क्षुबन्तीं यया सोऽथ सहप्रस्थायिनीं व्यधात् ॥ ७०

तया दयानुरोधाच स्त्रिया निष्टुकान्वितः कस्मिंश्चिच्छून्यनगरे दिने तस्मिखुवास सः॥ ७१

तत्र रात्रावकस्माच्च मुक्तनिद्रो ददर्श ताम् । स्त्रियं निष्षुरकं हत्वा हर्षात्तन्मांसमश्नतीम् ॥ ७२

उदतिष्ठत्समाकृष्य सोऽथ खङ्गं मृगाङ्ककम् । सापि स्त्री राक्षसीरूपं घोरं स्वं प्रत्यपद्यत ॥७३

स च केशेषु जग्राह निहन्तुं तां निशाचरीम्। तत्क्षणं दिव्यरूपत्वं संप्राप्ता तमुवाच सा ॥ ७४

सा मां वधीर्महाभाग मुञ्च नैवास्मि राक्षसी । अयमेवंविधः शपो ममाभूत्कौशिकान्मुनेः ॥ ७५

तपस्यतो हि तस्याहं धनाधिपतिनामुना । विनाय प्रेषिता पूर्वं तत्पदप्राप्तिकाङ्किणः ॥ ७६

ततः कान्तेन रूपेण तं क्षोभयितुमक्षम । लज्जित त्रासयन्त्यनमकार्यं भैरवं वपुः ॥ ७७

तदृष्ट्वा स मुनिः शापं सदृशं मय्यथो दधे । राक्षसी भव पापे त्वं निन्नन्ती मानुषानिति ॥ ७८

स्वतः केशग्रहे प्राप्ते शापान्तं मे स चाकरोत् । इत्यहं राक्षसीभावमिमं कष्टमुपागमम् ॥ ७९

मयैव नगरं चैतद्रस्तमद्य च से चिरात् । स्वया कृतः स शापान्त स्तद्वहणाधुना वरम् ॥। ८०

इति तस्या वचः श्रुत्वा श्रीदत्तः स द्रोऽभ्यधात् । किमन्येन वरेणाद्य जीवत्वेष सखा मम ॥ ८१

एवमस्त्विति सा चास्मै वरं दत्वा तिरोदधे । अक्षताङ्गः स चोत्तस्थौ जीवन्निषुरकः पुनः ॥ ८२

तेनैव सह च प्रातः प्रहृष्टो विस्मितश्च सः ततः प्रतस्थे श्रीदत्तः प्राप चोज्जयिनीं क्रमात्॥ ८३

तत्र संभावयामास सखीन्मागन्मुखान्स तान् । दर्शनेन यथायातो नीलकण्ठानिवाम्बुदः ॥ ८४

कृतातिथ्यविधिश्चासौ स्वगृहं बाहुशालिना। नीतोऽभूत्कथिताशेषनिजवृत्तान्तकौतुकः ॥ ८५

तत्रोपचर्यमाणः सन्पितृभ्यां बाहुशालिनः । स उघास समं मित्रैः श्रीदत्तः स्वगृहे यथा ॥ ८६

चेत्सोऽथ संप्राप्ते मधुमासमहोत्सवे । यात्रानुपवने द्रष्टुं जगाम सखिभिः सह ॥ ८७

कन्यां ददशैकां राज्ञः श्रीविम्बकेः सुताम् । आगतामाकृतिमतीं साक्षादिव मधुश्रियम् ॥ ८८

गाङ्कवती नाम हृदयं, तस्य तत्क्षणम् । विवेश दत्तमार्गेव दृष्णस्य सविकासया ॥ ८९

अपि मुहुः स्निग्धा प्रथमप्रेमशंसिनी । न्यस्त तं प्रति दूतीव दृष्टिश्चक्रे गतागतम् ॥ ९०

यं वृक्षगहनं तामपश्यन्नथ क्षणात् । श्रीदत्तः शून्यहृदयो दिशोऽपि न ददर्श सः ॥ ९१

मया ते हृदयं सखे मापह्नवं कृथाः। तदेहि तत्र गच्छावो यत्र राजसुता गता ॥ ९२

कश्चेङ्गितज्ञेन सुहृदा बाहुशालिना। तथेति स ययौ तस्याः संनिकर्षे सुहृत्सखः ॥ ९३

टमहिना दष्टा राजपुत्रीति तत्क्षणम् । आक्रन्द उदभूत्तत्र श्रीदत्तहृदयज्वरः ॥ ९४

जुलीयं च विद्या च सुहृदोऽस्य मे । अस्तीति गत्वा जगदे क ख़ुकी बाहुशालिना ॥ ९५

तत्क्षणमभ्येत्य कञ्चुकी चरणानतः । निकटं राजदुहितुः श्रीदत्तमनयद्भुतम् ॥ ९६

पे तस्यास्तदङ्गुल्यां निचिक्षेपाङ्गुलीयकम् । ततो जजाप विद्यां च तेन प्रत्युज़िजीव सा ॥ ९७

सर्वजने दृष्टे श्रीदत्तस्तुतितत्परे । तत्रैव ज्ञातवृत्तान्तो राजा बिम्बकराययौ ॥ ९८

औौ सखिभिः सार्धमगृहीताङ्गुलीयकः । प्रत्याजगाम श्रीदत्तो भवनं बाहुशालिनः ॥ ९९

तस्मै सुवर्णादि यत्प्रीतः प्राहिणोनृपः । तदाहुशालिनः पित्रे समग्रं स समर्पयत् ॥ १००

तां चिन्तयन्कान्तां स तथा पर्यतप्यत । यथा किंकार्यतामूढा वयस्यास्तस्य जज्ञिरे ॥ १०१

भावनिका नाम राजपुत्र्याः प्रिया सखी । अङ्गुलीयार्पणव्याजात्तस्यान्तिकमुपाययौ ॥ १०२

न चैनं मत्संख्यास्तस्याः सुभग सांप्रतम् । त्वं वा प्राणप्रदो भर्ता मृत्युर्वाप्येष निश्चयः ॥१०३

के भावनिकया श्रीदत्तः स च सापि च । बहुशाली च तेऽन्ये च मन्त्रं संभूय चक्रिरे ॥ १०४

निभृतं युक्त्या राजपुत्रीमिमां वयम् । निवासहेतोर्गुप्तं च गच्छामो मथुरामितः ॥ १०५

संमश्रिते सम्यक्कार्यसिद्ध्यै च संविदि । अन्योन्यं स्थापितायां सा ययौ भावनिका ततः ॥ १०६

द्युबहुशाली च वयस्यत्रितयान्वितः । वणिज्याव्यपदेशेन जगाम मथुरां प्रति ॥ १०७

च्छन्स्थापयामास वाहनानि पदे पदे । राजपुत्र्यभिसाराय गूढानि चतुराणि च ॥ १०८

तोऽपि ततः कांचिदुहित्रा सहितां स्त्रियम् । सायं राजसुतावासे पाययित्वा मधु न्यधात् ॥ १०९

त्र दीपोद्देशेन दत्वानि वासवेश्मनि । प्रच्छन्नं भावनिकया निन्ये राजसुता बहिः ॥ ११०

गं तां च संप्राप्य श्रीदत्तः स बहिः स्थितः । प्राक्प्रस्थितस्य निकटं प्राहिणोद्वाहुशालिनः ॥१११

मित्रद्वयं चास्याः पश्चाद्भावनिकां तथा । तन्मन्दिरे च दग्धा सा क्षीबा स्त्री सुतया सह ॥ ११२

तु तां सखीयुक्तां मेने दग्धां नृपात्मजाम् । प्रातश्च पूर्ववत्तत्र श्रीदत्तो ददृशे जनैः ॥ ११३

रात्रौ द्वितीयस्यां स गृहीतमृगाङ्कः। श्रीदत्तः प्रययौ पूर्वप्रस्थितां तां प्रियां प्रति ॥ ११४

च रात्र्यातिक्रम्य दूरमध्वानमुत्सुकः। विन्ध्याटवीमथ प्राप स प्रातः प्रहरे गते ॥ ११५

वनिमित्तानि पश्चात्पथि ददर्श तान् । सर्वान्प्रहाराभिहतान्सहभावनिकान्सखीन् ॥ ११६

दृष्टं निजगदुस्तं संभ्रान्तमुपागतम् । मुषितः स्मो निपत्याद्य बह्श्वारोहसेनया ॥ ११७

चाश्वारोहेण राजपुत्री भयाकुला । अस्मास्वेतदवस्थेषु नीताश्वमधिरोप्य सा ॥ ११८

यावन्नीता च तावद्गच्छानया दिशा । अस्माकमन्तिके मा स्थाः सर्वथाभ्यधिका च सा ॥ ११९

तैः प्रेषितो मित्रैर्मुहुः पश्यन्विवृत्य सः । जवेन राजतनयां श्रीदत्तोऽनुससार ताम् ॥ १२०

सुदूरं लेभे च तामश्वारोहवाहिनीम् । युवानमेकं तन्मध्ये क्षत्रियं स ददर्श च ॥ १२१

रि तुरंगस्य गृहीतां तां नृपात्मजाम् । अपश्यच्च ययौ चास्य क्षत्रयूनोऽन्तिकं क्रमात् ॥ १२२

घेन राजपुत्रीं ताममुञ्चन्तं च पादतः । अश्वदाक्षिप्य दृषदि श्रीदत्तस्तमचूर्णयत् ॥ १२३

बा च तमेवाश्वमारुह्य निजघान तान् । अन्यानपि बहून्कुद्धनश्वारोहान्प्रधवितान् ॥ १२४

षास्ततस्ते च तदृष्ट्वा तस्य तादृशम् । वीरस्यामानुषं वीर्यं पलाय्य सभयं ययुः ॥ १२५

स चापि तुरगारूढो राजपुत्र्या तया सह । मृगाङ्कवल्या श्रीदत्तः प्रययौ तान्सखीन्प्रति ॥१२६

स्तोकं गत्वा च तस्याश्वः संग्रामे व्रणितो भृशम् । सभार्यस्यावतीर्णस्य पपात प्राप पञ्चताम् ॥ १२७

तकालं चास्य तत्रैव सा मृगाङ्कवती प्रिया। नासायासपरिश्रान्ता तृषार्ता समपद्यत ॥ १२८

स्थापयित्वा च तां तत्र गत्वा दूरमितस्ततः जलमन्विष्यतश्चास्य सवितास्तमुपाययौ ॥ १२९

ततः स लठ्धेऽपि जले मार्गनाशवशाद्धमम् । चक्रवाकवदुत्कूजंस्तां निनाय निशां वने ॥ १३०

प्रातः प्राप च तत्स्थानं पतिताश्वोपलक्षितम् । न च तत्र कचित्कान्तां राजपुत्रीं ददर्श ताम् ॥ १३१

ततः स मोहाद्विन्यस्य भुवि खङ्गं मृगाङ्ककम्। वृक्षाप्रमारुरोहैनामवेक्षितुमितस्ततः ॥ १३२

तत्क्षणं तेन मार्गेण कोऽप्यागाच्छबराधिपः। स चायंव जग्राह वृक्षमूलान्मृगाङ्ककम् ॥ १३३

तं दृष्ट्वापि स वृक्षश्रादवतीयैव पृष्टवान् । प्रियाप्रवृत्तिमत्यार्तः श्रीदत्तः शबराधिपम् ॥ १३४

इतस्त्वं गच्छ मपल्लीं जाने सा तत्र ते गत। अहं तत्रैव चेष्यामि दास्याम्यसिमिमं च ते ॥ १३५

इत्युक्त्वा प्रेषितस्तेन शबरेण स चोत्सुकः । श्रीदत्तस्तां ययौ पल्ल तदीयैः पुरुपैः सह ॥ १३६

श्रमं तावद्विमुञ्चेति तत्रोक्तः पुरुत्रैश्च तैः । प्रप्य पल्लीपतेर्गेहं श्रान्तो निद्रां क्षणाद्ययौ ॥ १३७

प्रवृद्धश्च ददर्श स्वौ पादौ निगडसंयुतौ । अलब्धत दंती कान्ताप्राप्युपायोद्यमाविव ,, १३८

अथ क्षणं दत्तसुखां क्षणान्तरबिमाथिनीम् । दैवस्येव गतिं तत्र तस्थौ शोचस तां प्रियाम् ॥ १३९

एकदा तमुवाचैत्य चेटी मोचनिकाभिधा । आगतोऽसि महाभाग कुत्रेह बत मृत्यवे ॥ १४०

कार्यसिद्ध्यै स हि कापि प्रयातः शबराधिपः। आगत्य चण्डिकायास्त्वामुपहरीकरिष्यति ॥ १४१

एतदर्थं हि तेन त्वमितो विन्ध्याटवीतटात् । प्राप्य युतभा विसृज्येह नीतः संप्रति बन्धनम् ॥ १४२

भगवत्युपहारत्वे यत एवासि कल्पितः । अत एव सदा वस्तूंभजनैश्चोपस्चर्यसे ॥ १४३

एकस्तु मुक्त्युपायस्ते विद्यते यदि मन्यसे । अस्यस्य सुन्दरी नाम शबराधिपतेः सुता ॥१४४

अत्यर्थं सा च दृष्टा त्वां जायते मदनातुरा । तां भजस्व वयस्यां मे ततः क्षेममवाप्स्यसि ॥ १४५

तथेत्युक्तो विमुक्त्यर्थं स श्रीदत्तस्तथेति ताम् । गान्धर्वविधिना गुप्तं भार्यां व्यधित सुन्दरीम् ॥ १४६

रात्रौ रात्रौ च सा तस्य बन्धनानि न्यवारयत् । अचिराच्च सगर्भा सा सुन्दरी समपद्यत ॥ १४७

तत्सर्वमथ तन्मता बुड् मोचनिकामुखत् । जामातृस्नेहतो गत्वा स्वैरं श्रीदमब्रवीत् ॥ १४८

श्रीचण्डनामासौ कोपनः सुन्दरीपिता । न त्वां क्षमेत तद्वच्छ विस्मर्तव्या न सुन्दरी ॥ १४९

इत्युक्त्वा मोचितः श्वश्वा खङ्ग श्रीचण्डहस्तगम् । सुन्दरें निजमायेद्य श्रीदत्तः प्रययौ ततः ॥ १५०

विवेश चाद्यां तामेव चिन्ताक्रान्तो निजाटवीम् । मृगाङ्कवत्याः पदवीं तस्या जिज्ञासितुं पुनः ॥ १५१

निमित्तं च शुभं दृष्ट्वा तमेवोद्देशमाययौ । यत्रास्याश्वो मृतः सोऽथ यत्र सा हारिता ॥ १५२

तत्र चैकं ददर्शाराक्षुब्धकं संमुखागतम् । दृष्ट्वा च पृष्टवांतस्याः प्रवृत्तिं हरिणीदृशः ॥ १५३

किं श्रीदत्तस्त्वमित्युक्तो लुब्धकेन च । तत्र स । स एव मन्दभाग्योऽहमित्युवाच विनिःश्वसन् ॥ १५४

ततः स लुब्धकोऽवादीत हि वच्मि सूखे शृणु । दृष्टा सा ते मया भार्या क्रन्दन्ती त्वामितस्ततः ॥ १५५

यदा ततश्च वृत्तान्तमाश्वास्य च कृपाकुलः । निजां पल्लीमितोऽरण्यादीनां तां नीतवानहम् ॥ १५६

तत्र चालोक्य तरुणान्पुलिन्दान्सभयेन सा । मथुशनिकटं ग्रामं नीता नागस्थलं मया ॥१५७

तत्र च स्थापित गेहे स्थविरस्य द्विजन्मनः । विश्वदत्ताभिधानस्य न्यासीकृत्य सगौरवम् ॥ १५८

ततश्चाहमिहायातो बुबा त्वन्नाम तन्मुखात् । तामन्वेष्टुं ततो गच्छ शीघ्र नागठं प्रति ॥१५९

इस्युक्तो लुब्धकेनाशु स श्रीदतस्ततो ययै । तं च नाशस्थलं प्रापदपरेद्युर्दिनात्यये ॥ १६०

भवनं विश्वदत्तस्य प्रविश्याथ विलोक्य तम् । ययाचे देहि मे भार्या चुब्धकस्थापितामिति ॥ १६१

तच्छुत्वा विश्वदत्तस्तं श्रीदत्तं निजगाद सः । मथुरायां सुहृन्मेऽस्ति ब्राह्मणो गुणिनां प्रियः ॥१६२

उपाध्यायश्च मन्त्री च शूरसेनस्य भूपतेः । तस्य हस्ते त्वदीया सा गृहिणी स्थापिता मया ॥ १६३

अयं हि विजन प्रामो न तद्रक्षक्षमो भवेत् । तत्प्रातस्तत्र गच्छ त्वमद्य विश्रम्यतामिह ॥
 १६४

विश्वदत्तेन स नीत्वायैव तां निशाम् । प्रातः प्रतस्थे प्रापय मथुरामपरे दिने ॥ १६५

ममलिनस्तस्मिन्नगरे बहिरेव सः। नानं चक्रे परिश्रान्तो निर्मले दीर्घिकाजले ॥ १६६

जम्बुमध्याच वस्त्रं चौरनिवेशितम् । प्राप्तवानश्चलप्रन्थिबद्धहरमशङ्कितम् ॥ १६७

द्वस्रमादाय स तं हारमलक्ष्यम् । प्रियां दिदृक्षुः श्रीदूतो विवेश मथुरां पुरीम् ॥ १६८

प्रत्यभिज्ञाय वस्त्रं हारमवाप्य च । स चौर इत्यवष्टभ्य निन्ये नगररक्षिभिः ॥ १६९

ध तथाभूतो नगराधिपतेश्च तैः । तेनाप्यवेदितो राज्ञे राजाष्यस्यादिशद्वधम् ॥ १७०

ध्यभुवं हन्तुं नीयमानं ददर्श तम् । सा मृगाङ्कवती दूरात्पश्चात्प्रहतडिण्डिमम् ॥ १७१

मे नीयते भर्ता वधायेति ससंभ्रमम् । सा गत्वा मत्रिमुख्यं तमब्रवीद्यदृहे स्थिता ॥ १७२

वधकान्सोऽथ मन्त्री विज्ञष्य भूपतिम् । श्रीदत्तं मोचयित्वा तं वधादानाययतृहम् ॥ १७३

ऽयं पितृव्यो मे गत्वा देशान्तरं पुरा । इहैव दैवाद्विगतभयः प्राप्तोऽद्य मत्रिताम् ॥ १७४

मत्रिणं सोऽथ श्रीदत्तस्तदृहागतः । प्रत्यभिज्ञातवान्पृष्ट्वा पपातास्य च पादयोः ॥ १७५

तं प्रत्यभिज्ञाय भ्रातुः पुत्रं सविस्मयः । कण्ठे जग्राह सर्वे च वृत्तान्तं परिपृष्टवान् ॥ १७६

मै स निखिलं श्रीदत्तः स्वपितुर्वधात् । आरभ्य निजवृत्तान्तं पितृव्याय न्यवेदयत् ॥ १७७

मुस्वार्थे विजने भ्रातुः पुत्रं तमभ्यधात् । अधृतिं मा कृथाः पुत्र मम सिद्धा हि यक्षिणी ॥१७८

जिसहस्राणि हेमकोटीश्च सप्त सा । प्रादान्मह्मपुत्राय तत्तवैवाखिलं धनम् ॥ १७९

वा स पितृव्यस्तां श्रीदत्तायार्पयत्प्रियाम् । श्रीदत्तोऽप्यात्तविभवस्तत्र तां परिणीतवान् ॥ १८०

तस्थौ तत्रैव संगतः कान्तया तया । मृगाङ्कवत्या सानन्दो रायेव कुमुदाकरः ॥ १८१

ल्यादिचिन्ता तु तस्याभूत्पूर्णसंपदः। इन्दोः कलङ्कलेखेव हृदि मालिन्यदायिनी ॥ १८२

स पितृव्यस्तं रहः श्रीदत्तमभ्यधात् । पुत्र राज्ञः सुतास्यस्य शूरसेनस्य कन्यका ॥ १८३

वन्तिदेशे सा नेया दातुं तदाज्ञया । तत्तेनैवापदेशेन हृत्वा तुभ्यं ददामि ताम् ॥ १८४

नुगे प्राप्ते बले सति च मामके । यद्राज्यं ते श्रियादिष्टं तत्प्राप्स्यस्यचिरादिति ॥ १८५

तच्छ तां कन्यां गृहीत्वा ययतुस्ततः । श्रीदत्तस्तत्पितृब्यश्च ससैन्यौ सपरिग्रहौ ॥ १८६

अन्ध्याटवीमेतौ प्राप्तमात्रावतर्कितौ । चौरसेनातिमहती रुरोध शरवर्षिणी ॥ १८७

छितं बद्धा श्रीदत्तं भद्रसैनिकम् । निन्युश्चौराः स्वपल्लीं ते स्वीकृत्य सकलं धनम् ॥ १८८

से प्रापयामासुश्चण्डिकासश्च भीषणम् । उपहाराय घण्टानां नादैर्धेयुरिबाह्वयत् ॥ १८९

यच्च तं पत्नी सा पल्लीपतिपुत्रिका । सुन्दरी द्रष्टुमायाता देवीं बालसुतान्विता ॥ १९०

वत्या मध्यस्थान्दस्यूनानन्दपूर्णया । स श्रीदत्तस्तया साकं तन्मन्दिरमथाविशत् ॥ १९१

लीराज्यं तत्प्राप पित्रा यदर्पितम् । प्रागेवानन्यपुत्रेण सुन्दर्यं गच्छता दिवम् ॥ १९२

बौरसमाक्रान्तं सपितृव्यपरिच्छदम् । सकलत्रं च लेभेऽसौ तं खड्गं च मृगाङ्गकम् ॥ १९३

रसेनस्य सुतां तां परिणीय च। श्रीदत्तोऽपि महान्राजा नगरे समपद्यत ॥ १९४

य स दूतांश्व ततः श्वशुरयोस्तयोः। बिम्बकेस्तस्य तस्यापि शूरसेनस्य भूपतेः ॥ १९५

जग्मतुस्तौ च सेनासमुदयान्वितौ । तं विज्ञायैव संबन्धं मुदा दुहितृवत्सरौ ॥ १९६

रूढव्रणाः स्वस्थास्तद्वियुक्ता वयस्यकाः बाहुशालिप्रभृतयस्तद्वद्वा तमुपाययुः ॥ १९७

शुभसंयुक्तो गवा तं पितृघातिनम्। चक्रे विक्रमशक्तिं स वीरः क्रोधानलाहुतिम् ॥ १९८

साब्धिवलयां श्रीदत्तः प्राप्य मेदिनीम् । ननन्द विरहोन्तीर्णः स मृगाङ्कवतीसखः ॥ १९९

रपते दीर्घवियोगव्यसनार्णवम् । तरन्ति च लभन्ते च कल्याणं धीरचेतसः ॥ २००

गतकाच्छुत्वा कथां स दयितोत्सुकः । तां निनाय निशां मार्गं सहस्रानीकभूपतिः ॥ २०१

"नोरथारूढः पुरःप्रहितमानसः । प्रातः सहस्रानीकोऽसौ प्रतस्थे स्वां प्रियां प्रति ॥ २०२

कतिपयैतं च जमदग्नेरवाप सः । मृौरपि परित्यक्त चापलं शान्तमाश्रमम् ॥ २०३

ददर्श कल्पितातिथ्ये जमदग्नि च तत्र तम् । प्रणतः पाचनालोकमाकारं तपसामिव ॥ २०४

च तस्मै मुनी राजे सपुत्रां तां समर्पयत् । चिशन्मृगावतीं राज्ञीं सानन्दामिव निधृतिम् ॥ २०५

शापान्ते तञ्च दंपत्योस्तयोरन्योन्यर्शनम् । आनन्दबाष्पपूर्णायां ववर्षेवामृतं दृशि ॥ २०६

तत्पूर्वदर्शनं पुत्रमालिङ्ग्योदयनं स तम् । मुमोव नृपतिः कुच्छूद्रोमाञ्चेनेव कीलितम् ॥ २०७

ततः सोदयनां राज्ञीं तामाद्य मृगावतीम् । आ तपोवनमुद्वपैरनुयातो मृगैरपि ॥ २०८

आमन्त्र्य जमनिं च प्रतस्थे' स्वां पुरीं प्रति । प्रशान्तादाश्रयन्तस्मात्सहस्रानीकभूपतिः ॥ २०९

शृण्वन्विरह्रवृत्तानि प्रियाया वर्णयंश्च सः । उत्तोरणपताकां तां कौशाम्बीं प्राप्तवान्क्रमात् ॥ २१०

समं च पत्नीपुत्राभ्यां प्रविवेश स तां पुरीम् । पीयमान इवोत्पक्ष्मराजिभिः पौरलोचनैः ॥ २११

अभ्यषिञ्चच्छ तं तत्र झगित्युदयनं सुतम् । यौवराज्ये महाराजः प्रेर्यमाणः स तद्वरैः ॥ २१२

स्वमत्रिपुत्रांस्तस्मै स मत्रहेतोः समर्पयत् । बसन्तकरुमण्वन्तौ तथा यौगन्धरायणम् ॥ २१३

एभिर्मत्रिवरैरेष कृत्नां प्राप्स्यति मेदिनीम् । इति वागुदभूद्दिव्या पुष्पवृष्या समं तदा ॥ २१४

सतः सुते न्यरतभरः स राजा चिरकाङ्कितम् । जीवलोकसुखं भेजे मृगावत्या तया सह ॥ २१५

अथ तस्य जरां प्रशान्तदूतीमुपयत क्षितिपस्य कर्णमूलम् ।
सहसैव विलोक्य जातकोपा बत दूरे विषयस्पृहा बभूव ॥ २१६

ततस्तं कल्याणं तनयमनुरक्तप्रकृतिकं निवेश्य स्वे राज्ये जगदुदयहेतोरुयनम् ।
सहस्रानीकोऽसौ सचिवसहितः सप्रियतमो महाप्रस्थानय क्षितिपतिरगच्छद्धिमगिरिम् ॥ २१७

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथामुखलम्वके द्वितीयस्तरङ्गः ।

*****


तृतीयस्तरङ्गः



ततः स वत्सराज्यं च प्राप्य पित्रा समर्पितम् । कौशाम्ब्यवस्थितः सम्यक्छशासोदयनः प्रजाः ॥ १

यौगन्धरायणावेषु भरं विन्यस्य मत्रिषु । वभूव स शनै राजा मुखेष्वेकान्ततत्परः ॥ २

सदा सिषेवे मृगयां वीणां घोषवतीं च ताम् । दत्तां वासुकिना पूर्वे नक्तंदिनमबादयत् ॥ ३

ततीकलनिह्रदमोहमन्नवशीकृतान् । आनिनाय च संयस्य सदा मत्तान्बनद्विपान् ॥ ४

स वारनारीचक्रेन्दुप्रतिमालंकृतां सुताम् । मन्त्रिणां च मुखच्छायां वत्सराजः समं पपौ ॥ ५

कुह्नरूपानुरूपा मे भार्या कापि न विद्यते । एका वासवदत्ताख्या कन्यका शूयते परम् ॥ ६

कथं प्राप्येत सा चेति चिन्तामेकामुवाह सः । सोऽपि चण्डमहासेन उज्जयिन्यामचिन्तयन् ॥ ७

तुल्यो मदुहितुर्भर्ता जगत्यस्मिन्न विद्यते । अस्ति चोदयनो नाम विपक्षः स च मे सदा ॥ ८

तत्कथं नाम जामाता वश्यश्च स भवेन्मम । उपायस्त्वेक एवास्ति यदटव्यां भ्रमत्यसौ ॥ ९

एकाकी द्विरदान्बभ्रन्मृगयाव्यसनी नृपः । तेन च्छिद्रेण तं युक्त्यावष्टभ्यानाययाम्यहम् ॥ १०

गान्धर्वज्ञस्य तस्यैतां सुतां शिष्यीकरोमि च। ततश्वास्यां स्वयं तस्य चक्षुः निवेदसंशयम् ॥ ११

एवं स मम जामाता वश्यश्च नियतं भवेत् । नान्योऽस्त्युपायः कोऽप्यत्र येन वश्यो भवेच्च सः ॥ १२

इति संचिन्त्य तत्सिद्ध्यै स गत्वा चण्डिकागृहम् । चण्डीमभ्यर्य तुष्टाव चक्रेऽस्या उपयचितम् ॥ १३

एतत्संपत्स्यते राजन्न चिराद्वाञ्छितं तव । इति शुश्राव तत्रासचशरीरां सरस्वतीम् ॥ १४

ततस्तुष्टः समागत्य बुद्धदत्तेन मत्रिणा । सह चण्डमहसेनस्तमेवर्थमचिन्तयत् ॥ १५

मानोद्धतो वीतलोभो रक्तभूयो महाबलः । असाध्योऽपि स सामादेः साम्ना तावन्निरूप्यताम् १६

इति संमत्र्य स नृपो दूतमेकं समादिशत् । गच्छ मद्वचनाद्रुहि वत्सराजमिदं वचः ॥ १७

मत्पुत्री तब गान्धर्वं शिष्या भवितुमिच्छति । स्नेहस्तेऽस्मासु चेत्तत्वं तामिहैवैत्य शिक्षय ॥ १८

इत्युक्वा प्रेषितस्तेन दूतो गत्वा न्यवेदयत् । कौशाम्ब्यां वदसराजाय संवेशं तं तथैव सः ॥ १९

वरसराजोऽपि तच्छुत्वा दूतादनुचितं वचः। यौगन्धरायणस्येदमेकान्ते मत्रिणोऽब्रवीत् ॥ २०

तत्तेन संदिष्टं सर्प मम भूभुजा । एवं संदिशतस्तस्य कोऽभिप्रायो दुरात्मनः ॥ २१

तो वत्सराजेन तदा यौगन्धरायणः। उवाचैनं महामन्त्री स स्वामिहितनिष्टुरः ॥ २२

व्यसनिताख्यातिः प्ररूढ ते लतेव या । इदं तस्या महाराज कषायकटुकं फलम् ॥ २३

त्वां रागिणं मत्वा कन्यारत्नेन लोभयन् । नीत्वा चण्डमहासेनो बद्धा स्वीकर्तुमिच्छति ॥ २४

च व्यसनानि त्वं सुखेन हि परैर्नूपाः । सीदन्तस्तेषु गृह्यन्ते खातेष्विव वनद्विपाः ॥ २५

को मत्रिणा धीरः प्रतिदूतं व्यसर्जयत् । स वत्सराजस्तं चण्डमहासेननृपं प्रति ॥ २६

वेश च यद्यस्ति वाञ्छा मच्छिष्यतां प्रति । स्वपुत्र्यास्तदिहैवैषा भवता प्रेष्यतामिति ॥ २७

कृत्वा च सचिवान्वत्सराज जगाद सः । यामि चण्डमहासेनमिह बद्धानयामि तम् ॥ २८

त्वा तमुवाचार्यो मन्त्री यौगन्धरायणः । न चैतच्छक्यते राजन्कर्तुं नैव च युज्यते ॥ २९

३ प्रभाववान्राजा स्वीकार्यश्च तव प्रभो । तथा च तद्तं सर्वे ऋण्घिदं कथयामि ते ॥ ३०

होज्जयिनी नाम नगरी भूषणं भुवः। हसन्तीव सुधाधौतैः प्रासादैरमरावतीम् ॥ ३१

वसति विवेशो महाकालवपुः स्वयम् । शिथिलीकृतकैलासनिवासव्यसनो हरः ॥ ३२

महेन्द्रवर्माख्यो राजाभूत्रभृतां वरः । जयसेनाभिधानोऽस्य बभूव सदृशः सुतः ॥ ३३

फेनस्य तस्याथ पुत्रोऽप्रतिमदोषलः । समुत्पन्नो महासेननामा नृपतिकुञ्जरः ॥ ३४

य राजा स्वराज्यं तत्पालयन्समचिन्तयत् । न मे खङ्गोऽनुरूपोऽस्ति न च भार्या कुलोद्भता ॥ ३५

संचिन्त्य स नृपश्चण्डिकागृहमागमत् । तत्रातिष्टन्निराहारो देवीमाराधयंश्चिरम् ॥ ३६

याथ स्वमांसानि होमकर्म स चाकरोत् । ततः प्रसन्ना साक्षात्सा देवी चण्डी तमभ्यधात् ॥ ३७

स्मि ते गृहाणेमं पुत्र खङ्गोत्तमं मम । एतत्प्रभावाच्छनृणामजेयस्त्वं भविष्यसि ॥ ३८

चाङ्गारवतीं नाम कन्यां त्रैलोक्यसुन्दरीम् । अङ्गारकासुरसुतां शीघ्र भार्यामवाप्स्यसि ॥ ३९

व चण्डं कमेंह कृतं चैतद्यतस्त्वया । अतश्चण्डमहासेन इत्याख्या ते भविष्यति ॥ ४०

गत्वा दत्तखन्ना सा देवी तस्य तिरोऽभवत् । राज्ञः संकल्पसंपत्तिदृष्टिराविरभूत्पुनः ॥ ४१

ज्ञो मत्तहस्तीन्द्रो नडागिरिरिति प्रभो । द्वे तस्य रन्ने शक्रस्य कुलिनैरावणाविव ॥ ४२

प्रभावात्सुखितः कदाचित्सोऽथ भूपतिः । अगाचण्डमहासेनो मृगयायै महाटवीम् ॥ ४३

प्रमाणं तत्रैकं वराहं घोरमैक्षत । नैशं तम इवाकाण्डे दिवा पिण्डत्वमागतम् ॥ ४४

राहः शरैरस्य तीक्ष्णैरप्यकृतव्रणः । आहत्य स्यन्दनं राज्ञः पलाय्य बिलमाविशत् ॥ ४५

पि रथमुत्तृज्य तमेवानुसरन्छुधा । धनुर्तृतीयस्तत्रैव प्राविशत्स बिळान्तरम् ॥ ४६

प्रविश्य चापश्यत्कान्तं पुरवरं महत् । सविस्मयो न्यषीदच्च तदन्तर्दीर्घिकातटे ॥ ४७

यः कन्यकामेकामपश्यत्स्त्रीशतान्विताम् । संचरन्तीं स्मरस्येव धैर्यनिर्भदिनीमिषम् ॥ ४८

प्रेमरसासारवषिणा चक्षुषा मुहुः। स्नपयन्तीव राजानं शनकैस्तमुपागमत् ॥ ४९

सुभग कस्माच प्रविष्टोऽसीह सांप्रतम् । इत्युक्तः स तया राजा यथातत्त्वमवर्णयत् ॥ ५०

त्वा नेत्रयुगलसरागादधुसंततिम् । हृदयाीरंतां चापि समं कन्या मुमोच सा ॥ ५१

वं रोदिषि कस्माच्च पृष्टा तेनेति भूभृता । सा तं प्रत्यब्रवीदेवं मन्मथाज्ञानुवर्तिनी ॥ ५२

राहः प्रविष्टोऽत्र स दैत्योऽङ्गारकाभिधः । अहं चैतस्य तनया नामाङ्गारवती नृप ॥ ५३

शरमयश्चासौ राजपुत्रीरिमाः शतम् । आच्छिद्य राज्ञां गेहेभ्यः परिवारं व्यधान्मम ॥ ५४

वैष राक्षसीभूतः शापदोषान्महासुरः । तृष्णाश्रमार्तश्चाद्य त्वां प्राप्यापि त्यक्तवानयम् । ५५

तं चास्तवाराहरूपो विश्राम्यति स्वयम् । सुप्तोत्थितश्च नियतं त्वयि पापं समाचरेत् ॥ ५६

मे तव कल्याणमपश्यन्त्या गलन्त्यमी । संतापकथिताः प्राणा इव बाष्पाम्बुबिन्दवः ॥ ५७

गरवतीवाक्यं श्रुत्वा राजा जगाद ताम् । यदि मय्यस्ति ते स्नेहस्तदिदं मद्वचः कुरु ॥ ५८

स्यास्य गत्वा त्वं रुदिहि स्वपितुः पुरः। ततश्च नियतं स त्वां पृच्छेदुद्वेगकारणम् ॥ ५९

स्वां चेन्निपातयेत्कश्चित्ततो मे का गतिर्भवेत् । एतदुःखं समेत्येवं स च वाच्यस्त्वया ततः ॥

एवं कृतेऽस्ति कल्याणं तवापि च ममापि च । इत्युक्ता तेन सा राज्ञा तथेत्यङ्गीचकार तम् ॥

तं च च्छन्नमवस्थाप्य राजानं पापशङ्किनी । अगादसुरकन्या सा प्रसुप्तस्यान्तिकं पितुः ॥

सोऽपि दैत्यः प्रबुबुधे प्रारेभे सा च रोदितुम् । किं पुत्रि रोदिषीत्येवं स च तामब्रवीत्ततः ॥

इन्यात्त्वां कोऽपि चेत्तात तदा मे का गतिर्भवेत् । इल्याणं तमवादीत्सा स विहस्य ततोऽब्रवीत् ॥

को मां व्यापादयेत्पुत्रि सर्वो वश्रमयो ह्यहम् । वामहस्तेऽस्ति मे छिद्रं तच्च चापेन रक्ष्यते ॥

इत्थमाश्वासयामास स दैत्यस्तां निजां सुताम् । एतच्च निखिलं तेन राज्ञा छन्नेन शुश्रुवे ॥

ततः क्षणादिवोत्थाय कृत्वा स्नानं स दानवः। कृतमौनः प्रववृते देवं पूजयितुं हरम् ॥

तत्कालं प्रकटीभूय स राजाकृष्टकार्मुकः । उपेत्य प्रसभं दैत्यं रणायाह्वयते स्म तम् ॥

सोऽप्युत्क्षिप्य करं वामं मौनस्थस्तस्य भूपतेः । प्रतीक्षस्व क्षणं तावदिति संज्ञां तदकरोत् ॥

राजापि लुघुहस्तत्वात्करे तत्रैव तत्क्षणम् । तस्मिन्मर्मणि तं दैत्यं पृषत्केन जघान सः ॥

स च मर्माहतो घोरं राधं कृत्वा महासुरः । अङ्गारकोऽपतद्रुमौ निर्यज्जीवो जगाद च ॥

तृषितोऽहं हतो येन स मामद्भिर्ने तर्पयेत् । प्रत्यब्दं यदि तत्तस्य नश्येयुः पञ्च मन्त्रिणः ॥

इत्युक्त्वा पश्तां प्राप स वैल्यः सोऽपि तत्सुताम् । तासङ्करवतीं राजा' गृहीत्वोजयिनीं ययौ ॥

रिणीतवतस्तस्य तत्र तां दैत्यकन्यकाम् । जातौ द्वौ तनयौ चण्डमहासेनस्य भूपतेः ॥

प्रको गोपालको नाम द्वितीयः पालकस्तथा । तयोरिन्द्रोत्सवं चासौ जातयोरकरोनृपः ॥

लतस्तं नृपतिं स्वप्ने तुष्टो वंति स्म वासवः । प्राप्स्यस्यनन्यसदृशीं मत्प्रसादात्सुतामिति ॥

ततः कालेन जातास्य राज्ञः कन्या तु तन्ख्यथ । अपूर्वा निर्मिता धात्र चन्द्रस्येवापरा तनुः ॥

कामदेवावतारोऽस्याः पुत्रो विद्यार्धराधिपः ।भविष्यतीति तत्कालमुदभूद्भारती दिवः ॥

दत्ता मे वासवेनैषा तुष्टेनेति स भूपतिः । नाना वासवदत्तां तां तनयामकरोत्तदा ॥

सा च तस्य पितुर्गेहे प्रदेया संप्रति स्थिता । प्राङन्थार्णवस्येव कमला कुक्षिकोदरे ॥

एवंविधप्रभावश्चण्डमहसेनभूपतिः स किल ।
दैत्र न शक्यो जेतुं यथा तथा दुर्गदेशस्थः ॥

किं च स राजवाञ्छति दातुं तुभ्यं सदैव तनयां ताम् ।
प्रार्थयते तु स राजा निजपक्षमहोदयं मानी ॥

सा चावश्यं मन्ये वदत्त खयैव परिणीया ।
स सपदि वासवदत्ताहृतहृद्यो वत्सराजोऽभूत् ॥

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे तथामुखलम्बके तृतीयस्तरङ्गः ।

*****


चतुर्थस्तरङ्गः ।


अत्रान्तरे स वरसेशप्रतिदूतस्तदब्रवीत् । गत्वा प्रतिवचश्चण्डमहासेनाय भूभृते ॥

सोऽपि चण्डमहासेनस्तच्छुत्वैव व्यार्चन्तयत् । स तावदिह नायाति मानी वरसेश्वरो भृशम् ॥

कन्या हि तत्र न प्रेष्या भवेदेवं हि लघवम्। तस्माद्वत्रैव तं युक्त्या नृपमानाययाम्यहम् ॥

इति संचिन्त्य संमर्जुय स राजा मत्रिभिः सह । अकारयत्स्वसदृशं महान्तं यन्नहस्तिनम् ॥

तं चान्तर्वीरपुरुपैः कृत्वा छनैरधिष्ठितम् । विन्ध्याटव्यां स निदधे राजा यलमयं गजम् ॥

तत्र तं चारपुरुषः पश्यन्ति स्म विदूरतः । गजबन्धरसास क्तवत्सराजोपजीविनः ॥

ते च स्वरितभागल्यं वत्सराजं व्यजिज्ञपन् ! देव दृष्टो गजोऽस्माभिरेको विन्ध्यवने भ्रमन् ॥

अंस्मिन्नियति भूलोके नैवं योऽन्यन्न दृश्यते । वर्मणा व्याप्तगगनो विन्ध्याद्रिरिव जङ्गमः ॥

ततैश्वरवचः श्रुत्वां वत्सराजो जहर्ष सः ।,तेभ्यः सुवर्णलभं च प्रददौ पारितोषिकम् ॥

जेन्दं प्राप्स्यामि प्रतिमल्लं नडागिरेः । ततश्चण्डमहासेनो वश्यो भवति से ध्रुवम् ॥ १०

|सवदत्तां तां स स्वयं से प्रयच्छति । इति संचिन्तयन्सोऽथ राजा तामनयन्निशाम् ॥ ११

मग्निवचनं न्यक्कृत्वा गजतृष्णया । पुरस्कृत्यैव तांश्चारान्ययौ विन्ध्याटवीं प्रति ॥ १२

नस्य फलं कन्यालाभं सबन्धनम् । यदूचुर्गणकास्तस्य तत्स नैव व्यचारयत् ॥ १३

फेध्याटवीं तस्य गजस्य क्षोभशङ्कया । वत्सराजः स सैन्यानि दूरादेव न्यवारयत् ॥ १४

त्रसहायस्तु वीणां घोषवतीं दधत् । निजव्यसनविस्तीर्णं तां विवेश महाटवीम् ॥ १५

य दक्षिणे पार्श्व दुराचारैः प्रदर्शितम् । गजं सत्यगजाभासं तं ददर्श स भूपतिः ॥ १६

वादयन्वीणां चिन्तयन्बन्धनानि सः । मधुरध्वनि गायंश्च शनैरुपजगाम तम् ॥ १७

इत्तचित्तत्वात्संध्याध्वान्तवशाच्च सः । न तं वनगजं राजा मायागजमलक्षयत् ॥ १८

हती तमुत्कर्णतालो गीतरसादिव । उपेत्योपेत्य विचलन्दूरमाकृष्टवानृपम् ॥ १९

स्माच्च निर्गत्य तस्माद्यत्रमयाद्रजात् । वत्सेश्वरं तं संनद्धः पुरुषाः पर्यवारयन् ॥ २०

नृपतिः कोपाद कृष्टच्छुरिकोऽथ सः । अग्रस्थान्योधयन्नन्यैरेत्य पश्चादगृह्यत ॥ २१

पलितैश्चान्यैर्योधास्तैः सैनिकैः सह । निन्युर्वत्सेश्वरं चण्डमहासेनान्तिकं च तम् ॥ २२

चण्डमहासेनो निर्गत्याने कृतादरः। वत्सेशेन समं तेन विवेशोज्जयिनीं पुरीम् ॥ २३

ददृशे पौरैरवमानकलङ्कितः। शशीव लोचनानन्दो वत्सराजो नवागतः ॥ २४

गुणरागेण वधमाशङ्कय तत्र ते । पौराः संभूय सकलाश्चक्रुर्मरणनिश्चयम् ॥ २५

सेश्वरो वध्यः संधेय इति तान्ब्रुवन् । सोऽथ चण्डमहासेनः पौरान्क्षोभाद्वारयत् ॥ २६

सवदत्तां तां सुतां तत्रैव भूपतिः। वत्सराजाय गान्धर्वशिक्षाहेतोः समर्पयत् ॥ २७

वैनं गान्धर्वं त्वमेतां शिक्षय प्रभो। ततः प्राप्स्यसि कल्याणं मा विषादं कृथा इति ॥ २८

सा तु तां कन्यां वत्सराजस्य मानसम् । तथा स्नेहाक्तमभवत्र यथा मन्युमैक्षत ॥ २९

चक्षुर्मनसी सह तं प्रति जग्मतुः । हिया चक्षुर्निववृते मनस्तु न कथंचन ॥ ३०

सवदत्तां तां गापयंस्तद्रतेक्षणः । तत्र गान्धर्वशालायां वत्सराज उवास सः ॥ ३१

षवती तस्य कण्ठे गीतधृतिस्तथा । पुरो वासवदत्ता च तस्थौ चेतोविनोदिनी ॥ ३२

सवदत्तास्य परिचर्यापराभवत् । लक्ष्मीरिव तदेकाग्रा बद्धस्याप्यनपायिनी ॥ ३३

  1. च कौशाम्यां वत्सराजानुगे जने । आवृत्ते तं प्रभु बुद्ध बद्धं राष्ट्री प्रचुक्षुभे ॥ ३४


यामवस्कन्दं दातुमैच्छन्समन्ततः । वत्सेश्वरानुरागेण क्रुद्धाः प्रकृतयस्तदा ॥ ३५

इमहासेनो बलसाध्यो महान्हि सः। न चैवं वत्सराजस्य शरीरे कुशलं भवेत् ॥ ३६

युक्तोऽवस्कन्दो बुद्धिसाध्यमिदं पुनः। इति प्रकृतयः क्षोभात्रयवार्यन्त रुमण्वता ॥ ३७

क्तमालोक्य राष्ट्रमव्यभिचारि तत् । रुमण्वदादीनाह स धीरो यौगन्धरायणः ॥ ३८

र्युष्माभिः स्थातव्यं सततोद्यतैः । रक्षणीयमिदं राष्ट्र काळे कार्यंश्च विक्रमः ॥ ३९

द्वितीयश्च गत्वाहं प्रज्ञया स्वया । वत्सेशं मोचयित्वा तमानयामि न संशयः ॥ ४०

विशेषेण वैद्युताग्नेरिव द्युतिः। आपदि स्फुरति प्रज्ञा यस्य धीरः स एव हि ॥ ४१

अनान्योगांस्तथा निगडभञ्जनान् । अदर्शनप्रयोगश्च जानेऽहमुपयोगिनः॥ ४२

प्रकृतीः कृत्वा हस्तन्यस्ता रुमण्वतः। यौगन्धरायणः प्रायात्कौशाम्ब्याः सव सन्तकः ॥ ४३

च तेनैव सह विन्ध्यमहाटवीम् । स्वप्रज्ञामिव सत्वायां स्वनीतिमिव दुर्गमाम् ॥ ४४

शामित्रस्य विन्ध्यप्राग्भारवासिनः । गृहं पुलिन्दकारूपस्य पुलिन्दाधिपतेरगात् ॥ ४५

स्थापयित्वा च पथा तेनागमिष्यतः । वत्सराजस्य रक्षार्थं भूरिसैन्यसमन्वितम् ॥ ४६

अन्तकसखस्ततो यौगन्धरायणः। उज्जयिन्यां महाक ।ळश्मशानं प्राप स क्रमात् ॥ ४७

च वेतालैः क्रव्यगन्धिभिरावृतम् । इतस्ततस्तमःश्यामैश्चिताधूमैरिवापरैः ॥ ४८

तत्रैनं दर्शनप्रीतो मित्रभावाय तक्षणम् । योगेश्वराख्यो वृतवानभ्येत्य ब्रह्मराक्षसः ॥ ४९

तेनोपदिष्टया युक्त्या ततो यौगन्धरायणः । स चकारास्मनः सद्यो रूपस्य परिवर्तनम् ॥ ५०

बभूव तेन विकृतः कुञ्जो वृद्धश्च तत्क्षणात् । उन्मत्तवेषः खल्वाटो. हास्यसंजननः परम् ॥ ५१

तथैव युक्त्या स तदा सिरानद्धपृथूदरम् । चक्रे वसन्तकस्यापि रूपं दन्तुर्दुर्मुखम् ॥ ५२

ततो राजकुलद्वारमादौ प्रेष्य वसन्तकम् । विवेशोजयिनीं तां स तादृग्यौगन्धरायणः ॥ ५३

नृत्यन्नायंश्च तत्रास बटुभिः परिवारितः । दृष्टः सकौतुकं सधैर्ययौ राजगृहं प्रति ॥ ५४

तत्र राजावरोधानां तेनासौ कृतकौतुकः । अगाद्वासवदत्तायाः शनैः श्रवणगोचरम् ॥ ५५

सा समानाययामास चेटिकां प्रेष्य सत्वरम् । गान्धर्वशालां नर्मुकसादरं हि नवं वयः ॥ ५६

स च तत्र गतो बद्धं वत्सराजं ददर्श तम् । उन्मत्सवेषो विगलद्वष्पो यौगन्धरायणः ॥ ५७

चकार तस्मै संज्ञां च वत्सराजाय सोऽपि तम् । प्रत्यभिज्ञातवान्राजा वेषप्रच्छन्नमगतम् ॥ ५८

ततो वासवदत्तां च तचेटीः प्रति चात्मनः । अदर्शनं युक्तिबलाव्यधायौगन्धरायणः ॥ ५९

राजा त्वेको ददर्शनं ताश्च सर्वाः सविस्मयम् । वदन्ति स्म गतोऽकस्मादुन्मत्तः काप्यसाविति ॥ ६०

तच्छुत्वा तं च दृष्ट्वाग्रे मत्वा योगबलेन तत् । युक्या वासवदत्तां तां वत्सराजोऽब्रवीदिदम् ॥ ६१

गत्वा सरस्वतीपूजामादायागच्छ दारिके । तच्छुत्वा सा तथेत्युक्त्वा सवयस्या विनिर्ययौ ॥ ६२

यथोचितमुपेत्याथ ददौ वत्सेश्वराय सः। यौगन्धरायणंस्तस्मै योगान्निगडभञ्जनान् ॥ ६३

अन्यान्बासवदत्ताया वीणातीनियोजितान् । वशीकरणयोगांश्च राज्ञेऽस्मै स समार्पयत् ॥ ६४

व्यजिज्ञपच तं राजन्निहयातो वसन्तकः । द्वारि स्थितोऽन्यरूपेण तं कुरुष्वान्तिके द्विजम् ॥ ६५

यदा वासवत्तेयं त्वयि विस्रम्भमेष्यति । तदा वक्ष्यामि यदहं तत्कुर्यास्तिष्ट सांप्रतम् ॥ ६६

इत्युक्स्त्र निर्ययौ शीघ्र ततो यौगन्धरायणः । आगाद्वासवदत्ता च पूजामादाय तत्क्षणात् ॥ ६७

सोऽथ तामवदद्राजा बहिर्घरि द्विजः स्थितः । सरस्वत्यर्चने सोऽस्मिन्दक्षिणार्थं प्रवेश्यताम् ॥ ६८

तथेति द्वारदेशास तत्र वासवदत्तया । विरूपमाकृतिं बिभ्रदानाय्यत त्रसन्तकः ॥ ६९

स चानीततमालोक्य वत्सेशमरुच्छुचा । ततश्चाप्रतिभेदाय स राजा निजगाद तम् ॥
७०
हे अह्मभ्रोगवैरूप्यं सर्वमेतदहं तव । निवारयामि मा रोदीस्तिष्ठहैव ममान्तिके ॥ ७१

महान्प्रसावो देवेति स चोवाच सन्तकः। सोऽथ तं विकृतं दृष्ट्वा राजा स्मितमुखोऽभवत् ॥ ७२

तचालोक्याशयं वृद्वा तस्य सोऽपि वसन्तकः। हसति स्माधिकोङ्कतविरूपाननौक़सः ॥ ७३

तं हसन्तं तथा दृष्ट्वा क्रीडनीयकसंनिभम् । तत्र वासवदत्तापि जहास च तुतोष च ॥ ७४

ततः सा नर्मणा बाळा तं पप्रच्छ वसन्तकम् । किं विज्ञानं विजानासि भो ब्रह्मन्कथ्यतामिति ॥ ७५

कथाः कथयितुं देवि जानामीति स चावदत् । कथां कथय तत्रैकामिति सापि ततोऽब्रवीत् ॥ ७६

ततस्तां राजतनयां रञ्जयन्स बसन्तकः । हास्यवैचित्रसरसामिमामकथयत्कथाम् ॥ ७७

अस्तीह मथुरा नाम पुरी कंखारिजन्मभूः । तस्यां रूपणिकेल्यासीत्ख्याता वारविलासिनी ॥ ७८

तस्या मकरदंष्ट्रख्या माताभूद्रुद्धकुट्टनी । तदुणाकृष्यमाणानां यूनां दृशि विषच्छटा ॥ ७९

पूजाकाले सुरकुलं स्वनियोगाय जातु सा । गता रूपणिका दूरादेकं पुरुषमैक्षत ॥ ८०

स दृष्टः सुभगस्तस्या विवेश हृद्यं तथा । यथा मात्रा कृतास्तेऽस्मादुपदेशा विनिर्ययुः ॥ ८१

चेटिकामथ सावादीद्गच्छ मद्वचनादभुम् । पुरुषं ब्रूहि मद्देहे त्वयाद्यागम्यतामिति ॥ ८२

तथेति चेटिका सा च गत्वा तस्मै तद्ब्रवीत् । ततः स किंचिद्विमृशन्पुरुषस्तामभाषत ॥ ८३

लोहज ह्यभिधानोऽस्मि ब्राह्मणो नास्ति मे धनम् । तदाढ्यजनलये हि कोऽहं रूपणिकागृहे ॥ ८४

न धनं वाञ्छयते त्वत्तः स्वामिन्येत्युदिते तथा । स लोहजच्चस्तद्वाक्यं तथेति प्रत्यपद्यत ॥ ८५

ततश्श्रेढीमुखाद्धं तच्च सा गृहमुत्सुका । गत्वा रूपाणिका तस्थौ तन्मार्गन्यस्तलोचना ॥ ८६

क्षणाच छहजङ्घेऽथ तस्या मन्दिरमाययौ । कुतोऽयमिति कुट्टन्या दृष्टो मकरदंष्ट्रया ॥ ८७

रूपणिका दा¢ा स्वयमुत्थाय सादग। वासवेश्मान्तरं हृष्टा कण्ठे लग्ना निनाय तम् ॥ ८८

पा लोहजम्य तस्य सौभाग्यसंपदा । वशीकृता सती नान्यत्फलं जन्मन्यमन्यत ॥ ८९

या निवृत्तान्यपुरुषासन्नया सह । यथासुखं स तत्रैव तस्थौ तन्मन्दिरे युवा ॥ ९०

+ शिक्षिताशेषवेषयोपिजगाद ताम । माता मकरदंष्ट्रा मा निद्रा रूपणिकां रहः ॥ ९१

में निर्धनः पुत्रि सेन्यते पुरुपस्त्वया । शवं स्पृशन्ति सुजना गणिका न तु निर्धनम् ॥ ९२

गः क वेश्यात्वभिति ते धिम्मृतं कथम। संश्रयेव रागिणी वेश्या न चिरं पुत्रि दीप्यते ॥ ९३

| कृत्रिम प्रम गणिकार्थाय दशयत । तदेनं निर्धनं मुध्य मा कृथा नाशमात्मनः ॥ ९४

मातुर्वचः श्रुत्वा रूपा रूपणिकाभ्रवीत् । मैवं वदीर्मम प प्राणेभ्योऽप्यधिकः प्रियः ॥ ९५

स्ति च मे भूरि किमन्येन करोम्यहम् । तदत्र नैव वक्तव्या भूयोऽप्येवमहं त्वया ॥ ९६

वा लोहजवस्य निर्वासनविधौ कुधा। तस्थौ मकग्देप्ता सा तस्योपायं विचिन्वती ॥ ९७

मार्गागतं कंचित्क्षीणकोपं ददर्श सा । राजपुत्रं परिवृतं पुरुपैः शस्त्रपाणिभिः ॥ ९८

स्य व्रतं तं स नीचैकान्ते जगाद सा । निर्धनेन ममैकेन कामुकेनावृतं गृहम् ॥ ९९

मागच्छ तत्राद्य तथा च कुरु येन सः । गृहान्मम निवर्तेत मदीयां च सुतां भज ॥ १००

  • राजपुत्रोऽथ प्रविवेश स तळ्हम्। तस्मिन्क्षणं रूपणका तस्थौ देवकुले च सा ॥ १०१


जइ तत्कालं बहिः कापि स्थितोऽभवत् । क्षणान्तरे च निःशङ्कस्तत्रैव समुपाययौ ॥ १०२

णं गजपुत्रस्य तस्य भूयैः प्रधान्य सः । दृढं पादप्रहारायैः सर्वेष्वनेर्वताड्यत ॥ १०३

  • रेव चामेध्यपूर्ण क्षिप्तः स घातके । चेइजः कथमपि प्रपलायितवांस्ततः ॥ १०४


गत रूपणिका तद्द्धा शोकविह्वला । साभृद्वीक्ष्याथ स ययौ गजपुत्रो यथागतम् ॥ १०५

जगेऽपि कुटुम् प्रमथ स खलीकृतः। गन्तुं प्रवर्धेते तीर्थं प्राणांस्त्यक्तुं वियोगवान् ॥ १०६

५फ़टयां संतप्तः कुट्नीगन्युन हदि । यचि च ग्रीष्मतापेन छायामभिललाप सः॥ १०७

प्राप्तवन्भोऽथ लेभे निकलेवरम । जघनेन प्रविश्यान्तर्नमसं जम्बुकेः कृतम् ॥ १०८

वशेथे तश्रान्तः परिश्रान्तः प्रविश्य सः । लोहजाले ययौ निद्रां प्रविशद्रातशीतले ॥ १०९

‘कस्मात्समुत्थाय क्षणेनैव समन्ततः । मेघः प्रत्रगूते तत्र धारासारेण वर्षितुम् ॥ ११०

निर्विवरं प्राप संकोचं इस्लिचर्म तन । क्षणाञ्च तेन मार्गेण जलौघो भृशमाययौ ॥ १११

पहृत्य गङ्गायामधि गजचर्म तन । तञ्जलौघेन नीत्वा च समुद्रान्तर्यधीयत ॥ ११२

इष्ट्रा च तद्धर्म निषन्यामिषश8या। हत्वाद्धेः पारमनयपक्षी गरुडवंशजः ॥ ११३

च वधा विदथैतद्भजचर्म विलोक्य च । अन्तःस्थं मानुषं पक्षी पलायय स ततो ययौ ॥ ११४

। चर्मणस्तम्भापभिसंरम्भबोधितः । सण भूथिनष्ठगलोहजनने विनिर्ययौ ॥ ११५

भगुद्रपारस्थभाभनं च संधिशयः । अनिद्रस्वप्नभिव तन्स समप्रममन्यत ॥ ११६

द्वौ गक्षमं तत्र घोरौ भीतो ददर्श सः । तौ चापि राक्षसौ दृगञ्चक्रितौ तमपश्यताम् ॥ ११७

परभवं मृषा में नथैव च मानुपम । इष्ट्र तीर्णाम्बुधिं भूयस्तो भयं हृदि चक्रतुः ॥ ११८

या च तयोर्मध्यदेकं गत्वा तत्रैव तम् । विभीषणाथ प्रभवे यथादृष्टं न्यवेदयत् ॥ ११९
राक्षसं । १२०
"गप्रभावः सन्भोऽपि गजा विभीषणः । मानुपागमनाद्भीतो तमभाषत ॥ १२०

? मद्वचनादद्र प्रीया नं गृहि मानुषम। आगम्यतां गृहेऽस्माकं प्रसादः क्रियतामिति ॥ १२१

यागस्य मन्त्री घप्रभुप्रार्थनावचः । चकितो लोहज वषय शशंस स च राक्षसः ॥ १२२

थीड्य तद्विग्नो लोहजम्नः प्रशान्तधीः । तेनैव सद्वतीयेन सह लङ्कां ततोऽगमत् ॥ १२३

। न दष्टसौवर्णतनम्रामादविस्मितः प्रविश्य विभीषणम् । राजभवनं स ददर्श ॥ १२४

थि पप्रच्छ गजा तं ऋतिथः कृताशिषम् । ब्रह्मन्कथमिमां भूमिमनुप्राप्तो भवानिति ॥ १२५

स धूर्तेऽवादीत्तं दजते विभीषणम । विप्नोऽहं लोहजह्वख्यों मथुरायां कृतस्थितिः ॥ १२६

सोऽहं दारियसंतप्तस्तत्र नारायणाग्रतः । निराहारः स्थितोऽकार्ष गत्वा देवकुलं तपः ॥ १२७

विभीषणान्तिकं गच्छ सद्भक्तः स हि ते धनम् । दास्यतीत्यादिशत्स्वप्ने ततो मां भगवान्हरिः ॥ १२८

काहं बिभीषणः केति मयोक्ते स पुनः प्रभुः । समादिशद्रजायैव तं द्रक्ष्यसि विभीषणम् ॥ १२९

इत्युक्तः प्रभुणा सद्यः प्रबुद्धोऽहमिहाम्बुधेः । परेऽवस्थितमास्मानमपश्यं वेद्मि नापरम् ॥ १३०

इत्युक्तो लोहदोन लक्झामालोक्य दुर्गमाम् । सत्यं दिव्यप्रभावोऽयमिति मेने विभीषणः ॥ १३१

तिष्ठ दास्यामि ते वित्तमित्युक्त्वा ब्राह्मणं च तम् । मत्वा च रक्षसां हस्ते तमप्रेष्यं नृघातिनाम् ॥ १३२

तत्रस्थात्स्वर्णमूलाख्याद्रेिः संप्रेष्य राक्षसन्। आनाययत्पक्षिपोतं गरुडान्वयसंभवम् ॥ १३३

तं चास्मै लोहजबलय मथुरायां गमिष्यते । तत्कालमेव प्रददौ वशीकाराय वाहनम् ॥ १३४

लोहजङ्गोऽपि लङ्कायां वाहयन्नधिरुह्य तम् । कंचित्कालं विशश्राम स विभीषणसत्कृतः ॥ १३५

एकदा तं च पप्रच्छ राक्षसेन्द्रं सकौतुकः। लङ्कायां काष्ठमय्येषा कथं सचैव भूरिति ॥ १३६

तच्छुत्वा स चं तवृत्तं तमुवाच विभीषणः । यदि ते कौतुकं ब्रह्मांस्तदिदं श्रुणु वच्मि ते ॥ १३७

पुरा प्रतिज्ञोपनतां नागानां दासभावतः। निष्क्रष्टुकामो जननीं गरुडः कश्यपात्मजः ॥ १३८

तन्मूल्यभूतां देवेभ्यः सुधामाहर्तुमुद्यतः । बलस्य हेतोर्भक्ष्यार्थी स्वपितुर्निकटं ययौ ॥ १३९

स चैनं याचितोऽवादीन्महान्तौ गजकच्छपौ । अव्धौ स्तः पुत्र तौ भुङ्क्ष्व गच्छ शापच्युताविति ॥ १४०

ततः स गरुडो गत्वा भक्ष्यावादाय तावुभौ । महतः कल्पवृक्षस्य शाखायां समुपाविशत् ॥ १४१

तां च शाखां भरात्सद्यो भग्नां चध्वा बभार सः। अधःस्थिततपोनिष्ठवालखिल्यानुरोधतः। १४२

लोकोपमर्दभीतेन तेनाथ पितुराज्ञया । आनीय विजने त्यक्ता सा शाखेह गरुत्मता ॥ १४३

तस्याः पृष्ठे कृता ळका तेन काष्ठमयीह भूः । एतद्विभीषणाच्छुत्वा लोहब्रस्तुतोष सः ॥ १४४

ततस्तस्मै महार्घाणि रत्नानि सुबहूनि च । विभीषणो ददाति स्म मथुरां गन्तुमिच्छते ॥ १४५

भक्त्या च देवस्य हरेर्मथुरावर्तिनः कृते । हस्तेऽस्याब्जगदाशङ्कचक्रान्हेममयान्ददौ॥ १४६

ततृहीत्वाखिलं तस्मिन्विभीषणसमर्पिते । आरुह्य विहगे लक्ष योजनानां प्रयातरि ॥ १४७

उत्पत्य व्योममार्गेण लङ्कायास्तीर्णवारिधि । स लोहजद्वले मथुरामक्लेशेनाजगाम ताम् ॥ १४८

तस्यां शून्ये विहारे च बाहू व्योम्नोऽवतीर्य सः । स्थापयामास रत्नौघं तं बबन्ध च पक्षिणम् ॥ १४९

आपणे रत्नमेकं च गत्वा विक्रीतवांस्ततः । अथ वस्त्राङ्गरागादि क्रीतवान्भोजनं तथा ॥ १५०

तद्धिहारे च तत्रैव भुक्त्वा दत्त्वा च पक्षिणे । वस्राङ्गरागपुष्पाचैरात्मानं तैरभूषयत् ॥ १५१

प्रदोषे चाययौ तस्यास्तत्रैवारुह्य पक्षिणि । गृहं रूपणिकायास्ताः शङ्कचक्रगदा बहन् ॥ १५२

तत्रोपरि ततः स्थित्वा स्थानवित्खे चरंश्च सः। शब्दं चकार गम्भीरं रहःस्थां श्रावयन्प्रियाम् ॥ १५३

तं च श्रुत्वैव निर्याता सापश्यद्रनराजितम् । एनं नारायणाकल्पं व्योम्नि रूपणिका निशि ॥ १५४

अहं हरिरिहयातस्त्वदर्थमिति तेन सा। उक्ता प्रणम्य वक्ति स्म यां देवः करोत्विति ॥ १५५

अथावतीर्य संयम्य लोहजचे विहंगमम् । विवेश वासभवनं स तया कान्तया सह ॥ १५६

तत्र संप्राप्तसंभोगः स निष्क्रम्य क्षणान्तरे । तथैव विहगारूढो जगाम नभसा ततः ॥ १५७

देवता विष्णुभार्याहं मयैः सह न सत्रये । इति रूपणिका प्रातस्तस्थौ मौनं विधाय सा ॥ १५८

कस्मादेवंविधं पुत्रि वर्तसे कथ्यतां त्वया । इत्यपृच्छत सा मात्रा ततो मकरदंष्ट्रया ॥ १५९

निर्बन्धपृष्टा तस्यै च सा मात्रे मौनकारणम् । शशंस रात्रिवृत्तान्तं दापयित्वान्तरे पटम् ॥ १६०

सा तच्छुत्वा ससंदेहा स्वयं तं कुट्टनी निशि । शं विहगारूढं लोहजवं ततः क्षणम् ॥ १६१

प्रभाते च पदान्तःस्थामेत्य रूपणिकां रहः। प्रह्मा मकरवंष्ट्रा सा कुट्टनीति व्यजिज्ञपत् ॥ १६२

देवस्यानुग्रहात्पुत्रि त्वं देवत्वमिहागता । अहं च तेऽत्र जननी तन्मे देहि सुताफलमू ॥ १६३

वृद्धानेनैव देहेन यथा स्वर्ग प्रजाम्यहम् । तथा देवस्य विज्ञानिं कुरुष्वानुगृहाण माम् ॥ १६४

तथेति सा रूपणिका तमेवार्थं व्यजिज्ञपत् । व्याजविष्णु पुनर्नक्तं लोहजङ्गमुपागतम् ॥ १६५

स देववेषस्तां लोहजद्वयोऽब्रवीत्प्रियाम् । पापा ते जननी स्वर्ग व्यक्तं नेतुं न युज्यते ॥ १६६

दृश्यां पुनः प्रातर्दारमुद्धाट्यते दिवि । तत्र च प्रविशन्त्यग्रे बहवः शांभवा गणाः॥ १६७

श्ये कृततद्वैषा त्वन्मातासौ प्रवेश्यते । तदस्याः पञ्चचूडं त्वं सुरकुतं शिरः कुरु .. १६८

करझमालाढ्यं पार्श्व चैकं सकज्जलम् । अन्यसिन्दूरनिं च कुर्वंस्या वीतवाससः ॥ १६९

हूनां गणाकारां सुखं स्वर्गं नयाम्यहम् । इत्युक्त्वा स क्षणं स्थित्वा लोहजङ्गस्ततोऽगमत् ॥ १७०

। सा रूपणिका यथोक्तं तमकारयत् । वेषं मातुरथैषापि तस्थौ स्वरौकसंमुखी ॥ १७१

गौ च पुनस्तत्र लोहजह्वे निशामुखे । सा च रूपणिका तस्मै मातर तां समर्पयत् ॥ १७२

स विहगारूढस्तामादायैव कुट्टनीम् । नग्नां विकृतवेषां च जवादुदपतन्नभः॥ १७३

स्थश्च तत्रैव प्रांशू देवकुछाग्रतः। स ददर्श शिलास्तम्भं चक्रेणोपरि लाञ्छितम् ॥ १७४

पृष्ठे स चौकसालम्बे तां न्यवेशयत् । खलीकारप्रतीकारपताकामिव कुट्टनीम् ॥ १७५

Iष्ट क्षणं यावत्सांनिध्यानुग्रहं भुवि । गत्वा करोमीत्युक्त्वा च तस्या दृष्टिपथाद्ययौ ॥ १७६

वैव देवाग्रे दृष्ट्वा जागरणागतान् । रात्रौ यात्रोत्सवे लोकागगनादेवमब्रवीत् ॥ १७७

का इह युष्माकमुपर्यद्य पतिष्यति । सर्वसंहारिणी मारी तदेत शरणं हरिम् ॥ १७८

हो गगनाद्वाणीं भीताः सर्वेऽपि तत्र ते । माथुरा देवमाश्रित्य तस्थुः स्वस्त्ययनादृताः ॥ १७९

| व्योम्नोऽवतीयैव लोहजड्गेऽवलोकयन् । तस्थावदृष्टस्तन्मध्ये देववेषं निवार्य तम् ॥ १८०

में नागतो देवो न च स्वर्गमहं गता । इति च स्तम्भपृष्ठस्था कुट्टन्येवमचिन्तयत् ॥ १८१

बोपरि स्थातुं आवयन्ती जनानधः। हा हाहं पतितास्मीति सा चक्रन्द च बिभ्यती ॥ १८२

। पतिता सेयं मारीत्याशङ्कय चाकुलाः। देवि मा मा पतेत्यूचुस्ते देवाग्रगता जनाः॥ १८३

अबाळवृद्धास्ते माथुरास्तां विभावरीम् । मारीपातभयोद्धान्ता कथमप्यत्यवाहयन् ॥ १८४

दृष्ट्वा स्तम्भस्थां कुट्टनीं तां तथाविधाम् । प्रत्यभिज्ञातवान्सर्वः पौरलोकः सराजकः ॥ १८५

न्तभये तत्र जातहासेऽखिले जने । आययौ श्रुतवृत्तान्ता तत्र रूपणिकाश्च सा ॥ १८६

दृष्ट्वा सवैलक्ष्या स्तम्भाग्राजननीं निजाम् । तामवातारयत्सद्यस्तत्रस्थैश्च जनैः सह ॥ १८७

T कुट्टनी तत्र सर्वैस्तैः सकुतूहकैः। अपृच्छयत यथावृत्तं सापि तेभ्यः शशंस तत् ॥ १८८

सैद्धादिचरितं तन्मत्वादुद्धृतकारकम् । सराजविप्रवणिजो जनास्ते वाक्यमब्रुवन् ॥ १८९

विप्रलब्धा हि वञ्चितानेककका । प्रकटः सोऽस्तु तस्येह पट्टबन्धो विधीयते ॥ १९०

। लोहजङः स तत्रात्मानमदर्शयत् । पृष्टश्चामूलतः सर्वं वृत्तान्तं तमवर्णयत् ॥ १९१

तत्र देवाय शङ्कचक्राद्युपायनम् । विभीषणेन प्रहितं जनविस्मयकारकम् ॥ १९२

अथ तस्य सपदि पर्दू बद्ध संतुष्य माथुराः सर्वे ।
स्वाधीनां रूपणिकां राजादेशेन तां चक्रुः ॥ १९३

ततश्च तत्र प्रियया समं तदा समृद्धकोषो बहुरत्नसंचयैः।
स लोहजबः प्रतिकृत्य कुट्टनीनिकांरमन्यै न्यवसद्यथासुखम् ॥ १९४

इत्यन्यरूपस्य वसन्तकस्य मुखात्समाकर्यं कथामवापि ।
वद्धस्य वत्साधिपतेः समीपे तोषः परो वासवदत्तयान्तः ॥ १९५

इति महाकत्रिीसोमदेवभट्टत्रिरचिते कथासरित्सागरे कथामुखलम्बके चतुर्थस्तरतः।

*****


पञ्चमस्तरङ्गः ।


सवदत्ता सा शनैर्वत्सेश्वरं प्रति । गाढं बबन्ध सद्भावं पितृपक्षपराच्युखी ॥ १

सेशनिकटं पुनयौगन्धरायणः। विवेशादर्शनं कृत्वा सर्वानन्याञ्जनान्प्रति ॥ २

उसमर्ये च विजने तं व्यजिज्ञपत् । राजन्बद्धो भवांश्चण्डमहासेनेन मायया ॥ ३

सुतां च दत्त्वा संमान्य त्वामयं मोतुमिच्छति । तदस्यैनां स्वयं हृत्वा गच्छामस्तनयां वयम् ॥ ४

एवं ह्यस्य प्रतीकारो दृप्तस्य विहितो भवेत् । अपौरुषकृतं लोके नैव स्याल्लाघवं च नः ॥ ५

अस्ति चैतेन दत्तास्यास्तनयायाः करेणुका । राज्ञा वासवदत्ताया नाम्ना भद्रवती नृप ॥ ६

सा चानुगन्तुं वेगेन शक्या नान्येन दन्तिना । मुक्त्वा नडागिरिं सोऽपि तां दृष्टुंव न युध्यते ॥ ७

तस्याश्चाषाढको नाम हस्त्यारोहोऽत्र विद्यते । स च दत्वा धनं भूरि स्वीकृत्य स्थापितो मया ॥ ८

तदारुह्य करेणु तां सह वासवदत्तया । सायुधेनापयातव्यं नतं गुप्तमितस्त्वया ॥ ९

इहत्यश्च महामात्रो द्विरदेङ्गितवित्तदा । मदीन क्षीबतां नेयो नैतच्चेतयते यथा ॥ १०

पुलिन्दकस्य सख्युस्ते पावेसने च याम्यहम् । मार्गरक्षार्थमित्युक्त्वा ययौ योगन्धरायणः ॥ ११

वत्सराजोऽपि तत्सर्वं कर्तव्यं हृदये व्यधात् । अथ वासवदत्ता सा तस्यान्तिकमुपाययौ ॥ १२

ततस्तास्ताः सविस्रम्भाः कथाः कुर्वंस्तया सह । यौगन्धरायणोक्तं च तस्यै राजा शशंस सः ॥ १३

सा च तत्प्रतिपद्येव निश्चित्य गमनं प्रति । आनाय्याषाढकं सजं हस्त्यारोहं चकार तम् ॥ १४

देवपूजापदेशेन दत्त्वा मर्च मदान्वितम् । सर्वाधोरणसंयुक्तं सहामात्रं च साकरोत् ॥ १५

ततः प्रदोषे विलसन्मेघशब्दसमाकुले । आषाढकः करेणु तां सज्जीकृत्यानिनाय सः ॥१६

सज्ज्यमाना च सा शब्दं चकार करिणी किळ । तं च हस्तिरुताभिज्ञो म्हामात्रोऽथ सोऽश्रुणोत् ॥ १७

त्रिषष्टियोजनान्यद्य यास्यामीत्याह हस्तिनी । इत्युवाच स चोदाममविस्खलिताक्षरम् ॥ १८

विचाराई पुनस्तस्य मत्तस्याभून्न मानसम् । तच्च हस्तिपकाः क्षीबास्तद्वाक्यं नैव शुश्रुवुः ॥ १९

ततश्च वत्सराजोऽत्र वीणामादय तां निजाम् । यौगन्धरायणात्प्रातैर्योगैः खंसितबन्धनः ॥ २०

उपनीतप्रहरणः स्वैरं वासवदत्तया । करेणुकायामारोहत्स तस्यां सवसन्तक॥ २१

ततो वासवदत्तापि सह काञ्चनमालया। सख्या रहस्यधारिण्या तस्यामेवारुरोह सा ॥ २२

अथोज्जयिन्या निरगास हस्तिपफपञ्चमः । वत्सेशो निशि मत्तेभभिन्नप्राकारवर्मना ॥ २३

तत्स्थानरक्षिणौ वीरौ स्वैरं ख हतवाळूपः । वीरबाहुं तथा तालभटं राजसुतावुभौ ॥ २४

ततः प्रतस्थे वेगेन स राजा दयितासखः । हृष्टः करेणुकारूढो धत्याषाढकेऽङ्कशम् ॥ २५

उज्जयिन्यां च तौ दृष्ट्वा हतौ प्राकाररक्षिणौ । राज्ञे न्यवेदयन्रात्रौ क्षुभिताः पुररक्षिणः ॥ २६

सोऽप्यन्विष्य क्रमाचण्डमहासेनः पलायितम् । हृतवासवदत्तं तं वत्सराजमबुध्यत ॥ २७

तपुत्रः पालकाख्योऽथ जातकोळहले पुरे । अन्वधात्स वरसेशमधिरुह्य नडागिरिम् ॥ २८

बत्सेशोऽपि तमायान्तं पथि बाणैरयोधयत् । नडागिरिः करेणु तां दृष्ट्वा न प्रजहा ॥ २९

ततः स पालको भ्रात्रा पश्चादेत्य न्यवर्यत । गोपालकेन वाक्यज्ञः पितृकार्यानुरोधिना ॥ ३०

वत्सराजोऽपि विस्रब्धं गन्तुं प्रववृते ततः। गच्छतश्चात्र शनकैः शर्वरी पर्यहीयत ॥ ३१

ततो विन्ध्याटवीं प्राप्य मध्याहे तस्य भूपतेः। त्रिषष्टियोजनायाता तृषिताभूत्करेणुका ॥ ३२

अवतीर्णा सभार्ये च राज्ञि तस्मिञ्जलानि सा। पीत्वा तदोषतः प्राप पञ्चतां हस्तिनी क्षणात् ॥ ३३

विषण्णोऽथ स वदसेशः सह वासवदत्तया । गगनादुतामेतां शृणोति स्म सरस्वतीम् ॥ ३४

अहं मायावती नाम राजन्विद्याधराङ्गना । इयन्तं काठमभवं शापदोषेण हस्तिनी ॥ ३५

चपकारं च वसेश तवाद्य कृतवत्यहम् । करिष्यामि च भूयोऽपि स्वपुत्रस्य भविष्यतः ॥ ३६

एषा वासवदत्ता च पत्नी ते नैव मानुषी। देवीयं कारणवशादवतीर्णा क्षिताविति ॥ ३७

ततः स हृष्टो व्यसृजद्विन्ध्यसागं वसन्तकम् । पुलिन्काय सुहृदे वक्तुं स्वागमनं नृपः ॥ ३८

खयं च पादचारी सन्ख शनैर्दयितान्वितः। तत्रैव गच्छमुत्थाय दस्युभिः पर्यवार्यत ॥ ३९

धनुर्तृितीयो दस्यूनां तेषां पञ्चोत्तरं शतम् । पुरो वासवदत्ताया वत्सराजः स चावधीत् ॥ ४०

तत्क्षणं सोऽस्य राज्ञोऽत्र मित्रं चागापुलिन्दकः । यौगन्धरायणसखो वसन्तकपुरःसरः ॥ ४१

स्र तान्दस्यून्निवार्यान्थान्वरमेशं प्रणिपत्य तम् । नयति स्म निजा पल भिद्रराजः सवल्लभम् ॥ ४२

तेन मत्तां सशिष्यां च च्छिन्नश्रवणनासिकाम् । तामप्यशुचिपङ्कान्तः क्षेपयामास सा सती ॥ १६

गत्वा मैते वणिक्पुत्राः पतिं हन्युः कदाचन । इत्याकुला च सा श्वश्वस्तं वृत्तान्तमवर्णयत् ॥ . १६

ततः श्वश्रूरवादीत्तां पुत्रि साधु कृतं त्वया । किं तु पुत्रस्य मे तस्य कदाचिदहितं भवेत् ॥ १६

ततो देवस्मितावोचद्यथा शक्तिमती पतिम् । स्रक्ष प्रज्ञया पूर्वममुं रक्षाम्यहं तथा ॥ १६

कथं शक्तिमती पुत्रि ररक्ष पतिमुच्यताम् । इति पृष्टा तया श्वश्वा साथ देवस्मिताम्रवीत्॥ १६

अस्मद्देशे पुरस्यान्तर्मणिभद्र इति श्रुतः । पूर्वैः कृतप्रतिष्टोऽस्ति महायक्षः प्रभावितः ॥

तस्योपयाचितान्येत्य तत्रत्याः कुर्वते जनाः । तत्तद्वाञ्छितसंसिद्धिहेतोस्तैस्तैरुपायनैः ॥

यो नरः प्राप्यते तत्र रात्रौ सह परस्त्रिया । स्थाप्यते सोऽस्य यक्षस्य गभीगारे तया समम् ॥ १६

प्रातस्तथैव सस्त्रीकः स नीत्वा राजसंसदि । प्रकटीकृत्य तवृत्तं निगृह्यत इति स्थितिः ॥

एकदा तत्र नक्तं च संगतः परजायया । वणिक्समुद्रदत्ताख्यः प्राप्तोऽभूपुररक्षिणा ॥

नीत्वा च तेन क्षिप्तोऽभूत्सपरस्त्रीक एव सः। यक्षदेवगृहे तस्मिन्हृढदत्तार्गले वणिक् ॥

तक्षणं वणिजश्चास्य महाप्रज्ञा पतिव्रता । भार्यां शक्तिमती नाम तं वृत्तान्तमबुध्यत ॥

साथ धीरान्यरूपेण तद्यक्षायतनं निशि । पूजामादाय साश्वासं सखीजनयुता ययौ॥

तत्रैत्य दक्षिणालोभादेतस्या एव पूजकः। ददौ प्रवेशमुद्धाट्य द्वारमुक्व पुराधिपम् ॥

सा च प्रविश्य सस्त्रीके दृष्टे पत्यौ विलक्षिते। स्वं वेषं कारयित्वा तां नियीहीत्यवदस्त्रियम् ॥ १

सा च निर्गत्य रात्रौ स्त्री तहूपैव ततो ययौ । तस्थौ शक्तिमती तत्र तेन भी समं तु सा ॥

प्रातश्च राजाधिकृतैरेत्य यावन्निरूप्यते । तावत्स्वपत्न्यैव युतः सर्वैः स ददृशे वणिछ ॥

तद्वा यक्षभवनान्मृत्योरिव सुखानृपः । दण्डयित्वा पुराध्यक्ष वणिजं तममोचयत् ॥

एवं शक्तिमती पूर्व ररक्ष प्रज्ञया पतिम् । अहं तथैव भर्तारं गत्वा रक्षामि युक्तितः ॥

इति देवस्मिता श्वश्रू रह उक्त्वा तपस्विनी । स्वचेटिकाभिः सहिता वणिग्वेषं चकार सा ॥ १

आरुह्य च प्रवहणं वणिज्याव्याजतस्ततः । कटाहद्वीपमगमद्यत्र खोऽस्याः पतिः स्थितः ॥

गत्वा तं च पतिं तत्र वणिङध्ये ददर्श सा । गुहसेनं समाश्वासमिव मूर्तिधरं बहिः॥

सोऽपि तां पुरुषाकारां दूरादृष्ट्वा पिबन्निव । प्रियायाः सदृशः कोऽयं वणिक्त्वादित्यचिन्तयत् ॥

सा च देवस्मिता तत्र भूपं गत्वा व्यजिज्ञपत् । विज्ञप्तिर्मेऽस्ति तत्सर्वोः संघट्यन्तां प्रजा इतेि ॥ १

ततः सर्वान्समानीय राजा पौरान्सकौतुकः । का ते विज्ञप्तिरस्तीति वणिग्वेषामुवाच ताम् ॥ १

ततो देवस्मितावादीदिह मध्ये मम स्थिताः। पलाय्य दासाश्चत्वारस्तान्मे देवः प्रयच्छतु ॥

अथ तामबदद्राजा सर्वे पौरा इमे स्थिताः । तत्सर्वान्प्रत्यभिज्ञाय निजान्दासान्गृहाण तान् ॥

ततस्तया जगृहिरे स्वगृहे प्राक्खलीकृताः। वणिक्सुतास्ते चस्वारः शिरःस्वाबद्धशाटकाः ॥

सार्थवाहसुता एते कथं दासा भवृन्ति ते ) इति क्रुद्धाश्च तामूचुस्तत्रस्था चणिजस्तदा ॥

ततः प्रत्यब्रवीत्सा तान्यदि न प्रत्ययोऽस्ति वः । ललाटं प्रेक्ष्यतामेषां शुनः पादाङ्कितं मया ॥

तथेति तेषामुन्मोच्य चतुर्णा शीर्षपट्टकान् । सर्वेऽपि ददृशुस्तत्र शुनःपादं ललाटगम् ॥

लज्जितेऽथ वणिग्ग्रामे राजा संजातविस्मयः। किमेतदिति पप्रच्छ स तां देवस्मितां स्वयम् ॥

सा शशंस यथावृत्तं सर्वेऽपि जहसुर्जनाः । न्याय्यास्ते भवतीदासा इति तां चावदन्नृपः ॥

ततोऽन्ये वणिजस्तेषां चतुर्थं दास्यमुक्तये । ददुस्तस्यै धनं भूरि साध्व्यै दण्डं च भूपतेः ॥

आदाय तद्धनमवाष्य पतिं च तं स्वं देवस्मिता सकलसज्जनपूजिता सा ।
प्रत्याययौ निजपुरीमथ ताम्रलिप्त नास्या बभूव च पुनः प्रियविप्रयोगः ॥

इति स्त्रियो देवि महकुलोद्गता विशुद्धधीरैश्चरितैरुपासते ।
सदैव भर्तारमनन्यमानसाः पतिः सतीनां परमं हि दैवतम् ॥

इत्याकर्णं वसन्तकस्य धनद्रतामुद कथा
मार्गे वासवदत्तया नवपरित्यक्त पितुर्वेश्मनि ।
तदासदनं विधाय विदधे वत्सेश्वरं भर्तरि
प्राक्प्रौढप्रणयावबद्धमपि तद्वक्रत्येकतानं मनः ॥ १९६
इति महाकश्रिीरामदेवशप्रविरचिते कथापरिणागरे यथामुखलम्वके पश्चमतरः ।

षष्टतरङाः



थ विन्ध्यान्तरं तत्र वत्सराजस्य तिष्ठतः। पाश्च चण्डमहासेनप्रतीहारः समाययौ ॥ १

स चागत्य प्रणम्यैनं राजानमिदमब्रवीत। राजा चण्डमहमेनस्तव संदिष्टवानिदम् ॥ २

युक्तं वासवदत्ता यत्स्वग्रमेव वया कृता । तदर्थमेव हि मया त्वमानीत इइभवः ॥ ३

संयनस्य च नैवेद् दन्तैषा ते मया स्वयम् । नैवमस्मासु ते प्रीतिर्भवेदिति विशङ्किना ॥ ४

तदिदानीमविधिना समाभ्या हितुर्थथा । न विबाहो भवेद्राजन्प्रतीक्षेथास्तथा मन्ना ॥ ५

गोपालको हि न चिशदणैवैयति मसुतः । स चास्याः स्वसुरुद्वाहं यथाविधि विधास्यति ॥ ६

इतीमं वत्सराजाय संदेशमवधाय नः। तत्तद्वसवदत्तायै प्रतीहारो न्यवेदयत ॥ ७

ततः सानन्दया साकं तया धामवदतया । हृष्टो वत्सेश्वरश्च कौशाम्बीगमने मनः ॥ ८

गोपालकस्यागमनं प्रतीक्षेथां युवामिह । तेनैव सह पश्चाच्च कौशाम्बीसागमिष्यथः ॥ ९

इत्युक्त्र स्थापयामास स तत्रैव सीपतिः । श्वशुरं तं प्रतीहारं स्वमित्रं च पुलिन्दकम् ॥ १०

ततोऽनुयतो नागेन्द्रेः स्रवद्भिर्मदनीशन। अनुरागागतैर्विन्ध्यप्राग्भारैरिव जङ्गमैः ॥ ११
तुरंगसैन्यसंघातखुगघातसशा। सृग्रमान इवोफान्तवन्दिसंदर्भया भुवा ॥ १२

नभोविलभिसैगरजोराशिभिरुद्धः। सपक्षभूदुलशनां ध्र्यशतक्रतोः ॥ १३

स प्रतस्थे ततो दैत्या सह, घामवत्या । स्वपुरीं प्रति गजेन्द्रः प्रातरेवापरेऽहनि ॥ १४

ततश्च दिवसे(विषयं तभवाप्य सः । विशश्राम निशामेकां रुमधन्मन्दिरे नृपः ॥ १५

अन्यैशुनां च कौशाम्बीं चिरात्प्राप्तमासघः । मार्गामुकोन्मुखजनां प्रविवेश प्रियासखः ॥ १६

नदा 'घ मीभिशधमङ्गलस्नानमण्डना । धिग्दुषागते पन्य बभौ नारीव सा पुरी ॥ १७

दःशास्र पशतं वःसरजं वधूमखम । प्रशान्तशोकाः शियिनः सविद्युतमिवाम्बुदम् ॥ १८

४ीप्रथा पिदधुः परनार्यो गुडैर्नभः । क्रथभगइन तोकुगाम्बुरुहूवभ्रमैः ॥ १९

ततः खं गजभग्नं भग्नं धिग्रंश : । नृपश्रियेथापरा सह बासवद्तया ॥ २०

सेवनभुषाकीण भागधंद्रीतमनसम् । सुप्तप्रबुद्धभिश्च तद्रजं गजगृहं तदा ॥ २१

अथ वासवदत्ताया भ्राता गंपालकोfचरत । आश्चर्यां सह कृत्य तं प्रतीहारपुलिन्दौ ॥ २२

नप्रयुट्रमं (श तमानन्दभियापरम् । प्रथ वासवदत्त स प्रहर्योत्फुल्ललोचना ॥ २३

अमुं भ्रमरसस्यापश्यन्त्या। भा स्म भूत्रपा। इथेच तस्यास्तत्कालं रुरोधश्च विलोचने ॥ २४

पितृसंज्ञेशधा यैश्च तेन प्रोत्साहिताथ सा । मैंने कृतार्थमात्मानं स्वजनेन समागतम् ॥ २५

ततो यथावद्भुते तस्या वसेश्वर स्थ च । यग्नो भाषालकोऽन्येद्यस्तत्रोद्वाहिमहोत्सवे ॥ २६

रतिश्रीनवोद्भिन्नमिव पर्दैवगुप्तलम । पाणिं धासवदत्ताथः सोऽथ वर्सेश्वरोऽग्रहीत, ॥ २७

भषि प्रियकरस्पर्शसाङ्गनिमीलिता । सकम्पबेंदिग्धाङ्गी गाढरोमाञ्चचचता ॥ २८

सुसंभ:"घघत्रयवरुणाभैनैिरन्तरै:। विढेच पुष्पचापेन तप्क्षणं सभलक्ष्यत ॥ २९

शि भूभाभताम्रायां तथा वलिप्रदक्षिण। भंदिग मदमाधुर्यसूत्रपातमिचाकरोत् ॥ ३०

गोपाठचर्पितै नै राझां चोपायनेनदा । पूर्णकोपो दधे सत्यां वरसेश गजराजताम् ॥ ३१

निर्बनिनवित्रौ तत्रादं लोकस्य चक्षुषि । वधूवरौ विविशतुः पश्चात्स्खे चासवेश्मनि ॥ ३२

अथ संमानयामास पट्टबन्धादिना स्वयम् । निजोत्सवे वत्सराजो गोपालकपुलिन्दकौ ॥

राज्ञां संमाननर्थे च पौराणां च यथोचितम् । यौगन्धरायणस्सेन रुमण्वांश्च न्ययुज्यत ॥

ततोऽब्रवीद्रुमण्वन्तमेवं यौगन्धरायणः। राज्ञा कष्टे नियुक्तौ स्वो लोकचित्तं हि दुर्रहम् ॥

अरञ्जितश्च बालोऽपि रोषमुत्पादयेद्भुवम् । तथा च ऋण्विमां बाल विनष्टककथां सखे ॥

बभूव रुद्रशर्माख्यः कश्चन ब्राह्मणः पुरा । बभूवतुश्च तस्य वे गृहिण्यौ गृहमेधिनः ॥

एका सुतं प्रसूयैव तस्य पञ्चत्वमाययौ । तत्सुतोऽपरमातुश्च हस्ते तेनार्पितोऽथ सः ॥

सा 'च किंचिद्विवृद्धस्य रूझे तस्याशनं ददौ । सोऽपि तेनाभबलो धूसराङ्गः पृथूदरः ॥

मातृहीनस्त्वयायं मे कथं शिशुरुपेक्षितः । इति तामपरां पत्नी रुद्रशर्माथ सोऽभ्यधात् ॥

सेव्यमानोऽपि हि स्नेहैरीदृगेव किमप्यसौ। किं करोम्यहमस्येति साप्येवं पतिमब्रवीत् ॥

नूनमेवंस्वभावोऽयमिति मेने च स द्विजः । स्त्रीणामलीकमुखं हि वचः को सन्यते मृषा ॥

बाळ एव विनष्टोऽयमिति बालविनष्टकः। नाम्ना स बालकस्तत्र संवृत्तोऽभूत्पितुगृहे ॥

असावपरमाता मां कदर्थयति सर्वद। बरं प्रतिक्रियां कांचित्तदेतस्याः करोम्यहम् ॥

इति संचिन्तयामास सोऽथ बालविनष्टकः । व्यतीतपञ्चवर्षाऽपि वयसा बत बुद्धिमान् ॥

अथागतं राजकुलाब्ज़ाद पितरं रहः । तात व मम तातै स्त इत्यविस्पष्टया गिरा ॥

एवं प्रत्यहमाह स्म स बालः सोऽपि तत्पिता । तां सोपपतिमशङ्कय भार्या स्पर्धेऽध्यवर्जयत् ॥

सापि दध्यौ विना दोषं कस्मान्मे कुषितः पतिः। किंचिद्वलविनेष्टन कृतं किंचिद्भवेदिति ॥

सादरं स्नपयित्वा च दत्त्वा स्निग्धं च भोजनम् । कुत्वोत्सङ्गं च प्रपच्छ सा तं बालविनष्टकम् ॥

पुत्र किं रोषितस्तातो रुद्रशर्मा त्वया मयि । तच्छुत्वैव स तां बाछो जगदापरमातरम् ॥

अतोऽधिकं ते कर्तास्मि न चेद्यापि शाम्यसि । स्वपुत्रपोषिणी कस्मात्त्वं मां छिश्नासि सर्वदा ॥

तच्छुत्वा प्रणता सा तं बभाषे शपथोतरम् । पुनीवं करिष्यामि तत्प्रसाद्य मे पतिम् ॥

ततः स बालोऽवादीत्तां तयातस्य मत्पितुः। आदर्श दर्शयत्वेका त्वचेटी वेश्यहं परम् ॥

तथेत्युक्त्वा तया चेटी नियुक्ता रुद्रशर्मणः । आगतस्य क्षणात्तस्य दर्शयामास दर्पणम् ॥

तत्र तस्यैव तकालं प्रतिबिम्बं स दर्शयन् । सोऽयं द्वितीयस्तातो मे तातेत्याह स्म बालकः॥

तच्छुत्वा विगताशङ्कतामकारणदूषिताम् । पत्नीं प्रति प्रसन्नोऽभूद्द्रशर्मा तदैव सः ॥

एमुत्पादयेदोषं बालोऽपि विकृतिं गतः। तदयं रजनीयो नः सम्यक्परिकरोऽखिलः ॥

इत्युक्त्वा सरुमण्वत्कः सोऽथ यौगन्धरायणः । सर्वे संमानयामास वत्सराजोत्सचे जनम् ॥

तथा च राजलोकं तौ रजयामासतुर्यथा। मदेकप्रवणावेताविति सर्वोऽप्यमन्यत ॥

तौ चाप्यपूजयद्राजा सचिवौ स्वकरार्पितैः। वस्त्राङ्गरागाभरणैग़मैश्च सवसन्तकौ ॥

कृतोद्वाहोत्सवः सोऽथ युक्तो वत्सेश्वरस्तया । मनोरथफलान्येव मेने वासवदत्तया ॥

चिरादुन्मुद्रितः स्नेहात्कोऽप्यभूत्सतं तयोः। निशान्तछिष्टचक्राङ्करीतिहृद्यो रसक्रमः ॥

यथा यथा च दंपत्योः प्रौढिं परिचयो ययौ । तयोस्तथा तथा प्रेम नवीभावमिवाययौ ॥

गोपालकोऽथ वीवाहकर्तुः संदेशतः पितुः। प्रययौ शीघ्रमावृत्तं वस्सराजेन याचितः ॥

सोऽपि वत्सेश्वरो जातु चपलः पूर्वसंगताम् । गुप्तं विरचितां नाम भेजेऽन्तःपुरचारिकाम् ॥

तद्भोत्रस्खलितो देवीं पादलग्नः प्रसादयन्। लेभे सुभगसाम्राज्यमभिषिक्तस्तदश्रुभिः ॥

किं च बन्धुमतीं नाम राजपुत्रीं भुजार्जिताम् । गोपालकेन प्रहितां कन्यां देव्या उपायनम् ॥

तया मनुलिकेत्येव नाम्नान्येनैव गोपिताम् । अपरामिव लावण्यजलधेरुद्गतां श्रियम् ॥

वसन्तकसहायः सन्दृष्ट्ोद्यानलतागृहे । गान्धर्वविधिना गुप्तमुपयेमे स भूपतिः ॥

तच वासवदत्तास्य ददर्श निभृतस्थिता । प्रचुकोप च बह्वा च सा निनाय वसन्तकम् ॥

ततः प्रव्राजिकां तस्याः सखीं पितृकुळागताम् । स सांकृत्यायनीं नाम शरणं शिश्रिये नृपः॥

॥ श्रीः॥


महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः


कथासरित्सागरः।


*****


लावाणको नाम तृतीयो लम्बकः।


*****



इदं गुरुगिरीन्द्रजामणयमन्दरान्दोलना
पुरा किल कथामृतं हरमुखाधुधेरुतम् ।
प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविप्रलब्धसैंयो
धुरं दधाति वैखुधीं भुवि भवप्रसादेन ते ॥

प्रथमस्तरङ्गः ।



निर्वन्नविश्वनिर्माणसिद्धये यदनुग्रहम्। मन्ये स वने धातापि तस्मै विन्नजिते नमः ॥ १

आश्लिष्यमाणः प्रियया शंकरोऽपि यदज्ञया। उत्कम्पते स भुवनं जयत्यसमसायकः ॥ २

एवं स राजा वत्सेशः क्रमेण सुतरामभूत् । प्राप्तवासवदत्तस्तत्सुखासक्तैकमानसः ॥ ३

यौगन्धरायणश्चास्य महामी दिवानिशम् । सेनापती रुमण्वांश्च राज्यभारमुदूहतुः ॥ ४

स कदाचिच्च चिन्तावानानीय रजनौ गृहम् । निजगाद रुमण्वन्तं मत्री यौगन्धरायणः ॥ ५

पाण्डवान्वयजतोऽयं वत्सेशोऽस्य च मेदिनी। कुलक्रमागता कृत्स्ना पुरं च गजसाह्वयम् ॥ ६

तत्सर्वमजिगीषेण त्यक्तमेतेन भूभृता । इहैव चास्य संजातं राज्यमेकत्र मण्डले ॥ ७

श्रीमद्यमृगयासक्तो निश्चिन्तो वृष तिष्ठति । अस्मासु राज्यचिन्ता च सर्वानेन समपिता ॥ ८

तदस्माभिः स्वबुद्धयैव तथा कार्यं यथैव तत् । समग्नपृथिवीराज्यं प्राप्नोत्येव क्रमागतम् ॥ ९

एवं कृते हि भक्तिश्च मन्त्रिता च कृता भवेत् । सर्वे च साध्यते बुख्या तथा चैतां कथां यण् ॥ १०

आसीत्कश्चिन्महासेन इति नाम्ना पुरा नृपः । स चान्येनाभियुक्तोऽभूछुपेणातिबलीयसा ॥ ११

ततः समेत्य सचिवैः स्वकार्यभृशरक्षिभिः । दपितः स महसेनो दण्डं तस्मै किल द्विषे ॥ १२

दत्तदण्डश्च राजासौ मानी भृशमतप्यत । किं मया विहितः शत्रोः प्रणाम इति चिन्तयन् ॥ १३

तेनैव चास्य गुल्मोऽन्तः शोकेन शुदपद्यत । गुल्माक्रान्तश्च शोकेन स मुमूर्षीरभूनृपः ॥ १४

ततस्तदौषधासाध्यं मत्वैको मतिमान्भिषक् । मृता ते देव देवीति मिथ्या वक्ति स्म ते नृपम् ॥ १५

तच्छुत्वा सहसा भूमौ पततस्तस्य भूपतेः । शोकावेगेन बलिना स गुल्मः स्वयमस्फुटत् ॥ १६

रोगोत्तीर्णश्चिरं देव्या तथैव च सहेप्सितान् । भोगान्स बुभुजे राजा जिगाय च रिपून्पुनः ॥ १७

तद्यथा स भिषबुद्ध्या चक्रे राजहितं तथा । वयं राजहितं कुर्मः साधयामोऽस्य मेदिनीम् ॥ १८

परिपन्थी च तत्रैकः प्रद्योतो मगधेश्वरः। पार्जिणग्राहः स हि सदा पश्चात्कोपं करोति नः ॥ १९

तत्तस्य कन्यकारत्नमस्ति पद्मावतीति यत् । तस्य वत्सराजस्य कृते याचामहे वयम् ॥ २०

छन्नां वासवदत्तां च स्थापयित्वा स्वबुद्धितः। दत्वानि वासके धूमो देवी दग्धेति सर्वतः ॥ २१

नान्यथा तां सुतां राज्ञे ददाति मगधाधिपः। एतदर्थं स हि मया प्रार्थितः पूर्वमुक्तवान् ॥ २२

नाहं वत्सेश्वरायैतां दास्याम्यात्माधिकां सुताम् । तस्य वासवदत्तायां स्नेहो हि सुमहानिति ॥ २३

सत्यां देव्यां च वत्सेशो नैवान्यां परिणेष्यति । देवी दग्धेति जातायां ख्यातौ सर्वे तु सेत्स्यति ॥ २४

पद्मावत्यां च लब्धायां संबन्धी मगधाधिप । पश्चात्कोपं न कुरुते सहायत्वं च गच्छति ॥ २५

<oem>

व दिशं जेतुं गच्छामोऽन्याश्च तत्क्रमात् । इत्थं वत्सेश्वरस्यैतां साधयामोऽखिलां भुवम् ॥ २६

गेषु चास्मासु पृथिवीमेष भूपतिः। प्राप्नुयादेव पूर्व हि दिव्या वागेवमब्रवीत् ॥ २७

मन्त्रिवृषभाद्वचो यौगन्धरायणात्। साहसं चैतदाशङ्कय रुमण्वांस्तमभाषत ॥ २८

पद्मावतीहेतोः क्रियमाणः कदाचन । दोषायास्माकमेव स्यात्तथा ह्यत्र कथां श्रुणु ॥ २९

कन्दिका नाम नगरी जाह्नवीतटे । तस्यां मौनव्रतः कश्चिदासीत्प्रव्राजकः पुरा ॥ ३०

भैक्षाशनोऽनेकपरित्रापरिवारितः । आस्त देवकुलस्यान्तर्मठिकायां कृतस्थितिः ॥ ३१

जातु भिक्षार्थमेकस्य वणिजो गृहे । स ददर्श शुभां कन्यां भिक्षामादाय निर्गताम् ॥ ३२

इतरूपां तां स कामवशगः शठः । हा हा कष्टमिति स्माह वणिजस्तस्य शृण्वतः ॥ ३३

क्षश्च ततो जगाम निलयं निजम् । ततस्तं स बणिग्गत्वा रहः पप्रच्छ विस्मयात् ॥ ३४

मकस्मात्त्वं मौनं त्यक्त्वोक्तवानिति । तच्छुत्वा वणिजं तं च परित्राडेवमब्रवीत् ॥ ३५

  • कन्या ते विवाहोऽस्या यदा भवेत् । तदा ससुतद्रस्य क्षयः स्यात्तव निश्चितम्॥ ३६

क्ष्य दुःखं मे जातं भक्तो हि मे भवान् । तेनैवमुक्तवानस्मि त्यक्त्वा मौनं भवत्कृते ॥ ३७

न्यका नक्तं मजूषायां निवेशिता । उपरि न्यस्तदीपायां गङ्गायां क्षिप्यतां त्वर ॥ ३८

तिपयैतद्गत्वा सोऽथ वणिग्भयात् । नक्तं चक्रे तथा सर्वे निर्विमर्शा हि भीरवः ॥ ३९

ऽपि तत्कालमुवाचानुचरान्निजान् । गङ्गां गच्छत तत्रान्तर्वहन्तीं यां च पश्यथ ॥ ४०

| मझुषां गुप्तमानयतेह ताम् । उद्धाटनीया न च सा श्रुतेऽप्यन्तर्धनाविति ॥ ४१

गता यावद्भङ्गां न प्राप्नुवन्ति ते । राजपुत्रः किमप्येकस्तावत्तस्यामवातरत् ॥ ४२

बाणिजा क्षिप्तां मजूषां वीक्ष्य दीपतः । भृत्यैरानाय्य सहसा कौतुकादुद्घाटयत् ॥ ४३

तः कन्यां तां हृद्योन्मादकारिणीम्। उपयेमे च गन्धर्वविधिना तां च तत्क्षणम् ॥ ४४

च गङ्गायां तथैवोर्वस्थदीपिकाम् । कृत्वा तत्याज निःक्षिप्य घोरं वानरमन्तरे ॥ ४५

मन्संप्राप्तकन्यारत्ने नृपात्मजे । आययुस्तस्य चिन्वन्तः शिष्याः प्रव्राजकस्य ते ॥ ४६

च मयूष गृहीत्वा तस्य चान्तिकम् । निन्युः प्रव्राजकस्यैनां सोऽथ हृष्टो जगाद तान् ॥ ४७

धये सत्रमादायैतामिहोपरि । अधस्तूष्णीं च युष्माभिः शयितव्यमिमां निशाम् ॥ ४८

तां स मजूषामारोप्य मठिकोपरि । स परिव्राद्विवृतवान्वाणिजन्याभिलाषुकः ॥ ४९

। निर्गत्य वानरो भीषणाकृतिः । तमभ्यधावत्स्वकृतो मूर्तिमानिव दुर्नयः ॥ ५०

शनैर्नासां नखैः कण च तक्षणम् । चिच्छेद पापस्य कपिनिग्रहज्ञ इव क्षुधा ॥५१

म स ततः परिव्राडवतीर्णवान् । यत्नस्तम्भितहासाश्च शिष्यास्तं ददृशुस्तदा ॥ ५२

व तत्सर्वं जहास सकलो जनः । ननन्द स वणिक्सा च तत्सुता प्राप्तसत्पतिः ॥ ५३

में हास्यत्वं गतः प्रव्राजकस्तथा । व्याजप्रयोगस्यासिद्धौ वयं गच्छेम जातुचित् । ॥ ५४

विरहो राज्ञो वासवदत्तया । एवं रुमण्वतोक्तः सन्नाह यौगन्धरायणः ॥ ५५

सिद्धिः स्यादनुद्योगे च निश्चितम् । राजनि व्यसनिन्येतन्नश्येदपि यथास्थितम् ॥ ५६

त्रेताख्यातिरस्माकं चान्यथा भवेत् । स्वामिसंभावनायाश्च भवेम व्यभिचारिणः ॥ ५७

राज्ञो हि प्रज्ञोपकरणं मता । सचिवः को भवेत्तेषां कृते वाप्यथवाछुते ॥ ५८

सेठंस्तु तत्पशैवार्थसाधनम् । त एव चेन्निरुत्साहः श्रियो दत्तो जलाञ्जलिः ॥ ५९

भूश्चण्डमहासेनाद्विशङ्कसे । स सपुत्रश्च देवी च वचः कुरुत एव मे ॥ ६०

धीराणां धुर्यं यौगन्धरायणम् । प्रमादशङ्किहृदयो रुमण्वान्पुनरब्रवीत् ॥ ६१

योगाय सविवेकोऽपि बाध्यते । किं पुनर्बत्सराजोऽयमत्र चैतां कथां श्रुणु ॥ ६२

स्रयो राजा मतिमतां वरः । आवस्तीति पुरी तस्य राजधानी बभूव च ' ॥ ६३

मभवद्वणिगेको महाधनः । तस्योपद्यतानन्यसदृशी दुहिता किल ॥ ६४

</poem>

उन्मादिनीति नाम्ना च कन्यका सापि पप्रथे । उन्माद्यति यतस्तथा रूपं दृष्टाखिळो जनः ॥

तनयेयमनावेद्य राज्ञे देया क्कचिन्न मे । स हि कुष्येदिति पिता तस्याः सोऽचिन्तयद्वणि ॥

ततश्च गत्वा राजानं देवसेनं व्यजिज्ञपत् । देवास्ति कन्यारत्नं मे गृह्यतामुपयोगि चेत् ॥

तच्छुत्वा व्यसृजद्राजा सोऽथ प्रत्ययितान्द्विजन् न । गत्वा सुलक्षणा सा वा त्यालोच्यतामिति ॥

तथेति ते द्विजा गत्वा तां ह त्रैव वणिक्सुताम् । उन्मादिनीं ययुः क्षोभं सद्यः संजातमन्मथाः ॥

राजास्यां परिणीतायामेतदेकमनास्यजेत् । राजकार्याणि नश्येच्च सर्वं तस्मात्किमेतया ॥

इति च प्रकृतिं प्राप्त द्विजाः संमञ्जय ते गताः । कुलक्षणा सा कन्येति मिथ्या राजानमब्रुवन् ॥

ततो राज्ञा परित्यक्तां स तामुन्मादिनीं वणिजें । तत्सेनापतये प्रादादन्तर्जातविमाननाम् ॥

भर्तृवेश्मनि हऍस्था साथ जातु तमागतम् । राजानं तेन मार्गेण बुद्वमानमदर्शयत् ॥

दृष्टैव च स तां राजा जगत्संमोहनौषधिम् । प्रयुक्तामिव कामेन जातोन्माद इवाभवत् ॥

गत्वा स्वभवनं ज्ञात्वा तां च पूर्वावधीरिताम् । उन्मना ज्वरसंतापपीडां गाढमवाप सः॥

सा दासी न परस्त्रीति गृह्यतां यदि चाप्यहम् । त्यजामि तां देवकुले स्वीकरोतु ततः प्रभुः ॥

इति तेन च तद्धनं स्वसेनापतिना ततः । अभ्यर्चमानो यत्नेन जगादैवं स भूपतिः ॥

Iहं परस्त्रीमादास्ये त्वं वा त्यक्ष्यसि तां यदि । ततो नह्यति ते धर्म दण्ड्यो मे च भविष्यसि ॥

तच्छुत्वा मत्रिणोऽन्ये च तूष्णीमासन्स च क्रमात्। स्मरज्वरेण तेनैव नृपः पञ्चत्वमाययौ ॥

एवं स राजा नष्टोऽभूद्धीरोऽप्युन्मादिनीं विना । विना वासवदत्तां तु वत्सराजः कथं भवेत् ॥

एतद्रुमण्वतः श्रुत्वा पुनर्योगन्धरायणः। उवाच सह्यते क्लेशो राजभिः कार्यदर्शिभिः ॥

रावणोच्छित्तये देवैः कृत्वा युक्तिं वियोजितः। सीतादेव्या न किं रामो विषेहे विरहव्यथाम् ॥

एतच्छुत्वा च भूयोऽपि रुमण्वानभ्यभाषत । ते हि रामादयो देवास्तेषां सर्वंसहं मनः ॥

असहं तु मनुष्याणां तथा च यतां कथा । अस्तीह बहुरत्नाढ्य मथुरेति महापुरी ॥

तस्यामभूद्वणिक्पुत्रः कोऽपि नाम्ना यइलकः । तस्य चाभूत्प्रिया भार्या तदेकबद्धमानसा ।।

तया सह वसन्सोऽथ कदाचित्कार्यगौरवात् । द्वीपान्तरं वणिक्पुत्रो गन्तुं व्यवसितोऽभवत् ॥

तनयंषि च तेनैव सह गन्तुमियेष सा। स्त्रीणां भावानुरक्तं हि विरहासहनं मनः ॥

ततः स च वणिक्पुत्रः प्रतस्थे कृतमङ्गलः । न च तां सह जनाह भाय कृतप्रसाधनाम् ॥

सथ तं प्रस्थितं पश्चात्पश्यन्ती साश्रुलोचना । अतिष्ठत्प्राङ्गणद्वारकवाटान्तविलम्बिनी ॥

गते दृष्टिपथात्तस्मिन्सा वियोगासहा ततः । निर्यातुं नाशकन्मुग्धा प्राणास्तस्या विनिर्ययुः ॥

तद्वद्या च वणिक्पुत्रः प्रत्यावृत्य च तत्क्षणम् । शं विह्वलां कान्तामेतामुत्क्रान्तजीविताम् ॥

सुन्दरापाण्डुरच्छायां विलोलालकलाञ्छनाम् । भुवि चान्द्रमसीं लक्ष्मीं दिवः सुप्तच्युतामिव ॥

अङ कृत्वा च तां सद्यः क्रन्दुतस्तस्य निर्ययुः । शोकाग्निज्वलिताद्देहङ्कतं भीत इवासवः ॥

एवमन्योन्यविरहार्हपती तौ विनेशतुः। अतोऽस्य राज्ञो देव्याश्च रक्ष्यान्योन्यवियोगिता ॥

इत्युक्त्वा विरते तस्मिन्बद्धाशी रुमण्वति । जगाद धैर्यजलधिर्धामान्यौगन्धरायणः ॥

मयैतन्निश्चितं सर्वं कार्याणि च महीभृताम् । भवन्त्येवंविधान्येव तथा चात्र कथां श्रुणु ॥

उज्जयिन्यामभूत्पूर्वं पुण्यसेनाभिधो नृपः स जातु बलेनान्येन राज्ञा गत्वाभ्ययुज्यत ॥

अथ तन्मत्रिणो धीरास्तमरिं वीक्ष्य दुर्जयम् । मिथ्या राजा मृत इति प्रवादं सर्वतो व्यधुः ॥

प्रच्छन्नं स्थापयामासुः पुण्यसेनं नृपं च ते । अन्यं कंचिदधानुश्च राजार्हविधिना शवम् ॥

अराजकनामधुना भव राजा त्वमेव नः । इति दूतमुखेनाथ तमरिं जगदुश्च ते ॥

तथेत्युक्तवतस्तस्य रिपोस्तुष्टस्य ते ततः । मिलित्वा सैन्यसहिताः कटकं विभिदुः क्रमात् ॥

भिन्ने च सैन्ये राजानं पुण्यसेनं प्रकाश्य तम्। ते संप्राप्तबलाः शठं तं निजघ्नुः स्वमत्रिणः ॥

ईदृशि राजकार्याणि भवन्ति तदिदं वयम् । देवीहप्रवादेन कार्यं धैर्येण कुर्महे ॥

ज्येष्टान्तिकगता माता मन्तव्येयं कनीयसा । ज्येष्ठेन च स्तुपा ज्ञेया कनिष्टान्तिकवर्तिनी ॥ १४३

इत्येतन्मद्वचो राजंस्तव ते प्रपितामहाः। तथेति प्रत्यपद्यन्त कल्याणकृतबुद्धयः ॥ १४४

ते च मे सुहृदोऽभूवंस्तत्प्रीत्या चाहमागतः । त्वां द्रष्टुमिह वत्सेश तदिदं शृणु वच्मि ते ॥ १४५

यथैतन्मे कृतं वाक्यं कुर्यास्त्वं मत्रिणां तथा । अचिरेण च कालेन महतीमृद्धिमाप्स्यसि ॥ १४६

कंचित्कालं च दुःखं ते भविष्यति न च त्वया । तत्रातिमोहः कर्तव्यः सुखन्तं भविता हि तत् ॥ १४७

सम्यगेवमभिधाय तत्क्षणं वत्सराजमुद्यस्य भाविनः।
भङ्गिसूचनविधौ विशारदो नारदो मुनिरदर्शनं ययौ ॥ १४८

सर्वे च तस्य वचसा मुनिपुंगवस्य यौगन्धरायणमुखाः सचिवाछूततस्ते ।
संभाव्य सिख्युद्यमात्मचिकीर्षितस्य संपादनाय सुतरां जगृहुः प्रयत्नम् ॥ १४९

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे लावाणकलम्बके प्रथमस्तरः।

*****


द्वितीयस्तरङ्गः



ततः पूर्वोक्तया युक्त्या वत्सराजं सबलभम् । यौगन्धरायणाद्यास्ते निन्युर्जीवाणकं प्रति ॥ १

स राजा प्राप तं देशं सैन्यघोषेण मूर्छता । अभिवाञ्छितसंसिद्धिं वदन्तमिव मत्रिणाम् ॥ २

तत्र प्राप्तं विदित्वा च वत्सेशं सपरिच्छदम् । अवस्कन्भयाशी चकम्पे मगधेश्वरः ॥ ३

यौगन्धरायणोपान्तं सहृद्धिर्विससर्ज च । स दूतं सोऽपि सन्मत्री कार्यज्ञोऽभिननन्द तम् ॥ ४

वसेश्वरोऽपि निवसंस्तस्मिन्देशे द्वीयसीम् । आखेटकार्थमटवीमटति स्म दिने दिने ॥ ५

एकस्मिन्दिवसे तस्मिन्त्राजन्याखेटकं गते । कर्तव्यसंविदं कृत्वा गोपालकसमन्वितः ॥ ६

यौगन्धरायणो धीमान्सरुमण्घद्वसन्तकः । देव्या वासवदत्ताया विजने निकटं ययौ ॥ ७

तत्र तां राजकार्येऽत्र साहाय्ये तत्तदुक्तिभिः । प्रहृमभ्यर्थयामास भ्रात्रा पूर्व प्रबोधिताम् ॥ ८

सानुमेने च विरहल्यैशदायि तदात्मनः । किं नाम न सहन्ते हि भर्तृभक्ताः कुलाङ्गनाः ॥ ९

ततस्तां ब्राह्मणीरूपां देवीं यौगन्धरायणः । स चकार कृती दत्त्वा योगं रूपविवर्तनम् ॥ १०

वसन्तकं च कृतवान्काणि बटुकरूपिणम् । आत्मना च तथैवाभूदस्थांवरब्राह्मणाकृतः ॥ ११

तथारूपां गृहीत्वाथ तां देवीं स महामतिः । वसन्तकसखः स्वैरं प्रतस्थे मगधान्प्रति ॥ १२

तया वासवदत्ता सा स्वगृहान्निर्गता सती । अगाचित्तेन भर्तारं पन्थानं वपुषा पुनः ॥ १३

तन्मन्दिरमथादीप्य दहनेन रुमण्वता । हा हा वसन्तकयुता देवी दुग्धेत्यधोष्यत ॥ १४

तथा च दहनाक्रन्दे समं तथोदतिष्ठताम् । शनैः शशाम दहनो न पुनः क्रन्दितध्वनिः ॥ १५

यौगन्धरायणः सोऽथ सह वासवदत्तया । वसन्तकेन च प्राप मगधाधिपतेः पुरम् ॥ १६

तत्रोद्यानगतां दृष्ट्वा समं ताभ्यामुपाययौ । पद्मावतीं राजसुतां वार्यमाणोऽपि रक्षिभिः ॥ १७

पद्मावत्याश्च दृ प्रैव ब्राह्मणीरूपधारिणीम् । देवीं वासवदत्तां तां दृशोः प्रीतिरजायत ॥ १८

सा रक्षिणो निषिध्यैव ततो यौगन्धरायणम्। आनाययद्राजकन्या ब्राह्मणाकृतिमन्तिकम् ॥ १९

पप्रच्छ च महत्रह्मन्का ते बाळ भवत्यसौ । किमर्थमागतोऽसीति सोऽपि तां प्रत्यभाषत ॥ २०

इयमावन्तिका नाम राजपुत्रि सुता मम । अस्याश्च भर्ती व्यसनी त्यक्त्वेमां कुत्रचिद्तः ॥ २१

तदेतां स्थापयाम्यद्य तव हस्ते यशस्विनि । यावत्तमानयाम्यस्या गत्वान्विष्याचिरात्पतिम् ॥ २२

भ्राता काणबदुश्चायमिहैवास्याः समीपगः। तिष्ठत्वेकाकिनीभावदुःखं येन न यात्यसौ ॥ २३

इत्युक्त्वा राजतनयामङ्गीकृतबचास्तया । तामाभक्ष्य स सन्मत्रं हुतं लावाणकं ययैौ ॥ २४

ततो वासवदत्तां तां स्थितामावन्तिकाख्यया । वसन्तकं चानुगतं तं काणबटुरूपिणम् ॥ २५

सहादाय कृतोदारसरकारा स्नेहशालिनी । पद्मावती स्वभवनं विवेश बहुकौतुकम् ॥ २६

तत्र वासवदत्ता च प्रतिष्ठा चित्रभित्तिषु । पश्यन्ती रामचरिते सीतां सेहे निजव्यथाम् ॥ २७

आकृल्या सौकुमार्येण शयनाशनसौष्टवैः । शरीरसौरभेणापि नीलोत्पलसुगन्धिना ॥ २८

तामुत्तमां विनिश्चित्य महादैरात्मनः समैः। पद्मावती यथाकाममुपचारैक्षपाचरत् ॥ २९

अचिन्तयच्च काप्येषा छन्ना नूनमिह स्थिता । गूढ़ा किं द्रौपदी नासीद्विराटवसताविति ॥ ३०

अथ वासवदत्तास्याश्चक्रे देव्याः प्रसङ्गतः। अम्लानमालातिलकौ बरसेशात्पूर्वशिक्षितौ ॥ ३१

तषितां च दृष्ट्वा तां माता पद्मावतीं रहः। पप्रच्छ मालातिलकौ केनेमौ निर्मिताविति ॥ ३२

ऊचे पद्मावती चैनामत्र मन्मन्दिरे स्थिता । काचिदावन्तिका नाम तया कृतमिदं मम ॥ ३३

तच्छुत्वा सा बभाषे तां माता पुत्रि न तर्हि सा । मानुषी कापि देवी सा यस्या विज्ञानमीदृशम् ॥ ३४

देवता मुनयश्चापि वञ्चनार्थं सतां गृहे । तिष्ठन्त्येव तथा चैतामत्र पुत्रि कथां श्रुणु ॥ ३५

बभूव कुन्तिभोजाख्यो राजा तस्यापि वेश्मनि । आगत्य तस्थौ दुर्वासा वञ्चनैकरसो मुनिः॥ ३६

स तस्य परिचर्यार्थं राजा कुन्तीं निजां सुताम् । आदिदेश मुनिं सापि यत्नेनोपचचार तम् ॥ ३७

एकदा स मुनिः कुन्तीं जिज्ञासुः सन्नभाषत । परमान्नं पचेः शीघ्र स्नात्वा यावदुपैस्यहम् ॥ ३८

इत्युक्त्वा त्वरितं स्नात्वा स चर्षभमाययौ । कुन्ती तदन्नपूर्णा च तस्मै पात्रीमढौकयत् ॥ ३९

अतितप्तेन चान्नेन ज्वलन्तीमिव तां मुनिः । मत्वा हस्तग्रहायोग्यां कुन्त्या पृष्ठे दृशं ददौ ॥ ४०

सापि पृष्ठेन तां पात्रीं दधौ लब्धाझ्या मुनेः। ततः स बुभुजे स्वेच्छं कुन्तीपृष्टं त्वदह्यत ॥ ४१

दह्यमानापि गाढं सा यत्तस्थावविकारिणी । तेन तुष्टो मुनेभुक्त्वा ददौ तस्यास्तत वरम् ॥ ४२

इत्यासीत्स मुनिस्तत्र तदेषावन्ति कापि ते । तद्वदेव स्थिता कापि तस्यमाराधयेरिमाम् ॥ ४३

इति मातुर्मुखाच्छुत्वा पद्मावत्यन्यरूपिणीम् । तत्र वासवदत्तां तां सुतरां बहुमन्यत ॥ ४४

सापि वासवदत्तात्र निजनाथविनाकृता । तस्थौ विधुरविच्छाया निशीथस्थेव पद्मिनी ॥ ४५

वसन्तक विकाराश्च ते ते बाणोचिता मुहुः । मुखे तस्या वियोगिन्याः स्मितस्यावसरं ददुः ॥ ४६

अत्रान्तरेऽतिदूरासु भ्रान्स्वाखेटकभूमिषु । वनराजश्चिराद्गात्सायं लावाणकं पुनः । ४७

भस्मीकृतमपश्यच्च तत्रान्तःपुरमग्निना । देवीं दग्धां च शुश्राव मत्रिभ्यः सवसन्तकाम् ॥ ४८

श्रुत्वैव चापतद्रुमौ मोहेन हृतचेतनः । तदुःखानुभवश्चैशमपाकर्तुमिच्छता ॥ ४९

क्षणाच्च लब्धसंज्ञः सञ्जज्वाल हृदये शुचा । आविष्ट इव तत्रस्थदेवीदाहेक्षणाग्निना ॥ ५०

विलपन्नथ दुःखार्ता देहत्यागैकसंमुखः । क्षणान्तरे स नृपतिः संस्मृत्यैतचिन्तयत् ॥ ५१

विद्याधराधिपः पुत्रो देव्यास्तस्या भविष्यति । एतन्मे नारदमुनिर्वक्ति स्म न च तन्मृषा ॥ ५२

कंचित्कालं च दुःखं मे तेनैव मुनिनोदितम् । गोपालकस्य चैतस्य शोकः स्खलप इवेक्ष्यते ॥ ५३

यौगन्धरायणादीनां न चैषामतिदुःखिता । दृश्यते तेन जाने सा वेवी जीवेत्कथंचन ॥ ५४

इयं किमपि नीतिस्तु प्रत्युक्ता मन्त्रिभिर्भवेत् । अतो मम भवेज्जातु तया देव्या समागमः ॥ ५५

तत्पश्याम्यत्र पर्यन्तमित्यालोच्य स भूपतिः। निदधे हृदये धैर्यं बोध्यमानश्च मन्त्रिभिः ॥ ५६

गोपालकश्च संदिश्य तद्यथावस्तु तत्क्षणम् । प्रजिघाय ततश्चारं धृतिहेतोरलक्षितम् ॥ ५७

एवं गते स्ववृत्तान्ते लावणकगतैस्तदा । गत्वा मगधराजाय चारैः सर्वे निवेदितम् ॥ ४८

<<स तदुचैव कालज्ञो वत्सराजाय तां सुताम् । दातुं पद्मावतीमैच्छत्पूर्वं तन्त्रमार्गताम् ॥ ५९

ततो दूतमुखेनैनमर्थं वत्सेश्वराय सः । यौगन्धरायणायापि संदिदेश यथेप्सितम् ॥ ६०

यौगन्धरायणोक्त्या च वत्सेशोऽङ्गीचकार तत् । प्रच्छादितैतदर्थं स्याद्देवी जात्त्रिति चिन्तयन् ॥ ६१

ततो लग्नं विनिश्चित्य तूर्णं यौगन्धरायणः । तस्मै मगधराजाय प्रतिदूतं व्यसर्जयत् ॥ ६२

त्वदिच्छाङ्गीकृतास्माभिस्सादितः सप्तमे दिने । पझावतीविवाहाय वत्सेशोऽत्रागमिष्यति ॥ ६३

शीघ्र वासवदत्तां च येनासौ विस्मरिष्यति । इति चास्मै महामन्त्री संदिदेश स भूभृते ॥ ६४

प्रतिदूतः स गत्वा च यथासंदिष्टमभ्यधात् । ततो मगधराजाय स चाप्यभिननन्द तम् ॥ ६५

ततः स दुहितृस्नेहनिजेच्छाविभवोचितम् । विवाहोत्सवसंभारं चकार मगधेश्वरः ॥ ६६

सा चाभीष्टवरश्रुत्या मुदं पद्मावती ययौ। प्राप वासवदत्ता च तद्वातकर्णनाच्छुचम् ॥ ६७

सा वार्ता कर्णमागत्य तस्या वैवर्यदायिनी । प्रच्छन्नवासवैरूप्यसहायकमिवाकरोत् ॥ ६८

इत्थं मिश्रीकृतः शत्रुर्न च भर्तान्यथा त्वयि । वसन्तकोक्तिरित्यस्याः सखीव विदधे धृतिम् ॥ ६९

अथासन्नविवाहायाः पद्मावत्या मनस्विनी । आम्लानमालातिलकौ दिव्यौ भूयश्चकार सा ॥ ७०

ततो वत्सेश्वरस्तत्र संप्राप्ते सप्तमेऽहनि । ससैन्यो मद्रिभिः साकं परिणेतुं किलाययौ ॥ ७१

मनसापि तदुद्योगं विरही स कथं स्पृशेत् । देवीं लभेय तामेवमित्याशा न भवेद्यदि ॥ ७२

प्रत्युद्ययौ च तं सद्यः सानन्दो मगधेश्वरः। प्रजानेत्रोत्सवं चन्द्रमुदयस्थमिवाम्बुधिः ॥ ७३

विवेशाथ स वत्सेशो मगधाधिपतेः पुरम् । समन्तात्पौरलोकस्य मानसं च महोत्सवः ॥ ७४

विरहक्षामवपुषं मनःसंमोहदायिनम् । ददृशुस्तत्र नार्यस्तं रतिहीनमिव स्मरम् ॥ ७५

प्रविश्य मगधेशस्य वरलेशोऽप्यथ मन्दिरम् । सनाथं पतिवत्नीभिः कौतुकागारमययौ ॥ ७६

तन्न पझावतीमन्तर्दशी कृतकौतुकाम् । स राजा पूर्णवकेन्दुजितपूर्णेन्दुमण्डलम् ॥ ७७

तस्याश्च मालातिलकौ दिव्यावालोक्य तौ निजौ । एतौ कुतोऽस्या इत्येवं विममर्श स भूपतिः ॥ ७८

ततः स वेदीमारुह्य तस्या जग्राह यस्करम् । तदेवारम्भतां प्राप तस्य पृथ्व्याः करग्रहे ॥ ७९

प्रियवासवदत्तोऽयमिदं शक्नोति नेक्षितुम् । इतीव वेदीधूमोऽस्य बाष्पेण पिदधे दृशौ ॥ ८०

अग्निप्रदक्षिणे तानं तदा पद्मावतीमुखम् । विज्ञातभर्नाभिप्रायं कोपाकुलमिवाबभौ ॥ ८१

मुमोच स कृतोद्वाहः कराद्वत्सेश्वरो. वधूम् । न तु वासवदत्तां तां तत्याज हृदयाक्षणम् ॥ ८२

ततस्तथा ददौ तस्मै रत्नानि मगधाधिपः । निडुधरनरिक्तेव पृथिवी बुबुधे यथा ॥ ८३

साक्षीकृत्य च तत्कालमग्निं यौगन्धरायणः । अद्रोहप्रत्ययं राज्ञो भगशमकारयत् ॥ ८४

प्रदत्तवस्त्राभरणः प्रगीतवरचरणः । प्रनृत्तवरनारीकः प्रससार महोत्सवः ॥ ८५

उदयपेक्षिणी पत्युः सुनेबालक्षितस्थिता । तदा वासवदत्ताभूद्दिवा कान्तिरिवैन्दवी ॥ ८६

अन्तःपुरमुपायाते राज्ञि वसेश्वरे ततः । देवीसंदर्शनाशी कृती यौगन्धरायणः ॥ ८७

मन्त्रभेदभयादेवं मगधेश्वरमभ्यधात् । अत्रैव नाथ वत्सेशः प्रयाति त्वदृहादिति ॥ ८८

तथेत्यङ्गीकृतं तेन तमेवार्थं तदैव सः । व्यजिज्ञपद्वत्सराजं सोऽपि तच्छूद्दधे तथा ॥ ८९

अथोचचाल वत्सेशो भुक्तपीतपरिच्छदः। मन्त्रिभिः सममाद्य वधं पद्मावतीं ततः ॥ ९०

पलावस्या विस्तृष्टं च सुखमारुह्य वाहनम् । तथैव च समादिष्टैरतान्महत्तरकैः सह ॥ ९१

आगाद्वासवदत्तापि गुप्त सैन्यस्य पृष्ठतः । कृतरूपविवर्त तं पुरस्कृत्य वसन्तकम् ॥ ९२

क्रमालावाणकं प्राप्य बरसेशो वसतिं निजाम् । प्रविवेश समं वध्वा देवीचित्तं तु केवलः ॥ ९३

एत्य वासवदत्तापि सा गोपालकमन्दिरम् । विवेशाथ निशीथे च परिस्थाप्य महत्तरान् ॥ ९४

तत्र गोपालकं दृष्ट्वा भ्रातरं र्शितादरम् । कण्ठे जग्राह रुदती बाष्पव्याकुललोचनम् ॥ ९५

तरक्षणे स्थितसंविच्च तत्र यौगन्धरायणः । आययौ सरुमण्वत्कस्तया देव्या कृतादरः ॥ ९६

सोऽस्याः प्रोत्साह विश्लेषदुःखं यावव्यपोहति । तावत्पद्मावतीपार्श्व प्रययुस्ते महत्तराः ॥ ९७

आगतावन्तिका देवि किमप्यस्मान्विहाय तु । प्रविष्टा राजपुत्रस्य गृहं गोपालकस्य सा ॥ ९८

इति पद्मावती सा तैर्विज्ञप्ता स्वमहत्तरैः। वत्सेश्वराने साशङ्का तानेवं प्रत्यभाषत ॥ ९९

गच्छतावान्तिकां बूथ निक्षेपस्त्वं हि मे स्थिता । तत्र किं ते यत्राहं तत्रैवागम्यतामिति ॥ १००

तच्छुत्वा तेषु यातेषु राजा पद्मावतीं रहः। पप्रच्छ मालातिलकौ केनेमौ ते कृतावित॥ १०१

सावोचथ मद्देहे न्यस्ता विप्रेण केनचित् । आवन्तिकाभिधा यैषा तस्याः शिल्पमिदं महत् ॥ १०२

व च वत्सेशो गोपालगृहमाययौ । नूनं वासवदत्ता सा भवेदत्रेति चिन्तयन् ॥ १०३

प्रविवेश च गत्वा तद्दरस्थितमहत्तरम् । अन्तस्थदेवीगोपालमन्निद्वयवसन्तकम् ॥ १०४

तत्र वासवदत्तां तां ददर्श प्रोषितागताम् । उपप्लवविनिर्मुक्तां मूर्तेि चान्द्रमसीमित्र ॥ १०५

    शोकविषविह्वलः । कम्पो वासवदत्ताया हृदये तूपात ॥ १०६

  • गtत्रैर्विरहपाण्डुरैः । विललाप च निन्दन्ती तदाचरितमात्मनः ॥ १०७


दीौ रुरुदतुस्तथा । यौगन्धरायणोऽप्यासीद्रुष्पधेतमुखो यथा ॥ १०८

छ काले कोलाहलं तदा । पद्मावत्यपि तत्रैव साकुला तमुपाययौ ॥ १०९

न जवासवदत्तयोः। तुल्यावस्थैव साप्यासीत्स्निग्धमुग्धा हि सस्त्रियः ॥ ११०

की भर्तृदुःखप्रदायिना । इति वासवदुता च जगाद रुदती शुहुः ॥ १११

तव साम्राज्यकाफ़िशा । कृतमेतन्मया देव देव्या दोपो न कश्चन ॥ ११२

यत्र प्रवासे शीलसाक्षिणी । इत्युवाचाथ वत्सेशं धीरो यौगन्धरायणः ॥ ११३

रायणः शुद्धिप्रकाशने ' । इति पद्मावती तत्र जगदमत्सराशया ॥ ११४

यते सुमहानयम । सोढ दैव्यापि हि कुश इति गजास्यभाषत ॥ ११५

ने शrज्ञ हश्रशुद्धये । इति वासवदत्ता च बभाषे बद्धनिश्चया ॥ ११६

प्रयोf चीमान्यौगन्धरायणः । आचम्य प्राङ्मुखः शुद्ध इति याचदैश्यत् ॥ ११७

खी शुद्धिमती यदि । शृत भो लोकपालास्तन्न चेद्देहं त्यजाम्यहम् ॥ ११८

श्मन्दिव्या धागुदभूदिथ। धन्धवं शुपते यस्य मन्त्री थगन्धरायणः ॥ ११९

च भयं प्राग्जन्मदेधता । न दोषः कश्चिदेतस्या इत्युक्त्वा वागुपारमत् ॥ १२०

तन्त्रतािखिलदिग्विभागमामन्द्रसमघनाघनगर्जितश्रि ।
rध सुचिरं विहताभितापाः सर्वेऽपि ते स्फुट विडम्बितनीलकण्ठाः ॥ १२१

रोirprलकमतेिऽपि च अआ थौगन्धरायणाचरितम ।
इति अभ यत्स्रगजो मेने पृथ्वीं च हनगताम् ॥ १२२

मदः सुषतः स धूर्तपणें निकटगते निर्दूिती इत्रोभ ।
भक्षु भिमइयासमार्गगे स्जिदयितं परशुश्म बभार ॥ १२३

से * कांगदेखभ:lict wराभरे आपणफलकेfiयः«ः।

रसश्च घसघदया। पद्मावस्या च संसक्तपानलीलो विधिसगः ॥ १

स करण्घद्वसन्तम । शृगन्धगग्रणं ताश्च यज्ञे वित्र म्भिणीः कश्चः ॥। २

मन्स ३३ भ भfधति: । सर्वेषु षु शुधनु कथामेतामत्रर्णय ॥। ३

न च परमर्चेणवः । अभृङश्रीत्र साऽपि यस्याप्रतिहता गतिः ॥ ४

I I * थी किळगः उर्वशी नाम कामस्य भोदनामभित्रपरम् ॥ ५

R€ २था हतचेतना । यथा क्षभयरभादि खीचेंतस्थकम्पयन ॥ ६

शबoथरमभिीणि क्षुषः । यन्न प्राप परिवर्त्त तृषाक्रान्तो शुभुछ तब ॥ ७

यः क्षीरशुद्धिस्थितः । नाद्यं मुनिवरं दर्शनार्थमुपागतम्। ॥ ८

तं । जा पुग्यः । उर्वशहितचित्तः मन्स्थितो विरहनिःसहः ॥ ९

न चैrधयित्वा शतक्रतुम् । दृश्य स्वरतं तरौ गते तामुर्वशी मुने ॥ १०

TY ऑस्यागस्य नारद: । प्रथध्य तं तथाभूतं पुरूरवसमश्रवीत् ॥ ११

न्ध चिन ।
xि.ोऽपीह स हैि. नियंजभक्तानां नैवापदमुपेक्षते ॥ १२

झ = पुरुषश्स/ सह । जगाम देवराजस्य निकटं नारदो मुनिः ॥ १३

मोंगर प्रणतात्मने । उर्वशी पथभ। स च पुरवसे ततः ॥। १४

फीचरणं द्विः। उर्वश्यास्तु तदत्रासीन्मृससंजीवनौषधम् ॥ १५

अथाजगाम भूलोकं तामादाय पुरूरवाः । स्वर्वधूद्र्शनाश्चर्यमर्षयन्मयैचक्षुषाम् ॥ १६

ततोऽनपायिनौ तौ द्वावुर्वशी च नृपश्च सः । अन्योन्यदृष्टिपाशेन निबद्धाविव तस्थतुः ॥ १७

एकदा दानवैः साकं प्राप्तयुद्धेन वक्रिणा । सायकार्थमाहूतो ययौ नाकं पुरूरवाः ॥ १८

तत्र तस्मिन्हते मायाधरनाम्यसुराधिपे । प्रनृत्तम्बर्वधूसार्थः शक्रस्याभवदुत्सवः ॥ १९

ततश्च रम्भां नृत्यन्तीमाचार्ये तुम्बरौ स्थिते । चलिताभिनयां दृष्ट्वा जहास स पुरूरवाः ॥ २०

जाने दिव्यमिदं नृतं किं त्वं जानासि मानुष। इति रम्भापि तत्कालं सासूयं तसभाषत ॥ २१

जानेऽहमुवंशीसङ्गमत्तद्यद्देति न तुम्बुरुः। युष्मद्रुरपीत्येनामुवाचाथ पुरूरवाः ॥ २२

तच्छुत्वा तुम्बुरुः कोपात्तस्मै शापमथादिशत् । जेंवंध्या ते वियोगः स्यादा कृष्णाराधनादिति ॥ २३

श्रुतशापश्च गत्वैव तमुर्वश्यै पुरूरवाः । अकालाशनिपातोत्रं स्ववृत्तान्तं न्यवेदयत्॥ २४

ततोऽकस्मान्निपत्यैव निन्ये कार्यपहृत्य सा। अट्टैस्तेन भूपेन गन्धर्वैरुर्वशी किळ ॥ २५

अवेत्य शापदोषं तं सोऽथ गत्वा पुरूरवाः। हरेराराधनं चक्रे ततो बदरिकाश्रमे ॥ २६

उर्वशी तु वियोगार्ता गन्धर्वविषयस्थिता । आसीन्मृतेव सुप्तैव लिखितेव विचेतना ॥ २७

आश्चर्यं यन्न सा प्राणैः शापान्ताशावलम्बिनी । मुक्ता विरहदीर्घमु चक्रवाकीव रात्रिषु ॥ २८

पुरूरवाश्च तपसा तेनाच्युतमतोषयत् । तस्प्रसादेन गन्धर्वो मुमुचुस्तस्य "बोर्वशीम् ॥ २९

शापान्तलब्धया युक्तः पुनरप्सरसा तया । दिव्यान्स राजा बुभुजे भोगान्भूतलवत्र्यपि ॥ ३०

इत्युक्त्वा विरते राज्ञि श्रुतोर्वंश्यनुरागया । प्रापि सोढवियोगत्वाद्रीडा वासवदत्तया ॥ ३१

तां दृष्ट्वा युक्त्युपालब्धां राज्ञा देवीं विलक्षिताम् । अथाप्याययितुं भूपमाह यौगन्धरायणः ॥ ३२

न श्रुता यदि तद्राजन्कथेयं श्रूयतां त्वया । अस्तीह तिमिरानाम नगरी मन्दिरं श्रियः ॥ ३३

तस्यां विहितसेनाख्यः ख्यातिमानभवन्नृपः। तस्य तेजोवतीत्यासीद्भार्या क्षितितलाप्सराः ॥ ३४

तस्याः कण्ठग्रहैकाग्रः स राजा स्पर्शलोलुभः । न सेहे कबुकेनापि क्षिप्रमाच्छुरितं वपुः ॥ ३५

कदाचित्तस्य राज्ञश्च जज्ञे जीर्णज्वरामयः । वैद्या निवारयामासुतया देठंयास्य संगमम् ॥ ३६

देवीसंपर्कहीनस्य हृदये तस्य भूभृतः। औषधोपक्रमसाध्यो व्याधिः समुदपद्यत ॥ ३७

भयाच्छोकाभिघाताद्वा राज्ञो रोगः कदाचन । स्फुटेयमिति स्माहुर्भिषजो मत्रिणं ॥ ३८

यः पुरा पृष्ठपतिते न तत्रास महोरगे । नान्तःपुरप्रविष्टेऽपि परानीके च चुक्षुभे ॥ ३९

तस्यास्य राज्ञो जायेत भयं सस्ववतः कथम् । नास्त्यत्रोपायबुद्धिर्नः किं कुर्मस्तेन मत्रिणः ॥ ४०

इति संचित्य संसद्य ते देव्या सह मन्त्रिणः । तां प्रच्छाद्य तमूचुश्च मृता देवीति भूपतिम् ॥ ४१

तेन शोकातिभारेण मथ्यमानस्य तस्य सः । पुस्फोट हृदयव्याधिविह्वलस्य सहीभृतः ॥ ४२

उत्तीर्णरोगविषये तस्मै राज्ञेऽथ मन्त्रिभिः। अर्पिता सा महादेवी सुखसंपद्वािपरा ॥ ४३

बहु मेने च सोऽप्येनां राजा प्राणप्रदायिनीम् । न पुनर्मतिमानस्थं चुक्रोधाच्छादितात्मने ॥ ४४

हितैषिता हेि या पत्युः सा देवीत्वस्व कारणम् । प्रियकारित्वमात्रेण देवीशब्दो न लभ्यते ॥ ४५

स मजिता च यद्राज्यकार्यभारैकचिन्तनम् । चित्तानुवर्तनं यत्तदुपजीवकलक्षणम् ॥ ४६

अतो मगधराजेन संधातुं परिपन्थिना । पृथ्वीविजयहेतोस्ते यत्नोऽस्माभिरयं कृतः ॥ ४७

 तेन देव भवद्भक्तिसोढासळवियोगया। देव्या नैवापराद्धं ते पूण तूपकृतिः कृता ॥ ४८

एतच्छुत्वा वचस्तस्य यथार्थं मुख्यमन्त्रिणः । मेनेऽपराद्धमात्मानं बत्सराजस्तुतोष च ॥ ४९

उवाच चैतज्जानेऽहं देव्या युष्मत्प्रयुक्तया । आकारवत्या नीत्येव सम नैव मेदिनी ॥ ५०

किं त्वतिप्रणयादेतन्मयोक्तमसमञ्जसम् । अनुरागान्धमनसां विचारसहता कुतः ॥ ५१

इत्यादिभिः समालभैर्वत्सराजः स तद्दिनम् । लज्जोपरागं देव्याश्च सममेवापनीतवान् ॥ ५२

अन्येद्युर्मगधेशेन प्रेषितो ज्ञातवस्तुना । दूतो वत्सेशमभ्येत्य तद्वाक्येन व्यजिज्ञपत् ॥ ५३

मन्त्रिभिस्ते वयं तावद्वञ्चित तत्तथाधुना । कुर्याः शोकमयो येन जीवलोको भवेन्न नः ॥ ५४

एकदा ब्राह्मणो वृद्धस्तामेको भोजनागतः। ददर्श जगदाश्चर्यजननीं रूपसंपदा ॥

सकौतुकं द्विजोऽप्राक्षीदुद्दचन्द्रं रहस्तदा । का ते भवति बालेयं त्वया मे कथ्यतामिति ॥

निर्बन्धपृष्टः सोऽप्यस्मै गुहचन्द्रो द्विजन्मने । शशंस तन्तं सर्वं वृत्तान्तं खिन्नमानसः ॥

तद्युद्धं स ततस्तस्मै सानुकम्पो द्विजोत्तमः । भग्नेराराधनं सत्रं दद्वीप्सितसिद्धये ॥

तेन मंत्रेण तस्याथ जपं रहसि कुर्वतः । उदभूद्रुहचन्द्रस्य पुरुषो वह्निमध्यतः ॥

स चाग्निद्विजरूपी तं जगाद चरणानतम् । अद्याहं त्वद्महे भोक्ष्ये रात्रौ स्थास्यामि तत्र च ॥

दर्शयित्वा च तत्त्वं ते साधयिष्यामि वाञ्छितम् । इत्युक्त्वा गुहचन्द्रं स ब्राह्मणस्तद्रुहं ययौ ॥ १

तत्रान्यविप्रवदुक्त्वा गुहचन्द्रान्तिके च सः । सिषेवे शयनं रात्रौ याममात्रमतन्द्रितः ॥

तावच्च संसुप्तजनात्सा तस्मात्तस्य मन्दिरात् । निर्ययौ गुहचन्द्रस्य भार्या सोमप्रभा निशि ॥

तत्कालं ग्राह्मणः सोऽत्र गुहचन्द्रमबोधयत् । एहि स्वभार्यावृत्तान्तं पश्येत्येनमुवाच च ॥

योगेन भृङ्गरूपं च कृत्वा तस्यात्मनस्तथा। नित्यादर्शयत्तस्य भार्या तां गृहनिर्गताम् ॥

सा जगाम सुदूरं च सुन्दरी नगराद्वह्निः। णुद्दचन्द्रेण साकं च द्विजोऽप्यनुजगाम ताम् ॥

ततस्तत्र महाभोगं सच्छायस्कन्धसुन्दरम् । गुहचन्द्रो ददर्शासावेकं न्यग्रोधपदपम् ॥

तस्याधस्ताच्च शुश्राव वीणावेणुरवान्वितम् । उल्लसद्रीतमधुरं दिव्यं संगीतकध्वनिम् ॥

स्कन्धदेशे च तस्यैकां स्वभार्यासदृशाकृतिम् । अपश्यत्कन्यकां दिव्यामुपविष्टां महासने ॥

निजकान्तिजितज्योत्स्नां ।शुक्छुचामरवीजिताम् । इन्दोलवण्यसर्वस्वकोषस्येवाधिदेवताम् ॥

अत्रैवारुळ वृक्षे च तस्या अधीसने तदा । उपविष्टां स्वभाय तां गुहचन्द्रो ददर्श सः ॥

तत्कालं तुल्यकान्ती ते संगते दिव्यकन्यके । पश्यतस्तस्य भाति स्म सा त्रिचन्द्रेव यामिनी ॥

ततः स कौतुकाविष्टः क्षणमेवमचिन्तयत् । किं स्वप्नोऽयमुत भ्रान्तिधिगेतदथवा द्वयम् ॥

या सन्मार्गतरोरेषा विद्वत्संगतिमञ्जरी । असौ पुष्पोद्भतिस्तस्या ममोचितफलोन्मुखी ॥

इति चिन्तयति स्वैरं तस्मिस्ते दिव्यकन्यके । भुक्त्वा निजोचितं भोज्यं दिव्यं पपतुरासवम् ॥ १

अद्यागतो महातेजा द्विजः कोऽपि गृहेषु नः । तस्माद्भगिनि चेतो मे शङ्कितं तद्रजाम्यहम् ॥

इत्युक्त्वा तामथामद्य द्वितीयां द्विव्यकन्यकाम् । गुहचन्द्रस्य गृहिणी तरोरवरुरोह सा ॥।

तदृष्ट्वा भृङ्गरूपौ तौ गुहचन्द्रो द्विजश्व सः । प्रत्यागत्याग्रतो गेहे पूर्ववत्तस्थतुर्निशि ॥

ततैः सा दिव्यकन्यापि गुहचन्द्रस्य गेहिनी आगस्यालक्षितायैव प्रविवेश स्वमन्दिरम् ॥

ततः स ब्राह्मणः स्वैरं गुहचन्द्रमभाषत । दृष्टं त्वया यदेषा ते भार्या दिव्या न मानुषी ॥

द्वितीया सापि चैतस्या दृष्टाद्य भगिनी त्वया । दिव्या स्त्री तु मनुष्येण कथमिच्छति संगमम् ॥ १

तदेतत्सिद्धये मन्त्रं द्वारोल्लेख्यं दमामि ते । तस्योपबृहणीं बायां युक्तिं चोपदिशास्म्यहम् ॥

विशुद्धोऽपि ज्वलयनिर्वात्यायोगे तु का कथा । एवं मत्रोऽर्थदोऽप्येकः किं पुनर्मुक्तिसंयुतः ॥

इत्युक्त्वा गुहचन्द्राय दत्त्वा मन्त्रं द्विजोत्तमः । उपदिश्य च तां युक्तिं प्रभाते स तिरोदधे ॥ १

गुहचन्द्रोऽपि भार्याया गृहद्वारेऽभिलिख्य तम् । मन्त्रं पुनश्चकारैवं सायं युक्तिं प्ररोचनीम् ॥

गत्वा स तस्याः पश्यन्त्या कयापि वरयोषिता । सह चक्रे समालापं रचितोदारमण्डनः ॥

तहृष्टैव तमाहूय मन्त्रोन्मुद्रितया गिरा । एषा कास्तीति पप्रच्छ सा सेयं दिव्यकन्यका ॥

असौ वराङ्गन बद्धभावा मय्यहमद्य च । एतदहं व्रजामीति प्रत्यवोचत्स तां मृषा ॥

ततः साचीकृतदृशा मुखेन वलितक्षुणा । दृष्ट्वा निवार्य वामेन करेण तमुवाच सा ॥

हुं ज्ञातमेतदर्थोऽयं वेषस्तत्र च मा स्म गाः किं तया मामुपेहि त्वमहं हि तव गेहिनी ॥

इत्युक्तः पुलकोत्कम्पसंक्षोभाञ्छया तया । आविष्टयेव तन्मत्रदूतदुप्रैहयापि सः ॥

प्रविश्य वासके सद्यस्तयैव सममन्वभूत् । मर्योऽपि दिव्यसंभोगमसंस्पृष्टं मनोरथैः ॥

इथं तां प्राप्य सप्रेमां मत्रसिद्धिप्रसाधिताम् । त्यक्तदिव्यस्थितिं तस्थौ गुहचन्द्रो यथासुखम् ॥ १

एवं योगप्रदानादिसुकृतेः शुभकर्मणाम्। दिव्याः शापयुता नार्थंस्तिष्ठन्ति गृहिणीपदे ॥ १३३

देवद्विजसपर्या हि कामधेनुर्मता सताम्। किं हि न प्राप्यते तस्याः शेषाः सामादिवर्णनाः ॥ १३४

दुष्कृतं त्वयि दिव्यानामत्युच्चपजन्मनाम् । प्रवातमिव पुष्पाणामधःपातंककारणम् ॥ १३५

इत्युक्त्वा राजपुत्र्याः स पुनराह वसन्तकः। किं चात्र' यदद्दल्याया वृत्तं तलछूयतामिदम् ॥ १३६

पुराभूदौतमो नाम त्रिकालज्ञो महामुनिः । अहल्येति च तस्यासीद्भार्या रूपजिप्सराः ॥ १३७

एकदा रूपलुब्धतामिन्द्रः प्रार्थितवान्रहः। प्रभूणां हि विभूत्यन्धा धावयविषये मतिः ॥ १३८

सानुमेने च तं मूढा नृपस्यन्ती शचीपतिम् । तच्च प्रभाधतो बुद्ध तत्रागाद्भौतमो मुनिः ॥ १३९

सार्जाररूपं चक्रे च भयादिन्द्रोऽपि तत्क्षणम् । कः स्थितोऽनेति सोऽपृच्छदहल्यामथ गौतमः ॥ १४०

एंस ठिओ वु सज्जारो इत्यपभ्रष्टचक्रया । गिरा सत्यानुरोधिन्या सा तं प्रत्यब्रवीत्पतिम् ॥ १४१

सत्यं त्वजार इत्युक्त्वा विहसन्स ततो मुनिः । ससानुरोधतान्तं शापं तस्यामपातयत् । ॥ १४२

पापशीले शिलाभावं भूरिंकालमवाप्नुहि। आ वनान्तरसंचारिंशघवालोकनादिति ॥ १४३

वराङ्गलुब्धम्ग्राफी ते तत्खलनं भविष्यति । दिल्यश्री विश्वकर्मा यां निर्मायति तिलोत्तमाम ॥ १४४

तां विलोक्य तदैक्ष्ण सहनं भधिता च ते । इतीन्द्रषि तत्कालं शपति न स गौतमः ॥ १४५

दत्तशापो ग्रथाकामं तपसै स मुनिर्ययौ । अहश्चापि शिलाभावं दारुणं प्रत्यपद्यत ॥ १४६

इन्द्रोऽप्याधूतसर्वाङ्गो वङ्गभवत्ततः । अशीलं कम्भं नाम स्यान्न खलीकारकरणम्॥ १४७

एवं कुकर्म सर्वस्य फलस्यास्मनि सर्वद । यो यद्धपति बीजं हि लभते सोऽपि तत्फलम् ॥ १४८

तस्मात्परविरुद्धेषु नोस्सहन्ते महाशयाः । एतदुत्तमसत्रघन विधिसिद्ध हि सद्रतम् ॥ १४९

युवां पूर्वभगिन्यौ च देव्यै शापयुते उभे । तद्वन्नन्योन्यहितकृन्निन्द्वं हृद्यं हि वाम् ॥ १५०

एतद्वसन्तकाछूत्वा मिथो वासवदत्तया । पदावभ्य च मुतशसीrcालेशोऽयमुच्यत ॥ १५१

देवी वासवदत्ता च कृन्दा साधारणं पतिम् । आस्मनीव प्रियं भने पदत्रयां हितोन्मुखी ॥ १५२

संस्था हुनुभावौं तहखनगर्घश्वर: । सु पाश्चितीमुष्टदृतेभ्योऽपि तुतोष सः ॥ १५४

अन्येद्युरथ वत्सेशं मी यौगन्धरायणः । उषय में(नर्धा थाः स्थितेष्वन्यत्रभाषत ॥ १५४

उद्योगायाधुना देव फौशाम्बी किं न गम्यते । नाशश्न मगधशाश्च विद्यते वश्थितादपि ॥ १५५

कन्यासंबन्धनाम्ना हि साम्ना सम्यक्स वार्धितः । त्रिगृह्य च कथं जहात्रिताधिकां सुतम्. ॥ १५६

सन्यं तस्मानुपायं च त्वया च स न वक्षतः । भश स्वयं तं तन्न च तस्याभूत्रवहम् । १५७

वर«थ भय तं यथा विरुतं न स। तदर्थंध धास्शभिः शितं च दियमामधून ॥ १५८

त्रं वति निर्युद्धकार्ये यौगन्धरायणे। गगधेश्वरसंधनधी दूनोऽत्र समुपाययौ ॥ १५९

रक्षणं च प्रविष्टोऽत्र प्रतीहारनिर्वेदः प्रणामशरभावी थभी ध्यशपत् ॥ १६०

धीपवतीदत्तसंदेशपरितोषिणा । मगधेशेन निर्दिष्टमिदं देवस्य सांप्रतम ॥ १६१

बहुना किं सथा सर्वं शतं प्रीतोऽपि च स्वयि । स यज्ञेऽयमारम्भःकुरु प्रणता वयम ॥ १६२

तदूतवचः स्वछं वत्सेशोऽभिमनन् सः । थैौगन्धरायणीथस्य पुण्यं नयतरोरिव ॥ १६३

तः पश(घतीं गङ्गया समानारय समं तथा । सं दसम्भृतं दूतं स संमान्य ह्यसर्जयत् ॥ १६४

अथ चण्डमसेनदूतोऽन्यत्र समाययौ । प्रविश्य स यथाचश्च गजानं प्रणतोऽब्रवीत् ॥ १६५

न चण्डमहासैनभूतः कार्थतत्त्ववित्त । तत्र विज्ञातबृतान्तो हृष्टः संदिष्टवानिम् ॥ १६६

शस्यं भवतस्साघवियतैवोपवर्णितम् । यौगन्धरायणं यते मन्त्री किमधिकोक्तिभिः ॥ १६७

धन्या वसनं दत्ता तु स्त्रक्रिया तत्कृतं तया । येनाराभिः मतां मध्ये चिरगुन्न भितं शिरः ॥ १६८

। य वासवदत्तातो भिन्ना पद्मावती मम । तणैरेकं हि हृद्यं सन्दछीनं कुरुतोदामम् । १६९

एतन्निजश्वशुरदूतवचो निशम्य वत्सेश्वरस्य हृदये सपदि प्रमोदः।
देव्यां च कोऽपि ववृधे प्रणयप्रकर्षों भूयांश्च मत्रिवृषभे प्रणयानुबन्धः..

ततस्तं देवीभ्यां सममुचितसस्कारविधिना
कृतातिथ्यं दूतं सरभसमनाः प्रेष्य मुदितम् ।
विधास्यन्नद्योगं त्वरितमथ संमन्त्रय' सचिवैः
स चक्रे कौशाम्बीं प्रति गमनबुद्धि नरपतिः ॥

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे लावाणकलम्बके तृतीयस्तरः।

*****



चतुर्थस्तरङ्गः



ततो लावणकात्तस्मादन्येद्युः सचिवैः सह । वत्सराजः स कौशाम्बीं प्रतस्थे दयितान्वितः ॥

प्रसस्त्रे च लसन्नादैस्तस्यापूरितभूततै। बलैरसमयोद्वेलजलराशिजलैरिव ॥

उपमा नृपतेस्तस्य गजेन्द्रस्थस्य गच्छतः । भवेद्यदि रविर्यायाद्गने सोदयाचलः ॥

स सितेनातपत्रेण कृतच्छायो बभौ नृपः। जितार्कतेजःप्रीतेन सेव्यमान इवेन्दुना ॥

तेजस्विनं स्वकक्षाभिस्तं सर्वोपरिवर्तनम् । समन्ताः परेितो भृमुधैवं ग्रहंगणा इव ॥

पश्चात्करेणुकारूढे देव्यौ द्वे तस्य रेजतुः । श्रीभुबावनुरागेण साक्षादनुगते इव ॥

त्वङ्गतुरंगसंघात खुराग्राङ्कनखक्षता । पथि तस्याभवद्भमिरुपभुक्तेव भूपतेः ॥

एवं वसेश्वरो गच्छन्स्तूयमानः स बन्दिभिः । दिनैः कतिपयैः प्राप कौशाम्बीं विततोत्सवाम् ॥

ध्वजरक्तांशुकच्छन्ना गयाक्षोत्फुल्ललोचना । प्रद्वारदर्शतोत्तुङ्गपूर्णकुम्भकुचद्वया ॥

जनकोलाहलानन्दसंलापा सौधहासिनी। सा प्रबसागते पयौ तत्कालं शुशुभे पुरी ॥

देवीद्वयानुयातश्च स राजा प्रविवेश ताम् । पौरस्त्रीणां च कोऽयासीत्तत्र तद्दर्शनोत्सवः ॥

अपूरि हरिहर्यस्थरामाननशतैर्नभः । देवीमुखजितस्येन्दोः सैन्यैः सेवागतैरिव ॥

वातायनगताश्चन्याः पश्यन्त्योऽनिमिषेक्षणाः । चक्रुः सकौतुकायातविमानस्थाप्सरोभ्रमम् ॥

काश्चिद्वाजालाग्रलग्नपक्ष्मललोचनाः। अमृजन्निव नाराचपञ्जराणि मनोभुवः ॥

एकस्याः सोत्सुका दृष्टिर्नुपालोकविकस्वरा । शृतेः पार्श्वमपश्यन्त्यास्तदाख्यातुमिचाययौ ॥

दुसगतायः कस्याश्चिन्मुहुरुच्छंसितौ स्तनौ । कधृकादिव निर्गन्तुमीषतुस्तद्दिदृक्षया ॥

अन्यस्याः संभ्रमच्छिन्नहामुक्ताकणा बभुः। गलन्तो हृदयस्येव हर्षबाष्पाम्बुसीकराः ॥

यद्यस्यामाचरेत्पापमग्निर्यावाणके ततः । प्रकाशकोऽप्यसावन्धं तमो जगति पातयेत् ॥

इति वासवदतां च दृष्ट्वा स्मृत्वा च तत्तथा। दाहप्रवादं सोत्कण्ठा इव काश्चिद्वभाषिरे ॥

दिष्ट्या न लज्जिता देवी सपत्या सखितुल्यया । इति पद्मावतीं वीक्ष्य बयस्या जगदेऽन्यया ॥

नूनं हरमुरारिभ्यां न दृष्टं रूपमेतयोः । किमन्यथा भजेतां तौ बहुमानमुमाश्रियौ ॥

इत्यूचुरपरास्ते द्वे दृष्ट्वा देव्यौ परस्परम् । क्षिपन्त्यः प्रमदोत्फुल्ललोचनेन्दीवरस्रजः ॥

एवं वत्सेश्वरः कुर्वञ्जनतानयनोत्सवम् । स्वमन्दिरं सदेवीक प्राविशङ्कतमङ्गलः ॥

प्रभाते याब्जसरसो याब्धेरिन्दूदये तथा। तत्काळं तस्य सा कापि शोभाभूद्राजवेश्मनः ॥

क्षणादपूर सामन्तमङ्गलोपायनैश्च तत् । सूचयद्भिरिवाशेषभूपालापायनागमम् ॥

संमान्य राजलोकं च वत्सराजः कृतोत्सवः । चित्तं सर्वजनस्येव विवेशान्तःपुरं ततः ॥

देव्योर्मध्यस्थितस्तत्र रतिप्रीत्योरिव स्मरः। पानादिलीलया राजा दिनशेषं निनाय सः ॥

अपरेद्युश्च तस्यैको नृपस्यास्थानवर्तिनः । मत्रिणां संनिधौ विप्रो द्वारि चक्रन्द कश्चन ॥

अब्रह्मण्यमटव्यां मे पापैर्गोपालकैः प्रभो । पुत्रस्य चरणोच्छेदो विहितः कारणं विना ॥

तच्छुत्वा तत्क्षणं द्वित्रान्वष्टभ्यानाय्य भूपतिः। गोपालकन्स पप्रच्छ ततस्तेऽप्येवमब्रुवन् ॥

आदित्यस्येव यस्येह न चस्खाळ किल क्कचित् । प्रतापनिलयस्यैकचक्रवर्तितया रथः ॥

भासयत्युच्छूिते व्योम यच्छत्रे तुहिनत्विषि । न्यवर्तन्तातपत्राणि राज्ञामपगतोष्मणाम् ॥

समस्तभूतयाभोगसंभवानां बभूव सः । भाजनं सर्वरत्नानामम्बुराशिरिवाम्भसाम् ॥

स कदाचन कस्यापि हेतोर्यांत्रागतो नृपः । ससैन्यो जाह्नवीकूलमासाद्यावस्थितोऽभवत् ॥

तत्र तं गुणवर्माख्यः कोऽप्याढ्यस्तत्प्रदेशजः । अभ्यगानुपमादाय कन्यारत्नमुपायनम् ॥

रत्नं त्रिभुवनेऽप्येषा कन्योत्पन्ना गृहे मम । नान्यत्र दातुं शक्या च देवो हि प्रभुरीदृशः ॥

इत्यावेद्य प्रतीहारमुखेनाथ प्रविश्य सः । गुणवर्मा निजां तस्मै राज्ञे कन्यामदर्शयत् ॥

स तां तेजस्वतीं नाम दीप्तिद्योतितदिङ्मुखम् । अनङ्गमङ्गळावासरत्नदीपशिखामिव ॥

श्यन्नेहमयो राजा लिष्टतत्कान्तितेजसा । कामाग्निनेव संतप्तः स्विन्नो विगलति स्म सः ॥

स्वीकृत्यैतां च तत्कालं महादेवीपदोचिताम् । चकार गुणवर्माणं परितुष्यात्मनः समम् ॥

ततस्तां परिणीयैब प्रियां तेजस्खतीं नृपः । कृतार्थमानी स तया साकमुज्जयिनीं ययौ ॥

तन्मुखसक्तैकदृष्टी राजा ह्यभूत्तथा । ददर्श राजकार्याणि न यथा सुमहान्यपि ॥

तेजस्वतीकलालापकीलितेव किल श्रुतिः। नावसन्नप्रजाक्रन्दैस्तस्याक्रथुमशक्यत ॥

चिरप्रविष्टो निरगान्नैव सोऽन्तःपुरानृपः । निरगादरिवर्गस्य हृदयालु रुजाज्वरः ॥

कालेन तस्य जज्ञे च राज्ञः सर्वाभिनन्दिता । कन्या तेजस्वती देव्यां बुद्धौ च विजिगीषुता ॥

परमादतरूपा सा तृणीकृत्य जगत्रयम् । हर्षे तस्याकरोत्कन्या प्रतापं च जिगीषुता ॥

अथाभियोक्तुमुत्सिक्तं सामन्तं कंचिदेकदा । आदित्यसेनः प्रयया उज्जयिन्याः स भूपतिः॥

तां च तेजस्वतीं राक्षीं समारूढकरेणुकाम् । सहप्रयायिनीं चक्रे सैन्यस्येवाधिदेवताम् ॥

आरुरोह वराधं च पद्यद्धर्मनिझीरम् । जङ्गमाद्रिनिभं तुङ्गं स श्रीबृक्ष समेखलम् ॥

आफुक्कोत्थितपादाभ्यामभ्यस्यन्तमिवाम्बरे । गतिं गरुत्मतो दृष्टां वेगसब्रह्मचारिणः ॥

जवस्य मम पर्याप्ता किं नु स्यादिति मेदिनीम् । कलयन्तमिवोन्नम्य कंधरां धीरया दृशा ॥

किंचिद्रत्वा च संप्राप्य समां भूमिं स भूपतिः । अश्वमुत्तेजयामास तेजस्वत्याः प्रदर्शयन् ॥

सोऽश्वस्तपाणिघातेन यत्रेणेवेरितः शरः । जगाम काप्यतिजवादलक्ष्यो लोकलोचनैः ॥

तहृष्टा विह्वले सैन्ये हयारोहाः सहस्रधा । अन्वधावन्न च प्रापुस्तमश्वपहृतं नृपम् ॥

ततश्चानिष्टमाशङ्कय ससैन्या मन्त्रिणो भयात् । आदाय देवीं क्रन्दन्तीं निवृत्त्योजयिनीं ययुः ॥

तत्र ते पिहितद्वारकृतप्राकारगुप्तयः। राज्ञः प्रवृत्तिं चिन्वन्तस्तस्थुराश्वासितप्रजाः ॥

अत्रान्तरे स राजापि नीतोऽभूत्तेन वाजिना । सरौद्रसिंहसंचारां दुर्गा विन्ध्याटवीं क्षणात् ॥

तत्र दैवात्थिते तस्मिन्नर्थे स सहसा नृपः । आसीन्महाटवीदत्तदिखाऊोहो विह्वलाकुलः ॥

गतिमन्यामपश्यंश्च सोऽवतीर्य प्रणम्य च । तं जगादाश्वजातिज्ञो राजा वरतुरंगमम॥

देवस्त्वं न प्रभुद्रोहं त्वादृशः कर्तुमर्हति । तन्मे त्वमेव शरणं शिवेन नय मां पथा । ॥

तच्छुत्वा सानुतापः सन्सोऽश्वो जातिस्मरस्तदा । तत्तथेत्यग्रहीदुवैौ दैवतं हि हयोत्तमः ॥

ततो राज्ञि समारूढे स प्रतस्थे तुरंगमः । स्वच्छशीताम्बुसरसा माणाध्यक्छमच्छिद ॥

सायं च प्रापयामास स योजनशतान्तरम् । उज्जयिन्याः समीपं तं राजानं वाजिसत्तमः ॥

तद्वेगविजितान्वीक्ष्य सप्तापि निजवाजिनः। अस्ताद्रिकंदालीने लजयेघांशुमालिनि ॥

तमसि प्रसृते द्वाराण्युज्जयिन्या विलोक्य सः। पिहितानि श्मशानं च बहिस्तकालभीषणम् ॥

निनायैनं निवासाय भूपतिं बुद्धिमान्ह्यः । बालैकान्तस्थितं तत्र गुप्तं विप्रमतुं निशि ॥

निशातिवाहयोग्यं च तं स दृष्ट्वा मठं नृपः। आदित्यसेनः प्रारेभे प्रवेष्टुं आन्तवाहनः ॥

रुरुधुस्तस्य विप्राश्च प्रवेशं तन्निवासिनः । श्मशानपालश्चौरो वा कोऽप्यसाविति वादिनः ॥



१ पर्वतपक्षे श्रीघुशो बिल्वंकुशः, ‘' () अश्वपक्षे तु श्रीवृक्षो रोमावर्तविशेषःइति शिशुपालवधटीकायां ५५६महिना

डाकिनीनादसंवृद्धगृध्रवायसवाशिते । उल्कामुखमुखोल्काग्निविस्फारितचितानले ॥

दुद्रौ तत्र मध्ये च स ताञ्शूलाधिरोपितान् । पुरुषान्नासिकछेदभियेवोध्र्वकृताननान् ॥

यावच्च निकटं तेषां प्राप तावन्नयोऽद्धि ते । वेतालुधिष्ठितास्तस्मिन्प्रहरन्ति स्म मुष्टिभिः ॥

निष्कम्प एव खट्टेन सोऽपि प्रतिजघान ताक । न शिक्षितः प्रयत्न हि धीराणां हृदये भिया ॥

तेनापगतवेतालविकाराणां स नासिकाः । तेषां चकर्त बङा च कृती जग्राह वाससि ॥

आगच्छंश्च ददशैकं शवस्योपरि संस्थितम् । प्रव्राजकं श्मशानेऽत्र जपन्तं स विदूषकः ॥

तचेष्टालोकनक्रीडाकौतुकादुपगम्य तम् । प्रच्छन्नः पृष्ठतस्तस्य तस्थौ प्रव्राजकस्य सः ॥

क्षणाप्रव्राजकस्याधः फूत्कारं मुक्तवाञ्शवः । निरगच्च मुखात्तस्य ज्वाला नाभेश्च सर्षपाः ॥

गृहीत्वा सर्ष र्षांस्तांश्च स परिव्राजकस्ततः। उस्थाय ताडयामास शवं पाणितलेन तम् ॥

उदतिष्ठत्स चोत्तालघेतालाधिष्ठितः शवः । आरुरोह च तस्यैव स्कन्धे प्रव्राजकोऽथ सः ॥

तदरूढश्च सहसा गन्तुं प्रववृते ततः । विदूषकोऽपि तं तूष्णीमन्वगच्छदलक्षितः ॥

नतिदूरमतिक्रम्य स ददर्श विदूषकः । शून्यं कात्यायनीमूर्तिसनाथं देवतागृहम् ॥

तत्रावतीर्य वेतालस्कन्धात्प्रव्राजकस्ततः । विवेश गर्भभवनं वेतालोऽप्यपतद्भुवि ॥

विदूषकश्च तत्रासीद्युक्त्या पश्यन्नलक्षितः प्रव्राजकोऽपि संपूज्य तत्र देवीं व्यजिज्ञपत् ॥

तुष्टासि यदि तद्देवि देहि मे वरमीप्सितम् । अन्यथास्मोपह्वरेण प्रीणामि भवतीमहम् ॥

इत्युक्तवन्तं तं तीव्रमत्रसाधनगर्वितम् । प्रव्राजकं जगादैवं वाणी गर्भगृहोद्गता ॥

आदित्यसेननृपतेः सुतामानीय कन्यकाम् । उपहारीकुरुष्वेह ततः प्राप्यसि वाञ्छितम् ॥

एतच्छुत्वा स निर्गत्य करेणाहत्य तं पुनः । प्रव्राडुत्थापयामास वेतालं मुक्तफूत्कृतिम् ॥

तस्य च स्कन्धमारुह्य निर्यद्वकानलार्चिषः । आनेतुं राजपुत्रीं तामुत्पत्य नभसा ययौ ॥

विदूषकोऽपि तत्सर्वं दृष्ट्वा तत्र व्यचिन्तयत् । कथं राजसुतानेन हन्यते मयि जीवति ॥

इहैव तावतिष्ठामि यावदायात्यसौ शठः । इत्यालोच्य स तथैव तस्थौ छन्नो विदूषकः ॥

प्रव्राजकश्च गत्वैव वातायनपथेन सः । प्रविश्यान्तःपुरं प्राप सुप्तां निशि नृपात्मजम् ॥

आययौ च गृहीत्वा तां गगनेन तमोमयः कान्तिप्रकाशितदिशं राहुः शशिकलामिव ॥

हा तात हाम्षेति च तां क्रन्दन्तीं कन्यकां वहन् । तत्रैव देवीभवने सोऽन्तरिक्षादवातरत् ॥

प्रविवेश च तत्कालं वेतालं प्रधिमुच्य सः । कन्यारत्नं तदादाय देवीगर्भगृहान्तरम् ॥

तत्र यावन्निहन्तुं तां राजपुत्रीमियेष सः । तावदाकृष्टखङ्गोऽत्र प्रविवेश विदूषकः ॥

आः पाप मालतीपुष्पममन हन्तुमीहसे । यस्यामाकृतौ शस्त्रं व्यापारयितुमिच्छसि ॥

इत्युक्त्वाकृष्य केशेषु शिरस्तस्य विवेल्लतः । प्रव्राजकस्य चिच्छेद खडेन स विदूषकः ॥

आश्वासयामास च तां राजपुत्रीं भयाकुलम् । प्रविशन्तीमिवाङ्गानि किंचित्प्रत्यभिजानतीम् ॥

कथमन्तःपुरं राज्ञो राजपुत्रीमिमामितः नयेयमिति तत्काळम सौ धीरो व्यचिन्तयत ॥

भो विदूषक एवेतद्योऽयं प्रव्राट् त्वया हतः । महनेतस्य वेतालः सिद्धोऽभूत्सर्षपास्तथा ॥

ततोऽस्य पृथ्वीराज्ये च वाञ्छा राजात्मजासु च । उदपद्यत तेनायमेवं मूढोऽद्य वञ्चितः ॥

तद्द्वयैतदीयांस्त्वं सर्षपान्वीर येन ते । इममेकां निशमश्च भविष्यत्यम् धरे गतिः ॥

इत्याकाशगता वाणी जातहर्षे जगाद तम् । अनुगृह्णन्ति हि प्रायो देवता अपि तादृशम् ॥

ततो वस्त्राचलत्तस्य स परिव्राजकस्य तान् । जमाह सर्षपान्हस्ते तामद्वे च नृपात्मजाम् ॥

यावच्च देवीभवनात्स तस्मान्निर्ययौं बहिः । उच्चचार पुनस्ताबद्न्या नभसि भारती ॥

इहैव देवीभवने मासस्यान्ते पुनस्त्वया । आगन्तव्यं महावीर विस्मर्तव्यमिदं ॥

तच्छुत्वा स तथेत्युक्त्वा सद्यो देवीप्रसादतः । उपपात नभो बिभ्रद्राजपुत्रीं विदूषकः ॥



१. मालतीमाधवपञ्चमाङ्कस्थाघोरघण्टकपालकुण्डलामाधवमालयादिकथानुकरोतीमां कथाम्.

गगनेनाशु स तामन्तःपुरान्तरम् । प्रावेशयद्राजसुतां समाश्वस्तामुवाच च ॥ १८५

वेष्यति प्रातर्गतिव्द्युम्नि ततश्च माम् । सर्वे द्रक्ष्यन्ति निर्यान्तं तत्संप्रत्येव याम्यहम् ॥ १८६

दिता बाला विश्थती सा जगाद तम् । भनें त्वयि मम प्राणास्त्राखाक्रान्ताः प्रयान्त्यमी ॥ १८७

(ग म गास्त्वं देहि मे जीवितं पुनः । प्रतिपन्नार्थनिर्वाहः सहजं हि सतां व्रतम् ॥ १६८

चिन्तयामास स सुमत्स्यो विदूषकः । यदतु मे स गच्छामि गु श्चेत्प्राणान्भयाद्रियम् ॥ १८९

पतंभFF: का मया विहिता भर्धेन । इत्यालोचथ । तत्रैव तस्/ायन्तःपुरे निशि ॥ १९०

जागरश्रान्त ग्रयं निद्रां शनैश्च सः । गजपुत्री निद्रंथ भीता तामनयन्निशाम् ' ॥ १९१

पु क्षणं तावदिति प्रेमार्दूमाभसा । सुप्तं प्रबोधयामास सा प्रभातेऽपि नैव तम् ॥ १९२

'gा दहशुस्तमन्तःपुरचारिकाः। ससंभ्रमाश्च गत्वैव राजानं तं व्यजिज्ञपन ॥ १९३

क्षितुं तत्त्वं प्रतीहारं व्यसर्जयम् । प्रतीहारश्च गस्वान्तस्तत्रापश्यद्विदूषकम् ॥ १९४

न यथावृत्तं स तद्राजसुतामुखम् । तथैव गत्वा गजे च स समग्रं न्यवेदयत्॥ १९५

स सर्वज्ञस्तच्छुत्वा स महीपतिः । किमेतत्स्यादिति क्षिप्रं समुद्धान्त इत्रभवतः ॥ १५६

च्च दुहितुर्मन्दिगतं विदूतम् । दत्तानुग्रघं मनसा तस्याः स्नेहानुपातिना ॥ १९७

1 यथावृत्तं स राजा तमुपागतम् । आ मूलतश्र सोऽप्यस्मै विप्रो वृत्तान्तमश्रवीत् ॥ १९८

वस्रान्ते नेिनद्धश्वरशासितः । प्रसादसंवन्धिनस्नांश्च सर्षपान्भूमिभेदिनः ॥ १९९

घ्य सत्यं ततश्चानरय सद्यद्विजान् । सधैश्चक्रधरोपेतान्पृष्ट्वा तन्मूलकारणम् ॥ २००

ने गत्वा च दृष्ट्वा तांश्छिन्ननासिकान् । पुरुषांस्तं च निहॅनकण्ठं प्रव्राजकाधमम् ॥ २०१

यो राजा स तुतोष महाशयः । विभूषकाय ऋतिने सुताप्राणप्रदायिने ॥ २०२

च तामेव तदैव तनयां भितम् । किभद्रंथमुद्राणामुपकारिषु तुष्यताम् ॥ २०३

म्बुिजप्रीत्या नूनं राजसुतकरे । गृहीतपाणिर्थेनास्या लेभे लक्ष्मीं धिदूषकः ॥ २०४

पिचरं स चा फास्य ह । आयितीसगृपतेस्त दययश गृह ॥ २०५

पु दिवसे वेफदा दैवयोदिता । तद्युवाच निशायां सा राजपुत्रं विद्युपकम् ॥ २०६

सि भ्र तत्र aध देगृहे शिश । मामान्ते अमिहागच्छेरिंयुक्तं दिया गिरा ॥ २०७

गतो मासो भवतश्सश्च विस्मृतम् । इत्युक्तः प्रियग्रा स्फुरत्र स जर्मे विपकः ॥ २०८

| स्वया तन्धि विस्मृतं तन्मया पुनः । युमालिङ्गं चास्यै स ददौ पारितोषकम् ॥ २०९

ततस्तस्यां निगीर्यान्तःपुमान्निशि । आदाथ भी खथ : संरत हेवीभवनं ययौ ॥ २१०

घsई भोगिति तत्र भदवह्नि । प्रविशेयश्णोद्वाचभसः केनाप्युदीरिताम् ॥ २११

nन्तरे सोऽत्र दियभावसमैक्षत । तदिदथ थरपां च कन्भ्रां दिव्यपरिच्छदम् ॥ २१२

अतिमिर जभवलितामिव । ग्लोषाग्निनिर्दग्धम्मरमं जीवनौषधिभ ॥ २१३

से सार्थः स तग्र हgया स्थाश्रम । सन १४(नन स्वगतनाभ्यनन्त ॥ २१४

संजातविस्रम्भं प्रेमदर्शनात् । नखरूपपरिज्ञान सोत्सुकं सा तमश्रणेन ॥ २१५

धरी कन्या भद्रागभ ग्रन्थथा । इ8 मचरघ|श्च भुवामपङग्रमहं तदा ॥ २१६

चिता च तस्कलम:ध ताम । अहरथपणीममृडं पुनराशगनाथ ते ॥ २१७

प्रयोगाश्च संभोश' प्रेरिता मया । सा ते आसुतैघासिन्यै स्मृन्निमजीजननि ॥ २१८

स्थितास्मीक ततुभ्यभिभाषितम् । शरीरं, सुन्दर भय कुरु पाणिग्राहं मम ॥ २१९

द्रया भन्थं त्रिश्चाधर्या विदूषकः । तथेति परिणिन्ये तां गन्धर्वधिधिना तदा ॥ २२०

तत्रैव दिव्यं भोगमत्रश्च स । स्पैभफलदंडैश्च म्रिथया संगततथा ॥ २२१

प्रबुद्धा सा राजपुत्री निशाझथे । भर्तारं समपश्यन्ती विषादं महरागमन ॥ २२२

हन्तिकं मातुः प्रस्खलद्भिः पदैर्थथा । विदुला संशयद्वारपतरन्नितविलोचना ॥ २२३

ख पतिमें गतः कापि रात्राविति च मातरम् । आत्मापराधसभया सानुतापा च साभ्यधात् ॥ २

ततस्तन्मातरि स्नेहात्संभ्रान्तायां क्रमेण तत् । बुढा राजापि तत्रैत्य परमाकुलतामगात् ॥

जाने श्मशानबाहुं तं गतोऽसौ देवतागृहम् । इत्युक्ते राजसुतया राजा तत्र स्वयं ययौ ॥

तत्र विद्याधरीविद्यप्रभावेण तिरोहितम् । विच्च्यािपि न लेभे तं स क्षितीशो विदूषकम् ॥

ततो राज्ञि परावृत्ते निराशां तां नृपात्मजाम् । देहस्यागोन्मुखीमेत्य ज्ञानी कोऽप्यत्रवीदिदम् ॥ २

नारिष्टशका कर्तव्या स हि ते वर्तते पतिः । युक्तो दिव्येन भोगेन त्वामुपैष्यति चाचिरात् ॥ २

तच्छुत्वा राजपुत्री सा धारयामास जीवितम् । हृदि प्रविष्टया रुद्रं तत्प्रत्यागमवाञ्छया ॥

विदूषकस्यापि ततस्तिष्ठतस्तत्र तां प्रियाम् । भद्रां योगेश्वरी नाम सखी काचिदुपाययौ॥

उपेत्य सा रहस्येनामिदं भद्रामथाब्रवीत् । सखि मानुषसंसर्गात्क्रुद्धा विद्याधरास्त्वयि ॥

पापं च ते चिकीर्षन्ति तदितो गम्यतां त्वया । अस्ति पूर्वाम्बुधेः पारे पुरं काकटकाभिधम् ॥ २

तदतिक्रम्य च नदी शीतोदा नाम पावनी । तीर्वा तामुदयाख्यश्च सिद्धक्षेत्रं महागिरिः ॥

विद्याधरैरनाक्रम्यस्तत्र त्वं गच्छ सांप्रतम् । प्रियस्य मानुषस्यास्य कृते चिन्तां च मा कृथाः॥ २

एतद्धि सर्वमेतस्य कथयित्वा गमिष्यसि । येनैष पश्चात्तत्रैव सत्त्ववानागमिष्यति ॥

इत्युक्ता सा तया सख्या भद्रा भयवशीकृता। विदूषकानुरक्तापि प्रतिपेदे’ तथेति तत् ॥

उक्त्वा च तस्य तद्युक्त्या दत्त्वा च स्वाङ्गुलीयकम् । विदूषकस्य राज्यन्तसमये सा तिरोदधे ॥ २

विदूषकस्य पूर्वस्मिञ्शून्ये देवगृहे स्थितम् । क्षणादपश्यदात्मानं न भद्रां न च मन्दिरम् ॥ २

स्मरन्विद्याप्रपञ्चं तं पश्यंश्चैवाङ्गुलीयकम् । विषविस्मयावेशवशः सोऽभूद्विदूषकः ॥

अचिन्तयच्च तस्याः स वचः स्वप्नमिव स्मरन् । गता तावन्निवेचैव सा ममोदयपर्वतम् ॥

तन्मयाप्याशु तत्रैव गन्तव्यं तदवाप्तये । न चैवं लोकदृष्टं मां लब्ध्वा राजा परित्यजेत् ॥

तस्माद्युक्त करोमीह कार्यं सिध्यति मे यथा । इति संचिन्त्य मतिमान्रूपमन्यत्स शिश्रये ॥

जीर्णवासा रजोलिप्तो भूत्वा देवीगृहात्ततः । निरगादथ हा भद्रे हा भद्रं इति स ध्रुवन् ॥

तत्क्षणं च विलोक्यैनं जनास्तद्देशवार्तिनः। सोऽयं विदूषकः प्राप्त इति कोलाहलं व्यधुः ॥

बुट्टा च राज्ञा निर्गत्य स्वयं दृष्ट्वा तथाविधः। उन्मत्तचेष्टोऽवष्टभ्य स नीतोऽभूत्स्वमन्दिरम् ॥ २

तत्र स्नेहाकुलैर्यद्यदुक्तोऽभूद्धृत्यबान्धवैः । तत्र तत्र स हा भद्रे इति प्रत्युत्तरं ददौ ॥

वैद्योपदिष्टैरभ्यनैरभ्यक्तोऽपि स तत्क्षणम् । अङ्गभुजूलयामास भूरिणा भस्मरेणुना ॥

स्नेहेन राजपुत्र्या च स्वहस्ताभ्यामुपाहृतः । आहारस्तेन सहसा पादेनाहत्य चिक्षिपे ॥

एवं स तस्थौ कतिचिद्दिवसांतत्र निःस्पृहः । पाटयन्निजवस्त्राणि कृतोन्मादो विदूषकः ॥

अशक्यप्रतिकारोऽयं तत्किमर्थं कदर्यते । त्यजेत्कदाचन प्राणान्ब्रह्महत्या भवेत्ततः ॥

स्वच्छन्दचारिणस्त्वस्य कालेन कुशलं भवेत् । इत्यालोच्य स चादित्यसेन राजा मुमोच तम् ॥ २

ततः स्वच्छन्दचारी सन्नन्येद्युः साङ्गुलीयकः । वीरो भद्रां प्रति स्वैरं स प्रतस्थे विदूषकः ॥

गच्छन्नहरहः प्राच्यां दिशि प्राप स च क्रमात् । मध्ये मार्गबशायातं नगरं पौण्ड्रवर्धनम् ॥

मातरत्र वसाम्येकां रात्रिमित्यभिधाय सः । ब्राह्मण्यास्तत्र कस्याश्चिद्युद्धायाः प्राविशत्रुहम् ॥

प्रतिपन्नाश्रया सा च कृतातिथ्या क्षणान्तरे । ब्राह्मणी समुपेत्यैवं सान्तQ:खा जगाद तम् ॥

तुभ्यमेव मया दत्तं पुत्र सर्वमिदं गृहम् । तद्वद्दण यतो नास्ति जीवितं मम सांप्रतम् ॥

कस्मादेवं भवीषीति तेनोक्ता विस्मितेन सा । श्रुयतां कथयाम्येतदित्युक्त्वा पुनरब्रवीत् ॥

अस्तीह देवसेनाख्यो नगरे पुत्र भूपतिः । तस्य चैका समुत्पन्ना कन्या भूतलभूषणम् ॥

मया दुःखेन लब्धेयमिति तां दुःखलब्धिकाम् । नाम्ना चकर्ष नृपस्तनयामतिवत्सलः ॥

कालेन यौवनारूढामानीताय स्ववेश्मनि । राज्ञे कच्छपनाथाय तां प्रादाचैष भूपतिः ॥

स कच्छपेश्वरस्तस्या वध्वा वासगृहं निशि । प्रविष्ट एव प्रथमं तत्कालं पञ्चतां ययौ ॥

ततस्तं सह देवीभ्यां सचिवैश्च तपःस्थितम् । त्रिरात्रोपोषितं भूपं शिवः स्वप्ने समादिशत् ॥ ६

तुष्टोऽस्मि ते तदुत्तिष्ठ निर्विघ्नं जयमाप्स्यसि । सर्वविद्याधराधीशं पुत्रं चैवाचिरादिति ॥ ७

ततः स बुबुधे राजा तत्प्रसादहृतक्लमः । अर्कशुरचिताध्यायः प्रतिपच्चन्द्रमा इव ॥ ८

आनन्दयच्च सचिवान्प्रातः स्वप्नेन तेन सः। व्रतोपवासक्लान्ते च देव्यौ वे पुष्पकमळे ॥ ९

तत्स्वप्नवर्णनेनैव श्रोत्रपेयेन तृप्तयोः । तयोश्च विभवायैव जातः स्वाद्वौषधक्रमः ॥ १०

लेभे स राजा तपसा प्रभावं पूर्वजैः समम् । पुण्यां पतिव्रतानां च तत्पत्न्यौ कीर्तिमापतुः ॥ ११

उत्सवव्यप्रपौरे च विहिते व्रतपारणे । यौगन्धरायणोऽन्येद्युरिति राजानमब्रवीत् ॥ १२

धन्यस्त्वं यस्य चैवेत्थं प्रसन्नो भगवान्हरः। तदिदानीं रिपूञ्जित्वा मज लक्ष्मीं भूजार्जिताम् ॥ १३

सा हि स्वधर्मसंभूता भूभृतामन्वये स्थिरा । निजधर्मार्जितानां हि विनाशो नास्ति संपदाम् ॥ १४

तथा च चिरभूमिष्ठो निधिः पूर्वजसंभृतः प्रणष्टो भवता प्राप्तः किं चात्रैतां कथां शृणु ॥ १५

बभूव देवदासाख्यः पुरं पाटलिपुत्रके । पुरा कोऽपि वणिक्पुत्रो महधनकुलोद्गतः ॥ १६

अभवत्तस्य भार्या च नगरात्पौण्ड्रवर्धनात् । परिणीता समृद्धस्य कस्यापि वणिजः सुता ॥ १७

गते पितरि पञ्चत्वं श्रमेण व्यसनान्वितः । स देवदास यूतेन सर्वे धनमहारयत् ॥ १८

ततश्च तस्य सा भार्या दुःखदारिद्यदुःस्थिता । एत्य नीता निजं गेहं स्वपित्रा पौण्ड्रवर्धनम् ॥ १९

सोऽपि विपरिखम्नः स्थातुमिच्छन्स्वकर्मणि। मूल्यार्थं देवदासस्तं श्वशुरं याचितुं ययौ ॥ २०

प्राप्तश्च संध्यासमये तत्पुरं पौण्ड्रवर्धनम् । रजोरूक्षे विवस्त्रं च वीक्ष्यात्मानमचिन्तयत् ॥ २१

ईदृशः प्रविशामीह कथं श्वशुरवेश्मनि । वरं हि मानिनो मृत्युर्न दैन्यं स्वजनाग्रतः ॥ २२

इत्यालोच्यापणे गत्वा स कापि विपणेर्बहिः। नक्तं संकुचितस्तस्थौ तत्कालं कमलोपमः ॥ २३

क्षणाच्च तस्यां विपणौ प्रविशन्तं व्यलोकयत् । युवानं वणिजं कंचिदुद्धाटितकवाटकम् ॥ २४

क्षणान्तरे च तत्रैव निःशब्दपदमागताम् । हुतमन्तः प्रविष्टां च स्त्रियमेकां ददर्श सः ॥ २५

ज्वलत्प्रदीपे यावच दो हथिं तदन्तरे । प्रत्यभिज्ञातवांस्तावत्तां निजामेव गेहिनीम् ॥ २६

ततः सोऽर्गलितद्वारा भार्या तामन्यगामिनीम् । दृष्ट्वा दुःखाशनिहतो देवदास व्यचिन्तयत् ॥ २७

धनहीनेन देहोऽपि हर्यते स्त्रीषु का कथा । निसर्गनियतं यासां विद्युतामिव चापलम् ॥ २८

तदियं सा विपत्पुंसां व्यसनार्णवपातिनाम् । गतिः सेयं स्वतत्रायाः स्त्रियाः पितृगृहे स्थितेः ॥ २९

इति संचिन्तयंस्तस्या भार्यायाः स बहिः स्थितः । रतान्तविस्रम्भजुषः कथालापमिवाशृणोत् ॥ ३०

उपेत्य च ददौ द्वारि स कर्ण सापि तरक्षणम् । इयत्रवीदुपपतिं पापा तं वणिजं रहः ॥ ३१

शृण्विदं कथयाम्यथ रहस्यं तेऽनुरागिणी । मद्भर्तुर्वारवर्माख्यः पुराभूप्रपितामहः ॥ ३२

स्वगृहस्याङ्गणे तेन चत्वारः स्वपूरिताः । कुम्भाश्चतुर्मु कोणेषु निगूढाः स्थापिता भुवि ॥ ३३

तदेकस्याः स्वभार्यायाः स चक्रे विदितं तदा । तन्नायी चान्तकाले सा स्नुषायै तवोचत ॥ ३४

सापि स्नुषायै मच्छुश्वै मच्छुरब्रवीच मे । इत्ययं मत्पतिकुले श्वशुक्रममुखागमः ॥ ३५

स्वभर्तुस्तच्च न मया दरिद्रस्यापि वर्णितम् । स हि ' धृतरतो द्वेष्यस्त्वं तु मे परमः प्रियः ॥ ३६

तत्तत्र गत्वा मद्भर्तुः सकाशात्तदृहं धनैः । क्रीत्वा तत्प्राप्य च स्वर्णमिहैत्य भज मां सुखम् ॥ ३७

एवमुक्तः कुटिलया स तयोपपतिर्वणिछ । तुतोष तस्यै मन्वानो निधिं लब्धमयत्नतः॥ ३८

देवदासोऽपि कुवधूवाक्शल्यैस्तैर्बहिर्गतः। कीलितामिव तत्कालं धनाशां हृदये दधौ ॥ ३९

जगाम च ततः सद्यः पुरं पादलिपुत्रकम् । प्राप्य च स्वगृहं लब्ध्वा निधानं स्वीचकार तत् ॥ ४०

अथाजगाम स वणिक्तनयंछन्नकामुकः। तमेव देशं वाणिज्यव्याजेन निधियोलुपः ॥ ४१

देवदाखसकाशाच्च क्रीणाति स्म स तद्रुहम् । देवदासोऽपि मूल्येन भूयसा तस्य तद्ददौ ॥ ४२

ततो गृह स्थितिं कृत्वा युक्त्या श्वशुरवेश्मनः । स देवदसः शीघ्र तामानिनाय स्वरोहिनीम् ॥ ४३

एवं कृते च तदायकामुकः ख वणिक्शठः। अळब्धनिधिरभ्येत्य देवदासमुवाच तम् ॥ ४४

तदिदानीं सुहृन्मे स्वं यद् मां च स्मरिष्यसि । तदाहं खंनिधास्ये ते सिद्धये संकटेष्वपि ॥ ३४१

एवं स राक्षस मैत्रया वरयित्वा विदूषकम् । तेनाभिनन्दितवचा यमवंस्तिरोदधे ॥ ३४२

विदूषकोऽपि सानन्दमभिनन्दितविक्रमः । राजपुत्र्या तथा तत्र हृष्टतामनयन्निशाम् ॥ ३४३

प्रातश्च ज्ञातवृत्तान्तस्तुष्टस्तस्मै ददौ नृपः । विभवैः सह शौर्येकपताकामिव तां सुताम् ॥ ३४४

स तया सह तत्रासीद्रात्रीः काश्चिद्विपकः। पदस्पदममुञ्चन्या लक्ष्म्यैव गुणवद्धथा ॥ ३४५

एकदा च निशि स्वैरं ततः प्रायाप्रियोत्सुकः लब्धदिव्यरसास्वादः को हि रञ्जयेद्रसान्तरे ॥ ३४६

नगराश्च विनिर्गत्य स ते सस्मार राक्षसम् । स्मृतमात्रागतं तं च जगाद रचितानतिम् ॥ ३४७

सिद्धक्षेत्रे प्रयातव्यमुदयाद्रौ मया सर्वं । भद्राविद्याधरीहेतोरतस्त्वं तत्र भां नय ॥ ३४८

तथेत्युक्तवतस्तस्य स्कन्धमारुह्य रक्षसः। ययौ च स तया गया दुर्गमां पट्टियोजनीम् ॥ ३४९

प्रातश्च तीर्वा शीतोदागलयां मानुपैर्नदीम् । उद्याद्वैश्च प्रापत्संनिकर्पमयनतः ॥ ३५०

अयं स पर्वतः श्रीमानुदयाल्यः पुरस्तव । अत्रोपरि च नास्येव सिद्धधाम्नि गतिर्मम ॥ ३५१

इत्युक्त्वा राक्षसे तस्मिन्प्राप्तानुकं तिरोहिते । दीर्घिकां स ददशैकां रम्यां तत्र विदूषकः ॥ ३५२

वदन्त्याः स्वागतमिव भ्रमरमरगुजितैः । तस्यास्तीरे न्यपीय फुदपद्मनाश्रयः ॥ ३५३

स्त्रीणामिवात्र चापश्यत्पदपङि मुनिस्ताम् । अयं प्रियागमे भार्गस्तवेति ब्रुवतीमिव ॥ ३५४

अलक्ष्योऽयं गिरिर्मयैतदिहैव वरं क्षणभ। स्थितो भवामि पश्यामि कस्येयं पदपद्धतिः ॥ ३५५

इति चिन्तयतस्तस्य तत्र तोयार्थमाययुः । गृहीतकाश्चनघटा भव्याः सुबहवः प्रियः ॥ ३५६

वारिपूरितकुम्भाश्च ताः स पप्रच्छ यथितः । कस्येदं' मीयते तोयमिति प्रणयपेशलम् ॥ ३५७

आस्ते विद्याधरी भद्र भद्रानामत्र पर्वते । इदं नानोदकं तस्ग्रा इति ताश्च तमब्रुवन् ॥ ३५८

चित्रं धातैत्र धीराणामाधोदामकर्मणामः परितुष्यैव सा।मम भ्रष्टययुपर्योर्गिनीम् ॥ ३५९

यदेका सहसैव स्त्री तासां मध्यादुवाच तम् । महाभाग मम स्कन्धे कुम्भ अरियतामितिं ॥ ३६०

तथेति च घटे तस्याः स्कन्धोरिक्षप्ते स बुद्धिमान् । निदधे भद्रथा पूर्वं द रनडुलीययाम ॥ ३६१

उपाविशद्य तत्रैव स पुनर्दीर्घकातटे । ताश्च तज्जलमादाय ययुर्भद्रगृहैं. स्त्रियः ॥ ३६२

तत्र ताभिश्च भद्राया यात्रश्नानाम्बु दीयते । तावत्तस्यास्नदुत्सने निपपातकुलीयकम् ॥ ३६३

तद्वंश्च प्रत्यभिज्ञाय भद्र पप्रच्छ ताः सी: । हृष्टः किं कोऽपि युष्माभिरिहपूर्वः पुमानिति ॥ ३६४

दृष्ट एक युवम्गभिर्मानुषो वाषिकातटे । तेनोस्निो घटश्चर्यामिति प्रत्यब्रुवंश्च ताः ॥ ३६५

ततो भद्राश्रवीद्भीषं प्रश्नमन्नानमण्डनम । इनयत गया तं स हि भर्ता ममागतः ॥ ३६६

इत्युक्ते भद्रया गत्वा यथावस्तु निवेद्य च । ततश्च तद्वयम्याभिसत्रानिन्थे विदूषकः ॥ ३६७

याप्तश्च स ददर्शात्र भद्रां मार्गान्गुर्वीं विशF । निजयोः साम्नापिकाभित्र फलश्रियमः ॥ ३६८

सापिं हgा तमुत्थाय हर्षबाष्पाम्बुसीकरै: । तथैव बबन्धाम्य कण्ठे भुजलतस्रजम् ॥ ३६९

परस्परालिङ्गितयस्तयो; स्वेदकछलादिव । अतिपीडनतः स्नेहः सस्यन्दे चिरसंभृतः ॥ ३७०

अथोपविष्टावन्योन्यमबितृप्त विलोकनेते । उभं शतगुणीभृतामिवोत्कण्ठांशुदूवतुः ॥ ३७१

आगतोऽसि कथं भूमिमिभामिति थ भद्रया । परिपृष्टः स नरकालमुवाचेदं विदूषकः ॥ ३७२

क्षमालम्ब्य भवस्नेहमाफ प्राणसंशयान्न । सुबहूनागतोऽपीह किमन्यद्वत्रिम सुन्दरि ॥ ३७३

तच्छुत्या तस्य दृष्ट्वा तामनपेक्षितजीविताम । प्रीतिं काष्ठागतस्नेहा सा भद्रा तमभाषत ॥ ३७४

भार्यपुत्र न में कार्यं सखीभिर्न च सिद्धिभिः । स्त्री से प्राणा गुणक्रीता दासी चाहं तव प्रभो ॥ ३७५

वेदूषकततोऽवादीतर्यागच्छ मया सह । गुक्त्वा दिव्यभिमं भोगं वस्तुजायिनीं प्रिये ॥ ३७६

rथेति प्रतिपेदे सा भद्रा सपदि तद्वचः । तत्संकल्पपरिभ्रष्टा विद्यश्च तृणवन्नड़ ॥ ३७७

तस्तया समं तत्र स बिशश्रम त निशम । फुप्तोपचारस्तत्सख्या योगैश्वर्यं धिदृषकः ॥ ३७८

Iतश्च भद्रया सक्रमवतीयद्यद्रितः । सस्मार यमदंष्टं तं राक्षसं स पुनः सृती ॥ ३७९

ततो विमनसा राज्ञा भूयोऽप्येतेन सा सुता । दत्तान्यस्मै चूषायाभूत्सोऽपि तद्वयपद्यत ॥ २६३

तयाच्च यदान्येऽपि नृपा वाञ्छन्ति नैव ताम् । तदा सेनापतिं गजा निजमेवं सभादिशत् ॥ २६४

इतो देशात्त्वयैकैकः क्रमादेकैकतो गृहात्। पुमान्प्रत्यहमायो ब्राह्मणः क्षत्रियोऽथवा ॥ २६९

आनीय च प्रवेश्योऽन्न रात्रौ मत्पुत्रिकागृहे । पश्याभोऽत्र त्रिपद्यन्ते कियन्तोऽत्र कियच्चिरम ॥ २६६

उत्तरिष्यति यश्च(त्र सोऽस्या भर्ता भविष्यति । गतिः शक्या परिच्छेरै न द्रुतविधेर्विधेः ॥ २६७

इति सेनापती राज्ञा समादिष्टो दिने दिने । वारक्रमेण गेहेभ्यो नयत्येव नाशनिः ॥ २६८

एवं च तत्र यातानि क्षयं नरशतान्यपि । मम चाकृतपुण्याया एफः पुत्रोऽत्र वर्तते ॥ २६९

तस्य वारोऽद्य संप्राप्तस्तत्र गन्तुं विपत्तये । तदभावे भाः कार्यं प्रातरग्निप्रवेशनम् ॥ २७०

तज्जीबन्ती स्वहस्तेन तुभ्यं गुणवते गृहम, । ददामि सर्वं येन स्यां न पुनर्मुःखभागिनी ॥ २७१

एवमुक्तवतीं धीरतामवोचद्दृषकः। यघमव तर्हि स्वं मा स्म विद्युद्धसां कृथाः ॥ २७२

अहं तत्राद्य गच्छामि जीवस्वेकमुतस्तव । किमेतं घातयामीति कृपा ते मयि मा च भूत् ॥ २७३

सिद्धियोगाद्धि नास्त्येव' भयं तत्र गतस्य मे । एवं विदूषकेणोवता श्राणी सा जगाद तम् ॥ २७४

ती. पुण्यैर्ममायात: कोऽपि देधो भवानिह । तत्प्राणान्देहि नः पुत्र कुशलं च तथात्मनि ॥ २७५

एवं तया सोऽनुमतः साथै राजसुतगृह्म । सेनापतिमिथुन्नम चिंककरेण वनं ययौ ॥ २७६

तत्रापश्यतृपसुतां तां यौवनमदोद्धताम । लतामनुचितम्कीतपुष्पभारानगतामिव ॥ २७७

ततो निशायां शयने राजपुत्र्या तयाश्रिते । ध्यातोपनतमानेयं व्रतं विप्रकर्षेण सः ॥ २७८

वासवेश्मनि तत्रासीग्रदेव विदूषकः । पदग्रामि ताघको हन्ति मगनलेति चिन्तयन् ॥ २७९

प्रसुते च जने क्षिप्रादपायूतकपाटफम । स द्वारदेशादायान्तं घोरं राक्षसमैक्षत ॥ २८०

स च द्वारि स्थितस्तत्र नभसो वासकान्तरे । भुकं नरशतकाण्डयमदण्डं न्यवेशयत् ॥ २८१

विदूषकश्च चिच्छेद धाधिना तस्य तं क्रुधा । एकत्रप्रहारेण वा सपदि रक्षसः ॥ २८२

छिन्नबाहुः पलाश्याशु जगाम स भिशायरः । भूयोऽनागगनचैत्र नरसत्वोत्कर्षभीतितः ॥ २८३

प्रवृद्धा वीक्ष्य पतितं रक्षोवाढू नृपात्मज्ञा । भीता च आहर्षी च विस्मिता च बभूव सा ॥ २८४

प्रातश्च द्दशे राज्ञ देवसेनेन तत्र सः। खसुतान्तःपुरद्वारि स्थिताश्छिन्नरयुते भुजः ॥ २८५

इतः प्रभृति नेहुन्थे: प्रचेष्टत्रयं नरैरिति । दत्तो विदूषकेणेघ सुदीर्घः परिभ्रर्गलः ॥ २८६

ततो दिव्यप्रभावाय तस्मै प्रीतः स पार्थिवः चिणकाय नमणें न दद् विभवोत्तरभ ॥ २८७

ततस्तया समं तत्र कान्तथा स विंद्रप्रक । तस्यै दिशनि कतिचिद्धश्रयेव संपद ॥ २८८

एकस्मिश्च दिने सुप्तां राजपुत्रीं विहाथ साधू । म तसः प्रययै र मां भद्रां प्रति सस्वरः ॥ २८९

जपुत्री च सा प्रातस्लीमदुःखिता । आमीदवासिना पिश्रा प्रय(बर्तनाशश्च ॥ २९०

कोऽपि गच्छन्नहर क्रमात्प्रप पिक: पूर्वाम्बुधेर्दुश्श्यां नगरीं ताम्रलिप्तिकाशं ॥ २९१

Tत्र चक्रे स केशषि वणिजा सह संगतिम् । स्कन्दासाभिघातेन पारयासता ॥ २९२

नैव सह सोऽनपतदीयधनसंभृत। अनपात्रं मगध प्रतऽऽधिर्वमा ॥ २९३

[तः समुद्रमथ तानपात्रमुषगम् । अकस्माद्य४४ च्यांमश्च कांचन ॥ २९४

अचतेऽप्यर्णवे रौंदा न विचचाल तत । सदा स वणिगर्त: सन्स्कन्दासोऽब्रवीदिदम् ॥ २९५

ो मोचयति संरुद्धमिदं प्रवहणं भम । तस्मै निजधनञ्च च स्धर्न च ददाम्यहम् ॥ २५६

(कृत्वैव जगदैवं धीरचेता विदूषकः । अहमत्रावनीर्यादिचिनोम्यम्बुधेर्जलम् ॥ २५७

णञ्च मोचयाम्येत ,द्र प्रथहणं तव । यूयं ‘चार्थवश्रघभै वद्ध मां पाशरभिः ॥ २९८

भभुक्ते च प्रवहणं तरणं चारिमध्यतः उद्योऽसि शुभाभिरघलबनरज्जुभिः ॥ २९९

थेति तेन वणिजा तद्वचस्यभिभन्तेि । बबन्धुः कर्णधरं रक्षुब्धम कक्षयोः ॥ ३००

दुद्धोऽवततरैव वारिधौ स त्रिदुषकः । न जास्ववसरे प्राप्ते सधवानधर्मादिति ॥ ३०१

रैर्ययुस्ते च संसक्तकलहा लोलनिष्षाराः । भयकार्कश्यकोपानां गृहं हि च्छान्दसा द्विजाः ॥ १०८

वत्सु तेषु तत्रैको निर्जगाम ततो मठात्। विदूषकाख्यो गुणवान्धुर्यः सत्ववतां द्विजः ॥ १०९

  1. युवा बाहुशाली च तपसाराध्य पावकम् । प्राप खङ्गोत्तमं तस्माख्यातमात्रोपगामिनम् ॥ ११०


दृष्ट्वा तं निशि प्राप्तं धीरो भव्याकृतिं नृपम् । प्रच्छन्नः कोऽपि देवोऽयमिति ध्यौ विदूषकः ॥ १११

विप्रांश्चान्यांस्तान्स सर्वानुचिताशयः। नृपं प्रवेशयामास मठान्तः प्रश्रयानतः ॥ ११२

श्रान्तस्य च दासीभिधूताध्वरजसः क्षणात् । आहारं कल्पयामास राज्ञस्तस्य निजोचितम् ॥ ११३

चापनीतपर्याणं तदीयं तुरगोत्तमम् । यवसादिप्रदानेन चकार विगतश्रमम् ॥ ११४

हाम्यहं शरीरं ते तत्सुखं स्वपिहि प्रभो । इत्युवाच च तं आन्तमास्तीर्णशयनं नृपम् ॥ ११५

ने च तस्मिन्द्वारस्थो जागरामास स द्विजः । चिन्तितोपस्थितानेयखङ्गहस्तोऽखिलां निशाम् ॥ ११६

तश्च तस्य नृपतेः प्रबुद्धस्यैव स स्वयम् । अनुक्त एव तुरगं सज्जीचक्रे विदूषकः ॥ ११७

जापि स तमामय समारुह्य च वाजिनम् । विवेशोज्जयिनीं दूरादृष्टो हर्षाकुलैर्जनैः ॥ ११८

चेष्टमभिजग्मुस्तं सर्वाः प्रकृतयः क्षणात् ॥ ११९

ययौ राजभवनं स राजा सचिवान्वितः । ययौ तेजस्वतीदेव्या हृदयाञ्च महाज्वरः ॥ १२०

ताहतोत्सवाक्षिप्तपताकांशुकपङ्किभिः। उत्सारिता इवाभूवन्नगर्यास्तत्क्षणं शुचः ॥ १२१

फरोदा दिनान्तं च देवी तावन्महोत्सवम् । यावन्नगरलोकोऽभूत्सार्कः सिन्दूरपिङ्गलः ॥ १२२

येद्युः स तमादित्यसेनो राजा विदूषकम् । मठादानाययामास तस्मात्सर्वंद्विजैः सह ॥ १२३

याप्य रात्रिवृत्तान्तं ददौ तस्मै च तत्क्षणम् । विदूषकाय ग्रामाणां सहस्त्रमुपकारिणे ॥ १२४

ऐहित्ये च चक्रे तं प्रदत्तच्छत्रवाहनम् । विप्रं कृतज्ञो नृपतिः कौतुकालोकितं जनैः ॥ १२५

तदैव सामन्ततुल्यः सोऽभूद्विदूषकः । मोघा हि नाम जायेत महत्सूपकृतिः कुतः ॥ १२६

ध प्राप नृपाङ्कामांस्तान्सर्वान्स महाशयः । तन्मठाश्रयिभिर्विप्रैः समं साधारणान्व्यधात् ॥ १२७

रौ च सेवमानस्तं राजानं स तदाश्रितः । भुजानश्च सहान्यैस्तैर्बह्मणैर्मामसंचयम् ॥ १२८

ठे गच्छति चान्ये ते सर्वे प्राधान्यमिच्छवः । नैव तं गणयामासुद्विजा धनमदोद्धताः ॥ १२९

भेन्नैः सप्तसंख्याकैरेकस्थानाश्रयैर्मिथः । संघर्षातैरबाध्यन्त ग्रामा दुठेर्नुहैरिव ॥ १३०

छुद्धलेषु तेष्वासीदुदासीनो विदूषकः । अल्पभावेषु धीराणामवशैव हि शोभते ॥ १३१

दा कलहासक्तान्दृष्ट्वा तानभ्युपाययौ । कश्चिच्चक्रधरो नाम विप्रः प्रकृतिनिष्ठरः ॥ १३२

र्थन्यायवादेषु काणोऽप्यम्लानदर्शनः । कुञ्जोऽपि वाचि सुस्पष्टो विप्रस्तानित्यभाषत ॥ १३३

1 भिक्षाचरैर्भूत्वा भवद्भिः श्रीरियं शठाः । तन्नाशयथ किं ग्रामानन्योन्यमसहिष्णवः ॥ १३४

षकस्य दोषोऽयं येन यूयमुपेक्षिताः । तदसंदिग्धमचिरात्पुनभिक्षां भ्रमिष्यथ ॥ १३५

हि दैवायत्तैकवृद्धिस्थानमनायकम् । न तु विप्लुतसर्वार्थं विभिन्नबहुनायकम् ॥ १३६

के नायकं धीरं कुरुध्वं वचसा मम । स्थिरया यदि कृत्यं वो धुर्यरक्षितया श्रिया ॥ १३७

पूत्वा नायकत्वं ते सर्वेऽप्यैच्छन्यदात्मनः । तदा विचिन्त्य मूढांस्तान्पुनश्चक्रधरोऽब्रवीत् ॥ १३८

पैशालिनां तर्हि समयं वो ददाम्यहम् । इतः श्मशाने चलायां त्रयश्चौरा निसूदिताः ॥ १३९

स्तेषां निशि च्छित्त्वा यः सुसत्व इहानयेत् । स युष्माकं प्रधानं स्याद्वीरो हि स्वाम्यमर्हति ॥ १४०

चक्रधरेणोक्तान्विप्रांस्तानन्तिकस्थितः । कुरुध्वमेतत्को दोष इत्युवाच विदूषकः ॥ १४१

तेऽस्यावन्विप्रा नैतत्कथं क्षमा बयम् । यो वा शक्तः स कुरुतां समये च वयं स्थिताः ॥ १४२

विदूषकोऽवादीदहमेतत्करोमि भोः। आनयामि निशि च्छित्वा नासास्तेषां श्मशानतः ॥ १४३

तदुष्करं मत्वा तेऽपि मूढास्तमब्रुवन् । एवं कृते त्वमस्माकं स्वामी नियम एष नः ॥ १४४

आख्याप्य समयं प्राप्तायां रजनौ च तान् । आमञ्य विप्रान्प्रययौ श्मशानं स विदूषकः ॥ १४५

वेश च तद्वीरो निजं कमैव भीषणम् । चिन्तितोपस्थितानेयछुपायैकपरिग्रहः ॥ १४६

लका भूत्वा क्रीडामो विजने वयम् । तत्रैको देवसेनाख्यो मध्ये गोपालकोऽस्ति नः ॥ ३१

च सोऽटव्यामुपविष्टः शिलासने । राजा युष्माकमस्मीति वक्यस्माननुशास्ति च ॥ ३२

ये च केनापि तस्याज्ञा न विलङयते । एवं गोपालकोऽरण्ये राज्यं स कुरुते प्रभो ॥ ३३

|स्य विप्रस्य तनयस्तेन वत्मना । गच्छन्गोपालराजस्य प्रणामं तस्य नाकरोत् ॥ ३४

(मप्रणम्येति राजादेशेन जल्पतः। अगान्विधूय सोऽयासीच्छासितोऽपि हसन्वदुः ॥ ३५

विनीतस्य पादक्छेदेन निग्रहम । कठं गोपालगजेन वयमाज्ञापिता बटोः ॥ ३६

च ततोऽस्माभिश्छिन्नोऽस्य चरण: प्रभो। अस्मादृशः प्रभोराशां कोऽतिलघयितुं क्षमः ॥ ३७

लकै राज्ञि विज्ञप्ते संप्रधार्य तम् । यौगन्धरायणो धीमान्राजानं विजनेऽत्रवीत् ॥ ३८

(नादियुतं तत्स्थानं यत्प्रभावतः । गोपालकोऽपि प्रभघयेवं तत्तत्र गम्यताम् ॥ ३९

अङ्गिणा राजा कृत्वा गोपालकान्पुर: । यथै तदटधीस्थानं ससैन्यः सपरिच्छदः ॥ ४०

भिं यावत्र वन्यते तत्र मभिः । अधस्तात्तावदुत्तस्थौ यक्ष: शैलमयाकृतिः ॥ ४१

| मया राजन्निटं यद्रक्षितं चिरम । पितागनिनं ते निधनं स्वीकुरुष्व तत् ॥ ४२

शगुक्त्वा च तत्पूजां प्रतिगृश च । यक्षस्निगेऽश्वते च महानाविरभून्निधिः ॥ ४३

महार्ह च रजसिंहासनं तमः । भधम्थुथले ;ि मङ्गल्याणपरम्पगः ॥ ४४

समादाय निध।भं स ऋग्धः प्रशस्य च गोपालान्धसंशः स्वपुरीं ययौ ॥ ४५

णिग्रवकरणप्रसरै: प्रभोः । प्रतापात्रमणं दिक्ष भविष्यदिव दर्शयन् ॥ ४६

युवप्रोतगुक्तमेतनिदन्तुरम् । गुहुर्लभमिधारयेकय तन्मश्रिमतिविस्मयम् ॥ ४७

पानीतं हेमभिहामनं जगः न भिधानश्वर रम ॥ ४८

युवं चjीयं शिश्रित्य भूपतेः। आशुत्रपतिकल्याणं कार्यसिद् िद् िशंसति ॥ ४९

काचिन्निगीर्णं गगनान्तरे । यथष र १८कनकं सtऽनुजीविषु ॥ ५०

व नीतेऽस्मिन्दिने यगन्धयणः चत् ग्रन्थाः | गभाषत। ॥ ५१

मायातं महासिंहासनं । यातं समाः धारयितागिति ॥ ५२

बीमार थत्र में प्रपितामहाः । सत्राजिचा दिशः सर्वां का मभागेहनः प्रथा ॥ ५३

समुद्रान्त : पृथ्वभूणाम अलक मि ट्वेंथ नभिसनं महत ॥ ५४

करपतिर्नारुरोह स संप्रति । संभवथभिजातानामभिभानो ऋश्रमः ॥ ५५

तमाह स्म नृपं यौगन्धरायणः । साधु देव कुरु प्राच्यां तर्हि पूर्वं जथोद्यमम् ॥ ५६

प्रसन्नात्तं गआ पप्रच्छ गश्रियम । स्निग्धस्युरगखासु प्रधग्रलं यान्ति किं नृपः ॥ ५७

जगदेनं पुनथगन्धरायण: । रङ्गप गन्धर्ग मले ४मगWikत ॥ ५८

ये हतुः पश्चिमाथि न पूयते । आसन्नगमा दुश्च दक्षिणायन्तकाश्रित ॥ ५९

त सूर्यस्तु प्राचीमिन्द्रोऽधितिष्ठति । HIहवीं थलि च प्रार्च ते प्रचं प्रशस्यते ॥ ६०

व थिन्ध्याद्रहिमश्रमध्यवर्तिषु । जाल वीकलभृतो यः स प्रशस्यतमं मतः ॥ ६१

  1. प्रणाय राजभो गझलेषण निवसन्ति च देशेऽपि सुरसिन्धुममाश्रिते ॥ ६२


हे प्राचीप्रक्रमेण जिता दिशः । गोंधकण्ठे वाभश्च विहितो हस्तिनापुरे ॥ ६३

तु कौशाम्दीं रम्यभावेन शिश्रिये । साम्राज्यं यैरुपाधीने पश्यन्दैशमकारणम् ॥ ६४

वर्त तत्र तस्मिन्प्रंगधराय । राजा पुरु फाकडूनदभपन ॥ ६५

नियमः साम्राज्यस्येह कारणम् । सं हि सुसवानामेकहेतुः स्वयंरुपम ॥ ६६

ग्यहीनोऽपि लक्ष्मीं प्राप्नोति सधघान । धृता किं नात्र युष्माभि: पैमः सत्त्ववतः कथा ॥ ६७

स वसेशः सचिवाभ्यर्थितः शुभाम् । विचित्रां संनिधौ देव्योरि मामकथयकथाम् ॥ ६८

अविख्याता येयशुकथिती पुरी । तस्याभादित्यसेन्नरूयः पूर्वमासीन्महीपतिः ॥ ६९

एतच्छत्वथ संन्य वत्संशः प्रजिघाय तम् । तं पझाघनीषार्थं प्रतिसंदेशलब्धये ॥ ५५

सषि वासवदतकनम्र तत्संनिधो ददे। दूतस्य दर्शनं तस्य विनयो हि : सतीव्रतम् ॥ ५६

याजेन पुत्रि नीता त्वमभ्यासतश्च ' ते पतिः । इति शकान्मग्रा लन्धं कन्याजनकताफलम् ॥ ५७

इत्युक्तपितृसं देशं दृगं पद्मावती तदा । जगाद भद्र विज्ञाप्यस्तोऽस्य च गिग मम ॥ ५८

कं शोकेनर्यपुत्रो हि परमं सदयो मयि । देवी वासवदता च सस्नेहा भगिनीय मे ॥ ५९

अत्ततेतर्यपुत्रस्य भाष्यं नैव विकारिण । निजसत्यमिवात्याज्यं मदीयं जीवितं यदि ॥ ६०

इत्युक्ते प्रति संदेशे पद्मावस्या यथोचिते । दृतं वसवदत्ता तं सत्कृत्य प्राहिणोत्ततः ॥ ६१

ते प्रतिगते तस्मिन्स्मरन्ती पितृवेश्मनः । किंचित्पयिनी तथावुत्कण्ठाविमना इव ॥ ६२

rतस्तस्य विनोदार्थमुक्तो वासवदत्तग्रा । बसन्तकेऽन्तिक्रप्राप्तः काश्रामिंस्थमवर्णयन् ॥ ६३

स्ति पाटलिपुत्राख्यं पुरं पूर्वविभूषणम् । तस्मिश्च धर्भगुप्तास्यो वभूवैको मझवणि ॥ ६४

(स्य चन्द्रप्रभेत्यासीद्भयं सा च कदाचन । सगर्भाभूत्प्रसूताथ कन्यां सर्वाङ्गसुन्दरीम् ॥ ६५

सा कन्या जातमथैत्र कान्तियोtततवसका । चक्रे सशक्तमापगुत्थायोपविवेश च ॥ ६६

तो विस्मितवित्ररतं स्त्रीजनं जातवेश्मनि । हल् स धर्मगुनोऽन्न सभयः स्वयमाययै ॥ ६७

प्रकाछ कन्यकां तां च प्रणतस्तद्धर्म इ. । भगवत्यवतीर्णासि फा तं मम गृहेविति ॥ ६८

ष्यवादीत्वथा नैव देय कर्मैचिद्ग्रहम् । गृहरिश्वता शुभारं ते शूऍनान्येन तात किम् ॥ ६९

युक्तः स तथा भीतो धर्मगुप्तः स्वमन्दिरे । गुगं तां योधयामास भृतेति मयापितां वहिः ॥ ७०

'तः सोमप्रभ नाम्ना स कन्या ववृधे क्रमात् । मानुषेण शरीरेण रूपकाम्या तु दिव्यया ॥ ७१

कदा तु प्रमोदेन मधूविलोहिणीम् । इयंस्यां गुहचन्द्रयो वणिक्पुत्रो ददर्श ताम् ॥ ७२

| मनभवभप्लव सद्य हृदयलग्ना । नय शुश्रुवे त' छ(घ गृहमाग्रथं ॥ ७३

गतीिधिधुरतत्र पित्रोरस्यास्यकारणम । निर्बन्धqष्टं भ िव नवग्रस्सग्धेन नः ॥ ७४

'तोऽस्य हसेमरूग्रः षि नेहेन थाधितुम् । [ ¥न्थ यां धगधूमस् त्रीणि भवनं यथा ॥ ७५

श्र तं कृतथारूपं स गुहमनं सुपथिनम । कन्या ' कुतो मे गृ८ धर्मगुनं निराकरोत ॥ ७६

वित हैन कन्यां तां मा गा गृह सुतम ॥ ३४ (र रशन मम क्रयचिन्तयत् ॥ ७७

rजानं प्रेरग्रभ्यत्र स ही में पूर्व त्रितः । शुश्रय मुशय की कन्या च गुणैश्च ॥ ७८

ति निश्चित्य गर्न च दानै रत्नभुसभम। भृषी विज्ञापयामास स चणिसमभिकाङ्कितम ॥ ७९

पोऽपि प्रीतमानस्य सादृश्य नराधिपम् । ददे । न समं चासौ धर्मगुरुगृहं ययौ ॥ ८०

राध च गृहं तस्य धर्मस्य तद्रल । असुभिः कण्ठश च ' सत्रशशधशकिनः ॥ ८१

i: लभ४ सा तं धर्मसमभाषत । दुइ जान मा भूत भनिमितलधद्रत्र ॥ ८२

राषया शरथाय नाहीभग्न कदाचन । ४ की भाषा नियम भ्रः संबन्थिन त्पया ॥ ८३

युः स तथा पुत्रया दातुं न प्रयपन । यमश्वतदाभाश्च शय्यपराधजम् ॥ ८४

इमेनोऽनुमेने च माम्तीभतथेत्र न । विध भय पुत्रस्य तञ्चदविति चिन्तयन ॥ ८५

थादाय कृतोद्वहां तां स सोमप्रभां वधूम । गुरेनसुतः प्रथाहश्चन्द्र निजं गृहम् ॥ ८६

यं चैनं पितावादीत्पुत्र शमयमिमां वधू । आरोपण बभार्या िकस्याशश्या भविष्यति ॥ ८७

छुबा श्वशुरं सं सा वधूः सोमप्रभा कुध । विलोक्य भ्रामयामास यमाज्ञामित्र तर्जनीम ॥ ८८

इष्टयल तस्याः सु7यसम्स् तम यज्ञः प्रययुः प्र[ण अन्यपामाश्रय भयम् ॥ ८९

चन्द्रS५ संप्राप्ते तभिसन्धितरि प था। । भग गू हे भार्यां प्रविष्टति त्र्यचन्नगम ॥ ९०

धनुषभु आनो भार्यां तां गृहधर्तिनी । क्षिपेचे गुचन्द्रसत्रासिंधारमित्र नतम ॥ ९१

पत्रदलमानोऽन्तर्यग् भोगप’ि । श्रवणन्भोजयामास प्रयई स कृतव्रतः ॥ ९२

दोर्याथि च सा तेभ्यो द्विजेभ्यों मौभधारिणी । भुक्तवश्य ददं नित्यं दक्षिणां दिव्यरूपधृत् ॥ ९३

इत्येतन्निश्चित मतेः श्रुत्वा यौगन्धरायणात् । रुमण्वानब्रवीदेवं तर्हि यथेप निश्चयः ॥ १०४

तद्रपालकमानीय देव्या भ्रातरमाहतम् । संमखाय च समं तेन सम्यक्स विधीयताम् ॥ १०५

एवमस्त्विति वक्ति स्म ततो यैौगन्धरायणः । तत्प्रत्ययह्मण्यांश्च चक्रे कर्तव्यनिश्चयम् ॥ १०६

अन्येद्युर्मत्रिमुख्यौ तौ दूतं व्यसृजतां निजम् । गोपालकं तमानेतुमुत्कण्ठाव्यपदेशतः ॥ १०७

कार्यहेतोर्गतः पूर्वं तहूतवचनाय सः। आगाद्रोपालकस्तत्र स्वयं मूर्त इवोत्सवः॥ १०८

आगतं तदहर्जुनं स्वैरं यौगन्धरायणः । निनाय सरुमण्वकं गृहं गोपालकं निशि ॥ १०९

तत्र चारै तदुस्साहं शशंस खचिकीर्षितम् । यत्पूर्वं मश्रितं तेन सर्वे सह रूमण्वता ॥ ११०

स च राजहितैषी सन्दुःखावहमपि स्वसुः। गोपालकोऽनुमेने तत्कर्तव्यं हि सतां वचः॥ १११

सर्वमेतत्सुविहितं देवीं दग्धामवेत्य तु । प्राणांस्यजन्कथं रक्ष्यो वरसेश इति चिन्त्यताम् ॥ ११२

सदुपायादिसामग्रीसंभवे किल सत्यपि । मुख्यम हि गश्रम्य विनिपातप्रतिक्रिया ॥ ११३

इति भूयोऽपि तत्कालगुक्ते तत्र रुमण्वता । उवाचालोथिताशेषकथं यौगन्धरायणः॥ ११४

नास्यत्र चिन्ता यद्राजपुत्री गोपालकस्य सा । कनीयसी स्वसा देवी प्राणेभ्योऽभ्यधिका प्रिया ॥ ११५

एतस्य चाल्पमालोक्य शोकं वसेश्वरस्तदा । जीवेत्कदाचिदेवीति मत्वा धैर्यमवाप्स्यति ॥ ११६

अपि चोत्तमसत्वोऽयं शीघं च पभिणीयते । पञ्चायती ततो देवी दर्यते चाचिरादिति ॥ ११७

एवमेतद्विनिश्चित्य ततो यौगन्धरायणः । गोपालको रुमण्वांश्च ततो मग्नभिति व्यधुः ॥ ११८

युक्त्या लावाणकं यामः सह देव्या नृपेण च। पर्यन्तो मगधासन्नवर्ता हि विषयोऽस्ति सः ॥।११९

सुभगाबैटभूमित्वाद्राज्ञश्चासंनिधानकृत् । तत्रान्तःपुरदीर्य क्रियते यदि चिन्तितम् ॥ १२०

देवी च स्थाप्यते नीत्वा युक्त्या पद्मावतीगृहे । छन्नस्थिताय येनास्याः सैव स्याच्छीलसाक्षिणी ॥ १२१

एवं रात्रौ मिथः कृत्वा मधे सर्वेऽपरेऽहनि । यौगन्धरायणाद्यास्ते प्राविशत्राजमन्दिरम् ॥ १२२

तत्रैवमथ विज्ञप्तो वत्सराजो रुमण्वता । देव लावाणकेऽगाकं गतानां वर्तते शिवम् ॥ १२३

स चातिरम्यो विषयस्तत्र चास्त्रेटभूमयः । शोभनाः सन्ति ते राजन्नडघाश्च सुमहः ॥। १२४

बाधते तं च नैकट्यात्सर्वं स गगधेश्वरः । तत्तत्र ग्tतो हेतोश्च विनोदाय च गम्यताम ॥ १२५

एतद्ध्वा च त्सशः समं वासवदत्तथा । डंकलालसश्चक्रे गन्तुं लाघाणकं मतिम ॥ १२६

निश्चिते गमनेऽन्येद्युर्दने च परिकल्पिते । अकस्मान्नारदमुनिः कान्तिोतितदिखः ॥ १२७

अवतीर्य नभोमध्याप्रदत्तनयनोत्सवः । शशीय स्वकुलप्रीत्या तं वत्सेश्वरमभ्यगात ॥ १२८

गृहीतातिथ्यसस्कारः पारिजातमयीं स्रजम् । प्रीतः स च गुनिस्तस्मै द्वौ प्रह्माय भूभृते ॥ १२९

विद्याधराधिपं पुत्रं कामदेवांशमाप्स्यसि । इति वासवत्सां च सोऽभ्यनन्दकृतादरः ॥ १३०

ततश्चोवाच यत्सेशं स्थिते यौगन्धरायणे । रजन्यामवदनां ते इदा हुन्न स्मृतं मया। ॥ १३१

युधिष्ठिरादयोऽभूवन्पुरं ते प्रपितामहः । पञ्चाग पदी तेषामेका पनी बभूव च ॥ १३२

सा च वसवद्तत्र रूपेणाप्रतिमाभधत । ततलदोषमाशद्रथ तानेवमहम्भ्यधाम ॥ १३३

स्त्रीवैरं रक्षणीयं वस्सद्धि बीजमिझपदम् । तथाहि श्रुणुतैतां च यथां वः कथयाम्यहम् ॥ १३४

सुन्दोपसुन्दनामानौ भ्रातरौ द्वौ बभूवतुः । असुरै विक्रमाक्रान्तलोकत्रितयदुर्जयौ। ॥ १३५

तयोर्विनाशकामश्र द्वाक्षां विश्वकर्मणा । श्रद्धा निर्मापयामास दिव्यनारी तिलोत्तमाम् ॥ १३६

रूपमालोकितुं यस्याश्चतुर्दि चतुर्मुखः । बभूव किळ शर्वोऽपि कुर्वाणायाः प्रदक्षिणम् ॥ १३७

सा पायोनेरादेशापार्श्व सुन्दोपसुन्दयोः। प्रलोभनाय प्रथये कैलासोद्यान्नवर्तिनोः ॥ १३८

तौ चामुने जगृहतुस्नां नैवान्तिकागताम् । उभावप्युभयोर्बहोः सुन्दरीं काममोहिते ॥ १३९

परस्परविरोधेन हरन्तौ तां च तत्क्षणम् । प्रगृत्तसंप्रदग्वाड्रावपि क्षयमीयतुः ॥ १४०

एवं स्त्रीनाम विषयो निदानं कस्य नापदाम् । युष्माकं द्रौपदी चैफा बहूनामिह बलभा ॥ १४१

तसन्निमित्तः संघर्षः संरक्ष्यं भवतां किल । मद्वाक्यादयमेतस्याः समयश्चस्तु वः सदा ॥ १४२

सा तां प्रसाद्य महिषीं तया सैव कृताज्ञया । ददौ बन्धुमतीं राज्ञे पेशठं हि सतीमनः ॥ ७२

ततस्तं बन्धनाद्देवी सा मुमोच वसन्तकम् । स चागत्याग्रतो राज्ञीं हसन्निति जगाद ताम् ॥ ७३

बन्धुमत्यापराद्धे च किं मया देवि ते कृतम् । डुण्डुभेषु प्रहरथ क्रुद्धा यूयमहीन्प्रति ॥ ७४

एतत्स्वमुपमानं मे व्याचक्ष्वेति कुतूहलात् । देव्या पुष्टतया सोऽथ पुनराह वसन्तकः ॥ ७५

पुरा कोऽपि रुरुर्नाम मुनिपुत्रो यदृच्छया। परिभ्रमन्ददशैकां कन्यामद्भुतदर्शनाम् ॥ ७६

विद्याधरात्समुत्पन्नां मेनकायां युयोषिति । स्थूलकेशेन मुनिना वधतामाश्रमे निजे ॥ ७७

सा च प्रमख़ुरानाम दृष्टा तस्य रुरोर्मनः। जहर सोऽथ गत्वा तां स्थूलकेशाद्याचत ॥ ७८

स्थूळकेशोऽपि तां तस्मै प्रतिशुश्राव कन्यकाम् । आसन्ने च विवाहे तामकस्माद्दष्टवानहिः ॥ ७९

ततो विषण्णहृद्यः शुश्रावेमां गिरं दिवि । एतां क्षीणायुषं ब्रह्मन्स्वायुषोऽर्धेन जीवय ॥ ८०

तच्छुत्वा स ददौ तस्यै तदैवाधी निजायुषः । प्रत्युजिजीव सा तेन सोऽपि तां परिणीतवान् ॥ ८१

अथ क्रुद्धो रुरुर्नित्यं यं यं सर्प ददर्श सः । तं तं जघान भार्या मे ददामीभिर्भवेदिति ॥ ८२

अथैकतं जिघांसन्तं मयैवाचह डुण्डुभः। आहिभ्यः कुपितो ब्रह्मन्हंसि त्वं डुण्डुभान्कथम् ॥ ८३

अहिना ते प्रिया दष्टा विभिन्नौ चाहिडुण्डुभौ । अहयः सविषाः सर्वे निर्विषा डुण्डुभा इति ॥ ८४

तच्छुत्वा प्रत्यवादीत्तं सखे को चु, भवानिति । डुण्डुभोऽप्यवदद्रह्मन्नहं शापच्युतो मुनिः ॥ ८५

भवसंवादपर्यन्तः शापोऽयमभवच्च मे । इत्युक्त्वान्तर्हिते तस्मिन्भूयस्तान्नावधीद्रुः ॥ ८६

तदेतदुपमानाय तव देवि मयोदितम्। डुण्डुभेषु प्रहरथ क्रुद्धा यूयमहिष्विति ॥ ८७

एवमभिधाय वचनं सनर्महासं वसन्तके विरते ।
वासवदत्ता तं प्रति तुतोष पान्डै स्थिता पत्युः ॥ ८८

इति मधुमधुराणि वत्सराजश्चरणगतः कुपितानुनाथनानि ।
सततमुदयनश्चकार देव्या विविधवसन्तककौशलानि कामी ॥ ८९

रसना मदिरारसैकसक्ता कलवीणारवरागिणी श्रुतिश्च ।
दयितामुखनिश्चला च दृष्टिः सुखिनस्तस्य स बभूव राज्ञः ॥ ९०

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथामुखलम्घके षष्ठस्तरः।


समाप्तश्चायं कथासुखलम्बको द्वितीयः ।

तत्र तां रात्रिमारण्यदर्भपाटितपादया । स वत्सेशो विशश्राम सह वासवदत्तया ॥ ४३

तः सूनापतिश्चास्य रुमण्वान्प्रापदन्तिकम् । यौगन्धरायणेन प्राग्दृतं संप्रेष्य बोधितः ॥ ४४

ऑगाअ कटकं सर्वं तथा व्याप्तदिगन्तरम् । यथा विन्ध्याटवी प्राप सा | सबाधरसज्ञतम् ॥ ४५

रविश्य कटके तस्मिस्तस्यामेवादवीभुवि । तस्थावुथिनीबाहुं ज्ञातुं वसेश्वरोऽथं सः ॥ ४६

उद्भस्थं च तमभ्यागाङजयिन्या वणिक्तद । शृौगन्धरायणसुहृत्स चागत्याब्रवीदिदम् ॥ ४७

{व चण्डमहासेनः प्रीतो जामातरि त्वथि । प्रेषितश्च प्रतीहारस्तेनेह भवदन्तिकम् ॥ ४८

स चागच्छन्स्थितः पश्चादहमप्रत एव तु । प्रच्छन्नः सस्वरं देवं विज्ञापयितुमागतः ॥ ४९

तथ्स्वा स वत्से शो जहर्ष च शशंस च । सर्व वासवदत्तायाः सापि हर्षमगात्परम् ॥ ५०

सबन्धुपरित्यागा विषाद्दधिसस्व । अथ वासवदत्ता सा सलजा चोत्सुका तथा ॥ ५१
ततः स्वात्मविनद्य निकटस्थं वसन्तकम् । सा जगाद तथा काचित्वया से वण्र्यतामिति ॥ ५२

स च गुग्धदृशस्तस्या भर्तुभक्तिविवर्धिनीम । वसन्तकरतद धीमानिमामकथयत्कथाम् ॥ ५३

भस्तीह नगरी लोके ताम्रलिमीति विश्रुता । तस्यां च धनदत्ताख्यो वणिगासीन्महाधनः ॥ ५४

न चपुत्रो बहून्विप्रान्संध प्रणतोऽग्रधीन । तथा कुरुत पुत्रो में यथा स्यादचिरादिति ॥ ५५

सम्ममूचुर्विप्रास्ते नैतकिन दुइरम् । वे हि साधयन्तीह द्विजाः श्रौतेन कर्मणा ॥ ५६

tथा च पूर्वमभवद्राजा कश्चिदपुत्रक । पञ्चोत्तरं शतं चाभूतस्यान्तःपुरयोषिताम् ॥ ५७

त्रीयेण च तस्यैको जन्तुर्नाम सुतोऽजनि । तत्पत्नीनामशेषाणां नूतनेन्दृदयो दृशि ॥ ५८

जानुभ्यां पर्यदन्तं च नालं जातु पिपीलिका । अरुदेशे ददंशेनं मुक्तचूत्कारकातरम् ॥ ५९

चता लुगुलादन्तःपुरमजायत । गजापि पुत्र पुत्रेति चक्रन्द प्राकृतो यथा ॥ ६०

अभिन्समाश्वस्ते बालेऽपामपिपीलिके । ग्वैककरणं राजा स निनिन्दैकपुत्रताम् ॥ ६१

अस्ति श्रादुषाथ में न थुबह्वचः श्रुः । इति तत्परितापेन प्रषच्छ ब्राह्मणांश्च सः ॥ ६२

तं प्रत्यक्षुषान्राजक्षुषार्थोऽत्र तत्रस्ययम् । हैन्नैतं वसुतं वने तन्मखं हूयतेऽखिलम् ॥ ६३

धावत गदयः सर्वाः प्रार्थनिस में सुखाम } एतछुत्वा स गज तत्तथा समकारयत् ॥ ६४

यपर्नेमसंगल्यश्च स पुत्रान्प्राप्तवाभृथः । अतसथापि होमेन साधयामो वयं सुतम् ॥ ६५

यु¥घ धनद्रां न ग्रहाण: श्रदक्षिण. । होमं च;स्ततस्तभ्य वणिजो जातवान्सुतः ॥ ६६

हुसैनाभिधाभश्च स धरौ श्वगृधे क्रमान। पिताथ धनदतोऽस्य भार्यामन्विष्यति स सः ॥ ६७

तिः स तपसा तेन समग्रेज सर्भ गर्यो । षान्तरं स्नुषाहेतोर्वणिज्यायपदेशतः ॥ ६८

"श्र देवग्भिगां मम धर्भवणिग्धरा । स्पृहद्भगस्य कृते कर ॥ ६९

मम षभं ने मरकर ः आलोक्य ताम्रलिप्प्तीं तां दृशं दुहितृवत्सलः ॥ ७०

न तु देवaिrता .gा गुदसेनं तदैव नभ । तदुणाकृष्टचत्तत्वाद्वन्धुभ्यागैकनिश्चया ॥ ७१

सखीमुखेन कूसा च भवेतं सह वैभ सा । प्रियेण पितृयुलेन रात्रौ द्वीपाततो ययौ ॥ ७२

श्रीगन प्रथा तयोः कृतविवाहयोः। जायापराभिधः प्रेमपाशबद्धमभून्मनः ॥ ७३

अथाभं धनपि प्राप्ते प्रेरितगृह बन्धुभिः । कटाक्षीपगमने गुझसेनो यहफछया ॥ ७४

(शय गगनं भार्यां तदा मीचकार सा । सेयं दैत्रग्भिता कामसन्यस्त्रीसङ्गशङ्किनी ॥ ७५

|ः ५थ भनिन्छनयां प्रेरयत्सु च बन्धुषु । कर्तव्यनिश्च गूढो गुइन बभूव सः ॥ ७६

अथ ध निरङ्कशश्च देवकुले व्रतम् । उपायामि देवों में निर्दिशदिति चिन्तयन् ॥ ७७

आधा दधति भ8नेन साधे व्यधाद्तम । ततोऽनर्थाः शिवः स्वप्ने दंपत्योर्दर्शनं ददौ ॥ ७८

थ रखू द स वेबमावभाषत । हस्ते गृहीतमेकैकं पमेतदुभावपि ॥ ७९


रथ च यवकः शीलय(गं करिष्यति । तदन्यम्य को पड् म्लानिमेष्यति नान्यथा ॥ ८०

तथा प्रबुध्यैव दंपती (घपश्यम् । अन्योन्यस्येव हृदयं हस्तस्थं रक्तमम्बुजम् ॥ ८१

स्मृतमात्रागतस्योक्त्वा गन्तव्याध्वक्रमं निजम् । तस्यारुरोह स स्कन्धे भद्रामारोप्य तां पुरः॥ ३८०

सापि सेहे तदत्युग्रराक्षसांसाधिरोहणम् । अनुरागपरायत्ताः कुर्वते किं न योषितः ॥ ३८१

रक्षोधिरूढश्च ततः स प्रतस्थे प्रियासखः । विदूषकः पुनः प्राप तच्च कार्कोटकं पुरम् ॥ ३८२

रक्षोदर्शनसत्रासं तत्र चालोकितो जनैः। दृष्ट्वर्यवर्मनृपतिं स्वां भार्या माणंति स्म सः ॥ ३८३

दत्तां तेन गृहीत्वा च तत्सुतां तां भुजाजताम् । तथैव राक्षसारूढः स प्रतस्थे पुराततः॥ ३८४

गवाम्बुधेस्तटे प्राप पापं तं वणिजं च सः । येनास्य वारिधौ पूर्वं छिन्नः क्षिप्तस्य रज्जवः ॥३८५

जहार तस्य च सुतां वणिजः स धनैः सह । प्रागस्बुधौ प्रवहणप्रमोचनपणार्जिताम् ॥ ३८६

धनापहारमेवास्य वधं मेने च पाप्मनः । कद्र्याणां परे प्राणाः प्रायेण ह्यर्थसंचयाः ॥ ३८७

ततो रक्षोरथारूढस्तामानीय वणिक्सुताम् । स भद्राराजपुत्रीभ्यां सहैवोदपतन्नभः ॥ ३८८

दर्शयन्निजकान्तानां द्युमार्गेण ततार च । विलसत्सत्त्वसंरम्भं स्वपौरुषमिवाम्बुधिम् ॥ ३८९

प्राप तच्च स भूयोऽपि नगरं पौण्ड्रवर्धनम् । दृष्टः सविस्मयं सर्वैर्वाहनीकृतराक्षसः ॥ ३९०

तत्र तां देवसेनस्य सुतां राज्ञशिरोत्सुकाम् । भार्या संभावयामास राक्षसावजयाजिताम् ॥ ३९१

रुध्यमानोऽपि तस्पित्रा स स्वदेशसमुत्सुकः । गृहीत्वा तामपि ततः प्रायादुज्जयिनीं प्रति ॥ ३९२

अचिरेण च तां प्राप पुरीं राक्षसयोगतः । बहिर्गतामिवास्मीयदेशदर्शनतिधृतिम्॥ ३९३

अथोपरि स्थितस्तस्य महकायस्य रक्षसः । अंसस्थतद्वधूचक्रकान्तिप्रकटितात्मनः॥ ३९४

स जनैर्ददृशे तत्र शिखरे ज्वलितौषधौ । शशाङ्क इव पूर्वार्द्ररुदयस्थो विदूषकः ॥ ३९५

ततो विस्मितवित्रस्ते जने जुह्वत्र भूपतिः । आदित्यसेनो निरगच्छुचुरोऽस्य तदा पुरः॥ ३९६

विदूषकस्तु दृष्ट्वा तमवतीर्याशु राक्षसtत् । प्रणम्य नृपसभ्यागानृपोऽप्यभिननन्द तम् ॥ ३९७

अवतायैव तत्स्कन्धाताः स्वभार्यास्ततोऽखिलाः। मुमोच कामचाराय राक्षसं स विदूषकः ॥ ३९८

गते च राक्षसे तस्मिन्स तेन सह भूभुजा । श्वशुरेण सभायैः सन्प्राविशद्राजमन्दिरम् ॥ ३९९

तत्र तां प्रथमां भार्यां तनयां तस्य भूपतेः । आनन्दयदुपागत्य चिरोकण्ठावशीकृताम् ॥ ४००

कथमेतास्त्वया भार्याः प्राप्ताः कश्चैष राक्षसः । इति पृष्टः स राज्ञत्र सर्वमस्मै शशंस तत् ॥ ४०१

ततः प्रभावतुष्टेन तेन तस्य महीभृता । जामातुर्निजराज्यार्थं प्रदत्तं कार्यवेदिना ॥ ४०२

तरक्षणाच्च स राजाभूद्विप्रो भूत्वा विदूषकः । समुच्छूितसितच्छत्रो विधूतोभयचामरः ॥ ४०३

तदा च मङ्गलातोद्यवाद्यनिहनिर्भरा। प्रहर्षमुक्तनादेव रराजोज्जयिनी पुरी ॥ ४०४

इत्याप्तराज्यविभवः क्रमशः स कृत्स्नां जित्वा महीमखिलराजकपूजिताङ्गिः ।
ताभिः समं विगतमत्सरनिर्मुताभिर्भद्रसखाश्चिरमरंस्त निजप्रियाभिः ॥ ४०५

इत्यनुकूले दैवे भजति निजं सत्वमेव धीराणाम् ।
लक्ष्मीरभसाकर्षणसिद्धमहमोहमब्रवम् ॥ ४०६

इत्थं श्रुत्वा वत्सराजस्य वक्त्राच्चित्रामेतामद्भुतार्थं कथां ते ।
पाश्र्वासीना मत्रिणश्चास्य सर्वे देव्यौ चापि प्रीतिमप्रयामवापुः ॥ ४०७

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे लावाणकलम्बक चतुर्थस्तरङ्गः।


*****



पञ्चसस्तरङ्ग



ततो वत्सेश्वरं प्राह तत्र यौगन्धरायणः । राजन्दैवानुकूल्यं च विद्यते पौरुषं च ते ॥ १

नीतिमार्गे च वयमप्यत्र किंचित्कृतश्रमाः । तद्यथाचिन्तितं शीघं कुरुष्व विजयं दिशाम् ॥ २

इत्युक्ते मन्त्रिमुख्येन राजा वत्सेश्वरोऽब्रवीत् । अस्त्वेतद्वहुविनास्तु सदा कल्याणसिद्धयः ॥ ३

अतस्तथं तपसा शंभुमाराधयाम्यहम् । विना हि तस्प्रसादेन कुतो वाञ्छितसिद्धयः ॥ ४

तच्छुत्वा च तपस्तस्य मन्त्रिणोऽप्यनुमेनिरे । सेतुबन्धोद्यतस्याब्धौ रामस्येव कपीश्वराः ॥ ५

ततस्तं सह देवीभ्यां सचिवैश्च तपःस्थितम् । त्रिरात्रोपोषितं भूपं शिवः स्वप्ने समादिशत् ॥ ६

तुष्टोऽस्मि ते तदुत्तिष्ठ निर्विघ्नं जयमाप्स्यसि । सर्वविद्याधराधीशं पुत्रं चैवाचिरादिति ॥ ७

ततः स बुबुधे राजा तत्प्रसादहृतक्लमः । अकशुरचिताप्यायः प्रतिपच्चन्द्रमा इव ॥ ८

आनन्यच्च सचिवान्प्रातः स्वप्नेन तेन सः । व्रतोपवासलान्ते च देव्यौ द्वे पुष्पकोमये ॥ ९

तत्स्वप्नवर्णनेनैव श्रोत्रपेयेन तृप्तयोः । तयोश्च विभवायैव जातः स्याद्धौषधक्रमः ॥ १०

लेभे स राजा तपसा प्रभावं पूर्वजैः समम् । पुण्यां पतिव्रतानां च तपनयौ कीर्तिमापतुः ॥ ११

उत्सवव्यप्रपौरे च विहिते व्रतपारणे । यौगन्धरायणोऽन्येद्युरिति राजानमब्रवीत् ॥ १२

धन्यस्त्वं यस्य चैवेत्थं प्रसन्नो भगवान्हरः। तदिदानीं रिपूञ्जित्वा भज लक्ष्मीं भूजार्जिताम् ॥ १३

हि स्वधर्मसंभूता भूभृतामन्वये स्थिरा । निजधर्मार्जितानां हि विनाशो नास्ति संपदाम् ॥ १४

तथा च चिरभूमिष्ठो निधिः पूर्वजसंश्रुतः । प्रणष्टो भवता प्राप्तः किं चात्रैतां कथां शृणु ॥ १५

बभूव देवदासाख्यः पुरे पाटलिपुत्रके । पुरा कोऽपि वणिक्पुत्रो महाधनकुलोद्गतः ॥ १६

अभवत्तस्य भार्या च नगरात्पौण्ड्रवर्धनात् । परिणीता समृद्धस्य कस्यापि वणिजः सुता ॥ १७

गते पितरि पञ्चत्वं क्रमेण व्यसनन्वितः । स देव सो घृतेन सर्वे धनमहारथत् ॥ १८

ततश्च तस्य सा भार्या दुःखदारिद्यदुःस्थिता । पत्य नीता निजं गेहं स्वपित्रा पौण्ड्रवर्धनम् ॥ १९

शनैः सोऽपि विपत्खिन्नः स्थातुमिच्छन्स्वकर्मणि । मूल्यार्थं देवदासस्तं श्वशुरं याचितुं ययौ ॥ २०

प्राप्तश्च संध्यासमये तत्पुरं पौण्ड्रवर्धनम् । रजोरूक्षे विवस्त्रं च वीक्ष्यास्मानमचिन्तयत् ॥ २१

ईदृशः प्रविशामीह कथं श्वशुरवेश्मनि । वरं हि मानिनो मृत्युर्न दैन्यं स्वजनाग्रतः ॥ २२

इत्यालोच्यापणे गत्वा स कापि विपणेर्बहिः। नक्तं संकुचितस्तस्थौ तत्कालं कमलोपमः ॥ २३

क्षणाच्च तस्यां विपणौ प्रविशन्तं व्यलोकयत् । युवानं वणिजं कंचिदुद्धाटितकवाटकम् ॥ २४

क्षणान्तरे च तत्रैव निःशब्दपदमागताम्। द्रुतमन्तः प्रविष्टां च स्त्रियमेकां ददर्श सः ॥ २५

ज्वलत्प्रदीपे यावच्च ददौ दृष्टिं तदन्तरे । प्रत्यभिज्ञातवांस्तावत्तां निजमेव गेहिनीम् ॥ २६

ततः सोऽर्गलितद्वारां भार्यां तामन्यगामिनीम् । दृष्टा दुःखशनिहतो देवदास व्यचिन्तयत् ॥ २७

धनहीनेन देहोऽपि हार्यते स्त्रीषु का कथा । निसर्गनियतं यासां विद्युतामिव चापलम् ॥ २८

तदियं सा विपत्पुंसां व्यसनार्णवपातिनम्। गतिः सेयं स्वतत्रायाः स्त्रियः पितृगृहे स्थितेः ॥ २९

इति संचिन्तयंस्तस्या भार्यायाः स बहिः स्थितः । रतान्तविस्रम्भजुषः कथालापमिवाश्शृणोत् ॥ ३०

उपेत्य च ददौ द्वारि स कर्ण सापि तत्क्षणम् । इत्यब्रवीदुपपतिं पापा तं वणिजं रहः ॥ ३१

ण्बिदं कथयाम्यद्य रहस्यं तेऽनुरागिणी। मद्भर्तुर्वारबर्माख्यः पुराभूप्रपितामहः ॥ ३२

स्वगृहस्याङ्गणे तेन चत्वारः स्वर्णपूरिताः। कुम्भाश्चतुर्मु कोणेषु निगूढाः स्थापिता भुवि॥ ३३

तदेकस्याः स्वभार्यायाः स चक्रे विदितं तदा । तद्भार्या चान्तकाले सा स्नुषायै तद्बोचत ॥ ३४

सापि स्नुषायै मच्छवै मच्छूशुव्रबीच मे । इत्ययं मत्पतिकुले श्वशुक्रममुखागमः ॥ ३५

स्वभर्तुस्तच न मया दरिद्रस्यापि वर्णितम् । स हि यूतरतो द्वेष्यस्त्वं तु मे परमः प्रियः ॥ ३६

तत्तत्र गत्वा मद्धर्तुः सकाशातह्रदं धनैः। क्रीत्वा तत्प्राप्य च स्वर्णमिहैय भज मां सुखम् ॥ ३७

एवमुक्तः कुटिलया स तयोपपतिर्वणिङ् । तुतोष तस्यै सन्यानो निधिं लब्धमयत्नतः ॥ ३८

देवदासोऽपि कुवधूवाक्शल्यैस्तैर्बहिर्गतः। कीलितामित्र तत्कालं धनाशां हृदये दधौ ॥ ३९

जगाम च ततः सद्यः पुरं पाटलिपुत्रकम् । प्राप्य च स्वगृहं लब्ध्वा निधानं स्वीचकार तत् ॥ ४०

अथाजगाम स वणिक्तद्भार्याछन्नकामुकः। तमेव देशं वाणिज्यव्यजेन निधिलोलुपः ॥ ४१

देवदाससकाशाच क्रीणाति स्म स तद्रुहम् । देवदासोऽपि मूल्येन भूयसा तस्य तद्ददौ ॥ ४२

ततो गृहस्थितिं कृत्वा युक्या श्वशुर वेश्मनः । स देवदासः शीघी तामानिनाय स्वगेहिनीम् ॥ ४३

एवं कृते च तद्भार्याकामुकः स वणिक्शठः। अछब्धनिधिरभ्येत्य देवदासमुवाच तम् ॥ ४४

एतद्भवतृहं जीर्णं मद्ये न खङ रोचते । तदेहि मे निजं मूल्यं स्वगृहं स्वीकुरुष्व च ॥ ४५

इति जपंश्च स वणिक् देवदासश्च विश्रुवन्। उभौ विवादसक्तौ तौ राजानमुपजग्मतुः ॥ ४६

तत्र स्वभार्यावृत्तान्तं वक्षःस्थविषदुःसहम् । देबदासो नरेन्द्राग्रे कृत्रमुद्रिरति स्म तम् ॥ ४७

ततश्वानाय्य तद्भार्या तत्वं चान्विष्य भूपतिःत अदण्डयत्तं सर्वस्वं वणिजं पारदारिकम् ॥ ८

देवदासोऽपि कुवर्णं कृत्वा तां छिन्ननासिकाम् । अन्यां च परिणीयात्र तस्थौ लब्धनिधिः सुखम् ॥ ४९

इत्थं धर्मार्जिता लक्ष्मीरा संतत्यनपायिनी । इतरा तु जलपाततुषारकणनश्वरी ॥ ५०

अतो यतेत धर्मेण धनमर्जयितुं पुमान् । राजा तु सुतरां येन मूलं राज्यतरोर्धनम् ॥ ५१

तस्माद्यथावत्संमान्य सिद्धये मन्त्रिमण्डलम् । कुरु दिग्विजयं देव लब्धं धर्मोत्तरां श्रियम् ॥ ५२

श्वशुरद्वयबन्धूनां प्रसक्तानुप्रसक्तितः। विकुर्बते न बहवो राजानस्ते मिलन्ति च ॥ ५३

यस्त्वेष अह्मदत्तख्यो वाराणस्यां महीपतिः। नित्यं वैरी स ते तस्माद्विजयस्व तमग्रतः ॥ ५४

तस्मिञ्जिते जय प्राचीप्रक्रमेणाखिला दिशः । उच्चैः कुरुष्व वै पाण्डोर्यशश्च कुमुदोज्वलम् ॥ ५५

इत्युक्तो मझिमुख्येण तथेति विजयोद्यतः । बरसराजः प्रकृतिषु प्रयाणारम्भमादिशत् ॥ ५६

ददौ वैदेहदेशे च राज्यं गोपालकाय सः। सत्कारहेतोर्तुपतिः श्वशुर्यायानुगच्छते ॥ ५७

किं च पद्मावतीभ्रात्रे प्रायच्छन्सिहवर्मणे । संमान्य चेदिविषयं सैन्यैः सममुपेयुषे ॥ ५८

आनाययच्च स विभुर्मिळराजं पुलिन्दकम् । मित्रं बलैर्याप्तदिशं प्रावृट्कालमिवाम्बुदैः ॥ ५९

अभूच यात्रासंरम्भो राष्ट्रे तस्य महाप्रभोः। आकुलत्वं तु शत्रुणां हृदि चित्रमजायत ॥ ६०

यौगन्धरायणश्चाने चारान्वाराणसीं प्रति । प्राहिणोद्रह्मदत्तस्य राज्ञो ज्ञातुं विचेष्टितम् ॥ ६१

ततः शुभेऽहनि प्रीतो निमित्तैर्जयशंसिभिः । ब्रह्मदत्तं प्रति प्राच्यां पूर्वं वत्सेश्वरो ययौ ॥ ६२

आरूढः प्रोच्छूितच्छत्रं प्रोतुझं जयकुञ्जरम् । गिरिं प्रकुलैकतरं मृगेन्द्र इव दुर्मदः ॥ ६३

प्राप्तया सिद्धिदूयेव शरदा दत्तसंमदः। दर्शयन्यातिसुगमं मार्ग स्वल्पाम्बुनिन्नगम् ॥ ६४

पूरयन्बहुनादाभिर्वाहिनीभिभुवस्तलम् । कुर्वन्नकाण्डनिर्मेघवर्षासमयसंभ्रमम् ॥ ६५

तदा च सैन्यनिशंषप्रतिशब्दाकुलीकृताः । परस्परमिचाचख्युस्तदागमभयं दिशः ॥ ६६

चेलुश्च हेमसंनाहसंभूतार्कप्रभा हयाः । तस्य नीरजनप्रीतपावकानुगता इव ॥ ६७

विरेजुर्वारणाश्वास्य सितश्रवणचामराः । विगलद्ण्डसिन्दूरशोणदानजलाः पथि ॥ ६८

शरत्पाण्डुपयोदाङ्काः सधातुरसनिर्हराः । यात्रानुप्रेषिता भीतैरात्मजा इव भूधरैः॥ ६९

नैवैष राजा सहते परेषां प्रसृतं महः । इतीव तचमूरेणुरर्कतेजस्तिरोदधे ॥ ७०

पदात्पदं च ते देव्यौ मार्गे तमनुजग्मतुः । नृपं नयगुणाकृष्टे इव कीर्तिजयश्रियौ ॥ ७१

नंमताथ पलायध्वमित्यूचे विद्विषामिव । पवनाक्षिप्तविक्षिप्तैतस्य सेनाध्वजांशुकैः ॥ ७२

एवं ययौ स दिग्भागान्पश्यन्फुल्लसिताम्बुजान् । महीमर्दभयोद्वान्तशेषोक्षिप्तफणानिव ॥ ७३

अत्रान्तरे च ते चारा घृतकापालिकव्रताः। यौगन्धरायणादिष्टाः प्रापुर्वाराणासीं पुरीम् ॥ ७४

तेषां च कुहकाभिज्ञो ज्ञानित्वमुपदर्शयन् । शिश्रिये गुरुतामेकः शेषास्तच्छिष्यतां ययुः ॥ ७५

आचार्योऽयं त्रिकालज्ञ इति व्याजगुरुं च तम् । शिष्यास्ते ख्यापयामासुर्भिक्षाशिनमितस्ततः ॥ ७६

यदुवाचाग्निदाहादि स ज्ञानी भावि पृच्छताम् । तच्छिष्यास्तत्तथा गुप्तं चक्षुस्तेन स पप्रथे ॥ ७७

रजितं क्षुद्रसिद्ध्या च तत्रत्यं नृपवल्लभम् । स्वीचक्रे स कमप्येकं राजपुत्रमुपासकम् ॥ ७८

तन्मुखेनैव राज्ञश्च ब्रह्मदत्तस्य पृच्छतः। सोऽभूत्तत्र रहस्यशः प्राप्ते वरसेशविग्रहे ॥ ७९

अथास्य ब्रह्मदत्तस्य मन्त्री योगकरण्डकः । चकार वत्सराजस्य व्याजानागच्छतः पथि ॥ ८०

अदूषयप्रतिपथं विषादिद्रव्ययुक्तिभिः । वृक्षान्कुसुमवल्लीश्च तोयानि च तृणानि च ॥ ८१

विदधे विषकन्याश्च सैन्ये पण्यविलासिनीः । प्राहिणोत्पुरुषांश्चैव निशासु च्छद्मघातिनः ॥ ८२

तच्चं विज्ञाय स ज्ञानिलिी चारो न्यवेदयत् । यौगन्धरायणायाशु स्वसहायमुखैस्तदा ॥ ८३

यौगन्धरायणोऽप्येतदुद्ध प्रतिपदं पथि । दूषितं तृणतोयादि प्रतियोगैरशोधयत् ॥ ८४

अपूर्वस्त्रीसमायोगं कटके निषिषेध च । अवधीद्वधकांस्तांश्च लब्ध्वा सह रुमण्वत ॥ ८५

तद्वद्वा ध्वस्तमायः सन्सैन्यपूरितदिख्खम् । वरसेश्वरं ब्रह्मदत्तो मेने दुर्जयमेव तम् ॥ ८६

संमत्रय दत्त्वा दूतं च शिरोविरचिताञ्जलिः। ततः स निकटीभूतं वत्सेशं स्वयमभ्यगात् ॥ ८७

वत्सराजोऽपि तं प्राप्तं प्रदत्तोपायनं नृपम् । प्रीत्या संमानयामास शूरा हि प्रणतिप्रियाः ॥ ८८

इत्थं तस्मिञ्जिते प्राचीं शमयन्नमयन्मृदून् । उन्मूलयंश्च कठिनानृपान्वायुरिव द्रुमान् ॥ ८९

प्राप च प्रबलः प्राच्यं चलद्वीचिविघूर्णितम् । वङ्गावजयवित्रासवेपमानमिवाम्बुधिम् ॥ ९०

तस्य वेलातटान्ते च जयस्तम्भं चकार सः । पातालाभययाच्बार्थ नागराजमिवोन्नतम् ॥ ९१

अवनम्य करे दत्ते कलिभैरप्रगैस्ततः । आरुरोह महेन्द्राद्रिं यशस्तस्य यशस्विनः ॥ ९२

महेन्द्राभिभवानीतैर्विन्ध्यकूटैरिवागतैः । गजैर्जित्वाटवीं राज्ञां स ययौ दक्षिणां दिशम् ॥ ९३

तत्र चक्रे स निःसारपाण्डुरानपगजतान् । पर्वताश्रयिणः शत्रुघ्शरत्काल इवाम्बुदान् ॥ ९४

उल्लवयमाना कावेरी तेन संमर्दकारिणा । चोलकेश्वरकीर्तिश्च कालुष्यं ययतुः समम् ॥ ९५

न परं मुरलानां स सेहे मूर्धसु नोन्नतिम् । करैराहन्यमानेषु यावत्कान्ताकुचेष्वपि ॥ ९६

यत्तस्य सप्तधा भिन्नं पपुगंदावरीपगः । मातङ्गास्तन्मदध्याजात्सप्तधैवानुचन्निव ॥ ९७

अथोत्तीर्य स वत्सेशो रेवामुज्जयिनीमगात् । प्रविवेश च तां चण्डमहासेनपुरस्कृतः ॥ ९८

स माल्यश्लथधम्मिल्लशोभाद्वैगुण्यशालिनाम् । मालवस्त्रीकटाक्षाणां ययौ चात्रैव लक्ष्यताम् ॥ ९९

तस्थौ च निद्रेतस्तत्र तथा श्वशुरसत्कृतः । विसस्मार यथाभीष्टानपि भोगान्स्वदेशजान् ॥ १००

आसीद्वासवदत्ता च पितुः पार्श्वविवर्तिनी । स्मरन्ती बालभावस्य सौख्येऽपि विमना इव ॥ १०१

राजा चण्डमहासेनस्तया तनयया यथा । तथैव पद्मवत्यापि नन्दति स्म समागतः॥ १०२

विश्रम्य च निशाः काश्चित्प्रीतो वत्सेश्वरस्ततः । अन्वितः श्वशुरैः सैन्यैः प्रययौ पश्चिमां दिशम् ॥ १०३

तस्य खङ्गलता नूनं प्रतापानलधूमिका । यच्चक्रे लादनारीणामुदश्रुकलुषा दृशः ॥ १०४

असौ मथितुमम्भोधिं मा मामुन्मूलयिष्यति । इतीव तद्रजाधूतचनोऽपत मन्द्रः ॥ १०५

सत्यं स कोऽपि तेजस्वी भास्वदादिविलक्षणः । प्रतीच्यामुदयं प्राप प्रकृष्टमपि यजयी ॥ १०६

ततः कुबेरतिलकामलकासङ्गशंसिनीम् । कैलासह ससुभगामशामभिससार सः ॥ १०७

सिन्धुराजं वशीकृत्य हरिसैन्यैरनुद्रुतः । क्षपयामास च म्लेच्छान्राघवो राक्षसानिव ॥ १०८

तुरुष्कतुरगव्राताः क्षुब्धस्याब्धेरिवोर्मयः । तद्वजेन्द्रघटा वेलावनेषु दलशो ययुः॥ १०९

गृहीतारिकरः श्रीमान्पापस्य पुरुषोत्तमः । राहोरिव स चिच्छेद पारसीकपतेः शिरः ॥ ११०

हूणहानिकृतस्तस्य मुखरीकृतदिङ्मुखा । कीर्तिद्वितीया गर्दैव विचचार हिमाचले ॥ १११

नदन्तीष्वस्य सेनासु भयस्तिभितविद्विषः । प्रतीपः शुश्रुवे नादः शैलरन्धेषु केवलम् ॥ ११२

अपच्छत्रेण शिरसा कामरूपेश्वरोऽपि तम् । नमन्विच्छायतां भेजे यत्तदा न तदद्भुतम् ॥ ११३

तद्दत्तैरन्वितो नागैः सम्राट् विववृतेऽथ सः । अद्रिभिर्जङ्गमैः शैलैः करीकृत्यार्पितैरिव ॥ ११४

एवं विजित्य वरसेशो वसुधां सपरिच्छदः। पद्मावतीपितुः प्राप पुरं मगधभूभृतः ॥ ११५

मगधेशश्च देवीभ्यां सहितेऽस्मिमुपस्थिते । सोरसवोऽभून्निशाज्योनावति चन्द्र इव स्मरः ॥ ११६

अविज्ञातस्थितामादौ पुनश्च व्यक्तमागताम् । मेने वासवदत्तां च सोऽधिकप्रश्रयास्पदम् ॥ ११७

ततो मगधभूभृता सनगरेण तेनाचितः समग्रजनमानसैरनुगतोऽनुरागागतैः ।
निगीर्णवसुधातलो बलभरेण लावाणकं जगाम विषयं निजं स किल वत्सराजो जयी ॥ ११८

इति महाकत्रिश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे लावाणकलम्बके पश्चमस्तरङ्गः।



१ पक्षे पुरुषोत्तमो विष्णुः. तत्पक्षेऽरि चक्रम्. हीतचक्रहस्त इत्यर्थः

षष्ट्स्तरङः ।



ततः स सेनाविभ्रान्त्यै तत्र ळावाणके स्थितः । रहस्युवाच वत्सेशो राजा यौगन्धरायणम् ॥ १

त्वङख्या निर्जिताः सर्वे पृथिव्यां भूभृतो मया । उपायस्वीकृतास्ते च नैव व्यभिचरन्ति मे ॥ २

वाराणसीपतिस्त्वेष ब्रह्मदत्तो दुराशयः। जानेव्यभिचरत्येको विश्वासः कुटिलेषु कः॥ ३

इति वरसेश्वरेणोक्त आह यौगन्धरायणः । न राजन्ब्रह्मदत्तस्ते भूयो व्यभिचरिष्यति ॥ ४

आक्रान्तोपनतस्त्वेष भृशं संमानितस्त्वया । शुभाचारस्य कः कुर्यादशुभं हि सचेतनः ॥ ५

कुर्वीत वा यस्तस्यैव तदात्मन्यशुभं भवेत् । तथा च श्रूयतामत्र कथां ते वर्णयाम्यहम् ॥ ६

बभूव पद्मविषये पुरा कोऽपि द्विजोत्तमः । ख्यातिमानग्निदत्ताख्यो भूभृद्दत्ताप्रहरभुछ ॥ ७

तस्यैकः सोमदत्ताख्यः पुत्रो ज्यायानजायत । द्वितीयश्चाभवद्वैश्वानरदत्ताख्यया सुतः॥ ८

आद्यस्तयोर्भूमूर्वः स्वाकृतिर्मुर्विनीतकः । अ परश्चाभवद्विद्वान्विनीतोऽध्ययनप्रियः ॥ ९

कृतदारावुभौ तौ च पितर्यस्तं गते ततः। तदीयस्याप्रहारादेरर्धमर्थ विभेजतुः ॥। १०

तन्मध्यास कनीयांश्च राज्ञा संमानितोऽभवत् । ज्येष्ठस्तु सोमदत्तोऽभूच्चपलः क्षत्रकर्मकृत् ॥ ११

एकदा बद्धगोष्ठकं शूखैः सह विलोक्य तम् । सोमदत्तं पितृसुहृद्विजः कोऽप्येवमब्रवीत् ॥ १२

अग्निदत्तसुतो भूत्वा शुद्भवन्मूढं चेष्टसे । निजमेवानुजं दृष्ट्वा राजपूज्यं न लज्जसे ॥ १३

तच्छुत्वा कुपितः सोऽथ सोमदत्तः प्रधाव्य तम् । विी पादप्रहारेण जघानोज्झितगौरवः ॥ १४

तत्र विप्रः स कृत्वान्यान्साक्षिणस्तत्क्षणं द्विजान् । गत्वा पादाहतिक्रुद्धो राजानं तं व्यजिज्ञपत् ॥ १५

राजापि सोमदत्तस्य बन्धाय प्राहिणोद्भटान् । ते च निर्गत्य तन्मित्रैर्जनिरे शस्त्रपाणिभिः ॥ १६

ततो भूयो बलं प्रेष्यावष्टब्धस्यास्य भूपतिः। क्रोधान्धः सोमदत्तस्य शूलारोपणमादिशत् ॥ १७

आरोप्यमाणः शूळायामथाकस्मात्स च द्विजः । प्रक्षिप्त इव केनापि निपपात ततः क्षितौ ॥ १८

रक्षन्ति भाविकल्याणं भाग्यान्येव यतोऽस्य ते । अन्धीबभूवुर्वधकाः पुनरारोपणोद्यताः ॥ १९

तत्क्षणं श्रुतवृत्तान्तस्तुष्टो राजा कनीयसा । भ्रात्रास्य कुतविज्ञप्तिर्वधादेनममोचयत् ॥ २०

ततो मरणनिस्तीर्णः सोमदत्तो गृहैः सह । गन्तुं राजावमानेन देशान्तरमियेष सः ॥ २१

यदा च नैच्छन्गमनं समेतास्तस्य बान्धवाः । यक्तराजाप्रहारार्थं प्रतिपेदे तदा स्थितिम् ॥ २२

ततो वृत्यन्तराभवात्कथं स चकमे कृषिम् । तद्योग्यां च भुवं द्रष्टुं शुभेऽहन्यटवीं ययौ ॥ २३

तत्र लेभे शुभां भूमिं संभाव्यफलसंपदम् । तन्मध्ये च महाभोगमश्वत्थतरुमैक्षत ॥ २४

तं कल्याणघनच्छायाछन्नसूर्यांशुशीतलम् । प्रधृकालमिवालोक्य कृष्यर्थं तोषमाप सः ॥ २५

योऽधिष्ठातात्र तस्यैव भक्तोऽस्मीत्यभिधाय च । कृतप्रदक्षिणोऽश्वत्थवृक्षे तं प्रणनाम सः ॥ २६

संयोज्याथ बलीवर्दयुगं रचितमङ्गलः। कृत्वा बलिं तस्य तरोरारेभे कृषिमत्र सः ॥ २७

तस्यै तस्यैव चाधस्ताद्रुमस्य स दिवानिशम् । भोजनं तस्य चानिन्ये तत्रैव गृहिणी सदा ॥ २८

काले तत्र च पकेषु तस्य सस्येष्वशङ्कितम् । सा भूमिः परराष्ट्रेण दैवादेत्य व्यलुण्ठ्यत ॥ २९

ततः परबळे याते नष्टे सस्ये स सस्ववान् । आश्वस्य रुदतीं भार्या किंचिच्छेषं तदाददौ ॥ ३०

प्राग्वरकृतबलिस्तस्थौ तत्रैवाथ तरोरधः। निसर्गः स हि धीराणां यदापद्यधिकं दृढाः ॥ ३१

अथ चिन्ताविनिद्रस्य स्थितस्यैकाकिनो निशि । तस्याश्वत्थतरोस्तस्मादुच्चचार सरस्वती ॥ ३२

भोः सोमदत्त तुष्टोऽस्मि तव तद्च्छ भूपतेः । आदित्यप्रभसंज्ञस्य राष्ट्री श्रीकण्ठदेशगम् ॥ ३३

तत्र तस्यानवरतं द्वारदेशे महीपतेः। वदेः पठित्वा संध्याग्निहोत्रमभ्रानिदं वचः ॥ ३४

फलभूतिरहं नाम्ना विप्रः शृणुत वच्मि यत् । भद्रकृत्प्राप्नुयाद्भद्रमभद्रं चाप्यभद्रकृत् ॥ ३५

एवं वदंश्च तत्र त्वं महतीमृद्धिमाप्स्यसि । संध्याग्निहोत्रमत्रांश्च मत्त एव पठाधुना ॥ ३६

अहं च यक्ष इत्युक्त्वा स्वप्रभावेण तत्क्षणम् । तमध्याप्य च तान्मन्त्रान्वटे वाणी तिरोदधे ॥ ३७

प्रातः स सोमदत्तश्च प्रतस्थे भार्यया सह । फलभूतिरिति प्राप्य नाम यक्षकृतं कृती ॥ ३८

अतिक्रम्याटवी स्तास्ता विषसाः परिवर्तिनीः। दुर्दशा इव संप्राप श्रीकण्ठविषयं च सः ॥। ३९

तत्र संध्याग्निकार्यादि पठित्वा द्वारि भूपतेः। यथावन्नाम संश्राव्य फलभूतिरिति स्वकम् ॥ ४०

सोऽवादीद्द्रौद्रमभद्रं चाप्यभङ्गकृन। प्राप्नुयादिति लोकस्य कौतुकोत्पाद्कं वचः ॥ ४१

गुहुश्च तद्वदन्तं तं तत्रादित्यप्रभो नृपः । बुद्ध प्रवेशयामास फलभूतिं कुतूहली ॥ ४२

सोऽपि प्रधिश्य तस्याने तदेव मुहुरप्रवीत । जहास तेन स उपस्तदा पार्श्वस्थितैः सह ॥ ४३

समागन्ता वर्षाणि दत्वा चाभरणानि सः । ग्रामान्राजा ददौ तस्मै न तोषो महतां मृषा ॥ ४४

एवं च तक्षणं प्राप भुञ्जानुप्रहण सः । फलभूतिः कृशो भूत्वा विंभूतिं भूभृदर्षिताम् ॥ ४५

सद तदेव च वदन्पूर्वोक्तं प्राप भूपते: । बालभ्यमीश्वराणां हि विनोदरसिकं मनः ॥ ४६

माद्राजगृहे चास्मिन्राष्ट्रेष्वन्तःपुरेषु च । राजर्थि इति प्रीतिं बहुमानामवाप सः ॥ ४७

कदाचिदथ सोऽटव्यः चैत्रवेंटकमागतः । आदित्यप्रभभूपालः सहसान्तःपुरं ययौ ॥ ४८

४r:यसंभ्रममाशकः प्रविश्यैव ददर्श सः । देवीं देवार्चनच्यग्नां नाम्ना कुवलयावलीम् ॥ ४९

दिगम्बरा मूर्घकेशीं निमीलितविलोचनाम। स्थूलसिन्दूतिलकां जपप्रस्फुरिताधराम् ॥ ५०

विचित्रवर्णकन्यसमहामण्डलमध्यगाम् । अमृक्सुशमहामांसकल्पितोग्नलिक्रियाम् ॥ ५१

सापि प्रविष्टे नृपतौ संभ्रमाकलितांशुका । तेन पृष्टा ऋणादेवमवोचद्याचिताभया ॥ ५२

सर्वधोदयलाभार्थं कृतघयरिश पूजनम् । अत्र चागमवृत्तान्तं सिद्धिं च शणु में प्रभो ॥ ५३

धुगी पितृवेश्मस्था कन्या सधुमहोत्सवे । एवमुक्ता बयस्याभिः समेत्योद्यानवर्तिनी ॥ ५४

अस्तीह प्रमदोद्याने तरुमण्डलमध्यगः । हथुप्रभायो वरदो देवदेवो विनायकः ॥ ५५

समुपागम्य भक्त्या स्वं पूजय प्रार्थितप्रदम । येन निर्विन्नमेवाशु स्वोचितं पतिमाप्स्यसि ॥ ५६

तछुवा पर्यपृच्छन्स सख्यस्ता मैग्ध्यतो मया । कन्या लभन्ते भर्तारं किं विनायकपूजया ॥ ५७

अथ : प्रत्यक्षीयन्मां चिमेसाधवयोच्यते । तस्मिन्नपूजिते नास्ति सिद्धिः कापीह कस्यचित् ॥ ५८

तथा प्रभाधं ते यणथामा। वयं शृणु । इत्युक्त्वा च वयस्या में कथामकथयन्निमाम् ॥ ५९

पुरा पुशरे सभयं सेनायं प्राप्तमिच्छति । तारसपछते शुक्रे दग्धे च कुसुमायुधे ॥ ६०

ऊर्धरेतभस्थानं सुदीर्घतपसि स्थितम् । गरी कृतातपाः प्रार्य प्राप्य च त्रयम्बकं पतिम् ॥ ६१

आचका सुप्तप्राप्ति मद्भश् च त्रितम् । न च सरगर सिद्धयर्थ सा विघ्नेश्वरपूजनम् ॥ ६२

अभीष्टभ्यर्थिनी नां च फारशमियघदक्छिवः । प्रिये प्रशपतेः पूर्व मानसादजनि स्मरः ॥ ६३

पंयाभीति मदाजानमात्रे जलं च । तेन कंदर्पनमानं तं चकार चतुर्मुखः ॥ ६४

अतिहनोऽसि चेत्पुत्र तत्रिनेत्रस्य इनम । एकस्य रसैर्भा नाम मृडं तस्मादवाप्स्यसि ॥ ६५

इत्थं स वेधसोऽपि संक्षोभायगतः शठः । मया दग्ध न तस्यास्ति सदेहस्योद्भवः पुनः ॥ ६६

भवायास्तु स्वशक्त्यैव पुत्रगुहा(दशम्यप । नहि मे मदनोत्साहहेतुका लोकवत्प्रजा ॥ ६७

एवं द एश्रस्य पार्श्व गृधलक्ष्मणः आविर्बभूव पुरतो भ्राता शतमखान्वितः ॥ ६८

तेन तु स विक्षमतारकासुशान्तये । अङ्गीचक्रे शिवः स्प्रष्टुं देद्यामात्मजमौरसम् ॥ ६९

अनुमेने च कामस्य जन्म चेतसि देहिनाम । सर्गविच्छेदग्क्षार्थममूर्तयैव तद्भिश ॥ ७०

है । न निशितेऽपि सोऽत्रका मनः तेन तुष्टो यथै धाता सुखं प्राप च पार्वती ॥ ७१

तो थानेषु दिवसक रहसि स्थितः । सिषये सुरतक्रीडागुमया सह शंकरः ॥ ७२

यदा नाभूद्रतान्तोऽस्य गतेrऽब्दशतुषि । तदा तसृपमर्देन चकम्पे भुवनत्रयम् ॥ ७३

ततो जगन्नाभयद्रवनाथ शुद्धिनः । यहिँ गरन्ति स्म सुराः पितामहनिदेशतः ॥ ७४

सोऽग्निः स्मृतमात्रः मन्नथ्यं मदनान्तकम् । मत्वा पलाय देवेभ्यः प्रविवेश जलान्तरम् ॥ ७५

तत्तेजोदयमभाध तन्न आँका ख़िाँसाम । विचिन्वतां शशंसुस्तमग्निमन्तर्जलस्थितम् ॥ ७६

तनसननभिध्यवचः शपेन तत्क्षणम् । भेकान्कृत्वा तिरोभूथ भूयोऽग्निर्मन्दरं ययौ ॥ ७७

तत्र तें कोटगन्नाथं देवाः शम्बूकफाqिणम । मामुर्गजशुकाख्यातं स चैषां दर्शनं ददौ ॥ ७८

छरव जिह्मविपर्यासं शापेन शुकन्तिनम् । प्रतिपेदे च देवानां स कार्यं तैः कृतस्तुतिः ॥ ७९

गत्वा च स्वोष्मणा सोऽग्निर्निवार्यं सुरताच्छिवम् । शापभीत्या प्रणम्यास्मै देवकार्यं न्यवेदयत् ॥ ८०

शर्वोऽप्यारूढवेगोऽग्नौ तस्मिन्वीर्यं स्वमाद्धे । तद्धि धारयितुं शक्तो न वह्निर्नाम्बिकापि वा ॥ ८१

न मया तनयस्त्वत्तः संप्राप्त इति वादिनीम् । खेदकोपाकुलां देवीमित्युवाच ततो हरः ॥ ८२

विनोऽत्र तव जातोऽयं विना विग्नेशपूजनम् । तदर्चयैनं येनाशु वह्नौ नो जनिता सुतः॥ ८३

इत्युक्ता शंभुना देवी चक्रे विनेश्वरार्चनम् । अनलोऽपि सगर्भाऽभूतेन वीर्येण धूर्जटेः॥ ८४

तत्तेजः शांभवं बिभ्रत्स तद् दिवसेष्वपि । अन्तःप्रविष्टतिग्मांशुरिव सप्तार्चिराबभौ ॥ ८५

उद्वाम च गङ्गायां तत्तेजः सोऽथ दुर्धरम् । गर्जुनमत्यजन्मेरौ वह्निकुण्डे हराज्ञया ॥ ८६

तत्र संरक्ष्यमाणः सन्ख गर्भः शांभवैर्गणैः। निःसृत्याब्दसहस्त्रेण कुमारोऽभूत्षडाननः ॥ ८७

ततो गौरीनियुक्तानां कृत्तिकानां पयोधरान् । षण्णां षभिर्मुखैः पीत्या स्वपैः स ववृधे दिनैः ॥ ८८

अत्रान्तरे देवराजस्तारकासुरनिर्जितः । शिश्रिये मेरुशृङ्गाणि दुर्गाण्युज्झितसंगरः ॥ ८९

देवश्च साकमृषिभिः षण्मुखं शरणं ययुः। षण्मुखोऽपि सुरान्रक्षन्नासीतैः परिवारितः ॥ ९०

तद्वद् हारितं मत्वा राज्यमिन्द्रोऽथ चुक्षुभे । योधयामास गत्या च कुमारं स समत्सरः॥ ९१

ततृआभिहतस्याङ्गात्षण्मुखस्योद्वभूवतुः । पुत्रौ शाखविशाखाख्यावुभावतुलतेजसौ ॥ ९२

सपुत्रं च तमाक्रान्तशतक्रतुपराक्रमम् । उपेत्य तनयं शर्वः स्वयं युद्धादवारयत् ॥ ९३

जातोऽसि तारकं हन्तुं राज्यं चेन्द्रस्य रक्षितुम् । तत्कुरुष्व निजं कार्यमिति चैनं शशास सः ॥ ९४

ततः प्रणम्य प्रीतेन तत्क्षणं वृत्रवैरिणा । सैनापत्याभिषेकोऽस्य कुमारस्योपचक्रमे ॥ ९५

स्वयमुत्क्षिप्तकलशस्तब्धबाहुरभूद्यदा । ततः शक्रः शुचमगाद्यैनमवच्छिवः ॥ ९६

न पूजितो गजमुखः सेनान्यं वाञ्छता त्वया । तेनैष विघ्नो जातस्ते तस्कुरुष्व तदर्चनम् ॥ ९७

तच्छुत्वा तत्तथा कृत्वा मुक्तबाहुः शचीपतिः। अभिषेकोत्सवं सम्यक्सेनन्ये निरवर्तयत् ॥ ९८

ततो जघान न चिरास्सेनानीस्तारकासुरम् । ननन्दुः सिद्धकार्याश्च देवा गौरी च पुत्रिणी ॥ ९९

तदेवं देवि देवानामपि सन्ति न सिद्धयः। हेरम्बेऽनचिते तस्मात्पूजयैनं वरार्थिनी ॥ १००

इत्युक्ताहं वयस्याभिरुद्यानैकान्तवर्तनम् । आर्यपुत्र पुश गत्वा विन्नराजमपूजयम् ॥ १०१

पूजावसाने चापश्यमकस्माद्गनाङ्गणे । उत्पत्य विहरन्तीस्ताः स्वसखीर्निजसिद्धितः ॥ १०२

तदृष्ट्वा कौतुकाव्योम्नः समाहूयावतार्य च । मया सिद्धिस्वरूपं ताः पृष्टाः सद्योऽब्रुवन्निम् ॥ १०३

इमा नृमांसाशनजा डाकिनीमसिद्धयः । कालरात्रिरिति ख्याता ब्राह्मणी गुरुरत्र नः ॥ १०४

एवं सखीभिरुक्ताहं खेचरीसिद्धिलोलुभा । नृमांसाशनभीता च क्षणमासं ससंशया ॥ १०५

अथ तत्सिद्धिलुब्धत्वादवोचं ताः सखीरहम्। उपदेशो ममाप्येष युष्माभिर्दाप्यतामिति ॥ १०६

ततो मद्भ्यर्थनया गत्वा तत्क्षणमेव ताः । आनिन्युः कालरात्रिं तां तत्रैव विकटाकृतिम् ॥ १०७

मिळद्भवं काचराक्ष न्यञ्चचिपिटनासिकाम् । स्थूलगण्डीं करालोष्ठीं दन्तुरां दीर्घकंधराम् ॥ १०८

छस्बर्तनीमुदरिणीं विदीर्योत्फुल्लपादुकाम् । धात्रा वैरूप्यनिर्माणवैदग्धीं दर्शितामिव ॥ १०९

सा मां पादानतां स्नातां कृतविघ्नेश्वरार्चनाम् । विवस्त्रां मण्डले भीमां भैरवाचमकारयत् ॥ ११०

अभिषिच्य च सा मद्य तांस्तान्मत्रान्निजान्ददौ । भक्षणाय नृमांसं च देवार्चनबलीकृतम् ॥ १११

आत्तमत्रगणा भुक्तमहामांसा च तत्क्षणम् । निरम्बरैवोत्पतिता ससखीकाहमम्बरम् ॥ ११२

कृतक्रीडावतीर्याथ गगनाहुर्वनुज्ञया । गतावमहं देव कन्यकान्तःपुरं निजम् ॥ ११३

एवं बाल्येऽपि जाताहंडाकिनीचक्रवर्तिनी । भक्षितास्तत्र चास्माभिः समेत्य बहवो नराः॥ ११४

अस्मिन्कथान्तरे चैतां महाराज कथां शय्णु । विष्णुस्वामीत्यभूत्तस्याः कालरात्र्याः पतिर्द्धजः ॥ ११५

स च तस्मिन्नुपाध्यायो देशे नानादिगागतान् । शिष्यानध्यापयामास वेदविद्याविशारदः ॥ ११६

शिष्यमध्ये च तस्यैको नाम्ना सुन्दरको युवा । बभूव शिष्यः शीलेन विराजितवपुर्णः ॥ ११७

तमुपाध्यायपत्नी सा कालरात्रिः कदाचन । बने रहसि कामाती पत्यौ कापि बहिर्गते ॥ ११८

नूनं विरूपैरधिकं हासनैः क्रीडति स्मरः । यत्सानवेक्ष्य स्वं रूपं चक्रे सुन्दरकस्पृहम् ॥ ११९

सर्वात्मना नैच्छदपैमानोऽपि विप्लवम् । स्त्रियो यथा विचेष्टन्तां निष्कम्पं तु सतां मनः ॥ १२०

साप्रसृते तस्मिन्कालरात्रिः क्रुधा तदा। स्वमी पाटयामास स्वयं दन्तनखक्षतैः ॥ १२१

र्णवस्रकेशान्ता रुदती तावदास्त च । गृहं यावदुपाध्यायो विष्णुस्वामी विवेश सः ॥ १२२

तमवादीच पश्य सुन्दरकेण मे । अवस्था विहिता स्वरमिन्बलात्काराभिलाषिणा ॥ १२३

वा स उपाध्यायः क्रुधा जज्वाल तत्क्षणम् । प्रत्ययः स्त्रीषु मुष्णाति विमर्श विदुषामपि ॥ १२४

च तं सुन्दरकं गृहप्राप्तं प्रधाव्य सः । सशिष्यो मुष्टिभिः पादैर्लगुडैश्चाप्यताडयत् ॥ १२५

। प्रहारनिश्चेष्टं शिष्यानादिश्य तं बहिः। याजयामास रथ्यायां निरपेक्षतया निशि ॥ १२६

शनैः सुन्दरकः स निशानिळवीजितः । तथाभिभूतमात्मानं पश्यन्नेवमचिन्तयत् ॥ १२७

स्त्रीप्रेरणा नाम रजसा लङ्गितात्मनाम्। पुंसां वात्येव सरसामाशयक्षोभकारिणी ॥ १२८

(चार्य वृद्धोऽपि विद्वानपि च तत्तथा। अतिक्रोधादुपाध्यायो विरुद्धमकरोन्मयि ॥ १२९

दैवसंसिद्धावा सृष्टेर्विदुषामपि । कामक्रोधौ हि विप्राणां मोक्षद्वारार्गलावुभौ ॥ १३०

हे किं न मुनयः स्वदारभंशशङ्किनः । देवदारुवने पूर्वमपि शर्वाय चुक्रुधुः ॥ १३१

i विविदुर्देवं कृतक्षपणकाकृतिम् । उमायै दर्शयिष्यन्तमृषीणामप्यशान्तताम् ॥ १३२

पाश्च ते सद्यस्त्रिजगत्क्षोभकारणम् । बुद्ध तं देवमीशानं तमेव शरणं ययुः ॥ १३३

फामकोपादिरिपुषट्सर्गवञ्चिताः । मुनयोऽपि विमुह्यन्ति श्रोत्रियेषु कथैव का ॥ १३४

न्दरकस्तत्र ध्यायन्दस्युभयान्निशि । आरुह्य शन्यगोबाटहम्ये तस्थौ समीपगे ॥ १३५

शे यावच क्षणं तिष्ठत्यलक्षितः । तावत्तत्रैव हयै सा कालरात्रिरुपाययौ ॥ १३६

वीरच्छुरिका मुक्तफूत्कारभीषणा । नयनननवान्तोस्का डाकिनीचक्रसंगता ॥ १३७

। तादृशीं तत्र कालरात्रिमुपागताम्। सस्मार मन्नन्रक्षोन्नान्भीतः सुन्दरकोऽथ सः ॥ १३८

मोहिता चाथ तं ददर्श न सा तदा। भयसंपिण्डितैरदैरेकान्ते निभृतस्थितम् ॥ १३९

तनमत्रं सा पठित्वा ससखीजना । कालरात्रिः सगोवाटहयैवोपतन्नभः ॥ १४०

|त्रं स जग्राह श्रुत्वा सुन्दरकस्त्वा । । सहर्या सापि नभसा क्षिप्रमुज्जयिनीं ययौ ॥ १४१

'र्य हयै सा मत्रतः शकवाटके । गत्वा स्मशाने चिक्रीड डाकिनीचक्रमध्यगा ॥ १४२

च क्षुधाक्रान्तः शाकवाटेऽवतीर्य सः । तत्र सुन्दरकश्चक्रे वृत्तिमुखतमूलकैः ॥ १४३

तिघातेऽस्मिन्प्राग्वद्रोबाटमाश्रिते । प्रत्यययौ कालरात्री रात्रिमध्ये निकेतनात् ॥ १४४

'रूढगोवाटा पूर्ववन्मत्रसिद्धितः । आकाशेन सशिष्या सा निशि स्वगृहमाययौ ॥ १४५

त्वा यथास्थानं तच्च गोवाटवाहनम् । विसृज्यानुचरीताश्च शय्यावेश्म विवेश सा ॥ १४६

सुन्दरको नीत्वा तां नीशां विनविस्मितः । प्रभाते त्यक्तगोबाटो निकटं सुहृदां ययौ ॥ १४७

|तस्ववृत्तान्तो विदेशगमनोन्मुखः । तैः समाश्वासितो मित्रैस्तन्मध्ये स्थितिमग्रहीत् ॥ १४८

यगृहं त्यक्त्वा भुञ्जानः सत्रसद्मनि । उवास तत्र विहरन्स्खच्छन्दः सखिभिः सह ॥ १४९

नर्गता क्रेतुं होपकरणानि सा । ददर्श तं सुन्दरकं कालरात्रिः किलापणे ॥ १५०

। जगादैनं पुनरेव स्मरातुरा । भज सुन्दरकाद्यापि मां त्वदायत्तजीविताम् ॥ १५१

स्तया सोऽथ साधुः सुन्दरकोऽब्रवीत् । मैवं वादी। धर्मोऽयं माता मे गुरुपयसि ॥ १५२

कालरात्रिर्धमै चेद्वेत्सि देहि तत् । प्राणान्मे प्राणदानाद्धि धर्मः कोऽभ्यधिको भवेत् ॥। १५३

द्रकोऽवादीन्मातर्भवं कृथा हृदि । गुरुतल्पाभिगमनं कुत्र धर्मो भविष्यति ॥ १५४

कृता तेन तर्जयन्ती च तं रुषा। पाटयित्वा स्वहस्तेन स्वोत्तरीयमगाहम् ॥ १५५

दरकेणेदं धावित्वा पाटितं मम । इत्युवाच पतिं तत्र दर्शयित्वोत्तरीयकम् ॥ १५६

स्याः पतिः क्रोधाद्भत्वा वध्यमुदीर्यं च । सत्रे सुन्दरकस्याशु वारयामास भोजनम् ॥ १५७

द्रकः खेदात्तं देशं त्यक्तुमुद्यतः । जाननुत्पतने व्योम्नि मन्त्रं गोवटशिक्षितम् ॥ १५८

हेऽप्यपरं शिक्षितुं धृतविस्मितम् । तदेव शशून्यगोवाहनैं निशि पुनर्ययौ ॥ १५९

तत्र तस्मिन्स्थिते प्राग्वत्कालरात्रिरुपेत्य सा । तथैवोपस्य हर्यस्था व्योम्नैवोज्जयिनीं ययौ ॥ १६०

तत्रावतार्य मन्त्रेण गोवाटं शाकवाटके । जगाम रात्रिचर्चायै पुनः सा पितृकाननम् ॥ १६१

तं च सुन्दरको सत्रं भूयः श्रुत्वापि नाप्रहीत् । विना हि गुर्वादेशेन संपूर्णाः सिद्धयः कुतः ॥ १६२

ततोऽत्र भुक्त्वा कतिचिन्मूलकान्यपराणि च में नेतुं प्रक्षिप्य गोवाटे तत्र तस्थौ स पूर्ववत् ॥ १६३

अथैत्यारूढगोवाटा सा गत्वा नभसा निशि । बिश कालरात्रिः स्वं सद्म स्थापितवाहना ॥ १६४

सोऽपि सुन्दरकः प्रातर्रवादान्निर्गतस्ततः । ययौ भोजनमूल्यार्थी विपणीमात्तमूलकः ॥ १६५

विक्रीणानस्य तस्यात्र मूलकं राजसेवकाः । मालवीया विना मूल्यं जहुईंधू स्वदेशजम् ॥ १६६

ततः स कलहं कुर्वन्बह्नो सुहृद्वङ्गतः । पाषाणघातयीति राजधं तैरनीयत ॥ १६७

मालवात्कथमानीय कान्यकुब्जेऽत्र मूलकम् । विक्रीणीषे सदेयेष पृष्टोऽस्माभिर्न जल्पति ॥ १६८

इन्ति प्रत्युत पाषाणैरित्युक्तस्तैः शत्रुर्थोपः। तं तदद्भुतमप्राक्षीत्ततस्तत्सुहृदोऽब्रुवन् ॥ १६९

अस्माभिः सह यथेष प्रासादमधिरोप्यते । तदेतस्कौतुकं देव कृत्तं जल्पति नान्यथा ॥ १७०

तथेत्यारोपितो राज्ञा सप्रासादोऽस्य पश्यतः। उपपात स मन्त्रेण सद्यः सुन्दरको नभः ॥ १७१

समित्रस्तेन गवा च प्रयगं प्राप्य च क्रमात् । अन्तः कमपि राजानं स्नान्तं तत्र ददर्श सः ॥ १७२

संस्तम्भ्य चात्र प्रासादं गङ्गायां खान्निपत्य च । विस्मयोद्दीक्षितः सर्वैस्तं स राजानमभ्यगात् ॥ १७३

कस्त्वं किं चावतीणोंऽसि गगनादिति शंस नः । राज्ञा प्रद्रेण पृष्टः सन्नेवं सुन्दरकोऽब्रवीत् ॥ १७४

अहं मुरजको नाम गणो देवस्य धूर्जटेः । प्राप्तो मानुषभोगार्थं त्वत्सकाशं तदाज्ञया ॥ १७५

तच्छुत्वा सत्यमाशङ्कय सस्याढ्यं रत्नपूरितम् । सस्त्रीकं सोपकरणं ददौ तस्मै पुरं नृपः ॥ १७६

प्रविश्याथ पुरे तस्मिथुत्पत्य दिवि सानुगः । चिरं सुन्दरकः स्वेच्छे निर्दैन्यं विचचार सः ॥ १७७

शयानो हेमपर्यङ्क वीज्यमानश्च चामरैः । सेव्यमानो वरस्त्रीभिरैन्द्रं सुखमवाप सः ॥ १७८

अथैकदा ददौ तस्मै सत्रं व्योमावरोहणे । सिद्धः कोऽपि किलाकाशचारी संजातसंस्तवः ॥ १७९

प्राप्तवतारमब्रः स गत्वा सुन्दरकस्ततः। कान्यकुब्जे निजे देशे व्योममार्गादवातरत् ॥ १८०

सपुरं पूर्णलक्ष्मीकमवतीर्णे नभस्तलात् । बुद्धा तत्र स्वयं राजा कौतुकात्तमुपाययौ ॥ १८१

परिज्ञातश्च पृष्टश्च राजाज्ञे सोऽथ कालवित् । कालरात्रिकृतं सर्वं स्ववृत्तान्तं न्यवेदयत् ॥ १८२

ततश्चानाय्य पप्रच्छ कालरात्रिं महीपतिः । निर्भया साप्यविनयं स्वं सर्वं प्रत्यपद्यत ॥ १८३

कुपिते च नृपे तस्याः कणौ च च्छेत्तुमुद्यते । सा गृहीतापि पश्यत्सु सर्वेष्वेव तिरोदधे ॥ १८४

ततः स्वराष्ट्रे वासोऽस्यास्तत्र राज्ञा न्यषिध्यत । तत्पूजितः सुन्दरकः शिश्रिये च नभः पुनः ॥ १८५

इत्युक्त्वा तत्र भर्तारमादित्यप्रभभूपतिम् । अभाषत पुनश्चैनं राज़ी कुवलयावली ॥ १८६

भवन्त्येवंविधा देव डाकिनीमश्रसिद्धयः । एतच्च मत्पितुर्दशे वृत्तं सर्वत्र विश्रुतम् ॥ १८७

कालरात्रेश्च शिष्याहमित्यादौ वणितं मया । पतिव्रतत्वात्सिद्धिस्तु ततोऽप्यभ्यधिका मम ॥ १८८

भवता चाद्य दृष्टाहं श्रेयोऽर्थं ते कृतार्चना। उपहाराय पुरुषं मन्त्रेणाक्रटुमुद्यता ॥ १८९

तदसदीयेऽत्र नये त्वपि प्रविशधुना । सिद्धियोगजितानां च राज्ञां मूर्ति पदं ॥ १९०

तच्छुत्वा क महामांसभोजनं डाकिनीनये । क च राजत्वमित्युक्स्वा स राजा निषिषेध तत् ॥ १९१

प्राणत्यागोद्यतायां तु राज्यां तत्प्रत्यपद्यत । विषयाकृष्यमाणा हि तिष्ठन्ति सुपथे कथम् ॥ १९२

ततः सा तं प्रवेश्यैव मण्डले पूर्वपूजिते । गृहीतसमयं सन्तं राजानमिदमब्रवीत् ॥ १९३

य एष फलभूत्याख्यः स्थितो विप्रतवान्तिके । स मयात्रोपहारार्थमाझ्टुमुपकल्पितः ॥ १९४

आकर्षणं च सायासं तत्कश्चिसूपकृद्वरम् । नयेऽत्र स्थाप्यतां यस्तं स्वयं हन्ति पचत्यपि ॥ १९५

न कायो च घृणा यस्मात्तन्मांसबलिभक्षणात् । समापितेऽर्चने पूर्णा सिद्धिः स्यादुत्तमो हि सः ॥ १९६

इत्युक्तः प्रियया राजा पापभीतोऽपि तत्पुनः । अङ्गीचकार धिगहो कष्टां स्त्रीष्वनुरोधिताम् ॥ १९७

आनाय्य सूपकारं च ततः साहसिकाभिधम् । विश्वास्य दीक्षितं कृत्वा दंपती तौ सहोचतुः ॥ १९८

राजा देवीद्वितीयोऽद्य भोक्ष्यते तत्त्वजं कुरु। आहारस्येति योऽभ्येत्य त्वां ब्रूयात्तं निपातयेः ॥ १९९

भांसैश्च रहः कुर्याः प्रातन स्वादु भोजनम् । इति सूपकृतादिष्टस्तथेत्युक्त्वा गृहं ययौ ॥ २००

श्च फलभूतिं तं प्राप्तं राजा जगाद सः। गच्छ साहसिकं ब्रूहि सूपकारं महानसे ॥ २०१

आ देवीद्वितीयोऽद्य भोक्ष्यते स्वादु भोजनम्। अतस्त्वरितमाहारमुत्तमं साधयेरिति ॥ २०२

ते निर्गतं तं च फलभूतिं बहिस्तदा । एत्य चन्द्रप्रभो नास राज्ञः पुत्रोऽब्रवीदिदम् ॥ २०३

न शीघ्र हेम्ना मे करयाचैव कुण्डले । यादृशे भवता पूर्वमार्य तातस्य कारिते ॥ २०४

क्तो राजपुत्रेण फलभूतिस्तदैव सः । कृतानुरोधः प्रहितो ययौ कुण्डलयोः कृते ॥ २०५

पुत्रोऽप्यगात्स्वैरं कथितं फलभूतिना। राजादेशं गृहीत्वा तमेकाक्येव महानसम् ॥ २०६

क्तराजादेशं तं स्थितसंवित्स सूपकृत्। राजपुत्रं छुरिकया सद्यः साहसिकोऽवधीत् ॥ २०७

सैः साधितं तेन भोजनं च कृतार्चनौ। अभुञ्जतामजानन्तौ तत्त्वं राक्षी नृपस्तथा ॥ २०८

या च सानुतापस्तां रात्रिं राजा ददर्श सः । प्रातः कुण्डलहस्तं तं फलभूतिमुपागतम् ॥ २०९

न्तः कुण्डलोद्देशात्तं च पप्रच्छ तत्क्षणम् । तेनाख्यातस्ववृत्तान्तः पपात च भुवस्तले ॥ २१०

उत्रेति च चक्रन्द निन्दन्भार्या सहात्मना । पृष्टश्च सचिवैः सर्वं यथातत्वमवर्णयत् ॥ २११

च चैतदुक्तं तत्प्रत्यहं फलभूतिना । भद्रकृत्प्राप्नुयाद्भद्रमभद्रं चाप्यभद्रकृत् ॥ २१२

को भित्तिनिःक्षिप्त इव प्रतिफलन्मुहुः। आपतत्यात्मनि प्रायो दोषोऽन्यस्य चिकीर्षितः ॥ २१३

चरैर्यदस्माभित्रंह्महत्यां चिकीर्णाभिः। स्वपुत्रघातनं कृत्वा प्राप्तं तन्मांसभक्षणम् ॥ २१४

इत्वा बोधयित्वा च मन्त्रिणः स्वानधोमुखान् । तमेव फलभूतिं च निजे राज्येऽभिषिच्य सः ॥ २१५

प्रदत्तदानः सन्नपुत्रः पापशुद्धये । सभार्यः प्रविवेशानं दग्धोऽप्यनुशयग्निना ॥ २१६

भूतिश्च तद्राज्यं प्राप्य पृथ्वीं शशास सः। एवं भद्रमभद्रं वा कृतमात्मनि कल्प्यते ॥ २१७

वत्सेश्वरस्याने कथयित्वा कथामिमाम् । यौगन्धरायणो भूयो भूपतिं तमभाषत ॥ २१८

तव स .राजेन्द्र जित्वाप्याचरतः शुभम् । ब्रह्मदत्तो विकुर्वीत यदि हन्यास्त्वमेव तम् ॥ २१९

को मन्त्रिमुख्येण तद्वाक्यमभिनन्द्य सः। उत्थाय दिनकर्तव्यं वत्सेशो निरवर्तयत् ॥ २२०

वुश्च स संपन्नसर्वदिग्विजयः कृती । लावाणकादुद्चलत्कौशाम्बीं स्वपुरीं प्रति ॥ २२१

॥ नगरीं प्राप क्षितीशः सपरिच्छदः। उत्पताकाभुजलतां नृत्यन्तीसुत्सवादिव ॥ २२२

च चनां पौरस्त्रीनयनोत्पलकानने । वितन्वानः प्रतिपदं प्रवातारम्भविभ्रमम् ॥ २२३

गोदीयमानश्च स्तूयमानश्च बन्दिभिः। नृपैः प्रणम्यमानश्च राजा मन्दिरमाययौ ॥ २२४

ततो विनश्रेष्वधिरोप्य शासनं स वत्सराजोऽखिलदेशराजसु ।
पूर्व निधानाधिगतं कुलोचितं प्रसह्य सिंहासनमारुरोह तत् ॥ २२५

तत्कालमङ्गलसमाहततारधीरतूर्यारवप्रतिरवैश्च नभः पुपूरे
तन्मन्निमुख्यपरितोषितलोकपालदत्तैरिव प्रतिदिशं समसाधुवादैः ॥ २२६

विविधमथ वितीर्य वीतलोभो वसु वसुधाविजयाजितं द्विजेभ्यः।
अछुत कृतमहोत्सवः कृतार्थ क्षितिपतिमण्डलमात्ममत्रिणश्च ॥ २२७

क्षेत्रेषु वर्षति तदानुगुणं नरेन्द्रे तस्मिन्ध्वनद्धन मृदङ्गनिनादितायाम् ।
संभाव्य भाविबहुधान्यफलं जनोऽपि तस्यां पुरि प्रतिगृहं विहितोत्सवोऽभूत् ॥ २२८

एवं विजित्य जगतीं स कृती रुमण्वद्यौगन्धरायणनिवेशितराज्यभारः।
तथौ यथेच्छमथ वासवदत्तयात्र पझावतीसहितया सह वत्सराजः ॥ २२९

कीर्तिश्रियोरिव तयोरुभयोश्च देव्योर्मध्यस्थितः स वरचारणगीयमानः।
चन्द्रोदयं निजयशोधवलं सिषेवे शत्रुप्रतापमिव सीधु पपौ च शश्वत् ॥ २३०

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे लावाणकलम्यके षष्ठस्तरः।


समाप्तश्चायं लावाणकलस्बकस्तृतीयः ।


*****

॥ श्रीः ॥

महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः


कथासरित्सागरः ।


*****



नरवाहनदत्तजननं नाम चतुर्थो लम्बकः ।

इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना


पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्तमं ।


प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविग्नलब्धर्डयो


धुरं दधति वैखुधीं भुवि भवप्रसादेन ते ॥


*****


प्रथमस्तरङ्गः


कर्णतालबलाघातसीमन्तितकुलाचलः। पन्थानमिव सिद्धीनां दिशङ्कयति विन्नजित् ११ १

ततो वत्सेश्वरो राजा स कौशाम्ब्यामवस्थितः । एकतपत्रां बुभुजे जितामुदयनो महीम् ॥ २

विधाय सरुमण्वत्के भारं यौगन्धरायणे । विहरैकरसश्वभूद्वसन्तकसखः सुखी ॥ ३

स्वयं स वादयन्वीणां देव्या वासवदत्तया । पद्मावत्या च सहितः संगीतकमॅसेवत ॥ ४

देवीकाकलिगीतस्य तद्वीणानिनस्य च । अभेदे वादनाक्रुष्टकम्पोऽभूद्रसुचकः ॥ ५

इस्र्याग्रे निजकीयैव ज्योत्स्नया धवले च सः । धाराविगलितं सीधु पपौ मदमिव द्विषाम् ॥ ६

आजहुः स्वर्णकलशैस्तस्य वाराङ्गना रहः। स्मरराज्याभिषेकाम्भ इव रागोज्वलं मधु ॥ ७

आरक्तसुरसस्वच्छसन्तःस्फुरिततन्मुखम् । उपनिन्ये द्वयोर्मध्ये स स्वचित्तमिवासवम् ॥ ८

ईष्यरुषामभावेऽपि भङ्गुरभृणि रागिणि । न मुखे तत्तयो राश्योस्तदृष्टिस्तृप्तिमाययौ ॥ ९

समधुस्फटिकानेकचषका तस्य पानभूः । बभौ बालातपारक्तसितपद्येव पद्मिनी ॥ १०

अन्तरा च मिळव्याधः पलाशश्यामकञ्चुकः । स सबाणासनो भेजे खोपमं मृगकाननम् ॥ ११

जघान पङ्ककलुषान्वराहनिवहञ्शरैः। तिमिरौघानविरलैः करैरिव मरीचिमान् ॥ १२

वित्रस्तप्रसृतास्तस्मिन्कृष्णसाराः प्रधाविते । बभुः पूर्वाभिभूतानां कटाक्षाः ककुभामिव ॥ १३

रेजे रक्तारुणा चास्य मही महिषघातिनः। सेवागतेव तच्छुङ्गपातमुक्ता वनाब्जिनी ॥ १४

व्यात्तबकपतत्प्रासप्रोतेष्वपि मृगारिषु । सान्तर्गर्जितनिष्क्रान्तजीवितेषु तुतोष सः ॥ १५

श्वनः श्वथै वने तस्मिंस्तस्य वर्मसु वागुराः । सा स्वायुधैकसिद्धेऽभूत्प्रक्रिया मृगयारसे ॥ १६

एवं सुखोपभोगेषु वर्तमानं तमेकदा । राजानमास्थानगतं नारदो मुनिरभ्यगात् ॥ १७

निजदेहप्रभाबद्धमण्डलो मण्डनं दिवः। कृतावतारस्तेजस्विजातिप्रीत्यांशुमानिव ॥ १८

स तेन रचितातिथ्यो मुहुः प्रहेण भूभृता । प्रीतः क्षणमिव स्थित्वा राजानं तमभाषत ॥ १९

शृणु संक्षिप्तमेतत्ते वत्सेश्वर वदाम्यहम्। बभूव पाण्डुरिति ते राजा पूर्वपितामहः ॥ २०

तवेव तस्य द्वे एव भव्ये भार्ये बभूवतुः। एका कुन्ती द्वितीया च माद्री नाम महौजसः ॥ २१

स पाण्डुः पृथिवीमेतां जित्वा जलधिमेखलाम् । सुखी कदाचित्प्रययौ मृगयाव्यसनी वनम् ॥ २२

तत्र किन्दमनामानं स मुनिं मुक्तसायकः। जघान मृगरूपेण सभार्यं सुरतस्थितम् ॥ २३

स मुनिभृगरूपं तत्त्यक्त्वा कण्ठविवर्तभिः । प्राणैः शशाप तं पाण्डं विषण्णं मुक्तकार्मुकम् ॥ २४

स्वैरस्थो निर्विमर्षेण हतोऽहं यत्त्वया ततः । भार्यासंभोगकाले ते मद्वन्मृत्युर्भविष्यति ॥ २५

पस्तीत्या त्यक्तभोगस्पृहोऽथ सः । पत्नीभ्यामन्वितः पाण्डुस्तस्थौ शान्ते तपोवने ॥ २६

पि स शापेन प्रेरितस्तेन चैकदा। अकस्माच्चकमे माद्रीं प्रियां प्राप च पञ्चताम् ॥ २७

गेया नाम प्रमादो नृप भूभृताम् । क्षपिता ह्यनयान्येऽपि नृपास्ते ते मृगा इव ॥ २८

मियैकाग्र रूक्षा धूम्रोवेंमूर्धजा । कुन्तदन्ता कथं कुर्याद्राक्षसीव हि सा शिवम् ॥ २९

तलमायासं जहीहि मृगयारसम्। वन्यवाहनहन्तृणां समानः प्राणसंशयः ॥ ३०

पूर्वजप्रीत्या प्रियः कल्याणपात्र मे । पुत्रश्च तव कामांशो यथा भावी तथा शृणु ॥ ३१

ङ्गसंभूत्यै रत्या स्तुतिभिर्चतः । तुष्टो रहसि संक्षेपमिदं तस्याः शिवोऽभ्यधात् ॥ ३२

निजांशेन भूमावाराध्य मां स्वयम् । गौरी पुत्रार्थिनी कामं जनयिष्यत्यसाविति ॥ ३३

महसेनसुता देवी नरेन्द्र सा । जाता वासवदत्तेयं संपन्ना महिषी च ॥ ३४

भुमाराध्य कामांशं सोष्यते सुतम् । सर्वविद्याधराणां यश्चक्रवर्ती भविष्यति ॥ ३५

हृतबचा राजा पृथ्वीं तदर्पितम् । प्रत्यर्थं तस्मै स ययौ नारदर्षिरदर्शनम्। ॥ ३६

के वत्सराजः स तद्वसवदत्तया। जातपुत्रेच्छया साकं निन्ये तच्चिन्तया दिनम् ॥ ३७

i स वत्सेशमुपेत्यास्थानवर्तनम् । नित्योदिताख्यः प्रवरः प्रतीहारो व्यजिज्ञपत् ॥ ३८

यसंयुक्ता ब्राह्मणी कापि दुर्गता। द्वारि स्थिता महाराज देवदर्शनकाङ्किणी ॥ ३९

1भ्यनुज्ञाते तcप्रवेशे महीभृता। ब्राह्मणी सा विवेशात्र कृशपाण्डुरधूसरा ॥ ४०

विशीर्णेन वाससा विधुरीकृता । दुःखदैन्यनिभावी बिभ्रती बालकावुभौ ॥ ४१

प्रणामा च सा राजानं व्यजिज्ञपत् । ब्राह्मणी कुलजा चाहमीदृशीं दुर्गतिं गता ॥ ४२

देतौ च जातौ द्वौ तनयौ मम । तदेव नास्ति मे स्तन्यमेतयोर्भाजनं विना ॥ ४३

णानाथशरणागतवत्सलम् । प्राप्तास्मि देवं शरणं प्रमाणमधुना प्रभुः ॥ ४४

सद्यो राजा स प्रतीहारमादिशत् । इयं वासवदत्तायै देव्यै नीत्वार्यतामिति ॥ ४५

र्मणा स्वेन शुभेनेवानुयायिना । नीताभून्निकटं देव्याः प्रतीहारेण तेन सा ॥ ४६

धृष्टां चुङ तां प्रतीहारादुपागताम् । देवी वासवदत्ता सा ब्राह्मणीं श्रद्दधेतराम् ॥ ४७

च पश्यन्ती दीनामेतां व्यचिन्तयत् । अहो वामैकवृत्तित्वं किमप्येतत्प्रजापतेः ॥ ४८

नि मात्सर्यमहो भक्तिरवस्तुनि । नाद्याप्येकोऽपि मे जातो जातौ त्वस्या यमाविमौ ॥ ४९

तयन्ती च सा देवी स्नानकाङ्किणी । ब्राह्मण्याश्चेटिकास्तस्याः स्नपनादौ समादिशत् ॥ ५०

तवस्त्रा च ताभिः स्वादु च भोजिता। ब्राह्मणी साम्बुसिक्तेव तप्त भूः समुदश्वसत् ॥ ५१

च सा युक्त्या कथालापैः परीक्षितुम् । क्षणान्तरे निजगदे देव्या वासवदत्तया ॥ ५२

i कथा काचित्वया नः कथ्यतामिति । तच्छुत्वा सा तथेत्युक्त्वा कथां वक्तुं प्रचक्रमे ॥ ५३

दत्ताख्यः सामन्यः कोऽपि भूपतिः । देवदत्ताभिधानश्च पुत्रस्तस्योदपद्यत ॥ ५४

न तस्याथ विवाहं तनयस्य सः। विधातुमिच्छनृपतिर्मतिमानिव्यचिन्तयत् ॥ ५५

वन्दोग्या राजश्रीरतिचञ्चला । वणिजां तु कुलस्त्रीव स्थिरा लक्ष्मीरनन्यगा ॥ ५६

हं पुत्रस्य करोमि वणिजां गृहात्। राज्येऽस्य बहुदायादे येन नापद्भविष्यति ॥ ५७

त्य पुत्रस्य कृते वने स भूपतिः । वणिजो वसुदत्तस्य कन्यां पाटलिपुत्रकात् ॥ ५८

पे स ददौ श्लाघ्यसंबन्धवाञ्छया । दूरदेशान्तरेऽप्यस्मै राजपुत्राय तां सुताम् ॥ ५९

 तथा रत्नैर्जामातरं स तम् । अगलद्वहुमानोऽस्य यथा स्वपितृवैभवे ॥ ६०

मणिपुत्रीसहितेनाथ तेन सः । तनयेन समं तस्थ जयदत्तनृपः सुखम् ॥ ६१

चागत्य स्तोत्कः संबन्धिसद्मनि । स वणिग्वसुदत्तस्तां निनाय स्वगृहं सुताम् ॥ ६२

त्स नृपतिर्जयदत्तो दिवं ययौ। उद्धेय गोत्रजैस्तस्य तच्च राज्यमधिष्टितम् ॥ ६३

य तनयो जनन्या निजया निशि । देवदत्तस्तु नीतोऽभूदन्यदेशमवक्षितः ॥ ६४

तत्राह राजपुत्रं तं माता दुःखितमनसा । देवोऽस्ति चक्रवर्ती नः प्रभुः पूर्वदिगीश्वरः ॥ ६५

तत्पार्श्व व्रज राज्यं ते साधयिष्यति वत्स सः । इत्युक्तः स तदा मात्रा राजपुत्रो जगाद ताम् ॥ ६६

तत्र मां निष्परिकरं गतं को बहु मंस्यते । तच्छुत्वा पुनरप्येवं सा माता तमभाषत ॥ ६७

श्वशुरस्य गृहं गत्वा त्वं हि प्राप्य ततो धनम् । कृत्वा परिकरं गच्छ निकटं चक्रवर्तिनः ॥ ६८

इति स प्रेरितो मात्रा सलज्जोऽपि नृपात्मजः । क्रमात्प्रतस्थं सायं च प्राप तच्छाशूरं गृहम् ॥ ६९

पितृहीनो बिनष्टश्रीर्वाष्पपाताभिशङ्कया । अकाले नाशकचात्र प्रवेष्टुं लज्जया निशि ॥ ७०

निकटे सत्रबारेऽथ स्थितः श्वशुरमन्दिरात् । नक्तं रञ्जवावरोहन्तीमकस्मान्नियमैक्षत ॥ ७१

क्षणाच्च भार्या स्वामेव तां रत्नद्युतिभास्वराम् । उल्कामिवाभ्रपतितां परिज्ञायाभ्यतप्यत ॥ ७२

सा तु तं धूसरमं दृष्टाष्यपरिजानती । कोऽसीत्यपृच्छत्तच्छुत्वा पान्थोऽहमिति सोऽब्रवीत् ॥ ७३

ततः सा सत्रशालान्तः प्रविवेश वणिक्सुता । अन्वगाद्राजपुत्रोऽपि स तां गुप्तमवेक्षितुम् ॥ ७४

सा चात्र पुरुषं कंचिदुपागपुरुषोऽपि ताम् । त्वं चिरेणागतासीति पादघातैरताडयत् ॥ ७५

ततः स द्विगुणीभूतरागा पापा प्रसाद्य तम् । पुरुषं तेन सहिता तत्र तस्थौ यदृच्छया ॥ ७६

तट्टा तु स सुप्रज्ञो राजपुत्रो व्यचिन्तयत्। कोपस्यायं न कालो मे साध्यमन्यद्धि वर्तते ॥ ७७

कथं च प्रसरत्वेतच्छत्रं कृपणयोर्घयोः। शत्रुयोग्यं स्त्रियामस्यामस्मिन्वा नृपशौ मम ॥ ७८

किमेतया कुवध्वा वा कृत्यमेतद्धि दुर्विधेः। मद्धेर्यालोकनक्रीडानैपुण्ये दुःखवर्षिणः ॥ ७९

अतुल्यकुलसंबन्धः सैषा किं वापराध्यति । मुक्त्वा बलिभुजं काकी कोकिले रमते कथम् ॥ ८०

इत्यालोच्य स तां भार्यामुपैक्षत सकामुकाम् । सतां गुरुजिगीपे हि चेतसि स्त्रीतृणं कियत् ॥ ८१

तत्कालं च रतावेगवशात्तस्याः किलापतत् । वणिक्सुतायाः श्रवणात्सन्मुक्ताढ्यं विभूषणम् ॥ ८२

तच्च सा न ददशैव सुरतान्ते च सत्वरा। ययौ यथागतं गेहमापृच्छयोपपातं ततः ॥ ८३

तस्मिन्नपि गते कापि हुतं प्रच्छन्नकामुके। स राजपुत्रो दृष्ट्वा तद्रत्नाभरणमग्रहीत् ॥ ८४

स्फुरद्रत्नशिखजालं धात्रा मोहतमोपहम्। हस्तदीपमिव प्रत्तं प्रणष्टश्रीगवेषणे ॥ ८५

महावं च तदालोक्य राजपुत्रः स तत्क्षणम् । निर्गत्य सिद्धकार्यः सन्कान्यकुब्जं ततो ययौ ॥ ८६

तत्र बन्धाय दत्त्वा तत्स्वर्णलक्षेण भूषणम् । क्रीत्वा हस्त्यश्वमगमन्स पार्श्व चक्रवर्तिनः ॥ ८७

तद्दत्तैश्च बलैः साकमेय हत्वा रिपून्रणे । प्राप तपैतृकं राज्यं कृती मात्राभिनन्दितः ॥ ८८

तच बन्धाद्विनिर्मोच्य भूषणं श्वशुरान्तिकम् । प्राहिणोरुप्रकटीकर्तुं रहस्यं तदशङ्कितम् ॥ ८९

सोऽपि तच्छुचुरो दृष्ट्वा स्वसुताकर्णभूषणम् । तत्तथोपागतं तस्यै संभ्रान्तः समदर्शयत् ॥ ९०

सापि पूर्वपरिभ्रष्टं चारित्रमिव वीक्ष्य तत् । बुद्धा च भर्ना प्रहितं व्याकुटैव समस्मरत् ॥ ९१

इदं मे पतितं तस्यां रात्रौ सन्नगृह्यन्तरे । यस्यां तत्र स्थितो दृष्टः स कोऽपि पथिको मया ॥ ९२

तनूनं सोऽत्र भर्ता मे शीलजिज्ञासयाययौ । मया तु स न विज्ञातस्तेनेदं प्रापि भूषणम् ॥ ९३

इत्येवं चिन्तयन्त्याश्च दुर्नयव्यक्तिविरुवम् । वणिक्सुताया हृदयं तस्याः कातरमस्फुटत् ॥ ९४

ततस्तस्या रहस्यज्ञां पृथा चेटीं स्वयुक्तितः । तत्पिता स वणिग्बुद्व तत्त्वं तत्याज तच्छुचम् ॥ ९५

राजपुत्रोऽथ संप्राप्तराज्यो लब्ध्वा गुणार्जिताम् । स चक्रवर्ततनयां भार्या भेजेऽपरां श्रियम् ॥ ९६

तदित्थं साहसे स्त्रीणां हृद्यं वनुकर्कशम् । तदेव साध्वसावेगसंपाते पुष्पपेलवम् ॥ ९७

तास्तु काश्चन सद्वंशजाता मुक्त इवाङ्गनाः । याः सुवृत्ताच्छहदया यान्ति भूषणतां भुवि ॥ ९८

हरिणीव च राजश्रीरेवं विप्लविनी सदा। वैर्यपाशेन बन्टुं च तामेके जानते धाः ॥ ९९

तस्मादापद्यपि त्याज्यं न सत्त्वं संपदेषिभिः । अयमेवात्र वृत्तान्तो ममात्र च निदर्शनम् ॥ १००

यन्मया विधुरेऽष्यसिंधारित्रं देवि रक्षितम् । युष्मद्दर्शनकल्याणप्राख्या तफलितं हि मे ॥ १०१

इति तस्या मुखाच्छुत्वा ब्राह्मण्यास्तत्क्षणं कथाम्। देवी वासवदत्ता सा सादरा समचिन्तयत् ॥ १०२

ब्राह्मणी कुलवत्येषा ध्रुवमस्या छंदारताम् । भङ्गिः स्वशीयोपक्षेपे वचःप्रौढिश्च शंसति ॥ १०३

</poem>

राजसंसत्प्रवेशेऽस्याः प्रावीण्यमत एव च । इति संचिन्त्य देवी तां ब्राह्मणीं पुनरब्रवीत् ॥ १०४

भार्या त्व कस्य को वा ते वृत्तान्तः कथ्यतां त्वया। तच्छुत्वा ब्राह्मणी भूयः साथ वक्तुं प्रचक्रमे ॥ १०५

मालचे देवि कोऽप्यासीदन्निदत्त इति द्विजः । निलयः श्रीसरस्वत्योः स्वयमातधनोऽर्थभिः ॥ १०६

तस्य च स्वानुरूपौ द्वावुत्पन्नौ तनयौ क्रमात् । ज्येष्ठः शंकरदुत्ताख्यो नान्न शान्तिकरोऽपरः ॥ १०७

तयोः शान्तिकरोऽकस्माद्विद्यार्थी स्वपितुगृहात् । स बाळ एव निर्गत्य गतः क्वापि यशस्विनि ॥ १०८

द्वितीयश्च स तद्धाता ज्यो मां परिणीतवान्। तनयां यज्ञदत्तस्य यज्ञार्थभूतसंपदः ॥ १०९

कालेन तस्य सद्भर्तुः सोऽग्निदत्ताभिधः पिता । वृद्धो लोकान्तरं यातो भार्ययानुगतः स्वया ॥ ११०

तीर्थाद्देशाच्च मन्द्रत धृतगर्भ विमुच्य माम् । गत्वा सरस्वतीपूरे शोकेनान्धो जहौ तनुम् ॥ १११

वृत्तान्ते कथिते चास्मिन्नेत्य तत्सहयायिभिः। स्वजनेभ्यो मया लब्धं नानुगन्तुं सगर्भया ॥ ११२

ततो मय्याद्रुशोकायामकस्मादेत्य दस्युभिः। अस्मन्निवासः सकलोऽप्यग्रहारो विलुण्ठितः ॥ ११३

तत्क्षणं तिसृभिः सार्ध ब्राह्मणीभिरहं ततः। शीलभृशभयादात्तस्वल्पवस्त्र पलायिता ॥ ११४

देशभङ्गाद्विदूरं च गत्वा देशं तदन्विता। मासमात्रं स्थितावं कृच्छूकमपजीविनी ॥ ११५

श्रुत्वा चानाथशरणं लोकाद्वत्सेश्वरं ततः । सत्राह्मणीका शीलैकपाथेयाहमिहागता ॥ ११६

आगत्यैव प्रसूतास्मि युगपत्तनयावुभौ । स्थितासु चासु तिसृषु ब्राह्मणीषु सखीष्वपि ॥ ११७

शोको विदेशो दारियं द्विगुणः प्रसवोऽप्ययम् । अहो अपावृतं द्वारमापदां मम बेधसा ॥ ११८

तदेतयोर्गतिर्नास्ति बालयोर्वर्धनाय मे । इत्यलोच्य परित्यज्य लज योषिद्विभूषणम् ॥ ११९

मया प्रविश्य वत्सेशो राजा सदसि याचितः । कः शक्तः सोदुमापन्नबालापत्यार्तिदर्शनम् ॥ १२०

तदादेशेन च प्राप्तं मया त्वच्चरणान्तिकम् । विपदश्च निवृत्ता मे द्वाराप्रतिहता इव ॥ १२१

इत्येष मम वृत्तान्तो नाम्ना पिङ्गलिकाप्यहम् । आबाल्यान्निक्रियाधूमैर्यन्मे पिङ्गलिते दृशौ ॥ १२२

स तु शान्तिकरो देवि देवरो मे विदेशगः । कुत्र तिष्ठति देशेऽसाविति नाद्यापि बुध्यते ॥ १२३

वमुक्तस्ववृत्तान्तां कुळीनेत्यवधार्य ताम् । प्रीत्यैनां ब्राह्मणीं देवी सा वितयैवमब्रवीत् ॥ १२४

ह शान्तिकरो नाम स्थितोऽस्माकं पुरोहितः । बैदेशिकः स जानेऽहं देवरस्ते भविष्यति ॥ १२५

युक्त्वा ब्राह्मणीमुकां नीत्वा रात्रिं तदैव ताम् । देवी शान्तिकरं प्रातरागय्यपृच्छदन्वयम् ॥ १२६

क्तान्वयाय तस्मै च सा संजातसुनिश्चया। इयं ते भ्रातृजायेति ब्राह्मणीं तामदर्शयत् ॥ १२७

तायां च परिज्ञप्तौ ज्ञातबन्धुक्षयोऽथ सः । ब्रह्मणीं भ्रातृजायां तां निन्ये शान्तिकरो गृहम् ॥ १२८

ननुशोच्य पितरौ भ्रातरं च यथोचितम् । आश्वासयामास स तां बालकट्टितयान्विताम् ॥ १२९

बी बासवदत्तापि तस्यास्तौ बालकौ सुतौ। पुरोहितौ स्वपुत्रस्य भाविनः पर्यकल्पयत् ॥ १३०

पुस्तयोः शान्तिसोमो नाम्ना वैश्वानरोऽपरः। कुतस्तयैव देव्या च वितीर्णबहुसंपदा ॥ १३१

न्धस्येवास्य लोकस्य फळभूमिं स्वकर्मभिः । पुरोगैर्नायमानस्य हेतुमात्रं स्वपौरुषम् ॥ १३२

त्य लब्धविभवास्तत्र सर्वेऽपि संगताः । बालकौ तौ तयोः सा च मात शान्तिकरश्च सः ॥ १३३

गच्छरसु दिवसेष्वेकदा पञ्चभिः सुतैः। सहागतामुपादाय शरावान्कुम्भकारिकम् ॥ १३४

| स्वमन्दिरे कांचिद्देव्या वासवदत्तया । सा ब्राह्मणी पिङ्गलिका जगदे पार्श्ववर्तिनी ॥ १३५

बैतस्याः सुतोऽद्यापि नैको मे सखि दृशंयताम् । पुण्यानामीदृशं पात्रमीद्दश्यापि न मादृशी ॥ १३६

पिङ्गळिकावादीद्देवि दुःखाय जायते । प्रजेयं पापभूयिष्ठा दरिद्रेष्वेव भूयसी ॥ १३७

यादृशेषु जायेत यः स कोऽप्युत्तमो भवेत् । तदलं त्वरया प्राप्स्यस्यचिरात्स्वोचितं सुतम् ॥ १३८

पिङ्गलिकोक्तापि सोत्सुका सुतजन्मनि । अभूद्वासवदत्ता सा तचिन्ताक्रान्तमानस ॥ १३९

ऐशाराधनप्राप्यं पुत्रं ते नारदोऽभ्यधात् । तद्देवि वरदोऽवश्यमाराध्यः स शिवोऽत्र नः ॥ १४०

क्ता वत्सराजेन तत्कालं चागतेन सा। देवी लब्धाशयेनाशु चकार व्रतनिश्चयम् ॥ १४१

मात्तत्रतायां तु स राजापि समङ्गिकः । सराष्ट्रश्चषि विद्धे शंकराराधनत्रतम् ॥ १४२

त्रिरात्रोपोषितौ तौ च दंपती स विभुस्ततः । प्रसादप्रकटीभूतः स्वयं स्वप्ने समदिशत् ॥ १४४

उत्तिष्ठतं स युवयोः कामांशो जनिता सुतः । नाथो विद्याधराणां यो भविता मत्प्रसादतः ॥ १४५

इति वचनमुदीर्यं चन्द्रमौलौ सपदि तिरोहिततां गते प्रबुध्य ।
अधिगतवरमाशु दंपती तौ प्रमकृत्रिममापतुः कृतार्थं ॥ १४६

उत्थाय चोषसि ततः प्रकृतीर्विधाय तत्स्वतंकीर्तनसुधारसतर्पितास्ताः।
या नरपतिश्च सबन्धुभृत्यौ बद्धोत्सचौ विदधतुर्नतपारणानि ॥ १४७

कतिपयदिवसापगमे तस्याः स्वप्ने जटाधरः पुरुषः ।
कोऽप्यथ देव्या वासवदत्तायाः फलमुपेत्य ददौ ॥ १४८

विनिवेदितस्फुटतथाविधस्यनया सह प्रमुदितस्तया समभिनन्दितो मन्त्रिभिः।
विचिन्त्य शशिमौलिना फलनिभेन दत्तं सुतं मनोरथमदूरगं गणयति स्म वत्सेश्वरः ॥ १४९

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे नरवाहनदत्तजननलम्वके प्रथमस्तरङ्गः ।


*****


द्वितीयस्तरङ्गः


अथ वासवदत्ताया वत्सेशहृदयोत्सवः । संबभूवाचिराद्भः कामांशावतरोज्वलः ॥ १

सा बमौ लोलनेत्रेण मुखेनापाण्डुकान्तिना । शशाङ्केनेव गर्भस्थकामप्रेमोपगामिना ॥ २

आसीनायाः पतिव्रहद्रतिप्रीती इवागते । रेजतुः प्रतिमे तस्या मणिपर्यङ्कपार्श्वयोः ॥ ३

भाविविद्याधराधीशगर्भसेवार्थसिष्टदः। मूर्ता विद्या इवायाताः सख्यस्तां पर्युपासत ॥ ४

विनीलपल्लवश्याममुखौ साथ पयोधरौ। सूनोर्गर्भाभिषेकाय बभार कलशाविव ॥ ५

स्वच्छस्फुरितसक्छायमणिकुट्टिमशोभिनः । सुखशय्यागता मध्ये मन्दिरस्य रराज सा ॥ ६

भावितत्तनयाक्रान्तिशझषकम्पितवरिभिः । उपेत्य सेव्यमनेव समन्ताद्रत्नराशिभिः ॥ ७

तस्या विमानमध्यस्थरत्नोदथा प्रतिमा बभौ । विद्यधुश्रीर्नभस्सा प्रणामार्थमिवागता ॥ ८

मत्रसाधनसंनद्धसाधकेन्द्रकथासु च । बभूव सा दोहदिनी प्रसङ्गोपनतासु ॥ ९

सरसारव्धसंगीता विद्याधरवराङ्गमः । स्वप्ने तामम्बरोत्सङ्गमारूढामुपतस्थिरे ॥ १०

प्रबुद्ध सेवितुं साक्षात्तदेवाभिललाष सा। नभक्रीडाविलसितं लक्ष्यभूतलकौतुकम् ॥ ११

तं ‘च दोहदमेतस्या देव्या यौगन्धरायणः । यभ्रमन्त्रेन्द्रजालादिप्रयोगैः समपूरयत् ॥ १२

चिजहर च सा तैस्तैः प्रयोगैर्गगनस्थिता । पौरनारीजनोत्पक्ष्मलोचनाश्चर्यदयिभि॥ १३

एकदा वासकस्थायास्तस्याश्च समजायत । हृदि विद्याधरोदोरकथाश्रवणकौतुकम् ॥ १४

ततस्तयार्थतो देव्या तत्र यौगन्धरायणः । तस्याः सर्वेषु श्रुण्वत्सु निजगाद् कथामिमाम् ॥ १५

अंत्यम्बिकाजनयिता नगेन्द्रोहिभवानिति । न केवलं गिरीणां यो गुरुगरीपतेरपि ॥ १६

विद्याधरनिवासे च तस्मिन्विद्याधराधिपः। उवास राजा जीमूतकेतुर्नाम महाचले ॥ १७

तस्याभूत्कल्पवृक्षश्च गृहे पितृकमागतः । नान्नान्वर्थेन विख्यातो यो मनोरथदायकः ॥ १८

कदाचिच्च स जीमूतकेतू राजाभ्युपेत्य तम् । उद्याने देवतात्मानं कल्पद्रुममयाचत ॥ १९

सर्वदा प्राप्यतेऽस्माभिस्त्वन्तः सर्वमभीप्सितम् । तदपुत्राय मे देहि देव पुत्रं गुणान्वितम् ॥ २०

ततः कल्पद्रुमोऽवादीद्राजन्नुत्पत्स्यते तव । जातिस्मरो दानवीरः सर्वभूतहितः सुतः ॥ २१

तच्छुत्वा स प्रहृष्टः सन्कल्पवृक्षी प्रणम्य तम् । गत्वा निवेद्य तद्राजा निजां देवीमनन्यत् ॥ २२

तस्याचिरादेव राज्ञः सूनुरजायत । जीमूतवाहनं तं च नाम्ना स विद्धे पिता ॥ २३

ततः सहजया साकं सर्वभूतानुकम्पया । जगाम स महासस्वो वृद्धेि जीमूतवाहनः ॥ २४

क्रमाच यौवराज्यस्थः परिचर्याप्रसादितम् । लोकानुकम्पी पितरं विजने ॥ २५


१. इयमेव कथा श्रीहर्षदेवप्रणीतनागानन्दनाटकस्य मूलभूता.

नामि तात यन्नवा भवेऽस्मिन्क्षणभङ्गुराः। स्थिरं तु महतामेकभकल्पममलं यशः ॥ २६

पकृतिसंभूतं तदेव यदि हन्त तत् । किमन्यत्स्यादुदाराणां धनं प्रणाधिक प्रियम् ॥ २७

च्च विद्युदिव सा लोकलोचनखेदकृत् । लोळ पि लयं याति या परानुपकारिणी ॥ २८

ष कल्पविटपी कामदो योऽस्ति नः स चेत् । परार्थं विनियुज्येत तदातं तत्फलं भवेत् ॥ २९

'थाहं करोमीह यथैतस्य समृद्धिभिः। अदरिद्रा भवत्येषा सर्वार्थिजनसंहतिः ॥ ३०

विज्ञाप्य पितरं तदनुज्ञामवाप्य सः । जीमूतवाहनो गत्वा तं कल्पद्रुममब्रवीत् ॥ ३१

स्वं शश्वदस्माकमभीष्टफलदायकः। तदेकमिदमद्य त्वं मम पूरय वाञ्छितम् ॥ ३२

रिद्रां कुरुष्वैतां पृथिवीमखिलां सखे । स्वस्यस्तु ते प्रदत्ताऽसि लोकाय द्रविणार्थिने ॥ ३३

क्तस्तेन धीरेण कल्पवृक्षो ववर्ष सः कनकं भूतले भूरि ननम्दुश्चाखिलाः प्रजाः ॥ ३४

दुर्बोधिसत्त्वांशः कोऽन्यो जीमूतवाहनात् । शङयादर्थसात्कर्तुमपि कल्पद्रुमं कृती ॥ ३५

जातानुरागासु ततो दिक्षु विदिक्ष्वपि । जीमूतवाहनस्योचैः पप्रथे विशदं यशः॥ ३६

पुत्रप्रथाबद्धमूलं राज्यं समत्सराः। दृष्ट्वा जीमूतकेतोस्तद्रोत्रजा विकृतिं ययुः ॥ ३७

पयुक्तसत्कल्पवृक्षमुक्तास्पदं च तत् । मेनिरे निष्प्रभावत्वाज्जेतुं सुकरमेव ते ॥ ३८

संभूय युद्धाय कृतबुद्धिषु तेषु च। पितरं तमुवाचैवं धीरो जीमूतवाहनः ॥ ३९

शरीरमेवेदं जलबुद्रुदसंनिभम् । प्रवातदीपचपळस्तथा कस्य कृते श्रियः ॥ ४०

प्यन्योपमर्देन मनस्वी कोऽभिवाञ्छति । तस्मात्तात मया नैव योद्धव्यं गोत्रजैः सह ॥ ४१

त्यक्त्वा तु गन्तव्यमितः कापि वनं मया । आसतां कृपणा एते सा भूत्स्वकुलसंक्षयः ॥ ४२

रुवन्तं जीमूतवाहनं स पिता ततः। जीमूतकेतुरप्येवं जगाद कृतनिश्चयः ॥ ४३

पे पुत्र गन्तव्यं का हि वृद्धस्य मे स्पृहा । राज्ये तृण इव व्यक्ते यूनापि कृपया त्वया ॥ ४४

क्लघता साकं सभार्येण तथेति सः। पित्रा जगाम जीमूतवाहनो मलयाचलम् ॥ ४५

घेवासे सिद्धानां चन्दनच्छन्ननिझीरे । स तस्थावाश्रमपदे परिचर्यापरः पितुः ॥ ४६

सद्धाधिराजस्य वशी विश्वावसोः सुतः। मित्रं मित्रावसुर्नाम तस्यात्र समपद्यत ॥ ४७

शरं च सोऽपश्यदेकान्ते जातु कन्यकाम् । जन्मान्तराप्रियतमां ज्ञानी जीमूतवाहनः ॥ ४८

ॐ च तयोस्तुल्यं यूनोरन्योन्यदर्शनम् । अभून्मनोमृगमन्दवागुराबन्धसंनिभम् ॥ ४९

तस्मात्समभ्येत्य त्रिजगत्पूज्यमेकदा। जीमूतवाहनं प्रीतः स मित्रावसुरभ्यधात् ॥ ५०

मलयवत्याख्या स्वसा मेऽस्ति कनीयसी । तामहं ते प्रयच्छामि ममेच्छां सान्यथा कृथाः ॥ ५१

जैव स जीमूतवाहनोऽपि जगाद तम्। युवराज ममाभूत्सा भार्या पूर्वेऽपि जन्मनि ॥ ५२

तत्रैव मे जातो द्वितीयं हृदयं सुहृत् । जातिस्मरोऽस्म्यहं सर्वं पूर्वजन्म स्मरामि तत् ॥ ५३

वन्तं तत्कालं मित्रावसुरुवाच तम्। जन्मान्तरकथां तावच्छंसैतां कौतुकं हि मे ॥ ५४

त्रावसोः श्रुत्वा तस्मै जीमूतवाहनः । सुकृती कथयामास पूर्वजन्मकथामिमाम् ॥ ५५

पूर्वमहं व्योमचारी विद्याधरोऽभवम् । हिमवच्छुङ्गमार्गेण गतोऽभूवं कदाचन ॥ ५६

बः स्थितस्तत्र क्रीडन्गौर्या समं हरः। शशापोलखनऊद्धो मर्ययोनौ पतेति माम् ॥ ५७

वेद्यधी भार्या नियोज्य स्वपदे सुतम् । पुनर्वेद्यधरीं योनिं स्मृतजातेिः प्रपत्स्यसे ॥ ५८

शम्य शापान्तमुक्त्वा शर्वे तिरोहिते । अचिरेणैव जातोऽहं भूतले वणिजां कुले ॥ ५९

वलभीनाभ्यां महाधनवणिक्सुतः । वसुदत्तोभिधानः सन्वृद्धिं च गतवानहम् ॥ ६०

यौवनस्थश्च पित्रा कृतपरिच्छदः। द्वीपान्तरं गतोऽभूवं वणिज्यायै तदाज्ञया ॥ ६१

9न्तं ततोऽटव्यां तस्करा विनिपत्य माम् । हृतस्वमनयन्बह्वा स्वपल्लीं चण्डिकागृहम् ॥ ६२

शीर्षया धोरं रक्तांशुकपताकया। जिघत्सतः पशुप्राणान्कृतान्तस्येव जिह्वया ॥ ६३

पहरार्थमुपनीतो निजस्य तैः । प्रभोः पुलिन्दकाख्यस्य देवीं पूजयतोऽन्तिकम् ॥ ६४

स दृथैवार्द्रहृदयः शघरोऽप्यभवन्मयि । वक्ति जन्मान्तरप्रीतिं मनः स्निह्यदकारणम् ॥ ६५

ततो मां सोचयित्वैव बधासशबराधिपः । ऐच्छदारमोपहारेण कथं पूजासमापनम ॥ ६६

मैवं कृथाः प्रसन्नास्मि तब याचस्व मां वरम् । इत्युक्तो दिव्यया वाचा प्रहृष्टश्च जगाद सः ॥ ९७

वं प्रसन्ना बरः कोऽन्यस्तथाप्येतावर्थये । जन्मान्तरेऽपि में सख्यमनेन वणिजास्त्विति ॥ ९८

एवमस्त्विति शान्तायां वाचि मां शबरोऽथ सः । प्रदत्तसबिशेषार्थं प्रजिघाय निजं गृहम् ॥ ६९

मृत्योर्मुखात्प्रत्रासाच ततः प्रत्यागते मयि । अकरोऽज्ञातवृत्तान्तः पिता मम महत्सवम॥ ७०

कालेन तत्र चापश्यमहं सार्थाबलुण्ठनात् । वष्टभ्यानायितं राज्ञा तमेव शयराधिपम् ॥ ७१

तक्षणं पितुरावेध विज्ञाष्य च महीपतिम्। मोचितः स्वर्णलक्षेण स मया वधनिग्रहात् ॥ ७२

प्राणदानोपकारस्य क्रुस्वैवं प्रत्युपक्रियाम् । आनीय च गृहं प्रीत्या पूर्ण संसानितश्चिरम् ॥ ७३

सत्कृत्य प्रेषितश्चाथ हृद्यं प्रेमपेशलम् । निधाय सथि पल स्वां प्रायात्स शबराधिपः ॥ ७४

तत्र प्रत्युपकारार्थं चिन्तयन्प्राभृतं मम । स्वरूपं स मेने स्वाधीनं मुक्ताकस्तूरिकाद्यपि ॥ ७५

rतः सातिशयं प्राप्तं मुक्तसारं स मत्कृते । धनुद्वितीयः प्रययौ गजान्हन्तुं हिमाचलम् ॥ ७६

भ्रमंश्च तत्र तीरस्थदेवागारं सहत्सरः । प्राप तुल्यैः कृतप्रीतिस्तद्घ्जैर्मिश्ररागिभिः ॥ ७७

तत्राशङ्कयाम्बुपानार्थमागमं वन्यहस्तिनास्। छन्नः स तस्थावेकान्ते सचापस्तज्जिघांसया ॥ ७८

तावत्तत्र सरस्तीरगतं पूजयितुं हरम्। आगताभङ्ताकारो ङमारी सिंहवाहनाम् ॥ ७९

स ददर्श तुषाराद्रिराजपुत्रीमिवापराम्। परिचर्यापरां शंभोः कन्यकाभाववर्तिनीम् ॥ ८०

दृष्ट्वा च विस्मयाक्रान्तः शबरः स व्यचिन्तयत् । केयं स्याद्यदि मर्यत्री तटकथं सिंहवाहना ॥ ८१

अथ दिव्या कथं दृश्या सादृशैस्तदियं ध्रुवम् । चक्षुषोः पूर्वपुण्यानां मूर्ती परिणतिर्मम ॥ ८२

अनया यदि मित्रं तं योजयेयमहं ततः। काप्यन्यैव मया तस्य कृता स्यात्प्रत्युपक्रिया ॥ ८३

तदेतामुपसर्पमि तावज्जिज्ञासितुं वरम् । इत्यालोच्य स मित्रं मे शबरस्तामुपाययौ ॥ ८४

तावच्च सावतीर्येव सिंह च्छायानिषादिनः । कन्यागस्य' सरः पद्मन्यवचेतुं प्रचक्रमे ॥ ८५

तं च दृष्टान्तिकप्राप्तं शबरं सा कृतानतिम् । अपूर्वमतिथिप्रीत्या स्वागतेनान्वरजयत् ॥ ८६

करस्त्वं किं चागतोऽभ्येतां भूमिमत्यन्तदुर्गमाम् । इति पृष्टवतीं सां च श्बरः प्रत्युवाच सः॥ ८७

अहं भवानीपादैकशरणः शबराधिपः । आगतोऽस्मि च मातङ्गमुक्ताहेतोरिदं वनम् ॥ ८८

त्वां च दृष्टाधुनात्मीयो देवि प्राणप्रदः सुहृत् । सार्थवाहसुतः श्रीमान्वसुदत्तो मया स्मृतः ॥ ८९

हि त्वमिव रूपेण यौवनेन च सुन्दरि । अद्वितीयोऽस्य विश्वस्य नयनामृतनिर्हरः ॥ ९०

सा धन्या कन्यका लोके यस्यास्तेनेह गृह्यते । मैत्रीद नद्याधैर्यनिधिना कङ्कणी करः ॥ ८१

तवदाकृतिरेषा चेतादृशेन न युज्यते । व्यर्थ वहति तत्कामः कोदण्डमिति मे व्यथा ॥ ९२

इति व्याधेन्द्रवचनैः सद्योऽपहृतमानसा । सकुमारी कंदर्पमोहमन्त्राक्षरैरिव ॥ ९३

उवाच तं च शबरं प्रेर्यमाणा मनोभुचा। क्क स ते सुहृदानीय तावन्मे दर्यतामिति ॥ ९४

तच्छुत्व च तथेत्युक्त्वा ताममत्रय तदैव सः । कृतार्थमानी मुदितः प्रतस्थे शबरस्ततः॥ ९५

स्वपल्लीमादाय मुक्तामृगमदादिकम्। भूरि भारशतैर्दार्यमस्मद्वाहमथाययौ ॥ ९६

सवैः पुरस्कृतस्तत्र प्रविश्य प्राभृतं च तत् । मतिपत्रे स बहुस्वर्णलक्षमूल्यं न्यवेदयत् ॥ ९७

उत्सवेन च यातेऽस्मिन्दिने रात्रौ स से रहः। कन्यादर्शनवृत्तान्तं तमा मूळवर्णयत् ॥ ९८

एहि तत्रैव गच्छाब इत्युक्त्वा च समुत्सुकम् । सामद्य निशि स्वैरं स प्रयाच्छबराधिपः ॥ ९९

प्रातश्च मां गतं कापि बुद्ध सशबराधिपम् । तस्फीतिप्रत्ययात्तस्थौ धृतिमालम्ब्य मत्पिता ॥ १००

च प्रापितोऽभूवं क्रमात्तेन तरखिना । शबरेण तुषाराद्रिं कृताध्वपरिकर्मणा ॥ १०१

तच्च प्राप्य सरः सायं स्नात्वा स्वादुफलाशनौ । अहं च स च तामेकां वने तत्रोषितै निशाम् ॥ १०२

लताभिः कीर्णकुसुमं भृङ्गीसंगीतसुन्दरम् । शुभगन्धवहं हरि ज्वलितौषधिदीपिकम् ॥ १०३

रतेस्तद्वसवेश्मेव विश्रन्थं गिरिकाननम् । आवयोरभवन्नक्तं पिबतस्तस्ररोजछम् ॥ १०४

ततोऽन्येद्युः प्रतिपदं तत्तदुकलिकाभृता । प्रत्युद्गतेव मनसा मम तन्मार्गेधाविना ॥ १०५

चक्षुषा दक्षिणेनापि सूचितागमनामुना । दिदृक्षयेव स्फुरता सा कन्यात्रागताभवत् ॥ १०६

सटालसिंहपृष्ठस्था सुधृष्टा मया च सा । शरदम्भोधरोत्सङ्गसङ्गिनीवैन्द्वी कळा ॥ १०७

विलसद्विस्मयौत्सुक्यसाध्वसं पश्यतश्च तम् । ममावसेत तरकालं न जानं हृद्यं कथम् ॥ १०८

अथावतीर्यं सिंहासा पुष्पाण्युचित्य कन्यका। स्नात्वा सरसि तत्तीरगतं हरमपूजयत् ॥ १०९

पूज़ाबसाने चोपेत्य स सखा शबरो मम । प्रणम्यात्मानमावेध तामवोचद्युताद्शम् ॥ ११०

आनीतः स मया देवि सुहृद्योग्यो वरस्तव । मन्यसे यदि तन्तुभ्यं दर्शयास्यधुनैव तम् ॥ १११

तच्छुत्वा दर्शयेत्युक्ते तया स शबरस्ततः । आगत्य निकटं नीत्वा मां तस्याः समदर्शयत् ॥ ११२

सापि मां तिर्यगालोक्य चक्षुषा प्रणयनुत। मदनावेशवशगा शबरेशं तमभ्यधात् ॥ ११३

सखा ते 'मानुषो नायं कामं कोऽप्ययमागतः । मद्वचनाय देवोऽथ मर्यस्यैषाकृतिः कुतः ॥ ११४

तदाकण्यक्तवानस्मि तां प्रत्याययितुं स्वयम् । सस्यं सुन्दरि मर्योऽहं किं व्याजेनार्जवे जने ॥ ११५

अहं हि सार्थवाहस्य वलभीवासिनः सुतः । महधनाभिधानस्य महेश्वरवराजितः ॥ ११६

तपस्यन्स हि पुत्रार्थमुद्दिश्य शशिशेखरम् । समादिश्यत तेनैवं स्वप्ने देवेन तुष्यता ॥ ११७

उत्तिष्ठोत्पत्स्यते कोऽपि महात्मा तनयस्तय । रहस्यं परमं चैतद्द्वमुक्त्वात्र विस्तरम् ॥ ११८

एतच्छुत्वा प्रबुद्धस्य तस्य कालेन चात्मजः । अहमेष समुत्पन्नो वसुदत्त इति श्रुतः ॥ ११९

अयं च शबराधीशः स्वयंवरसुहृन्मया। देशान्तरगतेन प्राक्प्राप्तः क्षुच्छंकबान्धवः ॥ १२०

एष मे तत्त्वसंक्षेप इत्युक्त्वा विरते मयि । अभTषतथ कन्या सा लज्जयावनतानना ॥ १२१

अस्त्येतन्मां च जानेऽद्य स्वप्नेऽर्चितवतीं हरः । प्रातः प्राप्स्यसि भर्तारमिति तुष्टः किलादिशत् ॥ १२२

तस्मात्त्वमेव मे भर्ता भ्रातायं च भवत्सुहृत् । इति बाक्सुधया स मामनन्द्य विरताभवत् ॥ १२३

संमत्याथ तया साकं विवाहाय यथाविधि । अकर्ष निश्चयं गन्तुं समित्रोऽहं निजं गृहम् ॥ १२४

ततः सा सिंहमाहूय बाइनं तं स्वसंज्ञया । अत्रारोहपुत्रेति मासभाषत सुन्दरी ॥ १२५

अथाहं तेन सुहृदानुयातः शबरेण तम् । सिंहमारुह्य दयितमुत्सद्धे तां गृहीतवान् ॥ १२६

ततः प्रस्थितवानस्मि कृतकृत्यो निजं गृहम् । कान्तया सह सिंहस्थो मित्रे तस्मिन्पुरःसरे ॥ १२७

तदीयशरनिर्भिन्नहरिणामिषवृत्तयः । क्रमेण ते वयं सर्वे संप्राप्ता बळभीं पुरीम् ॥ १२८

तत्र समागतं दृष्ट्वा सिंहारूढं सवल्लभम् । सश्चर्यस्तहुतं गत्वा मम पित्रेऽब्रवीज्जनः ॥ १२९

सोऽपि प्रत्युद्गतो हर्षावतीर्ण मृगेन्द्रतः। पादावनत्रं दृष्ट्वा मामभ्यनन्दत्सविस्मयः ॥ १३०

अनन्यसदृशीं तां च कृतपादाभिवन्दनाम् । पश्यन्मोचितां भार्यां न भाति स्म मुदा कश्चित् ॥ १३१

रं चास्मान्वृत्तान्तं परिपृच्छय च । प्रशंसञ्शबराधीशसौहार्द चोत्सयं व्यधात् ॥ १३२

ततो मौहूर्तिकादेशादन्येद्युर्वरकन्यका । सा सया परिणीताभूनिमलिसाखिलबन्धुना ॥ १३३

तदालोक्य च सोऽकस्मान्मद्ववाहनस्त । सिंहः सर्वेषु पश्यत्सु संपन्नः पुरुषाकृतिः ॥ १३४

किमेतदिति विभ्रान्ते जने तत्र स्थितेऽखिले । स दिव्यघनाभरणो नमन्मामेवमब्रवीत् ॥ १३५

अहो चित्राङ्गदो नाम विद्याधर इयं च मे । सुता मनोवती नाम कन्या प्रणाधिकप्रिया ॥ १३६

एतामी खदा कृत्वा विपिनेन भ्रमन्नहम्। प्राप्तवानेक गङ्गां भूरितीरतपोवनम् ॥ १३७

तपस्विलङनत्रासात्तस्या मध्येम गच्छतः । अपतन्मम दैवाच पुष्पमाळ तदम्भसि ॥ १३८

ततोऽकस्मात्समुत्थाय नारदोऽन्तर्जलस्थितः । पृष्ठे तया पतितया कुछ मामशपन्मुनिः ॥ १३९

औौद्धत्येनामुन if पाप गच्छ सिंहो भविष्यसि । हिमाचले गतश्चैतां सुतां पृष्ठेन वक्ष्यसि ॥ १४०

यदा च मानुषेणैषा सुता ते परिणेष्यते । तदा तद्दर्शनादेव शापादस्माद्विमोक्ष्यसे ॥ १४१

इत्यहं मुनिना शप्तः सिंहीभूय हिमाचले । अतिष्ठं तनयामेतां हरपूजापरां बहन् ॥ १४२

अनन्तरं यथा यत्नच्छबराधिपतेरिदम् । संपन्नं सर्वकल्याणं तथा बिदितसेव ते ॥ १४३

तत्साधयामि भद्रं वस्तीर्णः शापो मयैष सः । इत्युक्त्वा सोऽभ्युदपतत्सद्यो विद्याधरो नभः ॥ १४४

ततस्तद्विस्मयाक्रान्तो नन्दत्स्वजनबान्धवः । श्लाघ्यसंबन्धहृष्टो मे पिताकार्षीन्महोत्सवम् ॥ १४५

को हि नित्यजामित्राणां चरितं चिन्तयिष्यति । सुहृत्सु नैव तुष्यन्ति प्राणैरत्युपकृत्य ये॥ १४६

इति चात्र न को नाम सचमत्कारमभ्यधात् । ध्यायं ध्यायमुदारं तच्छबराधिपचेष्टितम् ॥ १४७

राजापि तत्तथा बुवा तत्रत्यस्तस्य सन्मतेः । अतुष्यदस्सस्नेहेन शयराधिपतेः परम् ॥ १४८

तुष्टश्च तस्मै मपित्रा दापितः सहसैव च। अशेषमटवीराज्यं रत्नोपायनदायिना ॥ १४९

ततस्तया मनोवत्या परन्या मित्रेण तेन च । कृतार्थः शबरेन्द्रेण तत्रातिष्ठमहं सुखी ॥ १५०

स च श्लथीकृतात्मीयदेशवासरसस्ततः। भूयसास्मद्महेष्वेव न्यवसच्छबराधिपः ॥ १५१

परस्परोपकारेषु खर्चकालमतृप्तयोः । स द्वयोरगमत्कारो मम सस्य च मित्रयोः॥ १५२

अचिराच्च मनोवत्यां तस्यामजनि से सुतः। बहिष्कृतः कुलस्येव कृत्स्नस्य हृदयोत्सवः ॥ १५३

हिरण्यदत्तनामा च स शनैवृद्धिमाययौ । कृतविद्यो यथावच्च परिणीतोऽभवत्ततः ॥ १५४

तदृष्ट्वा जीवितफलं पूर्णं मत्वा च मत्पिता । वृद्धो भागीरथीं प्रायात्सदारो देहमुज्झितुम् ॥ १५५

ततोऽहं पितृशोकार्तः कथंचिद्वन्धवैधृतिम् । प्राहितो गृहभारं स्वमुद्वोढं प्रतिपन्नवान् ॥ १५६

तदा मनोवतीसुग्धमुखदर्शनमेकतः । अन्यतः शघरेन्द्रेण संगमो मां व्यनोदयत् ॥ १५७

ततः सपुत्रसानन्दाः सुकलत्रमनोरमाः । सुहृत्समागमसुख गतास्ते दिवसा मम ॥ १५८

कालेनाथ प्रवृद्धं मामप्रहीचिबुके जरा । किं गृहेऽद्यापि पुत्रेति प्रीत्येव ब्रुवती हितम् ॥ १५९

तेनाहं सहसोत्पन्नवैराग्यस्तनयं निजम् । कुटुम्बभारोद्वहने वनं वाञ्छन्नयोजयम् ॥ १६०

सदारश्व गतोऽभूवं गिरिं कालंजरं ततः । मत्स्नेहत्यक्तराज्येन समं शबरभूभृता ॥ १६१

तत्र प्राप्तेन चरमया जातिर्वेद्याधरी मया । शापश्च प्राप्तपर्यन्तः स शार्वः सहसा स्मृतः ॥ १६२

तच पत्न्यै मनोवत्यै तदैवाख्यातवानहम् । सख्ये च शघरेन्द्राय मुमुक्षुर्मानुषीं तनुम् ॥ १६३

भार्यामित्रे इमे एव भूयास्तां स्मरतो मम । अन्यजन्मन्यपीत्युक्त्वा हृदि कृत्वा च शंकरम् ॥ १६४

मया गिरितटात्तस्मान्निपत्य प्रसभं ततः । ताभ्यां स्वपत्नीमित्राभ्यां सह मुक्तं शरीरकम् ॥ १६५

सोऽहं ततः समुत्पन्नो नाम्ना जीमूतवाहनः । विद्याधरकुलेऽमुष्मिन्नेष जातिस्मरोऽधुना ॥ १६६

ख चापि शबरेन्द्रस्वं जातो मित्रावसुः पुनः । यज्ञप्रसादात्सिद्धानां राज्ञो विश्वावसोः सुतः ॥ १६७

सापि विद्याधरी मित्र मम भार्या मनोवती । तब स्वसा समुत्पन्ना नाम्ना मलयवत्यसौ ॥ १६८

एवं मे पूर्वपत्येषा भगिनी ते भवानषि । पूर्वमित्रमतो युक्ता परिणेतुमसौ मम ॥ १६९

किं तु पूर्वमितो गवा मम पित्रोर्निवेदय । तयोः प्रमाणीकृतयोः सिध्यत्येतत्तवेप्सितम् ॥ १७०

इत्थं निशम्य जीमूतवाहनात्प्रीतमानसः । गत्वा मित्रावसुः सर्वे तत्पितृभ्यां शशंस तत् ॥ १७१

अभिनन्दितवाक्यश्च ताभ्यां हृष्टस्तदैव सः । उपगम्य तमेवार्थं स्वपितृभ्यां न्यवेदयत् ॥ १७२

तयोरीप्सितसंपतितुष्टयोः सत्वरं च सः । युवशजो विवाहय संभारमकरोत्स्वसुः ॥ १७३

ततो जग्राह विधिवत्तस्या जीमूतवाहनः। पाणिं मलयवत्याः स सिद्धराजपुरस्कृतः ॥ १७४

बभूव चोत्सवस्तत्र च चद्दयुचरचरणः। संमिलत्सिद्धसंघातो वर्गद्विद्याधरोडुरः॥ १७५

कृतौद्वाहस्ततस्तस्थौ तस्मिजीमूतवाहनः। मळयाद्रौ महार्वेण विभवेन वधूसखः ॥ १७६

एकदा च श्वशुर्येण स मित्रावसुना सह । वेलावनानि जलधेरवलोकयितुं ययौ ॥ १७७

तत्रापृश्यच्च पुरुषं युधानं विस्रमागतम् । निवर्तयन्तं जननीं ह्रा पुत्रेति विराविणीम् ॥ १७८

अपरेण परित्यक्तं भटेनेवानुयायिना । पुरुषेण पूज्ञानं प्रापय्यैकं शिलातलम् ॥ १७९

कस्त्वं किमीहसे किं च माता स्वां शोचतीति तम्। स पप्रच्छ ततः सोऽपि तस्मै वृत्तान्तमब्रवीत् ॥ १८०

पुरा कश्यपभार्ये हे कदूश्च विनता तथा । मिथः कथाप्रसङ्गन विवादं किल चक्रतुः॥ १८१

आद्या श्यामान्रवेरश्वनवादीपरा सितान् । अन्योन्यदासभावं च पणसत्र बबन्धतुः॥ १८२

जयार्थिनी कद्रुः स्वैरं नागैर्निजात्मजैः । विषफूत्कारमलिनानर्कस्याश्वानकारयत् ॥ १८३

शांश्चोपदश्यैतान्विनतां छद्मना जिताम् । दासीचकार' कष्टा हि स्त्रीणामन्यासहिष्णुता ॥ १८४

द्वागत्य विनतातनयो गरुडस्तदा । सान्त्वेन मातुर्दासस्वमुतिं कद्मयाचत ॥ १८५

कदूसुता नागा विचिन्यैवं तमब्रुवन् । भो वैनतेय क्षीराब्धिः प्रारब्धो मथितुं सुरैः ॥ १८६

सुधां समाहृत्य प्रतिवस्तु प्रयच्छ नः । मातरं स्वीकुरुष्वाथ भवान्हि बलिनां वरः ॥ १८७

भागवचः श्रुत्वा गत्वा च क्षीरवारिधिम् । सुधार्थं दर्शयामास गरुडो गुरु पौरुषम् ॥ १८८

पराक्रमप्रीतो देवस्तत्र स्वयं हरिः । तुष्टोऽस्मि ते वरं कंचिदृणीष्वेत्यादिदेश तम् ॥ १८९

r भवन्तु मे भक्ष्या इति सोऽपि हरेस्ततः । वैनतेयो बरं वने मातुस्येन कोपितः ॥ १९०

ते हरिणादिष्टो निजवीर्यार्जितामृतः । स चैवमथ शक्रेण गदितो ज्ञातबस्तुना ॥ १९१

पक्षीन्द्र कार्यं ते यथा मूर्छनं भुज्यते । नागैः सुधा यथा चैनां तेभ्यः प्रत्याहराम्यहम् ॥ १९२

छुवा तथेत्युक्त्वा स वैष्णववरोद्धरः । सुधाकलशमादाय ताक्ष्य नागानुपाययौ ॥ १९३

भावभीतांश्च मुग्धानाराजगाद तान्। इदमानीतममृतं मुक्त्वाम्यां मम गृह्यताम् ॥ १९४

चेरस्थापयाम्येतदहं वो दर्भसंस्तरे। उन्मोच्याम्यां च गच्छामि स्वीकुरुध्वमितः सुधाम् ॥ १९५

युक्ते च तैर्नगैः स पवित्रे कुशास्तरे । सुधाकलशमधत्त ते चास्य जननीं जहुः ॥ १९६

मुक्तां च कृत्वैवं मातरं गरुडे गते । यावदाददते नागा निःशङ्कास्तकिलामृतम् ॥ १९७

नेपत्य सहसा तान्विमोह्य स्वशक्तितः । तं सुधाकलशं शक्रो जहर कुशसंस्तरात् ॥ १९८

1णास्तेऽथ नागास्तं लिलिहुर्दर्भसंस्तरम् । कदाचिदमृतभ्योतलेपोऽप्यस्मिन्भवेदिति ॥ १९९

पाटितजिह्स्ते वृथा प्रापुढूिजिहताम् । हास्यादृते किमन्यत्स्यादतिलौल्यवतां फलम्॥ २००

लब्धामृतरसान्नागान्वैरी हरेर्वरात् । ताक्ष्यैः प्रववृते भोक्तुं तान्निपत्य पुनः पुनः ॥ २०१

ते च पातालं त्रासनिर्जीवराजिलम् । प्रभ्रष्टगर्भिणीगर्भमभूत्क्षपिंतपन्नगम् ॥ २०२

श्रु चान्वहं तत्र वासुकिभुजगेश्वरः । कृत्स्नमेकपदे नष्टं नागलोकममन्यत ॥ २०३

दुर्वारवीर्यस्य सद्यस्तस्य विचिन्त्य सः । समयं प्रार्थनापूर्वं चकरैवं गरुत्मतः ॥ २०४

(कं प्रतिदिनं नागं ते प्रेषयाम्यहम् । आहारहेतोः पक्षीन्द्र पयोधिपुलिनचले ॥ २०५

ले तु प्रवेष्टव्यं न त्वया मर्दकारिणा । नागलोकक्षयात्स्वार्थस्तवैव हि विनश्यति ॥ २०६

वासुकिना प्रोक्तस्तथेति गरुडोऽन्वहम् । तत्प्रेषितमिहैकैकं नागं भोक्तुं प्रचक्रमे ॥ २४७

प्रमेण चासंख्याः फणिनोऽत्र क्षयं गताः । अहं च शङ्कचूडाख्यो नागो वारो ममाद्य च ॥ २०८

हं गरुडाद्वरहेतोर्वध्यशिलामिमाम् । मातुश्च शोच्यतां प्राप्तो नागराज निदेशतः ॥ २०९

अस्य वचः श्रुत्वा शङ्कचूडस्य दुःखितः । सान्तःखेदः स जीमूतवाहनस्तमभाषत ॥ २१०

किमपि निःसत्त्वं राजत्वं बत वासुकेः। यत्स्वहस्तेन नीयन्ते रिपोरामिषतां प्रजाः ॥ २११

प्रथममात्मैव तेन दत्तो गरुत्मते । क्लीबेनाभ्यर्थिता केयं स्वकुलक्षयसाक्षिता ॥ २१२

कश्यपात्पापं ताक्ष्येऽपि कुरुते कियत् । देहमात्रकृते मोहः कीदृशो महतामपि ॥ २१३

तावदथैकं रक्षामि त्वां गरुत्मतः । स्वशरीरप्रदानेन मा विषादं कृथाः सखे ॥ २१४

वा शङ्कचूडोऽपि धैर्यादेतदुवाच तम्। शान्तमेतन्महासत्त्व मा मैवं भाषथाः पुनः ॥ २१५

चस्य कृते जातु युक्ता मुक्तामणेः क्षतिः। न चाप्यहं गमिष्यामि कथां कुळकलङ्किताम् ॥ २१६

स्वा तं निषिध्यैव साधुर्जीमूतवाहनम् । मत्वा गरुडवेलां च स क्षणान्तरगामिनीम् ॥ २१७

डो ययौ तत्र वारिधेस्तीरवर्तिनम्। अन्तकाले नमस्कर्तृ गोकर्णाख्यमुमपतिम् ॥ २१८

स्मिन्स कारुण्यनिधिर्जीमूतवाहनः। तत्राणायामदानेन बुबुधे लब्धमन्सरम् ॥ २१९

दंस्मृतमिव क्षिप्रं कृत्वा स्वयुक्तितः। कार्योपदेशाब्द्यसृजन्निजं मित्रावसुं गृहम् ॥ २२०

च समासन्नताएँपक्षानिलाहृता । तसस्त्वदर्शनाश्चर्यादिव सा भूरभूत ॥ २२१

तेनाहि रिपुमायान्तं मत्वा जीमूतवाहनः। परानुकम्पी तां वध्यशिलामध्यारुरोह सः ॥ २२२

क्षणाच्चात्र निपत्यैव महासत्त्वं जहर तम् । आहत्य चक्षुषा गरुडः स्वच्छायाच्छादिताम्बरः ॥ २२३

परिस्रवदसृग्धारं च्युतोत्खातशिखामणिम्। नीत्वा भक्षयेतुं चैनगरेभे शिखरे गिरेः ॥ २२४

तकाठं पुष्पवृष्टिश्च निपपात नभस्तलात् । तद्दर्शनाच्च किं न्वेतदिति ताक्ष्यं विसिस्मिये ॥ २२५

तावत्स शङ्कचूडोऽत्र नत्वा गोकर्णमागतः। ददर्श रुधिरासारसिक्तं वध्यशिलातलम् ॥ २२६

हा धिङर्थं तेनात्मा दत्तो नूनं महामना । तत्कुत्र नीतस्तार्येण क्षणेऽस्मिन्स भविष्यति ॥ २२७

अन्विष्यामि द्रुतं तावत्कचित्तमवाप्नुयम् । इति साधुः स तद्रक्तधारामनुसरन्ययौ ॥ २२८

अत्रान्तरे च हृष्टं तं दृष्ट्वा जीमूतवाहनम् । गरुडो भक्षणं मुक्त्वा सविस्मयमचिन्तयत् ॥ २२९

कश्चित्किमन्य एवयं भक्ष्यमाणोऽपि यो मया । विपद्यते न तु परं धीरः प्रत्युत हृष्यति ॥ २३०

इत्यन्तर्विमृशन्तं च ताक्ष्यै तादृग्विधोऽपि सः । निजगाद निजाभीष्टसिद्धौ जीमूतवाहनः ॥ २३१

पक्षिराज ममास्येव शरीरे मांसशोणितम् । तदकस्मादतृप्तोऽपि किं निवृत्तोऽखि भक्षणात् ॥ २३२

तच्छुत्वाश्चर्यवशगस्तं स पप्रच्छ पक्षिराट् । नागः साधो न तावत्वं ब्रूहि तत्को भवानिति ॥ २३३

नाग एवास्मि भुङ्क्ष्व त्वं यथारब्धं समापय । आरक्ष्धा ह्समानैव किं धीरैस्त्यज्यते क्रिया ॥ २३४

इति यावच्च जीमूतवाहनः प्रतिवक्ति तम् । तावत्स शङ्कचूडोऽत्र प्राप्तो दूरादभाषत ॥ २३५

मा मा गरुत्मनैवैष नागो नागो ह्यहं तव। तदेनं मुञ्च कोऽयं ते जातोऽकाण्डे बत भ्रमः ॥ २३६

तच्छुत्वातीव विभ्रान्तो बभूव स खगेश्वरः। वाञ्छितासिद्धिदं च भेजे जीमूतवाहनः ॥ २३७

ततोऽन्योन्यसमालापक्रन्दद्विद्याधराधिपम्। चुलु तं भक्षितं मोहाद्गरुत्मानभ्यतप्यत ॥ २३८

अहो बत नृशंसस्य पापमापतितं मम । किं वा मुलभपापा हि भवन्त्युन्मार्गवृत्तयः ॥ २३९

आध्यस्वेष महत्वैकः परार्थप्राणदायिना। ममेति मोहैकवशं येन विश्वमधः कृतम् ॥ २४०

इति तं चिन्तयन्तं च गरुडं पापशुद्धये । वह्नि विविक्षु जीमूतवाहनोऽथ जगाद सः॥ २४१

पक्षीन्द्र किं विषण्णोऽसि सत्यं पापाद्विभेषि चेत् । तदिदानीं न भूयस्ते भक्ष्या हीमे भुजंगमाः॥ २४२

कार्यश्चानुशयस्तेषु पूर्वभुक्तेषु भोगिषु । एषोऽत्र हि प्रतीकारो वृथान्यचिन्तितं तव ॥ २४३

इत्युक्तस्तेन स प्रीतस्ताक्ष्य भूतानुकम्पिना । तथेति प्रतिपेदे तद्वाक्यं तस्य गुरोरिव ॥ २४४

ययौ चामृतमानेतुं नाकाज्जीवयितुं जवात्। क्षतानं तत्र तं चान्यानस्थिशेषानहीनपि ॥ २४५

ततश्च साक्षादागत्य देव्या सिक्तोऽमृतेन सः । जीमूतवाहनो गौणं तद्भार्याभक्तितुष्टया ॥ २४६

तेनाधिकतरोर्दूतकान्तीन्यङ्गानि जज्ञिरे । तस्य सानन्दगीर्वाणदुन्दुभिध्वनिभिः सह ॥ २४७

स्वस्थोत्थिते ततस्तस्मिन्नानीय गरुडोऽपि तत् । कृत्ने वेलातटेऽप्यत्र ववर्षामृतमम्बरात् ॥ २४८

तेन सर्वे समुत्तस्थुर्जीवन्तस्तत्र पन्नगाः। बभौ तच्च तदा भूरिभुजंगकुलसंकुलम् ॥ २४९

वेलाबनं विनिर्मुक्तवैनतेयभयं ततः । पातालमिव जीमूतवाहनालोकनागतम् ॥ २५०

ततोऽक्षयेण देहेन यशसा च विराजितम् । बुट्टाभ्यनन्दत्तं बन्धुजनो जीमूतवाहनम् ॥ २५१

ननन्द तस्य भार्या च सज्ञातिः पितरौ तथा । को न प्रहृष्येदुःखेन सुखत्वपरिबर्तना ॥ २५२

विसृष्टस्तेन च ययौ शङ्खचूडो रसातलम् । स्वच्छन्दविसृष्टं च लोकांस्त्रीनपि तद्यशः ॥ २५३

ततः प्रीतिप्रह्वामरनिकरमागत्य गरुडं प्रणेमुस्तं विद्याधरतिकलमभ्येत्य सभयाः॥ २५४

स्वदायादः सर्वे हिमगिरिसुतानुग्रहवशान्मतङ्गगाख्याद्य ये सुचिरमभजन्नस्य विकृतिम् ॥ २५५

तैरेव चाडैमनः सुकृती जीमूतवाहनः स ततः ।
मलयाचलादगच्छन्निजनिलयं तुहिनशैलतटम् ॥ २५६

तत्र पितृभ्यां सहितो मित्रावसुना च मलयवत्या च ।
धीरश्चिराय बुभुजे विद्याधरचक्रवर्ति पदम् ॥ २५७

एवं सकलजगत्रयहृदयचमत्कारकारिचरितानाम् ।
स्वयमनुधावन्ति सदा कल्याणपरम्पराः पदवीम् । २५७

इत्याकण्र्य कथां किल देवी यौगन्धरायणस्य मुखात् ।
मुमुदे बासवदत्ता गर्भभरोदारोहदिनी ॥ २५८

तदनु तदनुषङ्गप्राप्तया प्रीतिभाजामनवरतनिदेशप्रत्ययाद्देवतानाम् ।
निजपतिनिकटस्था भाविविद्याधरेन्द्रस्वतनयकथय तं वासरं सा निनाय । २५९

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे नरवाहनदत्तजननलम्यके द्वितीयस्तरङ्गः ।

*****



त्रुतीतरङः ।



वासवदत्ता सा वत्सराजं समीपगम् । विजने सचिवैर्मुक्तमन्येद्युरिदमब्रवीत् ॥ १

प्रभृति गर्भऽयमार्यपुत्र धृतो मया। ततः प्रभृति तद्रक्षा तीव्रा मां हृदि बाधते ॥ २

तचिन्तया चाहं सुप्ता निशि कथंचन । जाने दृष्टवती कंचित्स्वप्ने पुरुषमागतम् ॥ ३

ङ्गरागसितया शेखरीकृतचन्द्रया । पिशङ्गजटया मूर्वा शोभितं शयूलहस्तया ॥ ४

न मामभ्युपेत्यैव सानुकम्प इवावदत् । पुत्रि गर्भकृते चिन्ता न कार्यों काचन त्वया ॥ ५

तवैनं रक्षामि दत्तो येष मयैव ते । किंचान्यच्छुणु वच्म्येव तव प्रत्ययकारणम् ॥ ६

कापि नारी विज्ञप्तिहेतोर्युष्मानुपैष्यति । अवष्टभ्यैव साक्षेपमाकर्षन्ती निजं पतिम् ॥। ७

न दुश्चारिणी योषित्स्वबान्धवबळापतिम् । तं घातयितुमिच्छन्ती सर्वं मिथ्या ब्रवीति तत् ॥ ८

Iत्र पुत्रि बत्सेशं पूर्वं विज्ञापयेस्तथा । तस्याः सकाशात्स यथा साधुर्मुच्येत कुस्त्रियः ॥ ९

देश्य गते तस्मिन्नन्तर्धानं महात्मनि । प्रबुद्धा सहसैवाहं विभाता च विभावरी ॥ १०

क्ते तया देव्या शर्वानुग्रहवादिनः । तत्रासन्विस्मिताः सर्वे संवादापेक्षिमानसाः ॥ ११

नेव क्षणे चात्र प्रविश्यानुकम्पिनम् । वत्सराजं प्रतीहारमुख्योऽकस्माब्यजिज्ञपत् ॥ १२

जा देव विज्ञयै कापि स्त्री बान्धवैर्युता। पञ्चपुत्रान्गृहीत्वा स्वमाक्षिप्य विवशं पतिम् ॥ १३

वा नृपतिर्देवीस्वप्नसंवाविसि स्मितः । प्रवेश्यतामिहैवेति प्रतीहारं तमादिशत् ॥ १४

त्यत्वसंजातसपुत्रप्राप्तिनिश्चया। देवी वासवदत्तापि सा संप्राप परां मुदम् ॥ १५

द्वारोन्मुखैः सर्वैर्वीक्ष्यमाणा सकौतुकम् । प्रतीहाराज्ञया योषिद्भर्तुयुक्ता विवेश सा ॥ १६

याश्रितदैन्या च यथाक्रमकृतानतिः। अथ संसदि राजानं सदेवीकं व्यजिज्ञपत् ॥ १७

निरपराधाया मम भत भवन्नपि। न प्रयच्छस्यनाथाया भोजनाच्छादनादिकम् ॥ १८

हवत्यां तस्यां च स तद्भर्ता व्यजिज्ञपत् । देव मिथ्या बदत्येषा सबन्धुर्मद्वधैषिणी ॥ १९

त्सरान्तं सर्वं हि दत्तमस्या मयाग्रतः । एतद्गन्धव एवान्ये तटस्था मेऽत्र साक्षिणः ॥ २०

बैज्ञापितस्तेन राजा स्वयमभाषत । देवीस्वप्ने कृतं साक्ष्यं देवेनैवात्र शेलिना ॥ २१

साक्षिभिरेषेव निग्राह्या स्त्री सबान्धवा । इति राज्ञोदितेऽवादीद्धीमान्यौगन्धरायणः ॥ २२

के साक्षिवचनात्कार्यं देव यथोचितम् । लोको येतद्जानानो न प्रतीयात्कथंचन ॥ २३

वा साक्षिणो राज्ञा तथेत्यानाय्य तक्षणम् । पृष्टाः शशंसुस्ते चात्र तां मिथ्यावादिनीं श्रियम् ॥ २४

प्रख्यातसङ्गीद्रोहामेतां सबान्धवाम् । सपुत्रां च स वत्सेशः स्वदेशान्निरवासयत् ॥ २५

र्ज च तं साधु तद्भर्तारं दयार्द्रधीः। विवाहान्तरपर्याप्तं वितीर्य विपुलं वसु ॥ २६

माकुठे क्रूरा पतितं दुर्दशावटे । जीवन्तमेव कुष्णाति काकीव कुक्कुटुम्विनी ॥ २७

r कुलीना महती गृहिणी तापहारिणी । तरुच्छायेव मार्गस्था पुण्यैः कस्यापि जायते ॥ २८

मैतप्रसन्नेन वदन्तं तं महीपतिम् । वसन्तकः स्थितः पादे कथापटुरवोचत ॥ २९

अस्माल्लोकादने ‘पञ्चभिस्तनयैर्युक्ता बहुबन्धुजनावृत्ता’ इत्यर्घलोकः पुस्तकान्तरेऽधिको वर्तते.॥ २०

किं च देव विरोधो वा स्नेहो वापीह देहिनाम् । प्रार जन्मवासनाभ्यासवशास्त्रायेण जायते ॥ ३०

तथा च श्रूयतामत्र कथेयं वण्र्यते मया । आसीद्विक्रमचण्डाख्यो वाराणस्यां महीपतिः ॥ ३१

तस्याभूद्वल्लभो भृत्यो नाम्ना सिंहपराक्रमः । यो रणेष्विव सर्वेषु चूतेष्वप्यसमो जयी ॥ ३२

तस्याभवच विकृता वपुषीवाशयेऽप्यलम् । ख्यक्षता कलहकारीति नान्नान्वर्थन गेहिनी ॥ ३३

स तस्याः सततं भूरि राजतो धृततस्तथा । प्राप्य प्राप्य धनं धीरः सर्वमेव समर्पयत् ॥ ३४

सा तु तस्य समुत्पन्नपुत्रत्रययुता शठा । तथापि क्षणमप्येकं न तस्थौ कलहं विना ॥ ३५

बहिः पिबसि भुजे च नैव किंचिद्ददासि नः । इत्यारटन्ती ससुता सा तं नियमतापयत् ॥ ३६

प्रसाद्यमानाप्याहारपानवगैरहर्निशम् । दुरन्ता भोगतृष्णेव भृशं जज्वाल तस्य सा ॥ ३७

ततः क्रमेण तन्मन्युखिनस्त्यक्त्वैव तद्रुहम् । स विन्ध्यवासिनीं द्रष्टुमागार्सिहपराक्रमः ॥ ३८

सा तं स्वप्ने निराहारस्थितं देवी समादिशत् । उत्तिष्ठ पुत्र तमेव गच्छ वाराणसीं पुरीम् ॥ ३९

तत्र सर्वमझनेको योऽस्ति न्यग्रोधपदपः। तन्मूळखन्यमानत्वं स्वैरं निधिमवाप्स्यसि ॥ ४०

तन्मध्यादप्स्यसे चैकं नभःखण्डमिव च्युतम् । पात्रं गरुडमाणिक्यमयं निस्त्रिंशनिर्मळम् ॥ ४१

तत्रार्पितेक्षणो द्रक्ष्यस्यन्तः प्रतिमितामिव । सर्वस्य जन्तोः प्राग्जातिं या स्याज्जिज्ञासिता तव ॥ ४२

तेनैव बुबा भार्यायाः पूर्वजातिं तथादमनः। अवाप्तार्थः सुखी तत्र गतखेदो निवत्स्यसि ॥ ४३

एवमुक्ता देव्याः स प्रबुद्धः कृतपारणः । वाराणसीं प्रति प्रायात्प्रातः सिंहपराक्रमः ॥ ४४

गत्वा च तां पुरीं प्राप्य तस्माद्यत्रोधमूलतः । लेभे निधानं तन्मध्यास्पात्रं मणिमयं महत् ॥ ४५

अपश्यचत्र जिज्ञासुः पात्रे पूर्वत्र जन्मनि । घोरामृक्ष स्वभार्यां तमात्मानं च मृगाधिपम् ॥ ४६

पूर्वजातिमहावैरवासनानिश्चलं ततः । बुद्धा भार्यात्मनोद्धेयं शोकमोहौ मुमोच सः ॥ ४७

अथ बीः परिज्ञातास्तत्र पात्रप्रभावतः । प्राग्जन्मभिन्नजातीयाः परिहृत्यैव कन्यकाः ॥ ४८

तुल्यां जन्मान्सरे सिंहीं परिणिन्ये विचिन्त्य सः । भार्या द्वितीयां सिंहश्रीनाम्नीं सिंहपराक्रमः ॥ ४९
कृत्वा कलहकरां च तां स प्रसैकभागिनीम् । निधानप्राप्तिसुखितस्तस्थौ नववधूसखः ॥ ५०

इत्थं दारादयोऽपीह भवन्ति भुवने नृणाम् । प्राक्संस्कारवशायतवैरस्नेहा महीपते ॥ ५१

इत्याकण्थं कथां चित्रां वत्सराजो वसन्तकात् । भृशं तुतोष सहितो देव्या वासवदत्तया ॥ ५२

एवं दिनेषु गच्छत्सु राज्ञस्तस्य दिवानिशम् । अतृप्तस्य लसदंर्भदेवीबीन्दुदर्शने ॥ ५३

मत्रिणामुदपद्यन्त सर्वेषां शुभलक्षणः । क्रमेण तनयास्तत्र भाविकल्याणसूचकाः ॥ ५४

प्रथमं मन्त्रिमुख्यस्य जायते स्म किलात्मजः । यौगन्धरायणस्यैव मरुभूतिरिति श्रुतः ॥ ५५

ततो रुमण्वतो जज्ञे सुतो हरिशिखाभिधः। वसन्तकस्याप्युत्पेदे तनयोऽथ तपन्तकः ॥ ५६

ततो नित्योदिताख्यस्य प्रतीहाराधिकारिणः । इत्यकापरसंज्ञस्य पुत्रोऽजायत गोमुखः ॥ ५७

वत्सराजसुतस्येह भाविनश्चक्रवर्तिनः । मन्त्रिणोऽमी भविष्यन्ति वैरिवंशावमर्दनः ॥ ५८

इति तेषु च जातेषु वर्तमाने महोरसवे । तत्र शरीरा नभसो निःससार सरस्वती ॥ ५९

दिवसेष्वथ यातेषु वत्सराजस्य तस्य सा । देवी वासवदत्तादासन्नप्रसवोया ॥ ६०

अध्यास्त सा च तच्चित्रं पुत्रिणीभिः परिष्कृतम् । जातवासगृहं सार्कशमीगुप्तगवाक्षकम् ॥ ६१

रत्नदीपप्रभासङ्गमङ्गलैर्विविधायुधैः। गर्भरक्षाक्षमं तेजो ज्वलयद्भिरिवावृतम् ॥ ६२

मत्रिभिस्तनितानेकमत्रतत्रादिरक्षितम् । जातं मातृगणस्येव दुर्ग दुरितदुर्जयम् ॥ ६३

तत्रासूत च सा काले कुमारं कान्तदर्शनम् । द्यौरिन्दुमिव निर्गच्छदच्छामृतमययुतिम् ॥ ६४

येन जातेन न परं मन्दिरं तत्प्रकाशितम् । यावद्धृदयमप्यस्या मातुर्निःशोकतामसम् ॥ ६५

ततः प्रमोदे प्रसरत्यत्रान्तःपुरवासिनाम् । वरसेशः सुतजन्मैतच्छुश्रावाभ्यान्तराजनात् ॥ ६६

तस्मै स राज्यमपि यस्फीतः प्रियनिवेदिने । न ददौ तदनौचित्यभंयेन न तु तृष्णया ॥ ६७

एल्य चान्तःपुरं सद्यो बद्धौत्सुक्येन चेतसा। चिरात्फलितसंकल्पः स ददर्श सुतं नृपः ॥ ६८

यताधरदलं चलोणचारुकेसरम् । मुखं दधानं साम्राज्यलक्ष्मीलीळाम्बुजोपमम् ॥ ६९

वान्ग्रनृपश्रीभिर्भयेव निजलाञ्छनैः। उज्झितैरङ्कितं मृद्वोः पदयोश्छत्रचामरैः॥ ७०

हर्षभरापूरपीडनोत्फुल्लया दृशा । सास्रया स्रवतीबास्मिन्सुतस्नेहं महीपतौ ॥ ७१

स्वपि च यौगन्धरायणादिषु मत्रिषु । गगनादुच्चचारैवं –काले तस्मिन्सरस्वती ॥ ७२

देवावतारोऽयं राजञ्जतस्तवात्मजः। नरवाहनदत्तं च जानीह्नमिहाख्यया ॥ ७३

न भवितव्यं च दिव्यं कल्पमतन्द्रिणा । सर्वविद्याधरेन्द्राणामचिराञ्चक्रवर्तिना ॥ ७४

त्वा विरतं वाचा तत्क्षणं नभसः क्रमात् । पुष्पवर्षेर्निपतितं प्रसृतं दुन्दुभिस्वनैः॥ ७५

सुरकृतारम्भजनिताभ्यधिकादरम् । स राजा सुतरां हृष्टश्चकार परमुत्सवम् ॥ ७६

मुस्तूर्यनिनदा नभस्तो सन्दिरोद्गताः। विद्याधरेभ्यः सर्वेभ्यो राजजन्मेव शंसितुम् ॥ ७७

प्रेष्वनिलोद्धृताः शोणरागाः स्वकान्तिभिः। पताका अपि सिन्दूरमन्योन्यमकिरन्निव ॥ ७८

साङ्गस्मरोत्पत्तितोषादिव सुराङ्गना । समागताः प्रतिपदं ननृतुर्वारयोषितः ॥ ७९

यत च सर्वा सा समानविभवा पुरी । राज्ञो बद्धोत्सवात्प्रासैर्नववत्रविभूषणैः ॥ ८०

ह्यर्थानृपे तस्मिन्वर्षत्यथैनुजीविषु । कोषादृते न तत्रत्यो दधौ कश्चन रिक्तताम्॥ ८१

यपूर्वाः स्वाचारदक्षिणा नर्ततापराः। सप्रभृतोत्तरास्तैस्तैः सुरक्षिभिरधिष्ठिताः ॥ ८२

|तोद्यनिह्नदाः साक्षाद्विश इवाखिलाः । समन्ताद्ययुश्चात्र समन्तान्तःपुराङ्गनाः ॥ ८३

नृत्तमयी तत्र पूर्णपात्रमयं वचः । व्यवहारो महत्यागमयस्तूर्यमयो ध्वनिः ॥ ८४

पेष्ठमयो लोकश्चारणैकमयी च भूः । आनन्दमय्यां सर्वस्यामपि तस्यामभूत्पुरि ॥ ८५

महोत्सवस्तत्र भूरिवासरवर्धितः। निर्वर्तते स्म स समं पूणैः पौरमनोरथैः॥ ८६

सोऽपि व्रजत्सु दिवसेष्वथ राजपुत्रो वृद्धि शिशुः प्रतिपदिन्दुरिवाजगाम ।
पित्रा यथाविधिनिवेदितदिव्यवाणीनिर्दिष्टपूर्वनरवाहनदत्तनाम्ना ॥ ८७

यानि स्फुरन्मसृणमुग्धनखप्रभाणि द्वित्राणि यानि च खचद्दशनाझराणि ।
तानि स्खलन्ति ददतो वदतश्च तस्य दृष्ट्वा निशम्य च पदानि पिताँ तुतोष ॥ ८८

अथ तस्मै मज्विराः स्वसुतानानीय राजपुत्राय ।
शिशवे शिशून्महीपति हृदयानन्दान्समर्पयामासुः ॥ ८९

यौगन्धरायणः प्रामरुभूतिं हरिशिखं रुमण्वांश्च।
गोमुखमित्यकनामा तपन्तकाख्यं वसन्तकश्च सुतम् ॥ ९०

शान्तिकरोऽपि पुरोधा भ्रातृसुतं शान्तिसोममपरं च ।
वैश्वानरमार्पितवान्पिङ्गलिकापुत्रकौ यमजौ ॥ ९१

तस्मिन्क्षणे च नभसो निपतात दिव्या नान्दीनिनावसुभगा सुरपुष्पवृष्टिः।
राजा ननन्द च तदा महिषीसमेतः सत्कृत्य तत्र सचिवात्मजमण्डलं तत्॥ ९२

बाल्येऽपि तैरभिमतैरथ मन्त्रिपुत्रैः षभिस्तदेकनिरतैश्च स राजपुत्रः ।
युक्तः सदैव नरवाहनदत्त आसीद्युक्तो गुणैरिव महोदयहेतुभूतैः ॥ ९३

तं च क्रीडाकलितललिताव्यक्तनर्माभिलाषं
यान्तं प्रीतिप्रवणमनसामङ्कतोऽर्के नृपाणाम् ।
पुत्रं स्मेराननसरसिजं सादरं पश्यतस्ते
बद्धानन्दाः किमपि दिवसा वत्सराजस्य जग्मुः ॥ ९४

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे नरवाहनदत्तजननलम्बके तीयस्तरङ्गः।


समाप्तथायं नरवाहनदत्तजननलम्बकश्चतुर्थः ।

॥ श्रीः॥


महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः


कथासरित्सागरः।


*****


चतुर्दारिका नाम पञ्चमो लम्बकः।


*****


इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना


पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् ।


प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविप्नलब्धज़्यो


धुरं दधति वैद्युधीं भुवि भवमसादेन ते ॥


*****


प्रथमस्तरङ्गः ।



मदघूर्णितवक्रोत्थैः सिन्दूरैश्छुरयन्महीम् । हेरेम्बः पातु वो विन्नान्स्वतेजोभिर्दहन्निव ॥ १

एवं स देवीसहितस्तस्थौ वत्सेश्वरस्तदा । नरवाहनदत्तं तमेकपुत्रं विवर्धयन् ॥ २

तद्रक्षाकातरं तं च दृष्ट्वा राजानमेकदा। यौगन्धरायणो मन्त्री विजनस्थितमब्रवीत् ॥ ३

राजन्न राजपुत्रस्य कृते चिन्ताधुना त्वया । नरवाहनदत्तस्य विधातव्या कदाचन ॥ ४

असौ भगवता भावी भर्गेण हि भवद्रुहे । सर्वविद्याधराधीशचक्रवर्ती विनिर्मितः ॥ ५

विद्यप्रभावादेतच बुद्धा विद्याधराधिपाः। गताः पापेच्छवः क्षोभं हृदयैरसहिष्णवः ॥ ६

तद्विदित्वा च देवेन रक्षार्थं शशिमौलिना । एतस्य स्तम्भको नाम गणेशः स्थापितो निजः ॥ ७

स च तिष्ठत्यलक्ष्यः सन्रक्षनेतं सुतं तव। एतच्च क्षिप्रमभ्येत्य नारदो मे न्यवेदयत् ॥ ८

इति तस्मिन्वत्येव मन्त्रिणि व्योममध्यतः। किरीटी कुण्डलं दिव्यः खङ्गी चावातत्पुमान् ॥ ९

प्रणतं कल्पितातिथ्यं क्षणाद्वत्सेश्वरोऽथ तम् । कस्त्वं किमिह ते कार्यमित्यपृच्छत्सकौतुकम् ॥ १०

सोऽप्यवादीदहं मत्थं भूत्वा विद्याधराधिपः। संपन्नः शक्तिवेगाख्यः प्रभूताश्च ममारयः॥ ११

सोऽहं प्रभावाद्विज्ञाय भाय्यस्मचक्रवर्तिनम् । भवत स्तनयं द्रष्टुमागतोऽस्म्यवनीपते ॥ १२

इत्युक्तवन्तं तं दृष्टभविष्यचक्रवर्तिनम्। पीतं वत्सेश्वरो हृष्टः पुनः पप्रच्छ विस्मयात् ॥ १३

विद्याधरत्वं प्राप्येत कथं कीदृग्विधं च तत् । त्वया च तत्कथं प्राप्तमेतत्कथय नः सखे ॥ १४

तच्छुत्वा वचनं राज्ञः स तदा विनयानतः। विद्याधरः शक्तिवेगस्तमेवं प्रत्यवोचत ॥ १५

राजन्निहैव पूर्वे वा जन्मन्याराध्य शंकरम् । विद्याधरपदं धीरा लभन्ते तदनुग्रहात् ॥ १६

तच्चानेकविधं विद्याखङ्गमालादिसाधनम् । मया च तद्यथाप्राप्तं कथयामि तथा मृणु ॥ १७

एवमुकवू स्वसंबद्धां शक्तिवेगः स संनिधौ । देव्या वासवदत्ताया कथामाख्यातवानिमाम् ॥ १८

अभवद्वर्धमानाख्ये पुरे भूतलभूषणे । नाम्ना परोपकारीति पुरा राजा परंतपः ॥ १९

तस्योन्नतिमतश्वभून्महिषी कनकप्रभा । विद्युद्धरधरस्येव सा तु निर्मुक्तचापला ॥ २०

तस्यां तस्य च कालेन देव्यामजनि कन्यका। रूपदर्पोपशान्त्यै या लक्ष्म्या धात्रेव निर्मिता ॥ २१

अवर्धत शनैः च लोकलोचनचन्द्रिका । पित्रा कनकेरेखेति मातृनाम्ना कृतात्मजा ॥ २२

सा
एकद यौवनस्थायां तस्यां राज स तत्पिता । विजनोपस्थितां देवीं जगाद कनकप्रभाम् ॥ २३

वर्धमाना सहैवैतत्समानोद्वाहचिन्तया । एषा कनकरेखा मे हृदयं देवि बाधते ॥ २४

स्थानप्राप्तिविहीना हि गीतिवकुलकन्यका। उद्वेजिनी परस्यापि श्रूयमाणैव कर्णयोः ॥ २५

चैव कन्यका मोहादपात्रे प्रतिपादिता । यशसे न न धर्माय जायेतानुशयाय तु ॥ २६

कस्मै दीयते थेषा मया नृपतये सुता । कोऽस्याः समः स्यादिति मे देवि चिन्ता गरीयसी ॥ २७

श्रुत्वा सा विहस्यैवं बभाषे कनकप्रभा । त्वमेवमात्थ कन्या तु नेच्छत्युद्वाहमेव सा ॥ २८

चैव नर्मणा सा हि कृतकृत्रिमपुत्रका । वत्से कदा विवाहं ते द्रक्ष्यामीत्युदिता मया ॥ २९

तच्छुत्वैव साक्षेपमेवं मां प्रत्यवोचत । मा मैवमम्म दातव्या नैव कस्मैचिदप्यहम् ॥ ३०

ढंयोगो न चादिष्टः कन्यैवृस्मि सुशोभना । अन्यथा मां मृतां विद्धि किंचिदस्त्यत्र कारणम् ॥ ३१

t तयोक्ता त्वत्पार्श्व राजन्विग्नाइमागता । तन्निषिद्धविवाहायाः का वरस्य विचारणा ॥ ३२

के राज़ीमुखाच्छुत्वा समुद्धान्तः स भूपतिः। कन्यकान्तःपुरं गत्वा तामवादीत्तदा सुताम् ॥ ३३

`यन्तेऽपि तपसा यं सुरासुरकन्यकाः। भर्तुलाभः कथं वदसे स निषिद्धः किल स्वया ॥ ३४

त्पितुर्वचः श्रुत्वा भूतलन्यस्तलोचना। तदा कनकरेखा सा निजगाद नृपात्मजा ॥ ३५

। नैवेप्सितस्तावद्विवाहो मम सांप्रतम् । तत्तातस्यापि किं तेन कार्यं कश्चात्र वो ग्रहः ॥ ३६

मुक्तः स तया राजा दुहित्रा धीमतां वरः। परोपकारी स पुनरेवमेतामभाषत ॥ ३७

यादानादृते पुत्रि किं स्यात्किल्बिषशान्तये । न च बन्धुपराधीना कन्या स्वातन्त्र्यमर्हति ॥ ३८

तेव हि परस्यार्थे कन्यका नाम रक्ष्यते । बाल्यादृते विना भर्तुः कीदृक्तस्याः पितुर्गुदम् ॥ ३९

उमयां हि कन्यायां बान्धवा यान्त्यधोगतिम्। वृषी सा वरश्चास्या वृषलीपतिरुच्यते ॥ ४०

| तेनोदिता पित्रा राजपुत्री मनोगताम् । वाचं कनकरेखा सा तत्क्षणं समुदैरयत् ॥ ४१

एवं तात तवेन विप्रेण क्षत्रियेण वा । दृष्टा कनकपुर्याख्या नगरी कृतिना किल ॥ ४२

मे त्वयाहं दातव्या स मे भतो भविष्यति । नान्यथा तात मिथ्यैव कर्तव्या मे कदर्थना ॥ ४३

तयोक्ते सुतया स राजा समचिन्तयत् । दियोद्वाहस्य तत्तावत्प्रसङ्गोऽङ्गीकृतोऽनया ॥ ४४

च कारणोत्पन्ना देवीयं कापि मद्रुहे । इयकथं विजानाति बाला भूस्वान्यथा ह्यसौ ॥ ४५

संचिन्स्य तत्कालं तथेत्युक्त्वा च तां सुताम् । उत्थाय दिनकर्तव्यं स चकार महीपतिः ॥ ४६

येथुरास्थानगतो जगाद स च पार्श्वगान् । दृष्टा कनकपुर्याख्या पुरी युष्मासु केनचित् ॥ ४७

दृष्टा च सा तस्मै विप्राय क्षत्रियाय वा । मया कनकरेखा च यौवराज्यं च दीयते ॥ ४८

पि नैव सास्माभिर्दर्शने देव का कथा । इति ते चावदन्सर्वे अन्योन्याननदर्शिनः॥ ४९

राजा प्रतीहारमानीयादिशति स्म सः। गच्छ भ्रमय कृत्स्नेऽत्र पुरे पटहघोषणाम् ॥ ५०

हि यदि केनापि दृष्टा सा नगरी न वा । इत्यदिष्टः प्रतीहारः स तथेति विनिर्ययौ ॥ ५१

त्य च समादिश्य तत्क्षणं राजपूरुषान् । भ्रमयामास पटहं कुतश्रवणकौतुकम् ॥ ५२

विप्रः क्षत्रयुबा वा कनकपुरीं योऽत्र दृष्टवान्नगरीम् ।
वदतु स तस्मै राजा ददाति तनयां च यौवराज्यं च ॥ ५३

चेतस्ततस्तत्र नगरे दत्तविस्मयम् । उदघोष्यत सर्वत्र पटहानन्तरं वचः ॥ ५४

पुरेऽस्मिन्कनकपुरीनामाद्य घोष्यते । या वृद्धेरपि नास्माभिर्देष्टा जातु न च श्रुता ॥ ५५

में चावदन्पौराः श्रुत्वा तां तत्र घोषणाम् । न पुनः कश्चिदेकोऽपि मया दृष्टेत्यभाषत ॥ ५६

च तन्निवास्येकः शक्तिदेव इति द्विजः। बलदेवतनूजस्तामणोत्तत्र घोषणाम् ॥ ५७

युवा व्यसनी सद्यो घृतेन विधनीकृतः। अचिन्तयद्राजसुताप्रदानकर्णनोन्मनः ॥ ५८

शरितनिःशेषवित्सस्य मम नाधुना । प्रवेशोऽस्ति पितुर्गेहे नापि पण्याङ्गनागृहे ॥ ५९

दगतिकस्तावद्वरं मिथ्या ब्रवीम्यहम् । मया सा नगरी दृष्टेत्येवं पटहघोषकान् ॥ ६०

मां प्रत्येत्यविज्ञानं केन दृष्टा कदाहि सा। स्यादेवं च कदाचिन्मे राजपुत्र्या समागमः ॥ ६१

संचिन्त्य गत्वा तान्स राजपुरुषस्तदा । शक्तिदेवो मया दृष्टा सा पुरीत्यवदन्मृषा ॥ ६२

। तर्हि प्रतीहारपार्श्वमेहीति तत्क्षणम्। उक्तवद्भिश्च तैः साकं स प्रतीहारमभ्यगात् ॥ ६३

तस्मै तथैव चाशंसत्तत्पुरीदर्शनं सृपा। तेनापि सत्कृत्य ततो राजान्तिकमनीयत ॥ ६४

राजानेऽप्यविकल्पः संस्तथैव च तदत्रवीत् । चूततान्तस्य किं नाम कितवस्य हि दुष्करम् ॥ ६५

राजापि निश्चयं ज्ञातुं ब्राह्मणं तं विसृष्टवान् । तस्याः कनकरेखाया दुहितुर्निकटं तदा॥ ६६

तया च स प्रतीहारमुखाज्ज्ञात्वान्तिकागतः । कश्चित्त्वया सा कनकपुरी हृष्टेत्यपृच्छथत ॥ ६७

बाढ मया सा नगरी दृष्टा विद्यार्थिना सता। भ्रमता भुवमित्येवं सोऽपि तां प्रत्यभाषत ॥ ६८

केन मार्गेण तत्र त्वं गतवान्कीदृशी च सा । इति भूयस्तया पृष्टः स विप्रोऽयैवमब्रवीत् ॥ ६९

इतो हरपुरं नाम नगरं गतवानहम् । ततोऽपि प्राप्तवानस्मि पुरीं वाराणसीं क्रमात् ॥ ७०

वाराणस्याश्व दिवसैर्नगरं पौण्ड्रवर्धनम् । तस्मात्कनकपुर्याख्यां नगरीं तां गतोऽभवम् ॥ ७१

दृष्टा मया च सा भोगभूमिः सुकृतकर्मणाम् । अनिमेषेक्षणास्वाद्यशोभा शक्रपुरी यथा ॥ ७२

तत्राधिगतविद्यश्च कालेनाहमिहागमम् । इति तेनास्मि गतवान्पथा सापि पुरीदृशी ॥ ७३

एवं विरचितोक्तौ च धूर्ते तस्मिन्द्विजन्मनि । शक्तिदेवे सहसं सा व्याजहार नृपात्मजा ॥ ७४

अहो सत्यं महद्भदान्दृष्टा सा नगरी त्वया । श्रुहि श्रूहि पुनस्तावकेनासि गतवान्पथा ॥ ७५

तच्छुत्वा स यदा धाट्यै शक्तिदेवोऽकरोत्पुनः । तदा तं राजपुत्री सा चेटीभिर्निरवासयत् ॥ ७६

निर्वासिते ययौ चास्मिन्पितुः पार्श्व तदैव सा । किं सत्यमाह विनोऽसाविति पित्राप्यष्टच्छयत ॥ ७७

ततश्व सा राजसुता जनकं निजगाद तम् । तात राजापि भूत्वा त्वमविचार्येव चेष्टसे ॥ ७८

किं न जानासि धूर्ता यद्वधूयन्ते जनानृजून् । स हि मिथ्यैव विप्रो मां प्रतारयितुमीहते ॥ ७९

न पुनर्नगरी तेन दृष्टा सालीकवादिना । धूतैरनेककाराश्च क्रियन्ते भुवि वञ्चनाः ॥ ८०

शिबमाधववृत्तान्तं तथाहि शृणु वच्मि ते । इत्युक्त्वा राजकन्या सा व्याजहार कथामिमाम् ॥ ८१

5 अस्ति रत्नपुरं नाम यथार्थं नगरोत्तमम् । शिवमाधवसंज्ञौ च धूर्ता तत्र बभूवतुः ॥ ८२

परिवारीकृतानेकधूर्ता तैौ चतुश्चिरम्। मायाप्रयोगनिःशेषमुषिताढयजनं पुरम् ॥ ८३

एकदा द्वौ च तावेवं मन्त्रं विदधतुर्मिथः। इदं नगरमावाभ्यां ऋतं तावद्विलुण्ठितम् ॥ ८४

अतः संप्रति गच्छामो वस्तुमुजयिनीं पुरीम् । तत्र तु भूयते राज्ञः पुरोधाः सुमहधनः ॥ ८५

शंकरस्वामिनामा च तस्माद्युक्त्या हृतेधेनेः मालवीविलासानां यास्यामोऽत्र रसज्ञताम् ॥ ८६

आस्कन्दी दक्षिणार्धस्य स तत्र भृकुटीमुखः । सप्तकुम्भीनिधानो हि कीनाशो गीयते द्विजैः ॥ ८७

कन्यारत्नं च तस्यास्ति विप्रस्यैकमिति श्रुतम् । तदप्येतत्प्रसन्नेन ध्रुवं तस्मादवाप्स्यते ॥ ८८

इति निश्चित्य कृत्वा च मिथः कर्तव्यसंविदम्। शिवमधवधूतौ तु पुरांप्रययतुस्ततः ॥ ८९

शनैश्चोज्जयिनीं प्राप्य माधवः सपरिच्छदः। राजपुत्रस्य वेषेण तस्थौ ग्रामे कचिद्वहिः॥ ९०

शिवस्वविकलं कृत्वा वर्णिवेधं विवेश ताम् । नगरीमेक एवाने बहुमायाविचक्षणः॥ ९१

तत्राध्युवास सिप्राया मठिकां तीरसीमनि । दृश्यस्थापितमृद्दर्भभिक्षाभाण्डमृगाजिनाम् ॥ ९२

स च प्रभातकाळेषु घनयाक्रे मृदालिपत् । अवीचिकर्दमालेपसूत्रपातमिवाचरन् ॥ ९३

सरित्तोये च स चिरं निमज्ज्यासीदवाङ्मुखः। कुकर्मजामिवाभ्यस्यन्भविष्यन्तीमधोगतिम् ॥ ९४

ननोथितोऽर्काभिमुखस्तस्थावूर्वं चिरं च सः। शैलाधिरोपणौचित्यमात्मनो दर्शयन्निव ॥ ९५

ततो देवाग्रतो गत्वा कुशकूर्चकरो जपन् । आस्त पद्मासनासीनः सदम्भचतुराननः ॥ ९६

अन्तरा हृदयानीव साधूनां कैतवेन सः । स्वच्छान्याहृत्य पुष्पाणि पुरारिं पर्यपूजयत् ॥ ९७

कृतपूजश्च भूयोऽपि मिथ्या जपपरोऽभवत् । दत्तावधानः कुसृतिष्विव ध्यानं ततान सः ॥ ९८

अपरदं च भिक्षार्थी कृष्णसाराजिनाम्बरः । पुरि तद्वञ्चनामायाकटाक्ष इव सोऽभ्रमत् ॥ ९९

आदाय द्विजगेहेभ्यो मौनी भिक्षात्रयं ततः । सदण्डाजिनकश्चक्रे ध्रिः सत्यमिव खण्डशः ॥ १००

भागं ददौ च काकेभ्यो भागमभ्यागताय च । भागेन दम्भबीजेन कुक्षिभन्नमपूरयत् ॥ १०१

पुनः स सर्वपापानि निजानि गणयन्निव । जपन्नावर्तयामास चिरं मिथ्याक्षमालिकाम् ॥ १०२

मद्वितीयश्च स तस्थौ मठिकान्तरे । अपि सूक्ष्माणि लोकस्य तर्कस्थानानि चिन्तयन् ॥ १०३

  • दिनं कुर्वन्कष्टं व्याजमयं तपः । स तत्रावर्जयामास नगरीवासिनां सनः ॥ १०४


पस्वी शान्तोऽयमिति ख्यातिश्च सर्वतः । उदपद्यत तत्रास्य भक्तिनग्रेऽखिले जने ॥ १०५

स द्वितीयोऽस्य सखा चारमुखेन तम् । विज्ञाय माधयोऽष्येतन्नगरीं प्रद्विवेश ताम् ॥ १०६

वसतिं चात्र दूरे देवकुलान्तरे । स राजपुत्रच्छद्य सन्स्नातुं सिप्रातटं ययौ ॥ १०७

सानुचरो दृष्ट्वा देवाग्रे जपतत्परम् । तं शिवं परमप्रह्वो निपपातास्य पादयोः ॥ १०८

च जनस्याग्रे नास्तीदृक्तापसोऽपरः। असकृद्धि मया दृष्टस्तीर्थान्येष भ्रमन्निति ॥ १०९

तं विलोक्यापि दम्भस्तम्भितकंधरः । तथैवासीत्ततः सोऽपि माधवो वसतिं ययौ ॥ ११०

बलिरवा चैकत्र भुक्त्वा पीत्वा च तावुभौ । मत्रयामासतुः शेषं कर्तव्यं यदतः परम् ॥ १११

पश्चिमे स्वैरमागात्स्वमठिकां शिवः । माधवोऽपि प्रभाते स्वं धूर्तमेकं समादिशत्॥ ॥ ११२

त्वा गच्छ त्वं वस्त्रयुग्ममुषायनम् । शंकरस्वामिनः पार्थमिह राजपुरोधसः ॥ ११३

पराभूतो माधवो नाम गोत्रजैः। पित्र्यं बहु गृहीत्वार्थमागतो दक्षिणापथात् ॥ ११४

तिपयैरन्यै राजपुत्रैरजुह्वतः । स चेह युष्मदीयस्य राज्ञः सेवां करिष्यति ॥ ११५

र्शनायाहं प्रेषितो यशसां निधे । इति त्वया सविनयं स च वाच्यः पुरोहितः ॥ ११६

माधवेनोक्त्वा धूर्तः संप्रेषितस्तदा। जगामोपायनकरो गुहं तस्य पुरोधसः ॥ ११७

सरे दत्त्वा प्रभूतं विजने च तत् । तस्मै माधवसंदेशं शंसति स्म यथोचितम् ॥ ११८

यनलोभात्तच्छुद्धे कल्पितायतिः । उषप्रदानं लिप्सूनामेकं ह्याकर्षणौषधम् ॥ ११९

गते तस्मिन्धूर्तेऽन्येद्युः स माधवः । लब्धावकशतमगात्स्वयं द्रष्टुं पुरोहितम् ॥ १२०

टेकाकारै राजपुत्रापदेशिभिः । वृतः पार्श्वचरैरातकाष्ठखण्डकलाञ्छनैः ॥ १२१

देतश्चैनमभ्यगात्स पुरोहितम्। तेनाप्यभ्युद्मानन्दस्वागतैरभ्यनन्द्यत ॥ १२२

सह स्थित्वा कथालापैः क्षणं च सः । आययौ तदनुज्ञातो माधवो वसतिं निजाम् ॥ १२३

हे पुनः प्रेष्य प्राभृतं वस्त्रयोर्युगम् । भूयोऽपि तमुपागच्छत्पुरोहितमुवाच च ॥ १२४

नुरोधेन किल सेवार्थिनो वयम् । तेन त्वमाश्रितोऽस्माभिरर्थमात्रासि नः पुनः ॥ १२५

प्राप्तिभाशङ्कय तस्मात्सोऽथ पुरोहितः। प्रतिशुश्राव तत्तस्मै माधवाय समीहितम् ॥ १२६

[त्वा राजानमेतथ् व्यजिज्ञपत् । तद्रौरवेण राजापि तत्तथा प्रत्यपद्यत ॥ १२७

च नीत्वा तं माधवं सपरिच्छदम् । नृपायादर्शयत्तस्मै स पुरोधाः सगौरवम् ॥ १२८

माधवं दृष्ट्वा राजपुत्रोपमाकृतिम् । आदरेणानुजग्राह वृतिं चास्य प्रदिष्टवान् ॥ १२९

सेवमानस्तं नृपं तस्थौ स माधवः। रात्रौ रात्रौ च मन्त्राय शिवेन समगच्छत ॥ १३०

मद्देहे इति तेन पुरोधसा । सोऽर्थितश्चभवल्लोभादुपचारोपजीविना ॥ १३१

चरैः साकं तस्यैवाशिश्रियद्रुहम् । बिनौशहेतुर्वासाय मङ्गः स्कन्धं तरोरिव ॥ १३२

ममाणिक्यमयैराभरणैर्युतम् । भाण्डं च स्थापयामास तदीये कोषवेश्मनि ॥ १३३

। तदुद्धय तैस्तैव्यजार्थदर्शिनैः । जहारभरणैस्तस्य शष्पैरिव पशोर्मनः ॥ १३४

व ततस्तस्मिन्पुरोधसि चकार सः । मान्द्यमल्पतराहारकुंशीकृततनुर्भूषा ॥ १३५

पया हे च तं शय्योपान्तवर्तिनम् । पुरोहितं स वक्ति म धूर्तराजोऽल्पया गिरा ॥ १३६

उछरीरेऽस्मिन्वर्तते विषमा दशा । तद्विप्रवर कंचित्त्वं ब्राह्मणोत्तममानय ॥ १३७

ग्रामि सर्वस्वमिहामुत्र च शर्मणे । अस्थिरे जीविते ह्यास्था का धनेषु मनस्विनः ॥ १३८

| पुरोधाश्च तेन दानोपजीवकः। एवं करोमीत्याह स्म सोऽपतच्चास्य पादयोः ॥ १३९

Iह्मणं यं यमानिनाय पुरोहितः । विशेषेच्छानिभात्तं तं श्रद्दधे न स माधवः ॥ १४०



शहेतुर्वासोऽयमाखोः स्कन्धे तरोरिव’ इति पाठान्तरम्

तदृष्ट्वा तस्य पार्श्वस्थो धूर्त एकोऽब्रवीदिदम् । न तावदस्मै समान्यो विप्रः प्रायेण रोचते ॥ १४१

तद्य एष शिवो नाम सिप्रातीरे महातपाः । स्थितः संप्रति भात्यस्य न वेत्येतन्निरूप्यताम् ॥ १४२

तच्छुत्वा माधवोऽवादीकृतार्तिस्तं पुरोहितम् । हन्त प्रसीदानय तं विप्रो नान्यो हि तादृशः ॥ १४३

इत्युक्तस्तेन च ययौ स शिवस्यान्तिकं ततः पुरोधास्तमपश्यच्च रचितध्याननिश्चलम् ॥ १४४

उपाविशच्च तस्याग्रे ततः कृत्वा प्रदक्षिणम् । तक्षणं सोऽपि धूर्ताऽभूच्छनैरुन्मीलितेक्षणः ॥ १४५

ततः प्रणम्य तं प्रह्वः स उवाच पुरोहितः । न चेत्कुप्यसि तत्किंचित्प्रभो विज्ञापयाम्यहम् ॥ १४६

तन्निशम्य च तेनोष्ठपुटोन्नमनसंज्ञया। अनुज्ञातः शिवेनैवं तमवादीत्पुरोहितः ॥ १४७

इह स्थितो दाक्षिणात्यो राजपुत्रो महधनः । माधवाख्यः स चास्वस्थः सर्वस्वं दातुमुद्यतः ॥ १४८

मन्यसे यदि तन्तुभ्यं स सर्वं तत्प्रयच्छति । नानानर्घमहारत्नमयालंकरणोज्ज्वलम् ॥ १४९

तच्छुत्वा स शनैर्मुक्तमौनः किल शिवोऽब्रवीत् । ब्रह्मन्भिक्षशनस्यायैः कोऽथ मे ब्रह्मचारिणः ॥ १५०

ततः पुरोहितोऽप्येवं स तं पुनरभाषत । मैवं वादीर्महृत्रहानिक न वेत्स्याश्रमक्रमम् ॥ १५१

कृतदारो गृहे कुर्वन्देवपित्रतिथिक्रियाः। धनैस्त्रिवर्ग प्राप्नोति गृही ह्याश्रमिणां वरः ॥ १५२

ततः सोऽपि शिवोऽवादीत्कुतो मे दारसंग्रहः। नह्यहं परिणेष्यामि कुळद्याद्वशतादृशात् ॥ १५३

तच्छुत्वा सुखभोग्यं च मत्वा तस्य तथा धनम् । स प्राप्तावसरो लुब्धः पुरोधास्तमभाषत ॥ १५४

अस्ति तर्हि सुता कन्या विनयस्वामिनीति मे । अतिरूपवती सा च तां च तुभ्यं ददाम्यहम् ॥ १५५

यच्च प्रतिग्रहधनं तस्मात्प्राप्नोषि माधवात् । तदहं तव रक्षामि तद्भजस्व गृहाश्रमम् ॥ १५६

इत्यकथं स संपन्नयथेष्टार्थः शिवोऽब्रवीत् । ब्रह्मन्ग्रहस्तवायं चेत्तत्करोमि वचस्तव ॥ १५७

हेमरत्नस्वरूपे तु मुग्ध एवास्मि तापसः । त्वद्वाचैव प्रवर्तेऽहं यथा वेत्सि तथा कुरु ॥ १५८

एतच्छिववचः श्रुत्वा परितुष्टस्तथेति तम् । मूढो निनाय गेहं स्वं तथैव स पुरोहितः ॥ १५९

संनिवेश्य च तत्रैनं शिवाख्यमशिवं ततः । यथाकृतं शशंसैतन्मधवायाभिनन्दते ॥ १६०

तदैव च ददौ तस्मै भुतां क्लेशविवर्धिताम् । निजां शिवाय संपत्तिमिव मूढत्वहारिताम् ॥ १६१

कृतोद्वाहं तृतीयेऽह्नि प्रतिग्रहकृते च तम्। निनाय व्याजमन्दस्य माधवस्य ततोऽन्तिकम् ॥ १६२

अतर्यतपसं वन्दे त्वामित्यवितथं वदन् । माधवोऽभ्यपतत्तस्य शिवस्योत्थाय पादयोः ॥ १६३

ददौ च तस्मै विधिवत्कोषागारात्तदाहृतम् । भूरिवृत्रिममाणिक्यमयाभरणभाण्डकम् ॥ १६४

शिवोऽपि प्रतिगृथैतत्तस्य हस्ते पुरोधसः। नाहं वेद्मि त्वमेवैतद्वेत्सीत्युक्त्वा समर्पयत् ॥ १६५

अङ्गीकृतमिदं पूर्वं मया चिन्ता तवात्र का । इत्युक्त्वा तच्च जग्राह तत्क्षणं स पुरोहितः ॥ १६६

कृताशिषि ततो याते स्ववधूवासकं शिवे । नीत्वा स स्थापयामास तन्निजे कोषवेश्मनि ॥ १६७

माधवोऽपि तदन्येद्युर्मान्द्यव्याजं शनैस्यजन् । रोगोपशान्ति बक्ति स्म महदानप्रभावतः ॥ १६८

त्वया धर्मसहायेन समुत्तीर्णाऽहमापदः। इति चान्तिकमायान्तं प्रशशंस पुरोहितम् ॥ १६९

एतत्प्रभावादेतन्मे शरीरमिति कीर्तयन् । प्रकाशमेव चक्रे च शिवेन सह मित्रताम् ॥ १७०

शिवोऽपि यातेषु दिनेष्ववादीत्तं पुरोहितम् । एवमेव भवद्देहे भोक्ष्यते च कियन्मया ॥ १७१

तक त्वमेव मूल्येन गृहंस्याभरणं न तत् । महर्षमिति चेन्मूल्यं यथासंभव देहि मे ॥ १७२

तच्छुत्वा तदनर्थं च सस्वा तन्निष्क्रयं ददौ । तथेति तस्मै सर्वस्वं शिवाय स पुरोहितः ॥ १७३

तदर्थं च स्वहस्तेन शिवं लेख्यमकारयत् । स्वयं चाप्यकरोदुवा तद्धनं स्वधनाधिकम् ॥ १७४

अन्योन्यलिखितं हस्ते गृहीत्वा स पुरोहितः । पृथगासीत्पृथक्सोऽपि शिवो भेजे गृहस्थितिम् ॥ १७५

ततश्च स शिवः सोऽपि माधवः संगतावुभौ । पुरोहितार्थान्भुजानौ यथेच्छं तत्र तस्थतुः ॥ १७६

गते काले च मूल्यार्थी स पुरोधाः किळपणे । ततोऽनुकरणादेकं बिक्रेतुं कटकं ययौ ॥ १७७

तत्रैतद्रत्नतस्त्वज्ञाः परीक्ष्य वणिजोऽब्रुवन् । अहो कस्यास्ति विज्ञानं येनैतत्कृत्रिमं कृतम् ॥ १७८

काचस्फटिकखण्डा हि नानारागोपरञ्जिताः । रीतिबद्धा इमे नैते मणयो न च काञ्चनम् ॥ १७९

श्रुत्वा विह्वलो गत्वा स पुरोधास्तदैव तत् । आनीयाभरणं गेहात्कृत्स्नं तेषामदर्शयत् ॥ १८०

था तद्वदेवास्य सर्वे कृत्रिममेव तत् । अचिरे च स तच्छुत्वा वजाहत इवाभवत् ॥ १८१

श्च गत्वा तत्कालं स मूढः शिवमभ्यधात् । ग्रीष्व स्वानलंकारांस्तन्मे देहि निजं धनम् ॥ १८२

। ममाद्यार् िधनं तब्यशेषं गृहे मया । कालेन भुक्तमिति तं शिवोऽपि प्रत्यभाषत ॥ १८३

विवदमानौ तौ पार्श्ववस्थितमाधवम्। पुरोधाश्च शिवश्चोभौ राजानमुपजग्मतुः ॥ १८४

बस्फटिकयोः खण्डे रीतिबद्धेः सुरञ्जितैः । रचितं देव तवैव व्याजालंकरणं महत् ॥ १८५

|न मम सर्वस्वमजानानस्य भक्षितम् । इति विज्ञापयामास नृपतिं स पुरोहितः ॥ १८६

शिवोऽब्रवीद्राजन्ना बाल्यात्तापसोऽभवम् । अनेनैव तदभ्यर्थं प्राहितोऽहं प्रतिग्रहम् ॥ १८७

। भाषितं चास्य मुग्धेनापि सता मया । रत्नदिष्वनभिज्ञस्य प्रमाणं मे भवानिति ॥ १८८

स्थितस्तवात्रेति प्रत्यपद्यत चैष तत् । प्रतिगृह्य च सरसवें हस्तेऽस्यैव मयार्पितम् ॥ १८९

ऽनेन गृहीतं तत्स्वेच्छं मूल्येन मे प्रभो । विद्यते चावयोरत्र स्वहस्तलिखितं मिथः ॥ १९०
न चैव साहाय्यं परं जानात्यतः प्रभुः । एवं शिवे समासोक्तावुवाच स च माधवः ॥ १९१

मादिश मान्यस्त्वमपराधो ममात्र कः । न गृहीतं मया किंचिद्भवतो वा शिवस्य वा ॥ १९२

5 धनमन्यत्र चिरं न्यासीकृतं स्थितम् । तदा तदेव चानीतं सया दत्तं द्विजन्मने ॥ १९३

यदि न तत्स्वर्गं न च रत्नानि तानि तत् । रीतिस्फटिककचानां प्रदानादस्तु मे फलम् ॥ १९४

प्रजहृद्यत्वेन दाने च प्रत्ययो मम। दृष्ट एवावतीर्योऽस्मि यद्रोगमतिदुस्तरम् ॥ १९५

भेन्नमुखच्छायमुक्तवत्यत्र माधवे । जहास मत्रिसहितो राजा तस्मै तुतोष च ॥ १९६

न्याग्रतः किंचिन्माधवस्य शिवस्य वा । इति तत्र सभासद्भिः सान्ती समुदीरिते ॥ १९७

हेतः सोऽथ ययौ हारितार्था विलज्जितः । कासां हि नापदां हेतुरतिलोभान्धबुद्धिता ॥ १९८

। तें ततस्तत्र तस्थतुः शिवमाधवौ। परितुष्टनृपावाप्तप्रसादसुखितौ चिरम् ॥ १९९

सूत्रशतैस्तैस्तैर्जि हजालानि तन्वते । जालोपजीविनो धूर्ती धारायां धीवरा इव ॥ २००

त मिथ्या कनकपुरीं दृष्टामिव ब्रुवन् । एषोऽपि वञ्चयित्वा त्वां विप्रो मप्राप्तिमिच्छति ॥ २०१

संप्रति मा भूत्ते मद्विवाहकृते त्वरा । स्थितास्मि तवकन्यैव पश्यामो भवितात्र किम् ॥ २०२

तः सुतया रोजा तया कनकरेखया। परोपकारी स तदा तामेवं प्रत्यभाषत। ॥ २०३

के कन्यकाभावश्चिरं पुत्रि न युज्यते । मिथ्या वदन्ति दोषं हि दुर्जना गुणमत्सराः ॥ २०४

|स्य विशेषेण कलङ्कपादको जनः । हरस्वामिकथामत्र शृण्वतां कथयामि ते ॥ २०५

पकण्ठे कुसुमपुरं नामास्ति यपुरम् । हरस्वामीति कोऽप्यासीतीथीर्थं तत्र तपसः ॥ २०६

क्षवृत्तिर्विप्रोऽत्र गङ्गातीरकृतोटजः । तपःप्रकर्षालोकस्य गौरवास्पदतां ययौ । ॥ २०७

चेच्चात्र तं दृष्ट्वा दूराद्भिक्षाविनिर्गतम् । जनमध्ये जगादैकस्तद्रणासहनः खलः ॥ २०८

जनीथ जातोऽयं कीदृक्कपटतापसः। अनेनैवार्भकाः सर्वे नगरेऽमुत्र भक्षिताः ॥ २०९

वा च द्वितीयोऽत्र तत्रावोचत तादृशः । सत्यं श्रुतं मयाप्येतदुच्यमानं जनैरिति ॥ २१०

तदिति स्माह तृतीयोऽपि समर्थयन् । बनायार्यपरीवादं खलसंवाद ह्वला ॥ २११

च क्रमेणैष गतः कर्णपरम्पराम् । प्रवादो बहुलीभावं सर्वत्रात्र पुरे ययौ ॥ २१२

व सर्वे गेहेभ्यो बलाह्लान्न तत्यजुः। हरस्वामी शिशी त्व भक्षयत्यखिलानिति ॥ २१३

ब्राह्मणास्तत्र संततिक्षयभीरवः । संभूय मत्रयामासुः पुरात्तस्य प्रवासनम् ॥ २१४

कुपितः सोऽस्मानिति साक्षाद्यान्न ते । यदा तस्याशकन्वक्तं तन्विससृजुस्तदा ॥ २१५

गत्वा तदा दूता दूरादेव तमब्रुवन् । नगराद्गम्यतामस्मादित्याहुस्त्वां द्विजातयः ॥ २१६

हमित्तमिति प्रोक्ता विस्मितेनाथ तेन ते । पुनरूचुस्स्वमश्नासि बालदर्शमिहेति तम् ॥ २१७

वा स हरस्वामी स्वयं प्रत्यायनेच्छया । विप्राणां निकटं तेषां भीतिनश्यजनो ययौ ॥ २१८

विप्राश्चारुरुहुस्रसात्तं दृष्टैव मठोपरि । प्रवादमोहितः प्रायो न विचारक्षमो जनः ॥ २१९

अथ द्विजान्हरस्वामी तानेकैकमधः स्थितः । नामग्राहं समाहूय स जगादोपरि स्थितान् ॥ २२०

कोऽयं मोहोऽद्य वो विप्रा नावेक्षध्वं परस्परम्। कियन्तो बालकाः कस्य मया कुत्र च भक्षिताः ॥ २२१

तच्छुत्वा यावदन्योन्यं विप्राः परिमृशन्ति ते । तावत्सर्वेऽपि सर्वेषां जीवन्तो बालकाः स्थिताः ॥ २२२

क्रमान्नियुक्ताश्चान्येऽपि पौरास्तत्र तथैव तत् । प्रत्यपद्यन्त सर्वेऽपि सविप्रवणिजोऽब्रुवन् ॥ २२३

अहो विमूढेरस्माभिः साधुर्मिथ्यैव दूषितः । जीवन्ति बालाः सर्वेषां तत्कस्यानेन भक्षिताः ॥ २२४

इत्युक्तवत्सु सर्वेषु हरस्वामी तदैव सः । संपन्नशुद्धिर्नगराद्रन्तुं प्रववृते ततः ॥ २२५

दुर्जनोत्पादितावद्यविरक्तीकृतचेतसः। अविवेकिनि दुर्दशे रतिः का हि मनस्विनः ॥ २२६

ततो वणिग्भिर्विप्रैश्च प्रार्थितश्चरणानतैः। कथंचित्स हरस्वामी तत्र वस्तुममन्यत ॥ २२७

इत्थं सच्चरितावलोकनलसद्विद्वेषवाचालिता
मिथ्यादूषणमेवमेव ददति प्रायः सतां दुर्जनाः ।
किंचित्कि पुनराप्नुवन्ति यदि ते तत्रावकाशं मना-
द्रष्टं तज्ज्वलितेऽनले निपतितः प्राज्याज्यधारोत्करः ॥ २२८

तस्माद्विशल्यर्थाितुमिच्छसि मां यदि त्वं वत्से तदुन्मिषति नूतनयौवनेऽस्मिन् ।
न स्वेच्छमर्हसि चिरं खलु कन्यकात्वभासेवितुं सुठभदुर्जनदुष्प्रबदम् ॥ २२९

इत्युक्ता नरपतिना पित्रा प्रायेण कनकरेखा सा ।
निजगाद राजतनया तमवस्थितनिश्चया भूयः ॥ २३०

दृष्टा कनकपुरी सा विप्रेण क्षत्रियेण वा येन ।
तर्हि तमाशु गवेषय तस्मै मां देहि भाषितं हि मया ॥ २३१

तच्छुत्वा दृढनिश्चयां विगणयजतिस्मरां तां सुतां
नास्याश्चान्यमभीष्टभर्तृघटने पश्यनुपायक्रमम् ।
देशे तत्र ततः प्रभृत्यनुदिनं प्रष्टुं नवागन्तुका
न्भूयो भूमिपतिः स नित्यपटहप्रोद्धोषणामादिशत् ॥ २३२

यो विप्रः क्षत्रियो वा ननु कनकपुरीं दृष्टवान्सोऽभिधत्तां
तस्मै राजा किल स्वां वितरति तनयां यैौवराज्येन साकम् ।
सर्वत्राघोष्यतैवं पुनरपि पटहानन्तरं चात्र शश्व-
न त्वेकः कोऽपि तावत्कृतकनकपुरीदर्शनो लभ्यते स्म ॥ २३३

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे चतुर्दारिकालम्बके प्रथमस्तरङ्गः।


*****


द्वितीयस्तरङ्गः



अत्रान्तरे द्विजयुवा शक्तिदेवः स दुर्मनाः । अचिन्तयदभिप्रेतराजकन्यावमानितः ॥ १

मयेह मिथ्याकनकपुरीदर्शनवादिना । विमानना परं प्राप्ता न त्वसौ राजकन्यका ॥ २

तदेतत्प्राप्तये तावद्धमणीया मही मया । यावत्सा नगरी दृष्टा प्राणैर्वापि गतं मम ॥ ३

तां हि दृष्ट्वा पुरीमेत्य तपणोपार्जितां न चेत् । उभेय राजतनयामेनां किं जीवितेन तत् ॥ ४

एवं कृतप्रतिज्ञः सन्वर्धमानपुरात्ततः । दक्षिणां दिशमाळस्थ्य स प्रतस्थे तदा द्विजः ॥ ५

क्रमेण गच्छंश्च प्राप सोऽथ विन्ध्यमहाटवीम् । विवेश च निजां वाञ्छामिव तां गहनायताम् ॥ ६

तस्यां च मारुताधूतमृदुपादपपलवैः । वीजयन्त्यामिवात्मानं तप्तमर्ककरोत्करैः ॥ ७

भूरिचौरपराभूतिदुःखादिव दिवानिशम् । क्रोशन्यां तीव्र सिंहादिहन्यमानमृगारवैः ॥ ८

स्वच्छन्दोच्छलदुद्दममहामरुमरीचिभिः। जिगीषन्त्यामिवायुप्राण्यपि तेजांसि भास्त्रतः ॥ ९

जलसंगतिहीनायामप्यहो सुलभापदि । सततोल्लड्डूयमानायामपि दूरीभवद्भुवि ॥ १०

दिवसैर्दूरमध्वानमतिक्रम्य ददशे सः। एकान्ते शीतलस्वच्छसलिलं सुमहत्सरः ॥ ११

पुण्डरीकच्चैितच्छत्रं प्रोल्लसद्धेसचामरम् । कुर्वाणमिव सर्वेषां सरसामधिराजताम् ॥ १२

तस्मिन्ननादि कृत्वा च तत्पश्र्वे पुनरुत्तरे । अपश्यदाश्रमएदं सफलनिग्धपापम् ॥ १३

तत्राश्वरथतरोर्मुले निषण्णं तापसैर्युतम् । स सूर्यतपरं नाम स्थविरं मुनिमैक्षत ॥ १४

स्ववयोब्दशतश्रन्थिसंख्ययेवाक्षमालया । जराधवलक्षणप्रसंश्रयिण्या विराजितम् ॥ १५

प्रणामपूर्वकं तं च मुनिमभ्याजगाम सः तेनाप्यतिथिसत्कारैर्मुनिना सोऽभ्यनन्द्यत ॥ १६

अपृच्छथत च तेनैव संविभज्य फलादिभिः। कुतः प्राप्तोऽसि गन्तासि क च भद्रोच्यतामिति ॥ १७

वर्धमानपुरात्तावद्भगवन्नहमागतः । गन्तुं प्रवृत्तः कनकपुरीमस्मि प्रतिज्ञया ॥ १८

न जाने के भवेत्सा तु भगवान्वक्तुं वेत्ति चेत् । इति तं शक्तिदेवोऽपि स प्रह्वो मुनिमभ्यधात् ॥ १९

वत्स वर्षशतान्यष्टौ ममाश्रमपदे त्विह । अतिक्रान्तानि न च सा श्रुतापि नगरी सय ॥ २०

इति तेनापि मुनिना गदितः स विषादवान् । पुनरेवाब्रवीत्तर्हि मृतोऽस्मि मां भ्रमन्निह ॥ २१

ततः क्रमेण ज्ञातार्थः स मुनिस्तमभाषत । यदि ते निश्चयस्तर्हि यदहं वच्मि तत्कुरु ॥ २२

अस्ति काम्पिल्यविषयो योजनानां शतेष्वितः। त्रिषु तत्रोत्तराख्यश्च गिरिस्तत्रापि चाश्रमः ॥ २३

तत्रार्योऽस्ति मम भ्राता ज्येष्ठो दीर्घतपा इति । तपाईं ब्रज जानीयात्स वृद्धो जातु तां पुरीम् ॥ २४

एतच्छुत्वा तथेत्युक्त्व जातास्थस्तत्र तां निशाम् । नीत्वा प्रतस्थे स प्रातः शक्तिदेवो हुतं ततः ॥ २५

क्लेशातिक्रान्तकान्तारशतश्चासाद्य तं चिरात् । काम्पिल्यविषयं तस्मिन्नरुरोहोत्तरे गिरौ ॥ २६

तत्र तं दीर्घतपसं मुनिमाश्रमद्यार्तिनम् । दृष्ट्वा प्रणस्य च प्रीतः कृतातिथ्यमुपाययौ ॥ २७

व्यजिज्ञपच कनकपुरीं राजसुतोदिताम् । प्रस्थितोऽहं न जानामि भगवन्कारित सा पुरी ॥ २८

सा च मेऽवश्यगन्तव्या तप्तस्तदुपलब्धये । ऋषिणा सूर्यतपसा प्रेषितोऽस्मि तवान्तिकम् ॥ २९

इत्युक्तवन्तं तं शक्तिदेवं सोऽप्यब्रवीन्मुनिः। इयता बयसा पुत्र पुरी खाद्य श्रुता मया ॥ ३०

देशान्तरागतैः कैः कैर्जातः परिचयो न मे । न च तां श्रुतवानस्मि दूरे तद्दर्शनं पुनः ॥ ३१

जानाम्यहं च नियतं दवीयसि तया काचित् । भाव्यं द्वीपान्तरे बरस तत्रोपायं च वच्मि ते ॥ ३२

अस्ति वारिनिधेर्मध्ये द्वीपमुस्थलसंज्ञकम् । तत्र सत्यव्रताख्योऽस्ति निषादोधिपतिर्धनी ॥ ३३

तस्य द्वीपान्तरेष्वरित सर्वेष्वपि गतागतम् । तेन सा नगरी जातु भवेदृष्टा श्रुतापि वा। ॥ ३४

तस्मात्प्रयाहि जलधेरुपकण्ठप्रतिष्ठितम् । नगरं प्रथमं तावद्विटङ्कपुरसंज्ञकम् ॥ ३५

ततः केनापि वणिजा समं प्रवहणेन तत् । निषादस्यास्पदं गच्छ द्वीपं तस्येष्टसिद्धये ॥ ३६

इत्युक्तस्तेन मुनिना शक्तिदेवः स तत्क्षणम् । तथेत्युक्त्वा तममन्थ प्रयाति स्म तदाश्रमात् ॥ ३७

कालेन प्राप्य 'चोलध्य देशान्क्रोशान्बहूंश्च सः । वारिधेस्तीरतिलकं तद्विटङ्कपुरं पुरम् ॥ ३८

तस्मिन्समुद्रदत्ताख्यमुत्स्थलीपयायिनम् । अन्विष्य वाणिजं तेन सह सख्यं चकार सः ॥ ३९

तदीयं यानपात्रं च समं तेनाधिरुह्य सः। तत्प्रीतिपूर्णपाथेयः प्रतस्थेऽम्बुधिवर्मना ॥ ४०

ततोऽल्पदेशे गन्तब्ये समुत्तस्थाबशङ्कितम् । कालो विद्युल्लताजिकं गर्जन्पर्जन्यराक्षसः ॥ ४१

लघूनुन्नमयन्भावान्गुरूनभ्यवपातयन् । ववौ विधेरिवारम्भः प्रचण्डश्च प्रभञ्जनः ॥ ४२

वाताहताश्च जलधेरुदतिष्ठन्महोर्मयः आश्रयाभिभबक्रोधादिव शैलः सपक्षकाः ॥ ४३

ययौ च तप्रवहणं क्षणमूर्वमधः क्षणम् । उच्छायपातपर्यायं दर्शयद्धनिनामिव ॥ ४४

क्षणान्तरे च वणिजामाक्रन्दैस्तीव्रपूरितम् । भरादिव तदुत्पत्य वहनं समभज्यत ॥ ४५

भने च तस्मिस्तत्स्वामी स वणिक्पतितोऽम्बुधौ । तीर्ण: फळइकारूढः प्राप्यान्यङ्गहनं चिरात् ॥ ४६

शक्तिदेवं पतन्तं तु तं व्यात्तमुखकंदरः। अपरिक्षतसर्वाङ्गं महामत्स्यो निगीर्णवान् ॥ ४७

स च मत्स्योऽब्धिमध्येन तत्कालं स्वेच्छया चरन् । उस्थलीपनिकटं जगाम विधियोगतः ॥ ४८

तत्र तस्यैव कैवर्तपतेः सस्यव्रतस्य स । शफरग्राहिभिभूयैः प्राप्य दैवादगृह्यत ॥ ४९

ते च तं सुमहाकायं निन्युराकृष्य कौतुकात् । तदैव धीवरास्तस्य निजस्य स्वामिनोऽन्तिकम् ॥ ५०

सोऽपि तं तादृशं दृष्ट्वा तैरेव सकुतूहलः । पाठीनं पाटयामास भृत्यैः सत्यव्रतो निजैः ॥ ५१

पाटितस्योदराज्जीवशक्तिदेवोऽथ तस्य सः अनुभूतापराध्येंगर्भवासो विनिर्ययौ ॥ ५२

निर्यातं च कृतस्वस्तिकरं तं च सविस्मयः । युवानं वीक्ष्य पप्रच्छ दाशः सत्यव्रतस्ततः ॥ ५३

कस्त्वं कथं कुतश्चैषा शफरोदशायिता । ब्रह्मांस्त्वयाप्त कोऽयं ते वृत्तान्तोऽत्यन्त मद्धतः ॥ ५४

तच्छुत्वा शक्तिदेवस्तं दशेन्द्रं प्रत्यभाषत । अह्मणः शक्तिदेवाख्यो वर्धमानपुरादहम् ॥ ५५

अवश्यगम्या कनकपुरी च नगरी मया । अजानानश्च तां दूराद्धान्तोऽस्मि सुचिरं भुवम् ॥ ५६

ततो दीर्घतपोवाक्यात्संभव्य द्वीपगां च ताम् । तज्ज्ञप्तये दशपतेरुत्स्थलीषवासिनः ॥ ५७

पार्श्व सस्यव्रतस्याहं गच्छन्वहनभङ्गतः । मनोऽम्बुधौ निगीर्योऽहं मत्स्येन प्रापितोऽधुना ॥ ५८

इत्युक्तवन्तं तं शक्तिदेवं सत्यव्रतोऽब्रवीत् । सत्यव्रतोऽहमेवैतद्वीपं तन्चेदमेव ते ॥ ५९

किं तु दृष्टा बहुद्वीपदश्वनपि न सा मया । नगरी स्वदभिप्रेता द्वीपान्तेषु श्रुता पुनः ॥ ६०

इत्युक्त्या शक्तिदेवं च विषण्णं वीक्ष्य तत्क्षणम् । पुनरभ्यागतप्रीत्या तं स सस्यव्रतोऽभ्यधात् ॥ ६१

ब्रह्मन्म गा विषादं त्वमिहैवाद्य निशां वस । प्रातः कंचिदुपायं ते विधस्यासीष्टसिद्धये ॥ ६२

इयाश्वस्य स तेनैव दाशेन प्रहितस्ततः । सुलभातिथिसत्करं द्विजो विप्रमठं ययौ ॥ ६३

तत्र तद्वासिनैकेन कृताहारो द्विजन्मना । विष्णुदत्ताभिधानेन सह चक्रे कथाक्रमम् ॥ ६४

तत्प्रसङ्गाश्च तेनैव पृष्ठतस्मै समासतः । निजं देशं कुलं कृत्स्नं वृत्तान्तं च शशंस सः ॥ ६५

तदुङ् परिरभ्यैनं विष्णुदत्तः स तत्क्षणम् । बभाषे हर्षबाष्पाम्बुघर्घराक्षरजर्जरम् ॥ ६६

दिया सातुलपुत्रस्त्वमेकदेशभवश्व से । अहं च बाल्य एव प्राक्तस्माद्देशादिहागतः ॥ ६७

तदिहैवस्व न चिरात्साधयिष्यति चात्र ते । इष्टं देएपन्तरागच्चद्वणिक्कर्नपरंपराः ॥ ६८

इत्युक्त्वान्वयमावेद्य विष्णुदत्तो यथोचितैः । तं शक्तिदेवं तत्कालमुपचारैरुपाचरत् ॥ ६९

शक्तिदेवोऽपि संप्राप विस्मृताध्यक्लमो मुदम् । विदेशे बन्धुलाभो हि मरावमृतनिर्हरः ॥ ७०

अमंस्त च निजाभीष्टसिद्धिमभ्यर्णवर्तिनीम् । अन्तरापाति हि श्रेयः कार्यसंपत्तिसूचकम् ॥ ७१

ततो रात्रावनिद्रस्य शयनीये निषेदुषः । अभिवाञ्छितसंप्राप्तिगतचित्तस्य तस्य स ॥ ७२

शतिहदेवस्य पार्श्वस्थो विष्णुदत्तः समर्थनम् । विनोदपूर्वकं कुर्वन्कथां कथितवानिमाम् ॥ ७३

पुराभूदुमहाविप्रो गोविन्दस्वामिसंज्ञकः महग्रहरे कालिन्द्या उपकण्ठनिवेशिनि ॥ ७४

जायेते स्म च तस्य .द्वौ सदृशौ गुणशालिनः । अशोकदत्तो विजयदत्तश्चेति सुतौ क्रमात् ॥ ७५

कालेन तत्र वसतां तेषामजनि दारुणम् । दुर्भिक्षे तेन गोविन्दस्वामी भार्यामुवाच सः ॥ ७६

अयं दुर्भिक्षदोषेण देशस्तावद्विनाशितः। तन्न शक्नोम्यहं द्रष्टुं सुहृद्गन्धवदुतिम् ॥ ७७

दीयते च कियत्कस्य तस्मादन्नं यदस्ति नः त दत्त्वा मित्रयन्धुभ्यो व्रजामो विषयादितः ॥ ७८

वाराणसीं च वासाय सकुटुम्बः श्रयामहे । इत्युक्तय सोऽनुमतो भार्ययान्नमदान्निजम् ॥ ७९

सदारसुतभृयश्च स देशात्प्रययौ ततः । उत्सहन्ते नहि द्रष्टुमुत्तमः स्वजनापदम् ॥ ८०

गच्छंश्च मागें जटिलं भस्मपाण्डं कपालिनम् । सार्धचन्द्रमिवेशानं महाव्रतिनमैक्षत ॥ ८१

उपेत्य ज्ञानिनं तं च नत्वा स्नेहेन पुत्रयोः । शुभाशुभं स पप्रच्छ सोऽथ योगी जगाद तम् ॥ ८२

पुत्रौ ते भाविकल्यणौ किं त्वेतेन कनीयसा । ब्रह्मन्विजयदत्तेन वियोगस्ते भविष्यति ॥ ८३

ततोऽस्यशोकदत्तस्य द्वितीयस्य प्रभावतः । एतेन सह युष्माकं भूयो भावी समागमः ॥ ८४

इत्युक्तस्तेन गोविन्दस्वामी स ज्ञानिना तदा । सुखदुःखाद्भुताक्रन्तस्तमामभ्य ततो ययौ ॥ ८५

प्राप्य वाराणसीं तां च तद्वधे चण्डिकागृहे । दिनं तत्रातिचक्राम देवीपूजादिकर्मणा ॥ ८६

सायं च तत्रैव बहिः सकुटुम्बस्तरोस्तले । समावसत्कार्पटिकैः खोऽन्यदेशागतैः सह ॥ ८७

रात्रौ च तत्र सुप्तेषु सर्वेष्वधिगताध्वसु । आन्तेष्वास्तीर्णपर्णादिपान्थशय्यानिषादिषु ॥ ८८

तदीयस्य विबुद्धस्य तस्याकस्मात्कनीयसः । सूनोर्विजयदत्तस्य महाञ्शीतज्वरोऽजानि ॥ ८९

स तेन सहसा भाविबन्धुविश्लेषहेतुना । भयेनेव ज्वरेणादूर्ध्वरोमा सवेपथुः ॥ ९०

शीतार्तश्च प्रबोध्यैव पितरं स्वमुवाच तम् । बाधते तात तीको मामिह शीतज्वरोऽधुना ॥ ९१

तन्मे समिधमानीय शीतनं ज्वलयानलम् । नान्यथा मम शान्तिः स्यान्नयेयं न च यामिनीम् ॥ ९२

तच्छुत्वा तं स गोविन्दस्वामी तवेनाकुलः। तावत्कुतोऽधुना वह्निर्वसेति च समभ्यधात् ॥ ९३

नन्वयं निकटे तात दृश्यतेऽग्निज्वलन्नितः । भूयिष्ठेऽत्रैव तद्रत्वा किं नाङ्ग तपयाम्यहम् ॥ ९४

तस्मात्सकम्पं हस्ते मां गृहीत्वा प्रापय द्रुतम् । इत्युक्तस्तेन पुत्रेण पुनर्विप्रोऽपि सोऽब्रवीत् ॥ ९५

इमशानमेतदेषा च चिता ज्वलति तत्कथम् । गम्यतेऽत्र पिशाचादिभीषणे त्वं हि बाळकः ॥ ९६

एतच्छुत्वा पितुर्वाक्यं वत्सळस्य विहस्य सः। वीरो विजयदत्तस्तं सावष्टम्भमभाषत ॥ ९७

किं पिशाचादिभिस्तात वराकैः क्रियते मम । किमल्पसत्त्वः कोऽयस्मि तदशकं नयात्र माम् ॥ ९८

श्यामहाद्वदन्तं तं स पिता तत्र नीतवान् । सोऽभ्यङ्गं तापयन्बालश्चितामुपससर्प ताम् ॥ ९९

चलन्तीमनलज्वालधूमव्याकुलमूर्धजाम् । तृमांसग्राहिणीं साक्षादिव रक्षोधिदेवताम् ॥ १००

क्षणात्तत्र समाश्वस्य सोऽर्भकः पितरं च तम् । चितान्तर्दश्यते वृत्तं किमेतदिति पृष्टवान् ॥ १०१

तपालं मानुषस्यैतचितायां पुत्र दह्यते । इति तं प्रत्यवादीच सोऽपि पार्श्वस्थितः पिता ॥ १०२

तः स्वसाहसेनेव दीप्ताग्रेण निहत्य तम् । कपालं स्फोटयामास काष्ठेनैकेन सोऽर्भकः ॥ १०३

नोचैः प्रसृता तस्मान्मुखे तस्यापतद्वसा । श्मशानवह्निना नक्तंचरीसिद्धिरिवार्षिता ॥ १०४

दास्वादेन बालश्च संपन्नोऽभूत्स राक्षसः । ऊध्र्वकेशः शिखोत्खातखङ्गो दंष्ट्राविशङ्कटः ॥ १०५

आकृष्य च कपालं तद्भसां पीत्वा लिलेह सः। अस्थिलग्नानलज्वालालोलया निजजिह्वया ॥ १०६

तस्यक्तकपालः सन्पितरं निजमेव तम् । गोविन्दस्वामिनं हन्तुमुद्यतासिरियेष सः ॥ १०७

उपाळरस्फोट भो देव न हन्तव्यः पिता तव । इत एहीति तत्कालं श्मशानादुदभूद्वचः ॥ १०८

च्छुत्वा नाम लब्ध्वा च कपालस्फोट इत्यदः । स बदुः पितरं मुक्त्वा रक्षोभूतस्तिरोदधे ॥ १०९

त्पिता सोऽपि गोविन्दस्वामी हा पुत्र हा गुणिन् । हा हा विजयदत्तेति मुक्ताक्रन्दस्ततो ययौ ॥ ११०

त्य चण्डीगृहं तच्च प्रातः पत्न्यै सुताय च। ज्यायसेऽशोकदत्ताय यथावृत्तं शशंस सः ॥ १११

तस्ताभ्यां सहनभ्रविद्युदापातदरुणम् । तथा शोकानलावेशमाजगाम स तापसः ॥ ११२

था वाराणसीसंस्थो देवीसंदर्शनागतः । तत्रोपेत्य जनोऽयन्यो ययौ तस्समदुःखताम् ॥ ११३

वच देवीपूजार्थमागत्यैको महावणिक् । अपश्यदत्र गोविन्दस्वामिनं तं तथाविधम् ॥ ११४

मुद्रदत्तनामासाद्युपेत्याश्वास्य तं द्विजम् । तदैव स्वगृहं साधुर्नियाय सपरिच्छदम् ॥ ११५

नादिनोपचारेण तत्र चैनमुपाचरत् । निसग ठेष महतां यदपन्नानुकम्पनम् ॥ ११६

{ऽपि जग्राह गोविन्दस्वामी पत्या समं धृतिम् । महाव्रतिवचः श्रुस्वा जातास्थः सुत संगमे ॥ ११७

सः प्रभृति चैतस्यां वाराणास्यामुवास सः । अभ्यर्थितो महद्यस्य तस्यैव वणिजो गृहे ॥ ११८

त्रैवाधीतविद्योऽस्य स मुतः प्राप्तयौवनः। द्वितीयोऽशोकदत्ताख्यो बाहुयुद्धमशिक्षत ॥ ११९

मेण च ययौ तत्र प्रकर्ष स तथा यथा । अजीयत न केनापि प्रतिमल्लेन भूतले ॥ १२०

कदा देवयात्रायां तत्र मल्लसमागमे । आगादेको महामल्लः ख्यातिमान्दक्षिणापथात् ॥ १२१

मात्र निखिला मला राज्ञो वाराणसीपतेः । प्रतापमुकुटाख्यस्य पुरतोऽन्ये पराजिताः ॥ १२२

तः स राजा मल्लस्य युद्धे तस्य समादिशत् । आनय्याशोकदत्तं तं श्रुतं तस्माद्वणिग्वरात् ॥ १२३

ऽपि मल्लो भुजं हत्वा हस्तेनारभताहवम् । मलं चाशोकदत्तस्तु भुजं हत्वा न्यपातयत् ॥ १२४

स्तत्र महामल्लनिपातोस्थितशब्दया । युद्धभूम्यापि संतुष्य साधुवाद इवोदिते ॥ १२५

राजाशोकदत्तं 'तं तुष्टो रत्नैरपूरयत् । चकार चास्मनः पार्श्ववर्तिनं दृष्टविक्रमम् ॥ १२६

सोऽपि राज्ञः प्रियो भूत्वा दिनैः प्राप परां श्रियम् । शेवधिः शूरविद्यस्य विशेषज्ञो विशांपतिः॥ १२७

सोऽथ जातु ययौ राजा चतुर्दश्यां बहिः पुरे । सुप्रतिष्ठापितं दूरे देवमर्चयितुं शिवम् ॥ १२८

कृतार्चनस्ततो नक्तं श्मशानस्यान्तिकेन सः । आगच्छन्नष्णोदेतां तन्मध्यादुद्गतां गिरम् ॥ १२९

अहो दण्डाधिपेनेह मिथ्या वध्यानुकीर्तनात् । दूषेण विद्धः शूलायां तृतीयं दिवसं प्रभो ॥ १३

अद्यापि च न निर्यान्ति प्राणा मे पापकर्मणः । तवैव तृषितोऽत्यर्थमहं दापय मे जलम् ॥ १३१

तच्छुत्वा क्रुपया राजा स पार्श्वस्थमुवाच तम् । अशोकद्त्तमस्याम्भः प्रहिणोतु भवानिति ॥ १३२

कोऽन्न रात्रं व्रजेद्देव तद्च्छाम्यहमात्मना । इत्युक्स्वाशोकदत्तः स गृहीत्वाम्भस्ततो ययौ॥ १३३

याते च स्वपुरीं राज्ञि स वीरो गहनान्तरम् । महत्तरेण तमसा सर्वतोऽन्तरधिष्ठितम् ॥ १३४

शिवावकीर्णापिशितप्रत्तसंध्यामहाबलि। क्वचित्कचिच्चिताज्योतिर्दीप्रदीपप्रकाशितम् ॥ १३५

लसदुत्तालवेतालताळवाद्य विवेश तत्। इमशनं कृष्णरजनीनिवासभवनोपमम् ॥ १३६

केनाम्भो याचितं भूपादियुचैस्तत्र स ब्रुवन् । मया याचितमित्येवमष्टणोद्वाचमेकतः ॥ १३७

गत्वा तदनुसारेण निकटस्थं चितानलम् । ददर्श तत्र ३ळाने बिऊँ कंचित्स पूरुषम् ॥ १३८

अधश्च तस्य रुदतीं सदलंकारभूषिताम् । अदृष्टपूर्वा सर्वाङ्गसुन्दरीं स्त्रियमैक्षत ॥ १३९

कृष्णपक्षपरिक्षीणे गतेऽस्तं रजनीपतौ। चितारोहाय तद्रश्मिरस्यां रात्रिमिवागताम् ॥ १४०

का त्वमम्ब कथं चेह रुदत्येवमवस्थिता । इति पृष्टा च सा तेन योषिदेवं तमब्रवीत् ॥ १४१

अस्याहं शुद्धविद्धस्य भार्या विगतलक्षणा । निश्चिताशा स्थितास्मीह चितारोहे सहामुना ॥ १४२

कंचित्कालं प्रतीक्षे च प्राणानामस्य निष्क्रमम् । तृतीयेऽह्नि गतेऽप्यद्य यान्येतस्य हि नासवः ॥ १४३

याचते च मुहुस्तोयसानीतं च मयेह तत् । किं त्वहं नोन्नते शले प्राप्नोम्यस्य मुखं सखे ॥ १४४

इति तस्या वचः श्रुत्वा स प्रवीरोऽप्युवाच ताम् । इदं स्वस्य नृपेणापि हस्ते मे प्रेषितं जलम् ॥ १४५

तन्मे पृष्ठे पदं दत्त्वा देठेतस्यैतदानने । न परस्पर्शमात्रं हि स्त्रीणामापदि दूषणम् ॥ १४६

एतच्छुत्वा तथेत्यात्तजला दत्त्वा पदद्वयम्। शयलमूलावनम्रस्य पृष्ठं तस्यारुरोह सा ॥ १४७

क्षणाद्धवि स्वपृष्ठे च रक्तबिन्दुष्वशङ्कितम् । पतत्सु मुखमुन्नम्य स वीरो यावदीक्षते ॥ १४८

तावन्नियमपश्यत्तां छित्त्वा कुरिकया मुहुः । खादन्तीं तस्य मांसानि पुंसः शूलाग्रवर्तिनः ॥ १४९

ततस्तां विकृतिं मवक्रोधादाकृष्य स क्षितौ । आस्फोटयिष्यजग्राह पादे रणितनूपुरे ॥ १५०

सापि तं तरसा पादमाक्षिप्यैव स्वमायया । क्षिप्रं गगनमुत्पत्य जगाम क्लष्यदर्शनम् ॥ १५१

तस्य चाशोकदत्तस्य तत्पादान्मणिनूपुरम् । तस्मादाकर्षणस्रस्तमवतस्थे करान्तरे ॥ १५२

ततस्तां पेशलमादवधःकत्र च मध्यतः । अन्ते विकारघोरां च दुर्जनैरिव संगतिम् ॥ १५३

नष्टां विचिन्तयन्पश्यन्हस्ते दिव्यं च नूपुरम् । सविस्मयः सभितापः सहर्षश्च बभूव सः ॥ १५४

ततः श्मशानतस्तस्मात्स जगामतनूपुरः । निजगेहं प्रभाते च ततो राजकुलं यथैौ ॥ १५५

किं तस्य शलविद्धस्य दत्तं वारीति पृच्छते । राज्ञे स च तथेत्युक्त्वा तं नूपुरमुपानयत् ॥ १५६

एतत्कुत इति स्वैरं पृष्टस्तेन स भूभृता । तस्मै स्वरात्रिवृत्तान्तं शशंसाङतभीषणम् ॥ १५७

ततश्चानन्यसामान्यं सत्त्वं तस्यावधार्य सः । तुष्टोऽप्यन्यगुणोत्कर्षातुतोष सुतरां नृपः ॥ १५८

गृहीत्वा नूपुरं तं च गत्वा देव्यै ददौ स्वयम् । हृष्टस्तत्प्राप्तिवृत्तान्तं तस्यै च समवर्णयत् ॥ १५९

सा तदुद्ध च दृष्ट्वा च तं दिव्यं मणिनूपुरम्। अशोकदत्तश्चैकतत्परा मुमुदे रहः ॥ १६०

ततो जगाद तां राजा देवि जात्येव विद्यये। सत्येनेव च रूपेण महतामप्ययं महान् ॥ १६१

अशोकदत्तो भव्याया भर्ता च दुहितुर्यदि । भवन्मदनलेखायास्तल द्रमिति मे मतिः ॥ १६२

वरस्यामी गुणाः प्रेक्ष्या न लक्ष्मीः क्षणभङ्गिनी । तदेतस्मै प्रवीराय ददाम्येतां मुतामहम् ॥ १६३

इति भर्तुर्वचः श्रुत्वा देवी सा साद्रावदत् । युक्तमेतदसौ ह्यस्या युवा भर्तानुरूपकः ॥ १६४

सा च तेन मधूद्यानदृष्टेन हृतमानसा । श्न्याशया दिनेष्वेषु न श्रुणोति न पश्यति ॥ १६५

प्रीतश्च तद्वद्वा सचिन्ताहं निशाक्षये । सुप्ता जाने स्त्रिया स्वप्ने कयाप्युक्तास्सि दिव्यया ॥ १६६

मदनलेखेयं देयान्यस्मै न कन्यका । एषा ह्यशोकदत्तस्य भार्या जन्मान्तराजिता ॥ १६७

श्रुत्वा प्रबुध्यैव गत्वा प्रत्यूष एव च । स्वयं तत्प्रत्ययाद्वत्सां समाश्वासितवत्यहम् ॥ १६८

( चार्यपुत्रेण स्वयमेव ममोदितम् । तस्मात्समेतु तेनासौ वृक्षेणेवार्तवी लता ॥ १६९

5ः प्रियया प्रीतः स राजा रचितोत्सवः । आहूयाशोकदत्ताय तस्मै तां तनयां ददौ ॥ १७०

। सोऽभूद्राजेन्द्रपुत्रीविप्रेन्द्रपुत्रयोः । संगमोऽन्योन्यशोभायै लक्ष्मीविनययोरिव ॥ १७१

कदाचिद्राजानं तं देवी वदति स्म सा । अशोकदत्तानीतं तदुद्दिश्य मणिनूपुरम् ॥ १७२

|त्रायमेकाकी नूपुरो न विराजते । अनुरूपस्तदेतस्य द्वितीयः परिकल्प्यतम् ॥ १७३

वा हेमकारादीनादिदेश स भूपतिः । नूपुरस्यास्य सदृशो द्वितीयः क्रियतामिति ॥ १७४

नरूप्य जगदुर्गे दृशो देव शक्यते । अपरः कर्तुमेतद्धि दिव्यं शिल्पं न मानुषम् ॥ १७५

दृशि भूयांसि न भवन्त्येव भूतळे । तस्मादेष यतः प्राप्तस्तत्रैवान्यो गवेष्यताम् ॥ १७६

नवा सदेवीके विषण्णे राज्ञि तत्क्षणम्। अशोकवृत्तस्तत्रस्थस्त दृष्ट्वा सहसाब्रवीत् ॥ १७७

मानयाम्यस्य द्वितीयं नूपुरस्य ते । एवं कृतप्रतिज्ञश्च राज्ञा साहसशङ्किना ॥ १७८

नेवार्यमाणोऽपि निश्चयेन्न चचाल सः । गृहीत्वा नूपुरं तच्च श्मशानं स पुनर्ययौ ॥ १७९

कृष्णचतुर्दश्यां यत्रैव तमवाप्तवान् । प्रविश्य तत्र च प्राज्यचिताधूममलीमसैः ॥ १८०

वेष्टितगलस्कन्धोलम्बितमानुपैः। पीपैरिव रक्षोभिराकीर्णे पितृकानने ॥ १८१

न्पूर्वदृष्टां तां स्त्रियं तचूपुराप्तये । उपायमेकं बुबुधे स महामांसविक्रयम् ॥ १८२

शाद्रहीत्वाथ शवं बभ्राम तत्र सः । विक्रीणानो महामांसं गृह्यतामिति घोषयन् ॥ १८३

व गृहीत्वैतदे हि तावन्मया सह । इति क्षणाच जगदे स दूरादेकया धिया ॥ १८४

न स तथैवैतामुपेत्यानुसरन्द्रियम् । आरात्तरुतले दिव्यरूपां योषितमैक्षत ॥ १८५

“तामासनस्थां रत्नाभरणभासुराम् । असंभाव्यस्थितिं तत्र मरावम्भोजिनीमिव ॥ १८६

तयोपनीतश्च तामुपेत्य तथा स्थिताम् । नृमांसमस्मि विक्रीणे गृह्यतामित्युवाच सः ॥ १८७

शसत्त्व मूल्येन केनैतद्दीयते त्वया । इति सापि तदाह स्म दिव्यरूपा किलाङ्गना ॥ १८८

अ वीरो हस्तस्थं तमेकं मणिनूपुरम् । संदर्थं स्कन्धपृष्ठस्थप्रेतकायो जगाद ताम् ॥ १८९

त्यस्य सदृशं द्वितीयं नूपुरस्य मे । मांसं तस्य ददाम्येतदस्त्यसौ यदि गृह्यताम् ॥ १९०

या साम्यवादीत्तमस्यन्यो नूपुरो मम । असौ मदीय एवैको नूपुरो हि हृतस्त्वया ॥ १९१

या त्वया दृष्टा शुलविद्धस्य पार्श्वतः । कृतान्यरूपा भवता परिज्ञातास्मि नाधुना ॥ १९२

मांसेन यदहं वच्मि ते तत्करोषि चेत् । तद्वितीयं ददाम्यस्य तुल्यं तुभ्यं स्वनूपुरम् ॥ १९३

स तदा वीरः प्रतिपद्य तदब्रवीत् । यवं वदसि तत्सर्वं करोम्येव क्षणादिति ॥ १९४

मै जगदैवमा मूलसा मनीषितम् । अस्ति भद्र त्रिघण्टाख्यं हिमवच्छिखरे पुरम् ॥ १९५

लम्बजिह्वाख्यः प्रवीरो राक्षसाधिपः । तस्य विद्युच्छिखानाम भार्याहं कामरूपिणी ॥ १९६

अस्यां सुतायां मे जातायां दैवतः पतिः । प्रभोः कपाळस्फोटस्य पुरतो निहतो रणे ॥ १९७

मेजपुरं तन्मे प्रभुणा तेन तुष्यता । प्रदत्तं तेन च सुखं स्थितास्मि स सुताधुना ॥ १९८

महु हितेदानीमारूढा नवयौवनम् । तत्प्रवीरवरप्राप्तिचिन्ता च मम मानसम् ॥ १९९

आ समं राज्ञा, यान्तं त्वाममुना पथा । दृष्ट्वा नक्तं चतुर्दश्यामिहस्थाहमचिन्तयम् ॥ २००

श्यो युवा वीरो योग्यो मे दुहितुः पतिः । तदेतत्प्राप्तये कंचिदुपायं किं न कल्पये ॥ २०१

कल्प्य याचित्वा शूरविद्धवचोमिषात् । जठं मध्येश्मशानं त्वमानीतोऽभूर्मया मृषा ॥ २०२

र्शितरूपादिप्रपञ्चीकवादिनी । विप्रलब्धवती चास्मि तत्र त्वां क्षणमात्रकम् ॥ २०३


पादपैरिव --' इत्यस्मात्पूर्वम् ‘अन्तर्गतोल्काहुतभुक्प्रज्वलत्कोटराननैः’ इत्यर्धश्लोकः पुस्तकान्तरेऽधिकः

१४

आकर्षणाय भूयस्ते युक्त्या चैकं स्वनूपुरम् । संत्यज्य शृङ्कलापाशमिव याता ततोऽभ्यहम् ॥ २०४

अद्य चेत्थं मया प्राप्तो भवांस्तदृहमेत्य नः । भजस्व मे सुतां किं च गृहाणापरनूपुरम् ॥ २०५

इत्युक्तः स निशाचर्या तथेत्युक्त्वा तया सह । वीरो गगनमार्गेण तत्सिध्या तत्पुरं ययौ ॥२०६

सौवर्णं तदपश्यच्च शृङ्गं हिमवतः पुरम् । नशेध्वखेदविश्रान्तमर्कबिम्बमिवाचलम् ॥ २०७

रक्षोधिपसुतां तत्र नाम्ना विद्युत्प्रभां स ताम् । स्वसाहसमहसिद्धिमिव मूर्तामवाप्तवान् ॥ २०८

तया च सह तत्रैव कंचिस्कालमुवास सः । अशोकदत्तः प्रियया वधूविभवनिद्रेतः ॥ २०९

ततो जगाद तां श्वभ्रू मठं तद्देहि नूपुरम् । यतः संप्रति गन्तव्या पुरी वाराणसी मया ॥ २१०

तत्र तत्प्रतिज्ञातं स्वयं नरपतेः पुरः। एकत्वसृपुरस्पर्धिद्वितीयानयनं मया ॥ २११

इत्युक्ता तेन सा श्वशूर्छतीयं तं स्वनूपुरम् । तस्मै दत्त्वा पुनश्चैकं सुवर्णकमलं ददौ ॥ २१२

प्राप्ताञ्जनूपुरस्तस्मात्स पुरान्निर्ययौ ततः । अशोकदत्तो वचसा नियम्यागमनं पुनः ॥ २१३

तया श्वश्वैव चाकाशपथेन पुनरेव तम् । श्मशानं प्रापितः सोऽभून्निजसिद्धिप्रभावतः ॥ २१४

तरुमूले च तत्रैव स्थित्वा सा तं ततोऽब्रवीत् । सदा कृष्णचतुर्दश्यामिह रात्रावुपैम्यहम् ॥ २१५

तस्मान्निशि च भूयोऽपि त्वमेष्यसि यद् यदा । तदा तदा वटतरोर्मूलाप्राप्स्यसि मामितः ॥ २१६

एतच्छुत्वा तथेत्युक्त्वा तामामद्य निशाचरीम्। अशोकदत्तः स ततो ययौ तावत्पितुर्मुहम् ॥ २१७

कनीयुःसुतविश्लेषदुःखवैगुण्यदायिना । तादृशा तत्प्रवासेन पितरौ तत्र दुःखितौ ॥ २१८

अतर्कितागतो यावदनन्दयति तत्क्षणात् । ताबस बुद्ध ' श्वशुरस्तत्रैवास्याययौ नृपः ॥२१९

स तं साहसिकस्पर्शभीतैरिव सकण्टकैः। अत्रैः प्रणतमालिङ्ग्य मुमुदे भूपतिश्चिरम् ॥ २२०

ततस्तेन समं रज्ञा विवेश नृपमन्दिरम् । अशोकदत्तः स तद प्रमोदो मूर्तिमानिव ॥ २२१

ददौ राज्ञे स संयुक्तं तद्दिव्यं नूपुरद्वयम् । कुष्णमिव तीर्थस्तुतिं झणझणारवैः ॥ २२२

अर्पयामास तच्चास्मै कान्तं कनकपङ्कजम् । रक्षःकोषश्रियो हस्ताीलाम्बुजमिवाहृतम् ॥ २२३

पृष्टोऽथ कौतुकात्तेन राज्ञा देवीयुतेन सः । अवर्णयद्यथावृत्तं स्वं कर्णानन्दयि तत् ॥ २२४

विचित्रचरितोल्लेखचमत्कारितचेतनम् । प्राप्यते किं यशः शुभ्रमनङ्गीकृत्य साहसम् ॥ २२५

एवं वदंस्ततस्तेन जामात्र कृतकृत्यताम्। मेने स राजा देवी च प्राप्तन्नूपुरयुग्मका ॥ २२६

उत्सवातोद्यनिह्रदि तदा राजगृहं च तत् । अशोकदत्तस्य गुणानुदयदिव निर्बभौ ॥ २२७

अन्येद्युश्च स राजा तत्स्वकृते सुरसद्मनि । हेमाब्जं स्थापयामास सर्जेयकलशोपरि ॥ २२८

उभौ कलशपौ च शुशुभाते सितारुणौ । यशःप्रतापाविव तौ भूपालशोकदत्तयोः ॥ २२९

तादृशौ च विलोक्यैतौ स हर्षोत्फुल्ललोचनः । राजा माहेश्वरो भक्तिरसावेशादभाषत ॥ २३०

अहो विभाति पझेन तुङ्गोऽयं कलशोऽमुना । भूतिशुभ्रः कपर्दव जटाजूटेन बघृणा ॥ २३१

अभविष्यद्वितीयं चेदीदृशं कनकाम्बुजम् । अस्थापयिष्यतामुष्मिन्द्वितीये कलशेऽपि तत् ॥ २३२

इति राजवचः श्रुत्वाशोकदत्तस्ततोऽब्रवीत् । आनेष्याम्यहमम्भोजं द्वितीयमपि देव ते ॥ २३३

तच्छुत्वा न ममान्येन पङ्कजेन प्रयोजनम् । अलं ते साहसेनेति राजापि प्रत्युवाच तम् ॥ २३४

दिवसेष्वथ यातेषु हेमाब्जहरणैषिणि । अशोकदत्ते सा भूयोऽप्यागात्कृष्णचतुर्दशी ॥ २३५

तस्य चास्य सुवर्णाञ्जवाञ्छां बुद्ध्वा भयादिव । धूसरःस्वर्णक्रमले यातेऽस्तशिखरं रवौ ॥ २३६

संध्यारुणाभ्रपिशितग्रासगर्वादिव क्षणात् । तमोरक्षःसु धावत्सु धूमधूमेषु सर्वतः ॥ २३७

स्फुरदीपावलीदन्त मालाभास्वरभीषणे । नृम्भमाणे महारौद्रे निशानक्तंचरीमुखे ॥ २३८

प्रसुप्तराजपुत्रीकास्वैरं निर्गत्य मन्दिरात् । अशोकदत्तः स ययौ इमशनं पुनरेव तत् ॥ २३९

तत्र तस्मिन्वटतरोर्मूळे तां पुनरागताम् । ददर्श राक्षसीं श्वथै विहितस्वागतादराम् ॥ २४०

तया च सह भूयस्तद्गमन्तनिकेतनम् । स युवा हिमबच्छूद्री मार्गान्मुखवधूजनम् ॥ २४१

कंचित्कालं समं वध्वा तत्र स्थित्वाब्रवीच ताम् । श्वभ्रू देहेि द्वितीयं मे कुतश्चिकनकाम्बुजम् ॥ २४२

तच्छुत्वा साम्यवादीत्तं कुतोऽन्यस्पङ्कजं मम । एतत्कपालस्फोटस्य विद्यतेऽस्मत्प्रभोः सरः ॥ २४३

यत्रेदृशानि जायन्ते हेमाञ्जानि समन्ततः । तस्मात्तदेकं मद्भनें प्रीत्या पञ्च स दत्तवान् ॥ २४४

एवं तयोक्ते सोऽवादीत्तर्हि तन्मां सरोवरम् । नय यावत्स्वयं तस्माद्दास्ये कनकाम्बुजम् ॥ २४५

न शक्यमेतद्रक्षोभिर्दारुणैस्तद्धि रक्ष्यते । एवं निषिद्धोऽपि तया निर्बन्धं न स तं जहौ ॥ २४६

ततः कथंचिन्नीतश्व तया श्वश्वा ददर्श तम् । दूरासरोवरं दिव्यं तुङ्गवद्विकटकाश्रितम् ॥ २४७

छन्नं निरन्तरोद्दण्डदीप्तहेमसरोरुहैः। सततोन्मुखतापीतसंक्रान्तार्कप्रभैरिव ॥ २४८

गत्वैव तत्र यावच्च पद्मन्यवचिनोति सः । तावत्तद्रक्षिणो घोरा रुरुधुस्तं निशाचराः ॥ २४९

सशत्रः सोऽवधीच्चैनानन्यानन्ये पलाय्य च। गत्वा कपालस्फोटाय स्वामिने तद्यवेदयन् ॥ २५०

स तद्रव कुपितस्तत्र रक्षःपतिः स्वयम् । आगल्याशोकद्दत्तं तमपश्यशृण्ठिताम्बुजम् ॥ २५१

कथं भ्राता ममाशोकदत्तः सोऽयमिहागतः । इति प्रत्यभ्यजाना च तत्क्षणं तं सविस्मयः ॥ २५२

ततः शस्त्रं समुत्सृज्य षष्पाद्युतेक्षणः । धावित्वा पादयोः सद्यः पतित्वा च जगाद तूम् ॥ २५३

अहं विजयदत्ताख्यः सोदर्यः स तवानुजः । आवां द्विजवरस्योभौ गोविन्दस्वामिनः सुतौ ॥ २५४

इयचिरं च जातोऽहं दैवादीहद्भिशाचरः । चिताकपालदलनाकपालस्फोटनामकः ॥ २५५

त्वद्दर्शनादिदानीं च श्राह्मण्यं तत्स्मृतं मया । गतं च राक्षसत्वं मे मोहाच्छादितचेतनम् ॥ २५६

एवं विजयदत्तस्य वदतः परिरभ्य सः । यावत्क्षालयतीवाजं राक्षसीभवदूषितम् ॥ २५७

अशोकदत्तो बाष्पाम्बुपूरैस्तववातरत् । प्रज्ञप्तिकौशिको नाम विद्याधरगुरुर्दिवः ॥ २५८

स तौ द्वावप्युपेत्यैव भ्रातरौ गुरुरब्रवीत् । यूयं विद्याधराः सर्वे शापादेतां दशां गताः ॥ २५९

अधुना च स शापो वः सर्वेषां शन्तिमागतः । तद्भीत निजा विद्य। बन्धुसाधारणीरिमाः ॥ २६०

व्रजतं च निजं धाम स्वीकृतस्वजनौ युवाम् । इत्युक्त्वा दत्तविधोऽसौ तयोद्यमुद्ययौ गुरुः ॥ २६१

तौ च विद्याधरीभूतौ प्रयुद्धौ जग्मतुस्ततः । व्योम्ना तद्धिमवच्छूलं गृहीतकनकाम्बुजौ ॥ २६२

तत्र च शोकदत्तस्तां रक्षःपतिसुतां प्रियाम् । उपागात्साप्यभूत्क्षीणशपा विद्याधरी तदा ॥ २६३

तया च साकं सुदशा भ्रातरौ तावुभावपि । वाराणसीं प्रययतुः क्षणाद्गनगामिनौ ॥ २६४

तत्र चोपेत्य पितरौ विप्रयोगाग्नितापितौ । निरवापयतां सद्यो दर्शनामृतवर्षणौ ॥ २६५

अदेहभेदेऽप्याक्रान्तचित्रजन्मान्तरौ च तौ । न पित्रोरेव लोकस्याप्युरसवाय बभूवतुः ॥ २६६

चिराद्विजयदत्तश्च गाढमाश्लिष्यतः पितुः । भुज मध्यमिवात्यर्थं मनोरथमपूरयत् ॥ २६७

ततस्तत्रैव तद्रुवुः प्रतापमुकुटोऽपि सः । अशोकदत्तश्वशुरो राजा हर्षादुपाययौ ॥ २६८

तत्सत्कृतश्च तद्राजधानीं सोत्कस्थितप्रियाम् । अशोकदत्तः स्वजनैः साधु बद्धोत्सवामगात् ॥ २६९

ददौ च कनकाब्जानि राज्ञे तस्मै बहूनि सः। अभ्यर्थिताधिकप्राप्तिहृष्टः सोऽप्यभवन्नृपः ॥ २७०

ततो विजयदत्तं तं सर्वेष्वत्र स्थितेषु सः । पिता प्रपच्छ गोविन्दस्वामी साश्चर्यकौतुकः ॥ २७१

तदा श्मशाने यामिन्यां राक्षसत्वं गतस्य ते । अभवत्कीदृशो बस वृत्तान्तो वर्यतामिति ॥ २७२

ततो विजयदत्तस्तं बभाषे तत चापलात् । प्रस्फोटितचितादीप्तकपालोऽहं विधेर्वशात् ॥ २७३

मुखप्रविष्टया सद्यस्तद्वस/छटया तr । रक्षभूतस्त्वया तावडूछो मायाविमोहितः ॥ २७४

कपालस्फोट इत्येवं नाम कृत्वा हि राक्षसैः । ततोऽन्यैरहमाहूतस्तन्मध्ये मिळितोऽभवम् ॥ २७५

तैश्च नीतो निजस्यास्मि पार्श्व रक्षःपतेः क्रमात् । सोऽपि तत्रैव मां प्रीतः सेनापत्ये न्ययोजयत् ॥ २७६

ततः कदाचिद्भन्धर्वानभियोक्तुं मदेन सः । गतो रक्षःपतिस्तत्र सङ्गमे निहतोऽरिभिः ॥ २७७

तदैव प्रतिपन्नं च तद्ध्यैर्मम शासनम् । ततोऽहं रक्षसां राज्यमकार्षे तत्पुरे स्थितः ॥ २७८

तत्राकस्माच्च हेमाब्जहेतोः प्राप्तस्य दर्शनात् । अर्थस्याशोकदत्तस्य प्रशान्ता सा दश मम ॥ २७९

अनन्तरं यथास्माभिः शापमोक्षवशान्निजाः। विद्याः प्राप्तास्तथायं वः कृत्नमवेदयिष्यति ॥ २८०

एवं विजयदत्तेन तेन तत्र निवेदिते । अशोकदत्तः स तदा तदमूळावर्णयत् ॥ २८१

पुरा विद्याधरौ सन्तौ गगनाद्ळचाश्रमे । आबां स्नान्तीरपश्याव गङ्गायां मुनिकन्यकाः ॥ २९०

तुल्याभिलाषास्ताश्चात्र वाञ्छन्तौ सहसा रहः । चुलु तद्वन्धुभिः क्रोधाच्छाप्नौ स्वो दिव्यदृष्टिभिः ॥ २९१

पापाचारौ प्रजायेथां मर्ययोनौ युवामुभौ । तत्रापि विप्रयोगश्च विचित्रो वां भविष्यति ॥ २९२

मानुषागोचरे देशे विप्रकृष्टेऽप्युपागतम् । एकं दृष्ट्वा द्वितीयो वां यदा प्रज्ञानमाप्स्यति ॥ २९३

तदा विद्याधरगुरोर्विद्यां प्राप्य भविष्यथः । पुनर्विद्याधरौ युक्तौ शपमुक्तौ स्वबन्धुभिः ॥ २९४

एवं तैर्मुनिभिः शप्तौ जातावावामुभविह । वियोगोऽत्र यथा भूतस्तत्सर्वं विदितं च वः ॥ २९५

इदानीं पद्महेतोश्च श्वशृसिद्धिप्रभावतः । रक्षःपतेः पुरं गत्वा प्राप्तोऽयं चानुजो मया ॥ २९६

तत्रैव च गुरोः प्राप्य विद्याः प्रज्ञप्तिकौशिकात् । सद्यो विद्याधरीभूय वयं क्षिप्रमिहागताः ॥ २९७

इत्युक्त्वा पितरौ च तौ प्रियतमां तां चात्मजां भूपतेः
सद्यः शापतमोविमोक्षमुदितो विद्याविशेषेनिजैः ।
तैस्तैः संव्यभजद्विचित्रचरितः सोऽशोकदत्तस्तदा
नैते सपदि प्रबुद्धमनसोऽजायन्त विद्याधराः ॥ २९८

ततस्तमामद्य नृपं स साकं मातपितृभ्यां दयिताद्वयेन ।
उत्पत्य धन्यो निजचक्रवर्तधम द्युमार्गेण जबी जगाम ॥ २९९

तत्रालोक्य तमाज्ञां प्राप्य च तस्मादशोकवेग इति ।
नाम स बिभ्रत्सोऽपि च तद्धाता विजयवेग इति ॥ ३००

विद्याधरवरतरुणौ स्वजनानुगतावुभौ निजनिवासम् ।
गोबिन्दकूट संज्ञकमचलबरं भ्रातरौ ययतुः ॥ ३०१

सोऽप्याश्चर्यवशः प्रतापमुकुटो वाराणसीभूपतिः
स्वस्मिन्देवकुले द्वितीयकलशन्यस्तैकहेमाम्बुजः ।
तद्दत्तैपरैः सुवर्णकमलैरभ्यर्चतञ्जयस्यक-
स्तत्संबन्धमहत्तया प्रमुदितो मेने कृतार्थं कुलम् ॥ ३०२

एवं दिव्याः कारणेनावतीर्णा जायन्तेऽस्मिञ्जन्तवो जीवलोके ।
सस्योत्साहौ स्वोचितौ ते दधाना दुष्प्रपामप्यर्थसिद्धिं लभन्ते ॥ ३०३

तत्सत्त्वसागर भवानपि कोऽपि जाने देवांश एव भविता च यथेष्टसिद्धिः ।
प्रायः क्रियासु महतामपि दुष्करासु सोत्साहता कथयति प्रकृतेर्विशेषम् ॥ ३०४

सापि त्वदीप्सिता ननु दिव्या राजात्मजा कनकरेखा ।
बालमन्यथा हि वाञ्छति कनकपुरीदर्शिनं कथं हि पतिम् ॥ ३०५

इति रहसि निशम्य विष्णुदत्तात्सरसकथाप्रकरं स शक्तिदेवः।
हृदि कनकपुरीविलोकनैषी धृतिमवलम्ब्य निनाय च त्रियामाम् ॥ ३०६

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे चतुर्दारिकालम्बके द्वितीयस्तरङ्गः।


*******


तृतीयस्तरङ्गः



ततस्तत्रोल्स्थळीपे प्रभाते तं मठस्थितम् । शक्तिदेवं स दशेन्द्रः सत्यव्रत उपाययौ ॥ १

स च प्राक्प्रतिपन्नः सळुपेत्यैनमभाषत । ब्रह्मस्त्वदिष्टसिद्ध्यर्थमुपायश्चिन्तितो मया ॥ २

अस्ति द्वीपवरं मध्ये रत्नकूटाख्यमम्बुधेः । कृतप्रतिष्ठरस्तत्रास्ते भगवान्हरिरब्धिना ॥ ३

आषाढशुक्छद्वादश्यां तत्र यात्रोत्सवे सदा । आयान्ति सर्वद्वीपेभ्यः पूजायै यन्तो जनाः ॥ ४

तत्र ज्ञायेत कनकपुरी सा जातुचित्पुरी । तदेहि तत्र गच्छावः प्रत्यासन्ना हि सा तिथिः ॥ ५

इति सत्यव्रतेनोक्तः शक्तिदेवस्तथेति सः। जग्राह हृष्टः पाथेयं विष्णुदत्तोपकल्पितम् ॥ ६

नमारुह्य स सत्यव्रतढौकितम् । तेनैव साकं त्वरितः प्रायाद्वारिधिवर्मना ॥ ७

तत्र स द्वीपनिभनक्रेऽद्भुतालये । सत्यव्रतं तं पप्रच्छ कर्णधारतया स्थितम् ॥ ८

मद्भोगं किमेतदृश्यतेऽबुधौ । यदृच्छाप्रोद्गतोद्ग्रस्पक्षगिरिविभ्रमम् ॥ ९

यत्रतोऽवादी दस देवो बटद्रुमः । अस्याहुः सुमहवतेमधस्ताद्वडवामुखम् ॥ १०

रिहृत्यैव प्रदेशमिह गम्यते । अत्रावतं गतानां हि न भवत्यागमः पुनः ॥ ११

व्रते तस्मिन्वदत्येवाम्बुवेगतः । तस्यामेव प्रववृते गन्तुं तद्वदनं दिशि ॥ १२

शक्तिदेवं स पुनः सत्यव्रतोऽब्रवीत् । ब्रह्मन्विनाशकालोऽयं ध्रुवमस्माकमागतः ॥ १३

प्रवहणं पश्यात्रैव प्रयात्यदः । शक्यते नैव रोद्धं च कथमयधुना मया ॥ १४

गभीरेऽत्र वयं मृत्योरिवानने । क्षिप्त एवाम्बुनाकृष्य कर्मणेव बलीयसा ॥ १५

व मे दुःखं शरीरं कस्य हि स्थिरम् । दुःखं तु यन्न सिद्धस्ते छुचर्येणापि मनोरथः ॥ १६

रयाम्येतदहं प्रवहणं मनाक् । तावदस्यावलम्बेथाः शाखां वटतरोत्रुतम् ॥ १७

जीवितोपायो भवेद्व्याकृतेस्तव । विधेर्विलासानब्धेश्च तरङ्गान्को हि तर्क येत् ॥ १८

व्रतस्यास्य धीरसवस्य जल्पतः। बभूव निकंटे तस्य तरोः प्रवहणं ततः ॥ १९

३ कृतोहफालः शक्तिदेवो विसाध्वसः। पृथुलामग्रहीच्छाखां तस्याब्धिवटशाखिनः ॥ २०

तु बहता देहेन वहनेन च । परार्थकल्पितेनात्र विवेश वडवामुखम् ॥ २१

श्च शाखाभिः पूरिताशस्य तस्य सः आश्रित्यापि तरोः शाखां निराशः समचिन्तयत् ॥ २२

सा च कनकपुरी दृष्टा मया पुरी । अपदे नश्यता तावद्दशेन्द्रोऽप्येष नशितः ॥ २३ः

सततन्यस्तपद सर्वस्य मूर्धनि । कामं भगवती केन भज्यते भवितव्यता ॥ २४

चितं तस्य ततश्चिन्तयतस्तदा । विप्रयूनस्तरुस्कन्धे दिनं तत्पर्यहीयत ॥ २५

सर्वतस्तस्मिन्स महाविहगान्बहून् । वट वृक्षे प्रविशतः शब्दापूरितदिक्तटान् ॥ २६

rधुतपक्षवातधूतार्णवोर्मिभिः । गृभ्रान्परिचयप्रीत्या कृतप्रत्युद्गमानिव ॥ २७

विलीनानां स तेषां पक्षिणां मिथः । मनुष्यवाचा संलापं पनौबैश्छादितोऽणोत् ॥ २८

"न्तरं कश्चिद्भिरिं कश्चिद्दिगन्तरम् । तदहश्चरणस्थानमेकैकः समवर्णयत् ॥ २९

द्धविहगस्तेषां मध्यादभाषत । अहं विहर्तुं कनकपुरीमद्य गतोऽभवम् ॥ ३०

पश्च तत्रैव गन्तास्मि चरितुं सुखम् । अमावहेन कोऽर्थों से विदूरगमनेन हि ॥ ३१

सुधासारसदृशेनास्य पक्षिणः । वचसा शान्ततापः सञ्शक्तिदेवो व्यचिन्तयत् ॥ ३२

आस्येव नगरी तत्प्राप्यै चयमेव मे । उपायः सुमहाकायो विहगो वाहनीकृतः ॥ ३३

य शनैरेत्य तस्य सुप्तस्य पक्षिणः। पृष्टपक्षान्तरे सोऽथ शक्तिदेवो व्यलीयत ॥ ३४

ततस्तेषु गतेष्वन्येषु पक्षिषु । स पक्षी दर्शिताश्चर्यपक्षपातो विधिर्यथा ॥ ३५

दो वहन्पृष्ठे शक्तिदेवमलक्षितम् । क्षणादगच्छत्कनकपुरीं तां चरितुं पुनः ॥ ३६

न्तरे तस्मिन्नुपविष्टे विहंगमे । स शक्तिदेवो निभृतं तस्य पृष्टादवातरत् ॥ ३७

स तत्पार्श्वद्याबद्धाम्यति तत्र सः । द्वे पुष्पावचयज्यते तावदैक्षत योषितौ ॥ ३८

शनैस्ते च तद्विलोकनविस्मिते । सोऽपृच्छकः प्रदेशोऽयं के च भद्रे युवामिति ॥ ३९

फपुर्याख्या पुरी विद्याधरास्पदम् । चन्द्रप्रभेति चैतस्यामास्ते विद्याधरी सखे ॥ ४०

गमिहोद्याने जानीदुद्यानपालिके । पुष्पोच्चयस्तदर्थोऽयमिति ते च तमूचतुः ॥ ४१

ऽप्यवदद्विप्रो युवां मे कुरुतं तथा । यथाहमपि पश्यामि तां युष्मत्स्वामिनीमिह ॥ ४२

। तथेत्युक्त्वा नीतवत्यावुभे च ते । स्त्रियावन्तर्नगर्यास्तं युवानं राजमन्दिरम् ॥ ४३

"प्तस्तदद्राक्षीन्माणिक्यस्तम्भभास्वरम् । सौवर्णभित्ति संकेतकेतनं संपदामिव ॥ ४४

च दृष्ट्वा तं सर्वः परिजनोऽब्रवीत् । गत्वा चन्द्रप्रभायास्तन्मानुषागमनाद्भुतम् ॥ ४५

साप्यादिश्य प्रतीहारमविलम्चितमेव तम् । अभ्यन्तरं स्वनिकटं विप्रं प्रावेशयत्ततः ॥ ४६

प्रविष्टः सोऽभ्यपश्यतां तत्र नेत्रोत्सवप्रदाम् । धातुरङ्कतनिर्माणपर्याप्तिमिव रूपिणीम् ॥ ४७

स च सद्रत्नपर्यङ्कदूरादुत्थाय तं स्वयम् । स्वागतेनाहृतवती तद्दर्शनवशीकृता ॥ ४८

उपविष्टमपृच्छच कल्याणिन्कस्त्वमीदृशः । कथं च मानुषागम्यामिमां प्राप्तो भवान्भुवम् ॥ ४९

इत्युक्तः स तया चन्द्रप्रभया सकुतूहलम् । शक्तिदेवो निजं देशं जातिं चावेद्य नाम च ॥ ५०

तपुरीदर्शनपणाप्राप्तुं तां राजकन्यकाम् । यथा ऊनकरेखख्यामागतस्तद्वर्णयत् ॥ ५१

तद्वद् किमपि ध्यात्वा दीर्घ निःश्वस्य सा ततः । चन्द्रप्रभा तं विजने शक्तिदेवमभाषत ॥ ५२

श्रूयतां वच्मि ते किंचिदिदं सुभग संप्रति । अस्यस्यां शशिखण्डाख्यो विद्याधरपतिभुवि ॥ ५३

वयं तस्य चतस्रश्च जाता दुहितरः क्रमात् । ज्येष्ठा चन्द्रप्रभेत्यस्मि चन्द्ररेखेति चापरा ॥ ५४

शशिरेखा तृतीया च चतुर्थी च शशिप्रभा । ता वयं क्रमशः प्राप्त वृद्धिमत्र पितुगृहे ॥ ५५

एकदा च भगिन्यो मे स्नातुं तिस्रोऽपि ताः समम् । मयि कन्याघातस्थायां जग्मुर्मन्दाकिनीतटम् ॥ ५६

तत्राश्रयतपसं नाम मुनिं यौवनदर्पतः । तोयैर्जलस्थमसिचन्नारब्धजलकेलयः ॥ ५७

अतिनिर्बन्धनीस्ताश्च मुनिः क्रुद्धः शशाप सः। कुकन्यकाः प्रजायध्वं मर्यलोकेऽखिला इति ॥ ५८

तद्वद् सोऽस्मदीयेन पित्रा गत्वा प्रसादितः । पृथक्पृथक्स शापान्तमुक्त्वा तासां यथायथम् ॥ ५९

जातिस्मरत्वं दिव्येन विज्ञानेनोपचूंहितम् । मर्यभावेन सर्घसमादिदेश महामुनिः ॥ ६०

ततस्तासु तनूस्त्यक्ष मर्यलोकं गतासु सः। दवा मे नगरीमेतां पिता वेदाङ्गतो वनम् ॥ ६१

अथेह निवसन्तीं मां देवी स्वप्ने किळाचिका। मानुषः पुत्रि भेत ते भवितेति समादिशत् ॥ ६२

तेन विद्याधरांस्तांस्तान्वरानुद्दिशतो बहून् । पितुर्विधारणं कृत्वा कन्यैवाद्यप्यहं स्थिता ॥ ६३

इदानीं यमुनाश्चर्यमयेनागमनेन ते । वपुषा च वशीकृत्य तुभ्यमेवाहमर्पिता ॥ ६४

तद्रजामि चतुर्दश्यामागामिन्यां भवत्कृते । कतै तातस्य विज्ञप्तिमृषभाख्यं महागिरिम् ॥ ६५

तत्र तस्यां तिथौ सर्वे मिलन्ति प्रतिवत्सरम् । देवं हरं पूजयितुं दिग्भ्यो विद्याधरोत्तमाः ॥ ६६

तातस्तत्रैव चायाति तदनुज्ञामवाप्य च । इहागच्छाम्यहं तूर्णं ततः परिणयख माम् ॥ ६७

ततिष्ठ तावदित्युक्त्वा सा तं विद्याधरोचितैः । चन्द्रप्रभा शक्तिदेवं तैस्तैर्भागैरुपाचरत् ॥ ६८

तस्य चाभूत्तथेत्यत्र तिष्ठतस्तत्तद सुखम् । यद्दवानलतप्तस्य सुधाहनिमज्जने ॥ ६९

प्रायां च चतुर्दश्यां स तं चन्द्रप्रभाब्रवीत् । अद्य गच्छामि विज्ञयै तातस्याहं भवत्कृते ॥ ७०

सर्वः परिजनश्चायं मयैव सह यास्यति । त्वया चैकाकिना दुःखं न भाव्यं द्विसद्वयम् ॥ ७१

एकेन पुनरेतस्मिन्मन्दिरेऽप्यवतिष्ठता । मध्यमा भवंत भूमिर्नारोढव्या कथंचन ॥ ७२

इत्युक्त्वा सा युवानं तं न्यस्तचित्ता तदन्तिके । तदीयचित्तानुगता ययौ चन्द्रप्रभ ततः ॥ ७३

सोऽप्येका ततस्तत्र स्थितश्चेतो विनोदयन् । स्थानस्थानेषु बभ्राम शक्तिदेवो महद्धिषु ॥ ७४

किंस्विदत्र निषिद्धं मे तया पृष्ठेऽधिरोहणम्। विद्याधरदुहित्रेति जातकौतूहलोऽथ सः ॥ ७५

तस्यैव मध्यमां भूमिं मन्दिरस्यारुरोह ताम् । प्रायो वारितधामा हि प्रवृत्तिर्मनसो नृणाम् । ७६

आरूढस्तत्र चापश्यतांस्त्रीन्रत्नमण्डपान् । एकं चोद्धटितद्वारं तन्मध्याप्रविवेश सः ॥ ७७

प्रविश्य चान्तः सद्रत्नपर्यङ्क न्यस्ततूळिके । पटवगुण्ठितततुं शयनं कंचिदैक्षत ॥ ७८

वीक्षते यावदुत्क्षिप्य पटं तावन्मृतां तथा । परोपकारितृपतेस्तनयां वरकन्यकाम् ॥ ७९

दृष्ट्वा चाचिन्तयत्सोऽथ किमिदं महदद्भुतम् । किमप्रबोधसुतेयं किं वा भ्रान्तिरबाधका ॥ ८०

यस्याः कृते प्रवासोऽयं मम सैवेह तिष्ठति । असावपगतप्राणा तत्र देशे च जीवति ॥ ८१

अम्लानकान्तिरस्याश्च तद्विधत्रा मम ध्रुवम् । केनापि कारणेनेदमिन्द्रजालं वितन्यते ॥ ८२

इति संचिन्त्य निर्गत्य तावन्यैौ मण्डपौ क्रमात् । प्रविश्यान्तः स ददृशे तद्वदन्ये च कन्यके ॥ ८३

ततोऽपि निर्गतस्तस्य साध्य मन्दिरस्य सः । उपविष्टः स्थितोऽपश्यद्वापीमत्युत्तमामधः ॥ ८४

रन्नपर्याणं ददशैकं च वाजिनम् । तेनावतीर्येव ततस्तत्पार्श्व कौतुकाद्ययौ ॥ ८५

च तमारोढं शून्यं दृष्टा स तेन च । अश्वेनाहत्य पादेन तस्यां वाप्यां निचिक्षिपे ॥ ८६

भः स च क्षिप्रं वर्धमानपुरान्निजात् । उद्यानदीर्घिकामध्यादुन्ममज्ज ससंभ्रमः ॥ ८७

जन्मभूमौ,च सद्यो वापीजले स्थितम् । अस्मानं कुमुदैस्तुल्यं दीनं चन्द्रप्रभां विना ॥ ८८

नपुरं केवं क सा वैद्याधरी पुरी। अहो किमेतदाश्चर्यमायाडम्बरजूभितम् ॥ ८९

केमपि केनापि मन्दभाग्योऽस्मि वञ्चितः । यदि वा कोऽत्र जानाति कीदृशी भवितव्यता ॥ ९०

चिन्तयन्सोऽथ वापीमध्यात्समुत्थितः। सविस्मयः शक्तिदेवो ययौ पितृगृहं निजम् ॥ ९१

देष्टपटहभ्रमण कृतकैतवः । पित्राभिनन्दितस्तस्थौ सोत्सवैः स्वजनैः सह ॥ ९२

ऽह्नि बहिर्गेहान्निर्गतश्चार्णोपुनः । घोष्यमाणं सपटहं पुरे तस्मिन्निदं वचः ॥ ९३

विप्रक्षत्रियमध्यात्कनकपुरी येन तत्त्वतो दृष्टा ।
वक्तु स तस्मै तनयां सयौवराज्यां ददाति नृपः ॥ ९४

व स गत्वा तान्पटहोद्धोषकान्क्रुती । मया दृष्टा पुरी सेति शक्तिदेवोऽब्रवीत्पुनः ॥ ९५

नृपतेरभं स नीतोऽभूनृपोऽपि तम् । प्राग्वन्मेने परिज्ञाय पुनर्वितथवादिनम् ॥ ९६

चेद्वचिम न मया दृष्टा सा नगरी यदि । तदिदानीं शरीरस्य निग्रहेण पणो मम ॥ ९७

| राजपुत्री मां पृच्छत्वित्युदिते ततः । गत्वा चानुचरै राजा तत्रैवानाययत्सुताम् ॥ ९८

न दृष्टपूर्व तं विप्रं राजानमभ्यधात् । तात मिथ्यैव भूयोऽपि किंचिद्वक्ष्यत्यसाविति ॥ ९९

वस्ततोऽबादीदहं सत्यं मृषेव वा । वचिम राजसुते त्वं तु वदैवं मम कौतुकम्। ॥ १००

नकपुर्यां त्वं पर्यङ्क गतजीविता । दृष्टा चेह च पश्यामि जीवन्तीं भवतीं कथम् ॥ १०१

। शक्तिदेवेन साभिशानं नृपात्मजा । सद्यः कनकरेखा सा जगादैवं पितुः पुरः ॥ १०२

यामुना सत्यं नगरी सा महात्मना । अचिराचैष भर्ता मे तत्रस्थाया भविष्यति ॥ १०३

द्भगिनीश्चान्यास्तिस्रोऽयं परिणेष्यति । विद्याधराधिराज्यं च तस्यां पुरि करिष्यति ॥ १०४

अद्य प्रवेष्टव्या स्वा तनुश्च पुरी च सा । मुनेः शापादहं ह्यत्र जाताभूवं भवद्महे ॥ १०५

नकपुर्या ते देहमालोक्य मानुषः । मर्यभावभृतस्तत्त्वप्रतिभेदं करिष्यति ॥ १०६

शापमुक्तिश्च स च स्यान्मानुषः पतिः । इति मे च स शापान्तं पुनरेवादिशन्मुनिः॥ १०७

परा च मानुष्येऽप्यहं ज्ञानवती तथा । तद्रजाम्यधुना सिद्ध्यै निजं वैद्यधरं पदम् ॥ १०८

वा राजपुत्री सा ततुं त्यक्त्वा तिरोदधे । तुमुछश्नोदभूत्तस्मिन्नाक्रन्दो राजमन्दिरे ॥ १०९

वोऽप्युभयतो भ्रष्टस्तैस्तैर्युरुत्तरैः । क्लेशैः प्राप्यापि न प्राप्ते ध्यायंस्ते द्वे अपि प्रिये ॥ ११०

खन्नोऽपि चात्मानमसंपूर्णमनोरथः । निर्गत्य राजभवनात्क्षणादेवमचिन्तयत् ॥ १११

भावि मे तावदुक्तं कनकरेखया । तत्किमर्थं विषीदामि सत्वाधीना हि सिद्धयः ॥ ११२

नैव कनकपुरीं गच्छामि तां पुनः । भूयोऽप्यवश्यं दैवं मे तत्रोपयं करिष्यति ॥ ११३

च्यैव स प्रायाच्छक्तिदेवः पुरात्ततः। असिद्धार्था निवर्तन्ते नहि धीराः कृतोद्यमाः ॥ ११४

बराच संप्राप जलधेः पुलिनस्थितम् । तद्विटङ्कपुरं नाम नगरं पुनरेव सः ॥ ११५

यच्च-वणिजं तं संमुखमुपागतम् । येन साकं गतस्याठिंध पोतमादावभज्यत ॥ ११६

समुद्रदत्तः स्यात्कथं च पतितोऽम्बुधौ । उत्तीर्योऽयं न वा चित्रमहमेव निदर्शनम् ॥ ११७

च्य स यावत्तमभ्येति वणिजं द्विजः । तावत्स तं परिज्ञाय हृ