प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
← अध्यायः ३५ गणेशपुराणम्/खण्डः १ (उपासना खण्डः)
अध्यायः ३६
[[लेखकः :|]]
अध्यायः ३७ →

व्यास उवाच ।
श्रुतं गणेशतीर्थस्य माहात्म्यं कमलासन ।
रुक्मांगदस्य चरितं कौण्डिन्य पुरवासिनाम् ।। १ ।।
तथापि ब्रूहि मे ब्रह्मन् मुकुंदाचरितं शुभं ।
ब्रह्मोवाच ।
गते रूक्मांगदे सा तु जज्वाल मदनाग्निना ।।२।।
दावाग्निना यथा ग्रीष्मे महावनस्थला सुत ।
मुकुंदा नालभच्छर्म वने शीतल मारुते ।।३।।
लतापुष्पमये स्थाने चंद्रचंदनवोऽपि च ।
तस्या न रोचते हास्यं गीतं नृत्यं कथान्तरम् ।।४।।
अन्नं जलं विह्वलापास्सचित्ताया मुनीश्वर ।
क्षुत्तृट् श्रमेण तस्यास्तु क्षणं निद्रा समाययौ ।।५ ।।
तामिंद्रो बुबुधे कांता प्रसुप्ता विजने वने ।
कामातुरा विह्वला च रूक्मांगद कृते सुत ।। ६ ।।
धृत्वा रौक्मांगदं रूपं बुभुजे कामुकां तु ताम् ।
आलिलिंग मुदा शक्रो मुकुंदा जहृषे भृशम् ।।७।।
साऽपि रुक्मांगदं तं तु चुचुम्बे सुभृशं सुत ।
सोऽपि तस्याः कुचौ पीनौ ममर्द दृढमुष्टिना ।।८।।
व्यंशुकां व्यंशुको रेमे निःशंकं स तया सह ।
ततः सा लज्जमानेव स्वगृहं प्रत्यपद्यत ।।९।।
इंद्रो रूक्मांगदो भूतस्तत्रैवान्तर्दधे सुत ।
मेने रुक्मांगदो भुक्तस्ततो गर्भं दधौ तु सा ।। 1.36.१० ।।
सुषुवे नवमे मासि सुवेलायां सुतं शुभम् ।
चारुसर्वानवद्यांगं रूपेण मदनातिगम् ।। ११ ।।
तस्य शब्देन महता धरण्या पतितस्य तु ।
सनादं दशदिग्वृंदमभूत्खं भूरसातलम् ।। १२ ।।
पक्षिणो बभ्रमुः सर्वे उड्डीयोड्डीय सर्वतः ।
वाचक्नविः समायातस्त्यक्त्वा स्वनित्यकर्म च ।। १३ । ।
मुकुंदाचरितं तेन नैव बुद्धं कदाचन।
जातकर्मादिकं सर्वं चकार भृषहर्षितः ।। १४।।
ददौ दानं यथाशक्ति ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः ।
दशाहे तु व्यतीते स नामकर्माकरोन्मुनिः ।। १५ ।।
गृत्समेत्यनुज्ञातो ज्योतिःशास्त्रपरैर्द्विजै ।
ततस्तु पंचमेऽब्देऽस्य व्रतबन्धं चकार ह ।। १ ६।।
वेदव्रतानि चत्वारि चकार बटुकस्य सः ।
सकृन्निगदमात्रेण गृह्णाति ब्रह्मतेजसा ।। ५७।।
वेदशास्त्रनिधिर्जातः स्वकर्म कुशलोऽपि च ।
कदाचित् सुमहूर्ते तु पिता वाचक्नविः सुतम् ।। १ ८। ।
गणानां त्वेति ऋङ्मन्त्रं महांतमुपदिष्टवान् ।
उवाच च महामन्त्रो वैदिकोऽखिल सिद्धिदः ।। १ ९।।
आगमोक्तेषु मन्त्रेषु सर्वेषु श्रेष्ठ एव च ।
ध्यात्वा गजाननं देवं जपैनं स्थिरमानसः ।।1.36.२ ० ।।
परां सिद्धिं समाप्यैव ख्यातिं लोके गमिष्यसि ।
ततो गृत्समदो विप्रो मन्त्रं प्राप्य पितुर्मुखात् ।। २१ ।।
अनुष्ठानरतो भूत्वा जपध्यान परोऽभवत् ।
एवं बहुतिथे काले गते तु मुनिपुंगवे ।
तस्मिन् मगधदेशे यो राजा मगधसंज्ञितः ।।२२ । ।
चारुरूपा महामानी दानशूरोऽरिमर्दनः ।
नानालंकार शोभाढ्यो महार्हासन संश्रितः ।।२ ३ । ।
सुधर्मासनगो धीरः पुरुहूत इवापरः ।
चतुरंबलोपेतो ज्ञानी पंडितमानदः ।।२४।।
अमात्यौ द्वौ ज्ञाननिधी वाचस्पत्यधिकौ गुणौः।
अम्बिका नाम भार्याऽस्य चारुरूपा गुणाधिका ।।२५।।
पतिव्रता महाभागा शापानुग्रहणे क्षमा ।
तस्य राज्ञः पितुश्राद्धे समाजग्मुर्महर्षयः ।।२ ६।।
राज्ञाहूता वसिष्ठात्रि प्रमुखाः श्रुतिपारगाः ।
आकारितो गृत्समदस्तपस्वी शुचिमानसः ।।२७।।
ततः शास्त्र प्रसंगेन प्रौढि गृत्समदोऽवदत् ।
तमत्रि धिग्धिगित्येवमब्रवीन् मुनिसंन्निधौ ।। २८।।
तपस्वीति भवान्मान्यो न मुनिस्त्वं यतस्तव ।
जन्म रूक्मांगदाज्जातं राजपुत्राद्विचारय ।।२९।।
नास्मत्समक्षो पूजार्हं इतो गच्छ स्वमाश्रमम् ।
इत्यत्रिवचनं श्रुत्वा क्रोधदीप्त इव ज्वलन् ।।1.36.३ ० ।।
दहन्निव त्रिलोकीं स भक्षयन्निव तान्मुनीन् ।
अपेर त्वपलायन्त सिंहं दृष्ट्वा यथा मृगाः ।। ३१ ।।
उवाच तत्र सदसि वसिष्ठादीन् मुनीन्प्रति ।
गृत्समद उवाच ।
यर्हि रुक्मांगदस्याहं न भवेयं मुनीश्वराः ।
तदा शापाग्निना युष्मान्कुर्यां भस्मावशेषितान् ।।३ २।।
ब्रह्मोवाच ।
इत्युक्त्वा तान्मुनीन् सर्वान् प्रययौ मातरं प्रति ।
पप्रच्छ तां गृत्समदो वद दुष्टेऽतिकामुके ।।३ ३ ।।
मुकुंदे वद मे तात नो चेद् भस्म भविष्यसि ।
आकर्ण्येवं वचस्तस्य चकम्पे भृशविह्वला ।।३४।।
मुकुंदा मारूतेनेव कदली कुड्मलान्विता।
उवाच दीनया वाचा बद्धांजलिपुटा सती ।। ३५ ।।
मुकुंदोवाच ।
मृगयासक्तचित्तोऽभूद्धृष्टसार्थो नृपोत्तमः ।
त्रैलोक्यसुभगो दृष्टो मया रूक्मांगदः शुभः ।। ३ ६।।
अनुष्ठानरते वाचक्नवौ मे भर्तरि प्रिये ।
अनिवार्याः स्त्रिय इति स्मृत्वा वाक्यं विधीरितम् ।। ३७।।
तस्मिन् नृपे सक्तमना जाताऽस्मि स पिता तव ।
श्रुत्वेत्थं वचनं तस्या मौनवान्स ययौ मुनिः ।। ३८। ।
लज्जयाऽधोमुखः शापमभ्यधाज्जननीं प्रति ।।
पुत्र उवाच ।
दुष्टे मूढे पापरते कानने कंटकी भव ।।३ ९।।
असंख्येय फला सर्वे प्राणिभिः परिवर्जिता ।
साऽपि शापं ददौ तस्मै क्रोधाविष्टा सुताय हि ।।1.36.४०।।
जननी त्वमनादृत्य यतः शप्ता खलु त्वया ।
अतः शपामि त्वां पुत्र त्वत्तः पुत्रोऽति दारुणः ।।४ १ । ।
त्रैलोक्यभयदो दैत्यो भविष्यति महाबलः ।
एवं शशपतुस्तौ तु मातापुत्रौ परस्परम् ।।४२।।
क उवाच ।
सा तदैव शरीरं तत् त्यक्त्वाऽभूद् बदरी वने ।
वर्जिता पक्षिसंघातै जरिजैरंडजैरपि ।।८ ३ ।।
ततोऽन्तरिक्षे वागासीदिन्द्राद् गृत्समदो ह्यभूत्।
स तु गृत्समदो ब्रह्मन्ननुष्ठानाय जग्मिवान् ।।४४।।
इदं गृत्समदाख्यानं यः शृणोति नरोत्तमः ।
न स संकटमाप्नोति वांछितं लभतेऽखिलम् ।।४५।।
इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंडे गृत्समदोपाख्यानं नाम षट्त्रिशत्तमोऽध्यायः ।।३ ६ ।।