प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्

अथ चरणव्यूहं व्याख्यास्यामः
तत्र चत्वारो वेदा भवन्ति । ।
ऋग्वेदो यजुर्वेद सामवेदो ब्रह्मवेदः । ।
ऋग्वेदस्य शास्त्रवेद उपवेदः ।
यजुर्वेदस्य धनुर्वेद उपवेदः ।
सामवेदस्य गान्धर्ववेद उपवेदः ।
अथर्ववेदस्यायुर्वेद उपवेदः ।
दिव्यसाम्पदप्रायश्चित्तीयाभिचारिकाः । ।
ऋग्वेदस्यात्रेयगोत्रः । गायत्त्री छन्दः । अग्निर्देवता ।
यजुर्वेदस्य काश्यपगोत्रः । त्रैष्टुभं छन्दः । वायुर्देवता । ।
सामवेदस्य भारद्वाजगोत्रः । जगती छन्दः । विष्णुर्देवता ।
अथर्ववेदस्य वैखायनगोत्रः । आनुष्टुभं छन्दः । ब्रह्मा देवता । ।
ऋग्वेदः पीतवर्णेन पद्मपत्राक्षः सुव्यक्यग्रीवः कुञ्चितकेशश्मश्रुः सुप्रतिष्ठित जानुजङ्घाप्रमाणेन ।
सो ऽपि विष्ठितः पञ्च । ।
ऋग्वेदस्य सप्त शाखा भवन्ति । तद् यथा । आश्वलायना-शाङ्खायना-साध्यायना शाकला बाकला- औदुम्बरा माण्डूक्याश्चेति । ।
तासाम् अध्ययनं
ऋचां दश सहस्राणि ऋचां पञ्च शतानि च ।
ऋचामशीतिः पादश्चेत्येतत्पारणमुच्यते । ।
तत्र यजुर्वेदस्य चतुर्विशतिः शाखा भवन्ति ।
तद्यथा । कण्वा-मध्यन्दिना जाबाला शापेया- श्वेता- श्वेततरा- ताम्रायणीया-पौर्णरसा आवटिका परमावटिका-औक्षा बोधा- शाण्डिका-आह्वरका-चरका मैत्रा-मित्रायणीया हारितकर्णा- शालाबलीया मर्चकठा-प्राच्यकठा कपिष्ठलकठा -उपवना- तित्तिरियाश्चेति । ।
तासाम् अध्ययनं
ऋचां द्वे सहस्रे शतं न्यूने मन्त्रे वाजसनेयके ।
श्लोकेन परमं ख्यातं ब्राह्मणं चतुर्गुणम् । ।
अष्टादश सहस्राणि भवन्ति । तान्येव त्रिगुणम् अधीत्य क्रमपारो भवति । सप्त स्थावराश्चेति । ।
शाखास्तिस्रो भवन्ति । पारांसर्वापारः समशि पारक्रमजटां क्रमपारश्चेति । ।
षड् अङ्गान्यधीत्य षडङ्गविद्भवन्ति ।
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषम् इतिहासपुराणं षड् अङ्गानि । बृहत्सर्वानुक्रमणीश्चेति । ।
अथ यजुर्वेदः - प्रांशुः प्रलम्बजठरः स्थूलगलकपालेन । रक्तो वर्णेन । प्रादेशाः षड् दीर्घत्वेन यजुर्वेदस्य एतद् रूपं भवति । ।
सामवेदस्य शाखासहस्रम् आसीत् । अनध्याये ऽधीयमानाः सर्वे ते शक्रेण विनिहताः प्रलीनाः । । तत्र के चिद् अवशिष्टाः प्रचरन्ति ।
तद् यथा । राणायनीया सत्यमुग्रा कालया महाकालया-कैथिमा- लाङ्गलिकाश्चेति ।
कैथिमानाम् अपि षड् भेदा भवन्ति ।
तद् यथा । राणायनीया वातरायणीया वैनवृथाः -प्राचीनातेजसा- शौनकीयाश्चेति । ।
तासाम् अध्ययनं
अष्टौ सामसहस्राणि सामानि च चतुर्दश ।
सोह्यानि सरहस्याणि एतत् सामगणं स्मृतम् । ।
अथ सामवेदः सुवासाः सुगन्धी तेजस्वी मृदुवक्ता ब्रह्मण्यः प्रलम्बबाहुः सुस्निग्धचर्मा कृष्णो वर्णेन कातरो वयनेन । । षडरत्निमात्रप्रमाणवयनः स्मृतः । अन्ये ऋषयो ब्रह्मा सामानि तिष्ठन्ति संनिधौ । स भगवान् सामवेदो महेश्वरभक्तः । ।
तत्र ब्रह्मवेदस्य नव शाखा भवन्ति । तद् यथा । पिप्पलाद-प्रदान्ता-शौनका-स्तोदा-जाजला-जलदा-ब्रह्मवर्ति- देवदर्शि-चरणवेदाश्चेति । ।
तेषाम् अध्ययनं
ऋचां द्वादश सहस्राण्यशीतित्रिशतानि च ।
पर्यायकं द्वे सहस्रे अन्याश्चैवार्चिकान् बहून् । ।
तद्ग्राम्यारण्यकानि द्वादश षट् सहस्राणि भवन्ति । ।
तत्र गोपथब्राहणं शतप्रपाठकमासीत् । तस्यावशिष्टे द्वे ब्राह्मणे पूर्वोत्तरे चेति । । तत्र षड् अङ्गानि भवन्ति । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तम् इति । ।
तत्र पञ्च कल्पा भवन्ति । ।
नक्षत्रकल्पो वैतानकल्पः तृतीयः संहिताविधिः । चतुर्थो ऽङ्गिरसां कल्पः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः । ।
तत्र लक्षणग्रन्था भवन्ति । चतुराध्यायिका । प्रातिशाख्यं । पञ्च पटलिका । बृहत्सर्वानुक्रमणीश्चेति । ।
तत्र द्वासप्तति परिशिष्टानि भवन्ति कौशिकोक्तानि ।
कृत्तिकारोहिणी । राष्ट्रसंसर्गः । राज्यप्रथमाभिषेकः । पुरोहित- कर्माणि । पुष्याभिषेक. । पिष्टरात्र्याः कल्पः । आरात्रिकं । घृतावेक्षणं । तिलधेनुः । भूमिदानं । तुलापुरुषं । आदित्यमण्डलः । हिरण्यगर्भः । हस्तिरथः । अश्वरथः । गोसहस्रदानं । हस्तिदीक्षा । वृषोत्सर्गः । इन्द्रोत्सवः । ब्रह्मयागः । विनायकाभिषेकः । अरणीलक्षणं । संभारलक्षणं । यज्ञपात्रलक्षणं । वेदिलक्षणं । कुण्डलक्षणं । समिधलक्षणं । स्रुवलक्षणं । हस्तलक्षणं । ज्वालालक्षणं । लक्षहोमः । कात्यायनविधिः । कोटिहोमः । गणमाला । घृतकम्बल । अनुलोमकल्पः ।
आसुरीकल्पः । उच्छुष्माकल्पः । समुच्चयप्रायश्चित्तानि ।
ब्रह्मकूर्चविधिः । तडागविधिः । पाशुपतव्रतविधिः । स्नानविधिः । सन्ध्योपासनविधिः । तर्पणविधिः । श्राद्धविधिः । अग्निहोत्रविथिः । उत्तमपटलं । वर्णपटलं । निघण्टुः । चरणव्यूहः । चन्द्रप्रातिपदिकं । ग्रहयुद्धं । ग्रहसंग्रहः ।राहुचारः । केतुचारः । ऋतुकेतुलक्षणं । कूर्मविभागः । मण्डलानि । दिग्दाहलक्षणं । उल्कालक्षणं । विद्युल्लक्षणं । निर्घातलक्षणं । परिवेषलक्षणं । नक्षत्रग्रहोत्पात-
लक्षणं । इन्द्रचापलक्षणं । सद्योवृष्टिलक्षणं । भूमिकम्पलक्षणं ।
गोशान्तिः । अद्भुतलक्षणं ।स्वप्नाध्यायः । अथर्वहृदयं । भारकी- गार्ग्य-बार्हस्पत्योशनाद्भुतानि । महाद्भुतानि । ।
तत्राष्टादशोपनिषदो भवन्ति- मुण्डक । प्रश्न । गर्भोपनिषत् । प्राणाग्निहोत्र । महोपनिषत्। बह्मोपनिषत् । बह्मविद्योपनिषत् । क्षुरिक । चूलिक । अनुचूलिक । अथर्वशिर । अथर्वशिख । अमृतबिन्दु । अमृतनाद ।योगशिखा । नारायणो । श्रुतिप्रत्यगानन्दो । नृसिंह । महो । ब्रह्मवेदो । अथर्वणो । परमात्मा । तत्रत्वशान्तिश्चेति । ।
तत्र ब्रह्मवेदे ऽष्टादश व्रतानि चरिष्यन् । ।
सावित्रीव्रतं । वेदव्रतं । नीलव्रतं । नीलोत्पलव्रतं । मृगारुव्रतं । रोहितव्रतं । विषासहिव्रतं । यमव्रतं । शान्तिव्रतं । कल्पव्रतं । ऋषिवतं । शिरोव्रतं । मैलव्रतं । शिखाव्रतं । अनुजव्रतं । दधिव्रतं । अङ्गिरोव्रतं । पाशुपतव्रतं चरेत् । ।
कृच्छ्रं । अतिकृछ्रं । तपाकृछ्रं । सांतपनं । माण्डूकीयं । तुलापुरुषं । महासांतपनं चेति । ।
यो वै ब्रह्मवेदेषूपनीतः सर्ववेदेषूपनीतः ।
यो वै ब्रह्मवेदेष्वनुपनीतः सर्ववेदेष्वनुपनीतः । ।
अन्यवेदे द्विजोत्तमः । ब्रह्मवेदमधीतुकामः । स पुनरुपनेयो । देवाश्च ऋषयश्च । । को अस्माकं ज्येष्ठः । क उपनेताः । क आचार्यः । । ब्रह्मा उवाच । ।
अथर्वा वै ज्येष्ठः । अथर्वा उपनेता । अथर्वा आचार्यः ।
अथर्वणा ब्रह्मत्वं चेति । ।
तद् अप्येतद् ऋचोक्तं
ब्रह्मज्येष्ठा संभृता वीर्याणि ब्रह्माग्रे ज्येष्ठं दिवम् आ ततान ।
भूतानां ब्रह्म प्रथमोत जज्ञे तेनार्हति ब्रह्मणा स्पर्धितुं कः । ।
अथर्ववेदे चतुर्णां वेदानां साङ्गोपाङ्गानां सवाकोवाक्यानां
इतिहासपुराणानाम् । ।
अथ ब्रह्मवेदः । कपिलो वर्णः । तीक्ष्णः । चण्डः । कामरूपी । विश्वात्मा । जितेन्द्रियः । स भगवान् ब्रह्मवेद इति । ।
चतुर्मुखो द्विपक्षो अतिधर्मा अतिवन्तप्राज्ञः । क्षुद्रत्वायुक्रूरः वैखायनगोत्रः । ब्रह्मा देवता । ।
य एकैकस्मिन्वेदानां नामगोत्रप्रमाणं च कीर्तयेत् । स सर्वपापविशुद्धो भवति । मृतश्च ब्रह्मलोकं स गच्छति ब्रह्मलोकं स गच्छतीति । । । ।
इति चरणव्यूहोपनिषत् समाप्ता । ।

अथर्वपरिशिष्टे पाठान्तरः

चरणव्यूहः
४९.१.१. ॐ अथातश्चरणव्यूहं व्याख्यास्यामः ॥
२. तत्र चत्वारो वेदा भवन्ति । ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ब्रह्मवेदश्चेति ॥
३. तत्र ऋग्वेदस्यार्थशास्त्रमुपवेदः । यजुर्वेदस्य धनुर्वेदोपवेदः । सामवेदस्य गान्धर्ववेदोपवेदः । ब्रह्मवेदस्यायुर्वेदोपवेदः । अभिचारकार्थशास्त्रमित्युच्यते ।
४. ऋग्वेद आत्रेयसगोत्रोऽग्निर्देवता। यजुर्वेदः काश्यपसगोत्रो वायुर्देवता । सामवेदो भारद्वाजसगोत्रो विष्णुर्देवता । ब्रह्मवेदो वैतायनसगोत्रो ब्रह्मा देवता ।।
५. अथातः ऋग्वेदः पीतवर्णः पद्मपत्राक्षः सुविभक्तग्रीवः कुञ्चित केशश्मश्रुः सुप्रतिष्ठितजानुसङ्घः । प्रमाणेन स वितस्तयः पञ्च ॥
६. तत्र ऋग्वेदस्य सप्त शाखा भवन्ति । तद्यथा। अश्वलायनाः । शाङ्खायनाः । साध्यायनाः । शाकलाः । बाष्कलाः । औदुम्बराः । माण्डूकाश्चेति ॥
७. तेषामध्ययनम् ।
ऋचां दश सहस्राणि ऋचां पञ्च शतानि च । ऋचामशीतिः पादश्च एतत्पारणमुच्यते ॥ १ ॥
४९.२.१. तत्र यजुर्वेदस्य चतुर्विंशतिर्भेदा भवन्ति ॥ तद्यथा ॥ काण्वाः।
माध्यंदिनाः । जाबालाः । शापेयाः । श्वेताः । श्वेततराः । ताम्रायणीयाः । पौर्णवत्साः । आवटिकाः । परमावटिकाः । हौष्याः । धौष्याः । खाडिकाः । आह्वरकाः । चरकाः । मैत्राः । मैत्रायणीयाः । हारितकर्णाः । शालायनीयाः ।। मर्चकठाः । प्राच्यकठाः । कपिष्ठलकठाः । उपलाः । तैत्तिरीयाश्चेति ॥
२. तेषामध्ययनम् ।
द्वे सहस्रे शते न्यूने वेदे वाजसनेयके ।
सकलं परिसंख्यातं ब्राह्मणं तु चतुर्गुणम् ॥
३. अष्टादश शतानि भवन्ति । तान्येव त्रिगुणमधीत्य क्रमपारो भवति । सप्तसु वीराश्चेति ॥
४. शाखास्तिस्रो भवन्ति । तद्यथा । वार्चिकमर्धाध्ययनीयाः । पारश्चर्याः । पारश्रमणीयाः । पारक्रमवतः । क्रमपारश्चेति ॥
५. षडङ्गान्यधीत्य षडङ्गविद्भवति ।
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति षडङ्गानि ॥
६. अथ यजुर्वेदः प्रांशुः प्रलम्बजठरः स्थूलगलकपालो रक्तो वर्णेन प्रादेशाः षड्दीर्घत्वेन यजुर्वेदस्यैतद्रूपं भवति ॥ २ ॥
३. १. तत्र सामवेदस्य शाखासहस्रमासीदनध्यायेष्वधीयानाः सर्वे ते शक्रेण विनिहताः । [ प्रविलीनाः !
२. तत्र केचिदवशिष्टाः प्रचरन्ति । तद्यथा । राणायणीयाः । साद्यमुग्राः । कालपाः । महाकालपाः । कौथुमाः । लाङ्गलिकाश्चेति ।।
३. कौथुमानां षड्भेदा भवन्ति । तद्यथा । सारायणीयाः ।
वातरायणीयाः । वैतधृताः । प्राचीनास्तेजसाः । अनिष्टकाश्चेति ॥
४९.३.४. तेषामध्ययनम् ।।
अष्टौसामसहस्राणि सामानि च चतुर्दश ।।
सोह्यानि सरहस्यानि एतत्सामगणं स्मृतम् ।।
५. अथ सामवेदः सुवर्चाः सुगन्धिस्तेजस्वी मृदुवक्ता ब्रह्मण्यः प्रलम्बबाहुर्दुश्चर्मी कृष्णो वर्णेन कातरः स्वरेणेति ॥
६. षडरत्निः प्रमाणेन च स्मृतः । स्तुवन्त्य् ऋषयो ब्रह्म सामानि तिष्ठति संनिधौ सभगवान्सामवेदो महेश्वरभक्तः ॥३॥
४. १. तत्र ब्रह्मवेदस्य नव भेदा भवन्ति । तद्यथा । पैप्पलादाः स्तौदाः । मौदाः । शौनकीयाः । जाजलाः । जलदाः ब्रह्मवदाः । देवदर्शाः । चारणवैद्याश्चेति ।।
२. तेषामध्ययनम् ।
ऋचां द्वादश सहस्राण्यशीतिस्त्रिशतानि च ।
पर्यायिकं द्विसहस्राण्यन्यांश्चैवार्चिकान्बहूनित्य्
३. एतद्ग्राम्यारण्यकानि षट्सहस्राणि भवन्ति ॥
४. तत्र ब्रह्मवेदस्याष्टाविंशतिरुपनिषदो भवन्ति । मुण्डका पृश्नव ब्रह्मविद्या क्षुरिका चूलिका अथर्वशिरो अथर्वशिखा गर्भोपनिषन्महोपनिषद्ब्रह्मोपनिषत्प्राणाग्निहोत्रं माण्डूक्यं नादबिन्दु ब्रह्मबिन्दु अमृतबिन्दु ध्यानबिन्दु तेजोबिन्दु योगशिरं योगतत्त्वं नीलरुद्रः पञ्चतापिनी एकदण्डी संन्यासवि... अरुणिः हंसः परमहंसः नारायणोपनिषद्वैतथ्यञ्चेति ॥
५. तत्र गोपथः शतप्रपाठकं ब्राह्मणमासीत्तस्यावशिष्टे द्वे ब्राह्म... पूर्वमुत्तरं चेति ॥
६. तत्र षडङ्गान्यधीत्य षडङ्गविद्भवति षडङ्गानि भवन्ति शिक्षा कल्पोव्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति ॥
४९.४.७. पञ्च कल्पा भवन्ति ।
नक्षत्रकल्पो वैतानकल्पस्तृतीयः संहिताविधिः ।
चतुर्थ आङ्गिरसः कल्पः शान्तिकल्पस्तु पञ्चमः ॥
८. लक्षणग्रन्था भवन्ति । चतुराध्यायिका प्रातिशाख्यं पञ्चपटलिका दन्त्योष्ठविधिर्बृहत्सर्वानुक्रमणी चेति ॥
९. तत्र द्वासप्ततिः परिशिष्टाणि भवन्ति कौशिकोक्तानि ।
कृत्तिकारोहिणी । राष्टसंवर्गः । राजप्रथमाभिषेकः । पुरोहितकर्मणि । पुण्याभिषेकः । पिष्टरात्र्याः कल्पः । आरात्रिकम् । घृतावेक्षणम् । तिलधेनुः । भूमिदानम् । तुलापुरुषः । आदित्यमण्डकः । हिरण्यगर्भः । हस्तिरथः । अश्वरथः । गोसहस्रदानम् । हस्तिदीक्षा । अश्वदीक्षा । वृषोत्सर्गः । इन्द्रोत्सवः । ब्रह्मयागः । स्कन्दयागः । संभारलक्षणम् । अरणिलक्षणम् । यज्ञपात्रलक्षणम् । वेदिलक्षणम् । कुण्डलक्षणम् । समिल्लक्षणम् । स्रुवलक्षणम् । हस्तलक्षणम्। ज्वालालक्षणम्। लक्षहोमः । काङ्कायनोक्त बृहल्लक्षहोमः । कोटिहोमः । गणमाला । घृतकम्बलम् । अनुलोमकल्पः । आसुरीकल्पः । उच्छुष्मकल्पः । समुच्चयप्रायश्चित्तानि । ब्रह्मकूर्चविधिः । पैठीनसितडागविधिः। पाशुपतव्रतविधिः। संध्योपासनविधिः । स्नानविधिः । तर्पणविधिः । श्राद्धविधिः । अग्निहोत्रविधिः । उत्तमपटलम् । वर्णपटलम् । निघण्टुः । चरणव्यूहः । चन्द्रप्रातिपदिकम् । ग्रहयुद्धम् । ग्रहसंग्रहः । राहुचारः । केतुचारः । ऋतुकेतुलक्षणम् । कूर्मविभागः । मण्डलानि । दिग्दाहलक्षणम् । उल्कालक्षणम् । विद्युल्लक्षणम्।। निर्घातलक्षणम् । परिवेषलक्षणम् । भूमिकम्पलक्षणम् । नक्षत्रग्रहोत्पातलक्षणम् । उत्पातलक्षणम् । सद्योवृष्टिलक्षणम् । गोशान्तिः । अद्भुतशान्तिः । स्वप्नाध्यायः । अथर्वहृदयम् ।
भार्गवीयगार्ग्यबार्हस्पत्यौशनसाद्भुतानि । महाद्भुतानि । बृहत्सर्वानुक्रमणी चेति ॥ ४९.४.१०.तत्र पञ्चदशोपनिषदो भवन्ति । मुण्डका । प्रश्नका । ब्रह्मविद्या । क्षुरिका । चूलिका । अथर्वशिरः । अथर्वशिखा । गर्भोपनिषत् । महोपनिषत् । ब्रह्मोपनिषत् । प्राणाग्निहोत्रम् । माण्डूक्यम् । वैतथ्यम् । अद्वैतम् । अलातशान्तिश्चेति ॥
११. तत्र ब्रह्मवेदेऽष्टादश व्रतानि चरिष्यन्सावित्रीव्रतम् । वेदव्रतम् ।
वेदोत्तरव्रतम् । मैलव्रतम् । मैलोत्तरव्रतम् । मृगारव्रतम् । रेहितव्रतम् । विषासहिव्रतम् । यमव्रतम् । शान्तिव्रतम् । शिखिव्रतम् । गणव्रतम् । शिरोव्रतम् । शिखाव्रतम् । मरुद्व्रतम् । अधिव्रतम् । अङ्गिरोव्रतम् । पाशुपतव्रतं चरेत् ।।
१२. कृच्छ्रम् । तप्तकृच्छ्रम् । अतिकृच्छ्रम् । सर्वकृच्छ्रम् । मौन्दभायः । तुलापुरुषः । सांतपनम् । महासांतपनं चेति ।।
५. १. यो वै ब्रह्मवेदेषूपनीतः स सर्ववेदेषूपनीतो
२. यो वै ब्रह्मवेदेष्वनुपनीतः स सर्ववेदेष्वनुपनीतः ।।
३. अन्य वेदे द्विजो यो व्रह्मवेदमधीतुकामः स पुनरुपनेयो
४. देवाश्च ऋषयश्च ब्रह्माणमूचुः ।।
५. को नो स्मो ज्येष्ठः । क उपनेता । क आचार्यः । को ब्रह्मत्वं .... चेति ।।
६. तान्ब्रह्माब्रवीत् ।।
७. अथर्वा वो ज्येष्ठोऽथर्वोपनेताथर्वाचार्योऽथर्वा ब्रह्मत्वं चेति ॥
८. तदप्येतदृचोक्तम् । ब्रह्मज्येष्ठेत्येतया ।।
९. इति तस्याहं ब्रह्मवेदश्चतुर्णां वेदानां साङ्गोपाङ्गानां तं सवाकोवाक्यानां सेतिहासपुराणानाम् ॥
१०. अथातो ब्रह्मवेदः कपिलो वर्णेन तीक्ष्णः प्रचण्डः कामरूपी
विश्वात्मा जितेन्द्रियः । स तस्मिन्भगवति दुर्वारज्वालः ।।
४९.५.११.क्षुद्रकर्मा स च भगवान्ब्रह्मवेदश्चतुर्मुखो द्विपक्षो दान्तो धर्मी
बलवान्प्राज्ञः कृतोत्थापनीयः क्रूरः षड्रात्राणि विमृशी षड्रात्राणिषडवैतायनो गोत्रेण । १२. य एकैकस्मिन्वेदानां नामवर्णगोत्ररूपप्रमाणं च कीर्तयेद्यो
विद्वान् जातिस्मरो भवति मृतः स ब्रह्मलोकं गच्छति । मृतः स ब्रह्मलोकं गच्छति ।। मृतः स ब्रह्मलोकं गच्छतीति ॥ ५ ॥
इति चरणव्यूहः समाप्तः ॥ ४९ ॥



सम्पाद्यताम्

टिप्पणी

"चरणव्यूह" इति नाम इदमस्ति विकिस्रोतसि - https://sa.wikisource.org/wiki/चरणव्यूह

क्लेशश्चेत् चरणव्यूहनाम्ना अनेके ग्रन्थाः सन्ति । तेषां विचारेषु भेदा अपि । तेषु प्रचुरतरो ग्रन्थः अयं https://ia800906.us.archive.org/21/items/caranavyuha/caranavyuha.pdf

अतः तेषु भिन्नेषु चरणव्यूहग्रन्थेषु विकिस्रोतसि स्थापितः कः इति न ज्ञायते स्पष्टम् । कथं प्रदर्शनीयम् ? अन्ते "चरणव्यूहोपनिषत्" लिखितमस्ति । तस्मात् ज्ञास्यामो वा?

- इति सुदर्शनः

-- Sudarshan HS Center for Ancient History & Culture (CAHC) JP Nagar 6th phase, Bangalore, INDIA Ph: +91 98806 34594

चरणव्यूहः अथर्ववेद-परिशिष्टस्य ऊनपञ्चाशत्तमः अध्यायः अस्ति। चरणव्यूहस्य यः पाठः उपरि प्रस्तुतः अस्ति एवं यः पाठः अथर्वपरिशिष्टे अस्ति, तयोः किञ्चिदन्तरं अस्ति। अथर्वपरिशिष्टे इति चरणव्यूहोपनिषत् समाप्ता स्थाने इति चरणव्यूहः समाप्तः पाठः अस्ति। उपरोक्तपाठस्य स्रोतं सम्प्रति न ज्ञायते।


"https://sa.wikisource.org/w/index.php?title=चरणव्यूह&oldid=205404" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः