प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
नवरात्रप्रदीपः
विनायकपण्डित धर्माधिकारी
१९२८

    1. #8

[ ४ -- ] = , .

=

s* | -

--

                                  • ५:१९:५१,१६१.५.3;" १:*****ः:',१:

| --

8:

--

) २ :' 5 ( । 66 }; ); नवरात्रप्रदीपः धर्माधिकारिनन्दपण्डिताऽपराऽभिधान विनायकपण्डितप्रणीतः । b [0 Government Dharm12, Sāstra, Sāst11, Sad10la.1 !१esearcll Scl1012, Government Sanskrit College, Benate ] Principal, Govt. Sanskrit (!ollege, Sanskrit Library, 1928 ८० 5 b० c: २० ०० ३) ० १ Foreword. २ भूमिका । सूचीपत्रम्। ... ... १ उपक्रमः । २ ग्रन्थपरिचयः । ५ नवरात्रप्रदीपः । ४ नवरात्रप्रदीपस्थविषयसूची । ... २ ग्रन्थकृत्परिचयः । ३ उपसंहारश्च,... .... • ३ नवरात्रप्रदीपे समुपात्तानां विशिष्टशब्दानां सार्थी सूची । >} .... }< .... ६ नवरात्रप्रदीपे समुपात्तानां ग्रन्थतत्प्रणेतृणां नामानि । ७ शुद्धिपत्रम् । • . ... ___ पृ० _ १-३७ १ ११-११५. १-४. FOREWORD The following pages represent the text of a work on Dham15astra by the great Nanda click: Vinayaka Pandit of the Dharmadhikari family of Benares. The Work deals with certain details* connected with the observance of the Navaratra rites. These details have been well brought out in the Sanskrit Introduction prefixed to the work & need not be repeated here The author lived in Benares in the 17th Century of the Christian era , & was universally respected as the leading pandit of the age in Northern India, specially on questions connected with Hindu Law. He was the author of several Works, mostly on Dharma S'astua, the only exception being his Madhavanande Mahakavya. His ancestor Pandit Laksmihara. a Maha.stha Brahmana of the Mudgala family , was one of the most celebrated scholars of Bidaur in Southern India & was recipient of high honouts from the Emperor of Delhi. He was recognised in those days as the highest & final authority on Hiudu LawHis younger son Govinda migrated to Benareson the death of his elder son Sri Krsna, together with the latter's in

  • These details bear upon the determination of the txth%8. So

faur as the Pratipat is concerned the author is in favour, when it is not available in its purity, of it being connected with Ams rather than with Dritiy. The Navaratra Vrata is held by him to be a species of “Nakta Vrata. ” Regarding the Parap5 day the author prefers the Nayanmi against the Dasami as in the opinion of Kamalakara Bhatta, Ra hunandauna & others. The Naraumi view is supported by Ananta Deva (Smrikaustabha ) V others ( ४ ) font son Mahipati. The author of the present work is the great grand-son of this Mahipati. The family of Manda Pandit had been a votazy of Sri Ratna. But since he obtained three images of Maha isnn at Prarga ( 'Triveni ) the family has been a wozhiner of S'zi Krsna. The Janmastamiceremony of S'r [ Ksh१, which was commenced by NandaPandit, is still continued in the family. The author flourished at a time when Benares was the home of Sanskrit Leaning. During his life me (1550–1630A.D.)Ben2res was the seat of literary activities of syms of the greatest figures in the his top of Sanskrit Literature. Marayana Bhatta & his son Saikala Bhatt I, Vidyanivasa hattacharya-the ta: ther of svanatha Nपूyasiddhantapa_chananaArsSinha xam,the author of Bhedadhikkara, Advaitadipika and Vedantotatvariveka2£adhusudanaSarasva ti,Nilkantha. D:ivaj21a,the author of Nilakanthi jikaMuhntachin tamani.03 the court astronomer of the Emperor Akbar, yene some of the most illustrious contemporaries of Manda Pandit. Nanda Pandit lived in the end of the 16th and in the beginning of the 17th century,the date of his com nentary on Visnu Smyti being 1622 A.D.A manuscript of the Dharmadhikari Yamsacharita, written by one Venirua Pandit, is available. It is a descriptive account of bhe family beginning withPandit Laksmidhara of Biday, the 5th ancestop of Nanda Pandit Dharmadhika17. From this it appears that the family has been famous from the days of Laksnidhana for proficiency in DhamasEstra learning and that it has been a Vaispava family with Ramachandra as itsfamily deity. A list of Nanda Pandit's works has been supplied in the Sanskrit Introduction, to which may be added the name of Mansamimapse,*a work mentioned in his own S'tddhakalpalata. GOVT. SANSKRIT COLLEGE, Benates, GOPINATH KAVIRAJ. ( + =

=सम्पाद्यताम्

सम्पाद्यताम्

=सम्पाद्यताम्

= =

सम्पाद्यताम्

  • This work should be distinguished from works on the same

subject by Visvanatha Nyayapanchdmana and oflter. श्रः उपक्रमः । "'कालाय तस्मै नमः १७ अहो नितान्तं किल यागिनतमपि सुदुरधिगमः कालस्य म- हिमा । अस्य किल कळविळासानां पुरो ब्रह्मविष्णुपहेशानां मुष्टिस्थितिपल याविधातृणां देवदेवनमपि कळलेशोऽपि न प्र भवति, का कथा केळ घरकाणां मनवन निसर्गपरवशन दुरालस्यदुरहङ्काराSभिनिविष्टचेतसम् । अस्य खलु कळजाला न्तर्गतः पुरुषः का कां व दश नाऽधिरोहति । अय हि कद-

  •  %

के चत् नृप यचकयतेयाचक नृश्यते । एक सम्मानयत्यपरम पमानयते । अहं कालकलान वैचित्र्यम् । अस्यऽनन्तोदरे किं न जातं किं व न निलीनम् । अत्र हि जातुचित् कल्पनाती- तमपि वस्तु पुरो दृइयते कल्पिनमपि गगनकुसुमायते । उपक- रोऽपकारायते ! अपकारश्चोपकरता । व्रजति । अमृत विषयते विषमप्यमृगयते । एकतो जन्म परतो निधनम् । य एव सुख स एवऽन्यद। दुख दृश्यते । निन्दन्तु वा स्तुवन्तु वा जनाः काळस्य कार्यं निरन्त निरन्तरयमेवमेत्र प्रचलति । अहो घट नपट कालस्य । सत्यं ममुपश्लोकितं भर्तृहरिणा-- यशISीकं कांचदपे धृष्टदं नत्र तिष्ठत्यथैफ यत्र।येकस्तदनु बहवस्तत्र चान्ते न चैकः । नवरात्रप्रदीपभूमिकायाम्- इत्थं चेम रजनिदिवसौ दोळयन्वऽपि चक्ष कालः काल्या सह बहुकलः क्रीडति प्राणिशरैः । ३ इन्त तथाऽपि न जहति मोहनिद्रामुद्रतळोचना निज सर्घस्वनाशकारिणीं दुर्जुद्धिम् । न च निजधर्माचरणे चित्तमर्षः यन्ति । भवतु इदमपि कालस्यैव माहात्म्यम् । अयि जनाः ! । घर्माचरणमन्तरा सुखसम्भावनाऽपि वर्तते किमु ? जागतिं । च मणिमात्रस्य हृदयं निरन्तर निरतिशयं सुखमेव मामयतु न दुःखळशोऽपि जास्वपि' इति ळळसा । ततश्च सुखप्राप्त्यै आ- जीवन यांग प्रवर्तते । परं परमार्थक सुखमजनानां जीव जगह प्रयतमानोऽपि तत्सुख नैव लभते पुरुषः । कुनो व लभ- । ताम् ; यतो हि धर्ममन्तर ण सुखपलब्ध्युपाय एव नारेित् । अ• तो धर्म एव परमपुरुषार्थ इति वस्तवम् । अत एत्र घने एव दृत हन्ति धम रक्षात रहनः । इति श्रूयते । धर्मस्य वस्तवं स्खरूष धर्मोऽपि वेतु प्रभव- ति न वेति को जानाति, तथाऽपि यथामनघं विचार्यमिति प्रस ९५

अपांतोतं वेचयंतं । घम हि द्विधः साघनस।ध्य भेदत् । तत्र त्रिवर्गरूप अधः साधनरूपः । आत्मदर्शनाकारो Sपरः साध्यस्वरूपः । स एव परं पदम् , स एव मह।का- व:, स एव परमा धर्मः, क बहुना स एव सर्वस्वम् । तत्प्राप्ति रेव सर्चामा श्रुतिस्मृत्यादीनां सारम् । सैव चरम सीमा । अत एवाहाऽऽपस्तम्बः-“आत्मलाभस्म परं विद्यते अत एव यज्ञ उपक्रम वल्यम - इज्याऽऽचरदमा हिंसा दोन स्त्राध्यायकर्म च । अय तु परम धम यद्यांगनमदमनम् । आत्मदर्शनमात्मलाभः। इत्यात्मलाभस्य परमधर्मस्त्रं प्रख- पीपदत् । तत्र यथाऽधिकार च व्यवस्था । एव च क्रियाया धमेव वदत क्रियजन्यऽपूर्वस्य च धर्मत्व वदत परस्पर न कोऽपि विरोधः । निरुक्तदिशा व्यवस्थोपपत्तेः । अत एव ३ . ज्याचरदमा हिंस’ इति याज्ञवल्क्युक्त मङ्गच्छन । किं च ‘‘आI - मा वऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्य निदिध्यासितव्यः' इत्या- दिऽत्यादेपुतेपदे तस्य मुख्यधर्मस्यमदर्शनस्य सम्पादने शोभनचर पुरुषमन्तरा नाऽन्योऽधिकारी सम्भवति । आच रश्च क्रिया तेन क्रियायाः परमधमेव मन्यमानानामुक्तेः सा स धेयस्येव । अत एव परमातेन भगवता मनुना आचरः परम धर्मः श्रुत्युक्तः स्यात्तं एव च । तस्मादस्मन्सदा युक्तो नेिय स्यदमवद्भिः । इयाचरस्येव परमधर्मत्वं प्रतिपादितम् । एव हि धर्मार्थ- काममोक्षाणां चतुण व्यवस्था । उभयविधस्याऽपि धर्मस्य, पुरु षार्थचतुष्टयस्येति यावत् जिज्ञासायां श्रुत्यादिषु प्रमाणेषु पर प्रमाण श्रुतिः । धर्म जिज्ञासमानाना प्रमाणं परमं श्रुतिः। इति मनुवचनात् । एव च सुखं धर्माचरणमन्तरा न सम्भ वतीति सिद्धम् । धमचरण च कलज्ञान विना न सम्भवति । नवराभप्रदोपभूमिकायाम् - , 4 ११ तथा हि ‘वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत “वसन्ते ब्राह्मणमुपनयी त” ‘दशपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेन” ‘‘श्राद्धं कुर्वन्नमव स्या’ इत्यादिश्रुतिस्मृनिषु तचत्कालविशेषे तत्तस्कर्भ विहितम् । तच्च ऋने काळज्ञानं कथमुपपद्येत ? अतो धर्माचरणे कालज्ञानं नितरामपेक्षितम् । अत एव ऋगधाचयैरुक्तम् वेद हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्तः कालाऽनुपूर्वो विहिताश्च यज्ञः । तस्मादिद कळविधानशास्त्र 8A यो ज्योतिषं वेद स वेद यज्ञान् ॥ इति । किं च लोकेऽपि यथा वर्षाकाले बीजमुप्त सत् फछति न ग्रीष्मे इति प्रत्यक्षतयाऽनुभूयते, तस्मात् तत्तथोग्यकाल एव कृत कमें फलोत्पादकं भवति नान्यथा । एवं श्रुत्याद्युक्तूकम- oथषि कळे कृतान्येव स्वेष्टफळांपादने शक्तानि भवन्ति । एवं च धर्माचरणे कालनिर्णयस्याऽत्यन्तमावश्यकतेति सिद्धम्। अथ को नाम कालोऽयमिति विचरावसरे काळपदस्य कालो मृत्यौ महाकालं समयं यमकृष्णयोः । इति निघण्टुतेः, महाकालाद्यर्थाः पुरः समायान्ति । तत्रेदं विचर्यम्, यदेतेऽर्थाः कथमुद्भूता इति । वक्ष्मतवदर्शिनमिदम परोक्षे यदेतन् मेयमातृमानलक्षणं सर्वं परमार्थत एकमपि बहु- घाऽवभासते तदेव ब्रह्मभद्दकाळपरमशिवपरमास्मादिशब्दैर्यच- ह्रियते । तथा न हि तद्रह्म द्विविध परं चषरं च । “ वै ब्रह्मणी वे दितध्ये परं चपर च” इति श्रुतेः । तत्र परं निष्कलम् । अथर सकलम् । एतदेव सर्वशक्तिमत् जगन्नियामकं जगदस्मक च "'जगन्नियन्ता जगदमकश्च “एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थु ये इमाच्छोकमीशन ईशनीभिः” । इत्यादिश्रुतिप्रतिपादितम् । तत्र मखम शक्तीना प्रवरा शक्तिर्महाकालीत्युच्यते । तत्सम्बन्धेन ब्रह्मणोऽपि महाकाल वथ् । यत इयमेव निखिलं तद्वजत कलयते । तत्र तव जाते भावन क्रमाऽवभासकं काळऽभिध तत्वमस्ति । तस्या- ऽपि कळनादस्या महकालीवम् । मृत्युना हि भावाभाससमा प्तिर्भवति, नाम भावस्य काळे मळनरवं भवति ततः काळपदं मृत्योरपि बोधक भवति । इत्यादि तत्तकारणैस्तत्तद्वोधकं कालपद भवति । कालेनैव हि ‘जायते’ 'आस्ति’ इत्यादिव्यव- हाराः समुद्भूताः । तदुक्तं वाक्यपदीये- एकमेव यदस्म्नातं भिन्नं शक्तिव्यपाश्रयात् । अपृथक्त्रेSपि शक्तिभ्यः पृथङ्गत्वेनेव वत्वं ते । अव्याहतः कथा यस्य कलशक्तिमुपाश्रिताः। जन्मादय विकाराः षट् भावभेदस्य योनयः । एकस्य सर्वबीजस्य यस्य चेयमनेकधा । भोक्तृभोक्तव्यरूपेण भोगरूपेण च स्थितिः ॥ इति । तदिदं कालनिरूपणमतिगहनमन्यदा यथाऽवकाश विच- रयिष्यते । सोऽय कालः सर्वत्र सर्वैरपि दर्शनिकैरङ्गीक्रुत एव । तथाहि तत्र तत्र व्यवहारास्ते च सङ्क्षेपतः प्रदश्यन्ते । तथाहि श्रुतौ नवरात्रप्रदीपभूमिकायाम्- . ‘कृतं यत्स्वप्नं विचिनोति काले" इति बह्वृचः ‘: अहमेव का- लो नाह कलस्य" इति तैत्तिरीयकाः ‘का च सन्ध्या कश्च स ध्यायाः कालः” इति सामगाः इत्यादि । स्मृतौ यथा सृष्टिप्र- करणे मनुः-'कालं कालविभक्तीश्चइति । याज्ञवल्क्यः-‘श्रा- द्धकालाः प्रकीर्तितः’ आपस्तम्बः-‘'अतिक्रान्ते सर्वत्रय का छ ऋतुं त्रैविद्यकं ब्रह्मचर्यं चरेव" (आष ०७०©०१-१-१-३३) गौतमः-'संवरमरः षण्मासाश्चत्वारस्त्रयो द्वावेकश्चतुर्विंशत्यहो- द्वादशाहः षडहस्त्र्यहोऽहोरात्र इति काळा’ (गौ०ध०मु० १९ १८) इति । बौधायनः ‘’शरीरं बलमायुश्च वयः कालं च कर्म च । समीक्ष्य धर्मविदुख्या प्रायश्चित्तानि निर्दिशे’ (बौ०ध०सू० १-१-१६) इति । एवमन्यान्यपि स्मृतिशूदहर्यानि । म ५ x ह।भरतं महरौ घटिकान्यूनौ प्रहरौ घटिकाऽधिकौ । स काकः कुतपो ज्ञेयः पितृण द दत्तमक्षयम् । अन्यत्र पुराणS-- अनादिरेष भगवन् कालोऽनन्तोऽजरः परः । सर्वगत्वात्स्वतन्त्रवत्सवत्मवन्महेश्वरः । वैशेषिके "अपरस्मिनपर चिर क्षिप्रमिति काललिङ्गानि’ (वै००२-२-६) येऽपि सह्यादयः कालरूपं तस्य न्तरं न मन्यन्ते तेऽपि आर्थिकं कालतवमृरीकुर्वैन्स्त्येव । पृथग• नुक्तिस्तु तच्छास्त्रीयप्रधानतमप्रमेयेषु प्रकृतिपुरुषविवेकादिष्व उपक्रम नुपयोगिवेन । तथाहि सादयशश्नाचार्येण पञ्चविंशतित नववेचन[ऽवसर K = मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकुनयः सप्त । षोडशकश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः (मा०का०) इत्यत्र काळऽiभध तवान्तरमनुक्त्येव ex = सम्प्रतका ठे बढं त्रिकाळमभ्यन्तर करणम् । (म०का०) इत्युक्तम् । तन काळतत्र सह्याचार्याणामप्यनुमनमेवेति सुदृढ वक्तुं पार्यते । काळपदाथऽववेचन मनुपयोग।त् । तथा- ह्याहुः सवयतवकौमुद्य वाचस्पतिमिश्राः-'कलस्तु वैशेषि- काSभिमत एक नातीतानागतादिभेद पत्रतेयितुमहेति । तस्मा 6. दयं यैरुपाधिभेदरततानागतादिभेदभवं प्रतेिपद्यते सन्तु त ए~ चोपधयो व्यवहारहेतवः कृतमन्तगंडुना काळेनेति सद्याच यः" इति । तथा योगशास्त्रेऽपि कालतत्वं पृथगनी कृपेऽपि ‘स तु दीर्घकालनैरन्तर्यंसकारासेवितो दृढभूमिः" (यो० सू०१ १४) ‘‘जातिदेशकालसमयाऽनघच्छिन्नाः सर्वेभौमा महाव्रतम्। (यो०सू०२-३१) इत्यादौ तत् व्यचह्नम् । एवमेव तत्र तत्रो दाहार्यम् । किं बहुना आविद्वदङ्गनागोपालं प्रमिद्धस्य कालस्य कथ. म५ह्नवः शक्यत कर्तुम् । साक्षात् परस्परय व मवेऽप्यत एव श स्त्रज्ञः कालमङ्गीकुर्वन्ति । भिन्नभिन्नरूपेण गृहन्तीत्यन्यदेतत् । सर्वे- ऽपि काळमङ्गीकुर्वन्तीति श्रुतावेव प्रतिपादितम् । तथा हि हे तै. त्तिरीयका अरुणकेतुके मन्त्रमामनन्ति a K नवरात्रप्रदीपभूमिकायाम्- स्मृत्तिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानचतुष्टयम् । एतैरादित्यमण्डल सर्वैरेव विधस्यते ॥ न च श्रुत्याऽनया स्मृत्यादिकमादित्यमण्डलसrधकमित्यु क्त न कालसाधकमिति वाच्यम् । मण्डळ हि सार्वजनीनप्रत्य- क्षसिद्धम् । न तत्र स्मृत्याद्यपेक्ष । तस्मात् कालविवक्षयैव का लसाधकमण्डळसाधकस्वं स्मृत्यादीना प्रतिपादितामिति वाच्यम्। कालविवक्षा च- म्य मर्चेमादत्ते सर्वस्माद् भुवचनादधे । तस्याः पाकविशेषेण स्मृतं कालविशेषणम् । इयग्रेतनपठितमन्त्रेणाऽवसीयते । एव च कलस्य सर्वत्र व्यवहारोऽस्तीति सिद्धम् । स किंस्वरूपः कुत्र कुत्र कथं कथ च KAR क्त ते सर्वं यथाऽवकाशमन्यत्र (वेचयेष्यते । साम्प्रतं प्रकृत ऽनुसरणं सम्प्रतम् । तदेवं धर्मशास्त्रे कालनिर्णयस्यात्यन्तिकीमावश्यकतां म. नसि विभाव्य अधुनऽत्रघे बहुभिर्महर्षिभिः परःसहस्त्रैर्वि- द्वद्भिः कालनिर्णयाः प्राणयिषत । तेषु बहवो निबन्धाः फलोदरदरीकणेष्वेव निलीनः। ये च समुपलभ्यन्ते तेष्वपि बहवो विदुषा महामनां गृहे वेष्टनाऽवगुण्ठिता गभोगारकोणेषु चि• राजन्ते । मदृष्टेषु कालनिर्णयेषु नवरात्रमत्रविषयमवलम्ब्य म- तान्तरखण्डनमण्डनपुरःसरं विहितेषु निबन्धेषु प्रस्तुतो निबन्धः धर्माधिकारिनन्दपण्डिताऽपराभिधनविनायकपण्डितविरचितो न बरात्रप्रदीपोऽति समीचीनः सर्वेषु निबन्धेषु । सोऽयमत्युपयु ग्रन्थपरिचय क्तोsयद्यवधं न कुत्रISiष मुद्रन इते सशध्य सम्मुख प्रका श्चितः सहर्ष सविनयं सदर च तत्र भवत भवतां नवरत्रनि त्रैयजिज्ञप्तना प्राचीननिबन्धसमवलोकनकुतुहलानां मनांषि धुरीणानां करकमठेषुषहरीक्रियते । भवन्तोऽपि शास्त्रपरिपूतेन समीक्षणेन ग्रन्थमेन समीक्ष्य परमानन्दं प्राप्स्यन्तीति दृढमB विश्वस्य ग्रन्थपरिचयय प्रयते । ग्रन्थपरिचयः ग्रन्थोऽयं काशीस्थमहाराष्ट्रभूसुरवरेण धर्माधिकारिकुळक- मलादेवकरेण पदवक्यप्रमणपारावारपारीणधुणेिन महाम द्विमशालिन धर्मशास्त्रमर्मज्ञेन नानानिबन्धविधायिना रामप- ण्डितमजेन नन्दपण्डितऽपराभिधानेन विनायकपण्डितेन प्रणीतो विजय तेतराम् । अथ कोऽयं विनायकपण्डितः कदा च समभूव के के निबन्धा अनेन विहिता इति सर्वमग्रे स्फुटीकरि श्यते । अस्य ग्रन्थस्यऽन्वर्थकं ‘नवरत्रमदq’ इति नाम । अये च केवलं नवरत्रनिर्णयविषयमेवऽवलम्ब्य विहितो नि बन्धः । अत्र नरूपत एषया विषयमच्या प्रदर्शन एवंत पुनरत्र वणेन पिष्टपेषणप्रायं भविष्यतीन्युपेक्ष्यते । जिज्ञासु भस्तथैव द्रष्टव्यम् । अस्मिन् किल लोकत्रयमनि निजगुणगणमहिम्ना अति वमने कर्मभूमौ भारते वर्षे अनादीनिधनधर्मानुयायिनाम- स्माकं नवरत्रनिर्णयस्य कियत्यपेक्षेति सर्वजनविदितमेव । नवरानप्रदीपभूमिकायाम् अन एव आमहत महद्य ऋषिभ्यः इदानीन्तनविद्वद्धौरेयपर्यन्त च सर्वैरपि कालनिर्णयकृद्भिः न्यूनाधिक्यभवेन नवरात्रनिर्ण याय प्रयतितम् । नवरात्राण्यपि रामनवरात्रदेवीनवरात्रादीनि नैकानि । तत्र देवीनवरात्र हि भारतवामिना सर्वेषामेव जनानां प्राय आवस्यकमेवेति मन्ये । अथ न केवल भारती यामेव, अपि तु अखिलब्रह्माण्डगतान जतुमात्राणामाचः श्यकम् । यतः शक्तिमन्तरा सिचस्य शिघत्वमपि न मिख्यनि । येऽप्यग्रहग्नहिळ नेिजदृष्टवैभवत् शक्तिमेव नाङ्गीकुञ्चन्ति वराका स्त दयनीयत य समुपेण एव । भारतवर्षे च इदनी कळिकाळ- कवलितेऽपि पराशक्तिकृपाप्रसादलघेनैव सप्रनमपि न शक्ति पूजनपरमुख भारतीयः सनातनधर्मानुयायिन इति पर हर्षस्थानम् । तेषामेव कृते इदानीमपि देवीनवरात्रनिर्णयाय प्रयतन्तं विद्वासः प्रयतिष्यन्ते च । भवतु प्रकृनमनुसरामि । बहुभिर्निर्णातोऽयं नवरात्रविषयो बहुधात्वमापद्यमानः मतभेद बाहुल्येन स्थिरां सिद्धान्तभूमिमनासदिवन् सुविदुषामपि चेतांसि ठाकुछ यति । पश्यत विद्वांसः साम्प्रतमपि नवरात्र केचिदम युक्तप्रतिपदि देवीपूजनादि वच्छन्ति कोचिच द्वितीययुक्ताय मिति महन्त मतभेदम् । स्त्रमनस्थापनाय च बहूनि पुराण- वाक्यानि मीमांसान्यायान् कौकिकीऍक्तीश्च प्रदर्शयन्ति । आमिधशक्तिविलासमन्तर | किमत्र कारणं स्यात् ? भवतु सा- अतमिदमा।ळोचनीयं यदत्र ग्रन्थे प्रतिपादिताः सिद्धान्ताः केषां सम्मता असम्मतश्च । किं च तेषा मतमिति । तत्र सत्स्वपि । ग्रन्थपरिचय ११ बहुषु वदस्थलेषु मुख्यनया समलचय वदस्थछद्वयम् । एकं प्रतिपन्निर्णयस्थलमपरं च परिणनिणयस्थलम् । काय किल शङ्करभट्टदयो भट्टास्तदनुयायिनोऽन्ये च शुद्ध प्रतिपदभावे अ• महाविद्धद्वितीयविद्धमतिपत्प्रसक्तो द्वितीयाविद्धमतिपदो मुख्य- तया ग्राह्यानां प्रतिष्ठापयन्ति । धर्माधिकारिनन्दपण्डितप्रभृतय- स्त दनुयायिनश्च अमानिदप्रतिपद मुख्यतय ग्रह्य वदन्ति । एव पारणानिर्णये भट्ट दशम्य पारणं विधेयमिति प्रतिपा दयन्ति स्त्रग्रन्थेषु । धर्माधिकारिणश्च नवम्यां विधेयमिति प्रतिपादयन्ति निजनिबन्धेषु ’ एतदेव मतद्वयं भट्टमतं धर्माधि कारिमतं चेति सङ्गतितं मया । नत्र भट्टमनेनव सङ्गिप्तः प्रति- पानणयः -'आश्विनशुक्ल प्रतिपदा देवीनवरात्रे शुद्ध गावे- १ तेि मुख्यः कल्पः स वेत्रदेसम्मतः श्रद्धया अभावे अम|- विद्धद्वितीयाविद्धयोः प्रतिपदोः प्रसक्तौ द्वितीयाविद्धा मुख्य । तदभावे अमवद्ध ग्राह्य, अन्यथा व्रतलपः स्यादिति सिद्ध तः । तथाहि अत्र व्रतविषये कर्मकालो वहुधा श्रूयते तत्र कानेिचेद्चनने रात्रेः कर्मकालत्वं प्रतिपद्यते । अन्याने च पूवर्कस्य कर्मकालस्यं वदन्ति । न च पूढश्य कर्मेकाल- त्वप्रतिपादकवचननमनाकरव शक्यते वक्तुम् । यथा पुरा णान्तरीयण रात्रेः कर्मकलस्वप्रतिपादकवक्यनामवि गीत प्रमाण्यांमध्यत तथैव दखपुराणगत स्य एव ह्म्य कर्मकालत्व प्रतिपादकवचनस्याऽपि प्रमण्यमेष्टव्यम् । यद्यपि तत्र तत्रो पात्तान द्वितीयाविद्धनिषेधकानसमाविद्धनिषेवकान च सर्वेषां १२ नवरात्रप्रदीपभूमिकायाम् वचनान तत्तपक्षेऽभिनिवेशं दधद्भिर्निबन्धनिबन्धुभिरुपन्य- स्तनमनाकरत्व वक्तुं शक्यते, तथाऽपि देवीपुराणगतस्य सर्वैराद्रियमाणस्य साक्षात्परिदृश्यमनवचनस्यानाकरत्वं शङ्कि तुमपि न शक्यते । तद्वचनं यथा आदिघनस्य सिते पक्षे प्रतिपत्तु यथाक्रमम् । सुस्नाततिलतैलेन पूयते पूजयेच्छिवम् ॥ इति । अत्र बहुवचनाऽनुपपत्तेः क्रमविधानाच प्राणभृदादिवल्छि इसमवायेन प्रतिपच्छब्दः प्रतिपदादितिथिनबके गणः । तथा रुद्रयामलंऽपे नवरत्रमक्रमे अन्यइ पूजनं कुर्यात्रिकाळ भक्तितस्परः । अष्टम्य जगरे चैव महापूजनपूर्वकम् ॥ ते वचनेन मातर्मध्यद्दस्रयङ्कलन कमेकालत्वे सुतरां प्रतिपनं प्रातःकालस्य कर्मकालवम् । किं च डमरकरुपे यन्त्र द्वारे कलशस्थापनपूर्वकं कलशोपरिस्थे यन्त्रे दुग पूजा करें- त्युक्तम् । तथाहि शृणु राजन ! प्रवक्ष्यामि चण्डिकायन्त्रमुत्तमम् । आश्विनस्य सिते पक्षे प्रतिपत्सु यथाक्रमम् । । सुस्नातस्तिलतैलेन पूवर्ते च नृपोत्तम है । पुण्याहवाचन कृत्वा द्विजाचैव तु पूजयेत् ॥ ततश्च कारयेद्देदिं सप्तधान्ययुतां नृप !। स्थापयेत्पूर्णकलशं पञ्चरत्नसमन्वितम् । वस्त्र चारक्तके चैव संल्लिखेद्यन्त्रमुत्तमम् ॥ । इति । के ग्रन्थपरिचय १३ अत्र सर्वत्र कालाकद्वय प्रवर्ती’ ने सम्बध्यते । एत्र च पृचह्नस्यव पूजकाळवसेद्भः । अनः इव बहुरूपकमकाल व्यापिनी द्वितीयाचित्रैव प्रतिपन्नवरात्रप्रक्रमे ग्राहृति सिद्धान्तः । रात्रेः कर्मकाळवप्रतिपादकानि वचनने तु गौणकालपरत्वेन नेयानि । ननु पूवहस्यैव कुतो न गणकळवं वचयम् । मैवम् । उत्तरकालस्यैव गौणनौचित्यात् । स्वकालादुत्तरः काळ गौणः सर्वाः प्रकीर्तितः । इति मण्डनोक्तेः ।

  • {

न चैवमनेनैव सेवें रात्रः कर्मफलत्वप्रतिपादकवचन- नामानर्थक्यम् । सामान्यलक्यस्य नियविषयत्वात्कस्ये नवरात्रव्रते विशेषतो गौणकालमतिपादनस्याऽर्थवम्रात् । यद्यपि “वर्षे वर्षे च कर्तव्यम्" इति वीप्सया ‘मन्मे वमन्ते । ज्योतिषा यजेत" इतिवन्नित्यतऽत्रेष्यते । तथाऽपि नानफल श्रवणस्याISiयं सवात् ज्योतिष्टमवदेव नित्यकाम्यवन का- स्यमयोगार्था गौणकालक्तिः । इतरत्र समान्यवचनदेव सिद्धःइति । यद्वा रात्रावपि पूजान्तरविधायकत्वेन रात्रि कर्मकलवाक्यानि व्याख्येयानि । अत एव देवीपुराणे-- शुदैतिथौ प्रकर्तव्या प्रतिपच्चोध्र्वगामिनी । आद्यस्तु नाडिकास्त्यज्याः षोडश द्वादशाऽपि वा ।। अपरः च कर्तव्य युद्धसन्तानकiङ्ग भः । इति हि यदा प्रतिपक्षष्टिदण्डाऽहोरात्रं व्यय वर्तते तदा। आद्यषोडशद्वादशनाडीना निषिद्धवत्तदैव चाऽपरहेऽपे कते ९५ १४ नवरात्रप्रदीपभूमकायाम्- व्यत्तस्य पूर्वादं षोडशघटिकासम्पाताभावे पूर्वाह्न एव मुख्यः काल इति गम्यते । तथा च पूर्वाह्नस्य कर्मकालवेन तद्यपेन्या द्वितीयाविद्धया एव ग्राह्यस्वे सिद्धे यदि कानि चिदमाविद्धा- प्रार्थनाप्रतिपादकवचनानि समूलान्यपि भविष्यन्ति ततस्तानि । द्वितीयाविद्धाया अभाचे योजनीयमनि ।" इति द्वैतनिर्णयकृच्छ- ऊरभट्टः । यच्चान्यत्र नवरात्रस्याSस्य नक्तव्रतवं माधवचः र्यादिभिरुद्धोषित तदथैते वैकल्पिकत्वेन व्यवस्थाप्य तन्मत च "'सत्यमिदमेत्र रात्रिव्रतत्वेन” इत्यादिना । “तेनऽय माधवग्रन्थः सर्वथsuयलग्नकः केवल भक्तिग्राह्य एवेत्युपेक्षणीयः” इत्यन्तेन ग्रन्थेन माधवचार्यप्रतिपादित देवपूजाय प्रदीषकलस्य , मुख्यतया कर्मकळवं खण्डयन्ति । अन्यदपि सर्वं विस्तरतो द्वैतनिर्णयतोऽवसेयम् । विस्तरभिय नाऽत्र लिख्यते । एवमेत्र कमळाकरभट्टादयोऽपि द्वितीयाविद्धमेत्र मुख्यतया ग्राह्यां प्रतिपदं मन्यन्ते । परं तु तद्वंश्या एव रघुनाथभट्टस्तु पुनः नैवं मन्यन्ते। ते हि कालतवविवेचनऽभिधे स्त्रनिबन्धे ‘'अत्र हि नत्ररात्रशब्दो रात्रिशब्दस्याहोरात्रपरस्य iतोथवेषयपूर्ववाक्यैकवाक्यतय औत्सर्गिकपूर्णतिथेरेव प्रायो व्यवहारविषयत्वेन सम्शतेिपरया च तिथिलफ़त्र सप्तम्यन्तः कालरूपगुणविधिः । द्वितीयान्तो Sपि कचिद्धृतः ”’कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे” (पा०पू०२-३-५) इतिवचन।तादृश एव, न तु नामधेयम् ।" इत्यादि ‘‘तस्मा- ह्णविधिरेव नवरात्रशब्दो न नामधेयम् । ‘‘यद्यपि च देवी } पुराणं कालत्रयं पूजनमुक्तम् ग्रन्थपरिचय १५ त्रिकालं पूजयेद्देवीं जपस्तोत्रपरायणः । इति । तथSi५ प्रतर्मध्याह्नगः मइ घूगन, अद्भवस्तर पूजन तु प्रधानभूतं रात्र।वेव द्रष्टव्यम् । एवं सनि य-प्रतिरव कलशस्थापनादिपूर्वकं देवीस्थापन शिष्टाना ‘‘पूवह पूजयेच्छि वास्” इत्याद्याधुनिकळिखिनं वचन च तत्सर्वं प्रथमकलपूजा- रैथुपपनमव । तथनणयस्तु प्रमणेकाक्तनक्तत्रतत्र बलं न प्रधानgजनस्य मदचकलत्वमङ्गीकृत्यंत्र कर्तव्य इतेि मम मने!। यद्यपे च सवो रात्रेः पूजकलवन धृता, तथऽषे प्रथमा ऽतेत्?कारण भवसमभिव्याहृतन के भज न[Sनुरधा च प्रदोषव्यपेन ग्राह्य तिथिर्नक्तत्रते सदा । इति वचनूस् च भाजन (पकनक्तत्रत इवऽत्राऽपि प्रवृत्तश्च प्रदोष एव तस्काळः । तत्र यद प्रतेिषदः खण्डव नद षट्सु कर्मकालमम्बन्धेषु दिनद्वये कुम्नकर्मकालव्याप्त द्वितीयदिन एव व्याप्त्यैकदेशेन व तत्सम्बन्धान दिनद्वयेऽपि साम्येन वैषम्येण व तदेकदेशस्पर्श च सऊर्धप्रभृनित्रकालपूजका लव्याप्तिलाभात् । त्रिसन्ध्यव्यापिनाच्चोत्तराग्र/व्वस्य न क्तन्यायेनाSसन्दिग्धवत् पूर्वदिन एव कर्मकालसम्बन्धः, दिनद्वयेऽपि तदस्पर्श इत्यनयोः पक्षयोः कस्याचिद्विशेषस्य वक्तव्या पाठ ग्राश्वप्रतिपत्रिर्णयः क्रियते । तत्र द्वितीयदिनेऽस्तमया- पूर्व समाप्य पूर्वदिन एव व्याप्यैकदेशेन वा कालयोगे पूर्वत्र ग्राह्य ‘कर्षणो यस्य यः कालःइतिवचनात् । नक्त्रतेषु सर्वेषु त्रयगः प्रशस्यत । ४६ नवराभप्रदीपभूमिकायाम् इयादिवचनात् , ‘'प्रतिपदऽष्यमावास्य” इतियुग्मघ• क्याच्च । एव च पूर्वदिनेऽपि सर्वे सुतरां पूर्वा। एतद्विषयाण्येव अमायुक्तैव कर्तव्या प्रतिपचण्डिकार्चने । इत्यादीन्यधुनिकनिबन्धलिखितवाक्यानि ।" “‘पूर्वदिने प्रदोषावें मह्त्या द्वितीयदिने चऽस्तमयपये- तसरन दिनद्वये प्रदोषस्पर्धेऽपि पूर्वेव ग्राह्या । गौणकाल- व्यापित्वात् । स्त्रकाळदु तर कालो गौणः सर्वैः प्रकीर्तितः। इति प्रदोषोत्तरकाळस्य गणवत् । नक्तव्रतेषु सर्वेषु रात्रियोगः प्रशस्यते । अतिवचनाच्च ।” “'एवं भागणिकनिबन्धकरोक्तनक्त चतत्वानुरोधेन पूर्वेद्युरेव मदोषव्यप्त दिनेऽसर्वेऽपि, तत्र सर्वे सुतरां दर्शयुक्तया एव पतिपदो नवरात्रव्रतग्राह्यत्वे न्पाय्ये यदिदक्षनीन्तनन । केषा चिद्दक्षिणयानां नक्तत्रतत्रऽपह्नवेन K A अमायुक्ता न कर्तव्या मतेषां पूजनं मम । मुहूर्तमात्रा कर्तव्या द्वितीयादिगुणान्विता । इत्यादि काऽप्यहङ्धचनपुरस्कारेण त्रिमुहूर्तृदर्शयुक्तामहो रात्रध्यापिनीमपि प्रतिपदमुरुळड्य ‘मुहूर्तमात्रऽपि द्वितीयायुक्तैव सा प्राप्त ।' इति निर्णयकरण तादृशमेव । चऽनुष्ठानप्रवर्तनं तत्साहसमात्रम्” इत्याद्युक्तिभिः किंचिन्माध्यस्थ्यमवलम्बमान अपि धर्माधिकारिमतमेव पोषयन्ति । तदनुयायिनवद्दौहित्रास्तत्स- दुपारूपरामभट्टः स्वकृते कुरवावीनिबन्धे । तथैव प्रतिपादप्रन्थपरिचयः १७ यन्ति । तत्तत एवऽवसेयम् । लोके चदनं धर्माधिकारिवं- श्यामस्तदनुयायिनो द्वित्रानन्यांश्च विहाय सर्वेऽपि द्वितीयाविद्ध यामेव प्रतिपदि देव पूजनादिक समाचरन्तो दृश्यन्ते । रघुन दनभट्टाचयदयस्तु स्वनबन्धषु पूव ।ङ्गस्येव कर्मकालत्वं मन्यन्ते । स्मृतिकौस्तुभकारानन्तदेवस्तु बहुना विस्तरेण खण्डनमण्डनपूर्वकं प्रतिपनिर्णयं विधयान्ते 'यैरमविद्धयां प्रतिपदि कुळ परम्परया देवीपूजनादिकमनुष्ठीयते तैरनाविदैव मुख्यतय ग्राह्या । यैश्च कुलपरम्परया द्वितीयाविद्यां पूजा दिकमनुष्ठीयते तैKितीयाचित्रैव ग्राश्व’ इति ते वदान्त । प्रकृत ग्रन्थे | अमाचिदैव प्रतिपत् मुख्यतया गृहीताऽस्ति । तथातेषां मतम् नक्तव्रतमिदं पथं सर्वपापप्रणाशनम् । ९ ६ नवरात्रभेधं कर्म नक्तव्रतमित श्रुतम् । “नक्तव्रतमिदं यस्मात्” सम्पूज्य नवदुर्गा च नक्तं कुर्यात्समाहितः । इत्यादि वचनैः प्रधानभूतायाः पूजाया नक्तकाले विहित त्वात् नक्तव्रतमेवेदम् । ततस्तद्यापिन्येव प्रतिपद्भवेति युक्तमेव । किं च द्वितीयात्रिदाविधायकाना बहून वचनन विंशत्यधिकेषु हेमाद्रिमाधवीयादिप्रामाणिकनिबन्धेषु अषरिदृश्यमानतया अन्य रीत्याऽपि व्यवस्थायाः सम्भवेन च अमाविदैव प्रतिपद्वेति सिद्ध्यति । यान्यपि वर्जनीया प्रयत्नेन अमायुक्ता तु पार्थिव । १८ नवरात्रप्रदीपभूमिकायाम्- इत्यादीन्यमयुक्तमतिपन्निषेधेन द्वितीययुक्तप्रतिषद्विधयः आने वक्षाने तान्यपि प्रतिपदः अमायोगSभावे द्वितीया योगमात्रसत्रे द्वितीयायुक्तप्रतिपदोऽनुपादेयत्वशङ्कानिरसनद्वारा गौणकाळविधानपराणि 'प्रधानकाळप्रत्यासत्तेः क्रमनियम- फरव त्" इति न्यायात् , स्वकालदुत्तरः कालो गौणः सर्वः प्रकीर्तितः । इतिवचनाच्च । ततश्चामायुक्तमतिपदभावे द्वितीयायुक्ता यामपि प्रतिपदि तदरम्भ इति तेषामर्थः । यः पुनरमायग निषेधः स विधेयस्तुत्यर्थ इति न काऽपि विरोधः । ” इत्यादि सविस्तरं ग्रन्थ एवऽवलोकनीयम् । एव चऽत्र मतद्वयं कतर समीचीन युक्त चेति निर्णयकरण विषमतममपि गुरुचरण- कृपाप्रसादसमासादितया वेशदया दृशा स्त्रऽतु भयेन च समाळच्यमान नोपहस्यं स्यादांत विभाव्य सहप्ततया मरच्यत इदं तावत्सर्वैरपि निरन्तरमनुभूयते यदपेक्षितवस्तुषुप्त्या- ऽऽनन्दप्राप्तिरिति । अपेक्षितवस्वपि किं स्यादित्यत्र धूमः सर्वमिद विश्व किळ गुणत्रयमयम् । तत्र कचिद्वस्तुनि त्रिषु गुणेषु साधिक्यं तदपेक्षया न्यून रजः, तदपेक्षया च तमः । । एव तत्र तत्र न्यूनाधिक्यभावेन गुणत्रयमयत्वम् । प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायेन च सविकराजसादिव्यपदेशः । K = ततश्च सर्वक सवकमाया मदते, राजम राजसेन, तामसस्तामसेन । युक्तं चैतत् । ययोरेवं साम्यं सम्भग्रन्थपरिचय १९

  • २०

वति तयोरेव सम्मेलनं सुखकरमित्यत्र न कश्चन सन्देहले शोऽपि । अत एव ‘‘ययोरेव सम वित्त" इत्यदय लौकिक्यो गाथा आये याथातथ्येनISनुभूयन्ते । एवमेवचतममये तद्यो- ग्योपचर्यग्यदेवतायाः पूजने योग्यमेव फलमपि भवतीति । समीहितफलाभिलाषिण योग्यायोग्यविचारपूर्वकमेत्र सत्र माचरणीयम् । एवं सनि प्रथमत इदमालोचनीयम्, शक्तिपूजने क कः कालः समुचितः स्यादिति । नत्र चलन्यमने 'निशि भ्रमन्ति भूतानि शक्तयः श् छऋष्टयः । ” ‘'रात्रिरूपा यतो देवं देवरून मद्दरः । ” इत्यादिवचनपर्यालोचनया अनिर्वचनीयया स्वTSनुभूत्या च रात्रिरेव मुख्यः काल इति समायानि । नक्तत्रतन्यच्चऽस्य व्रतस्य देवीपूजाया मुख्यः कालः प्रदोषकाल एव । तथापि न्यव च प्रतिपदपि ग्राह्यति युक्तम् । किं च ये आग्रहग्रहिल निजकुशङ्करशेमुषीवैभत्रबळे न केवलं शास्त्रीयवचनाऽनुपूर्वीपेत्र पश्यन्त द्वितीयाविद्धमेत्र प्रतिपदं व्यवस्थापयन्ति, हन्त वहि भुखास्ते दूरत एव नमस्करणयः । यतः अमातरत्र न हि कदाचिदपि विचरितं तैः । यद्यपि तैस्तिथिविचारादौ तैस्तैर्व चनजतैस्तत्तत्तिथिविचारः शोभनं विहितः, परं यदि स एवऽध्यास्मदृशाऽकरिष्यत तद नैनादृश आग्रहस्तैः कृतः « स्यात् । तथा हेि अमनाम मा नः यत्र भुयाचन्द्रमसः परः सन्निकर्षा भवनेि । “'यः परो विप्रकर्षः मृयचन्द्रमसः सा पौर्णमासी । यः परः सन्निकर्षः सपात्र स्या” इति गोभि २० नवरात्रप्रदीपभूमिकायाम्- लोक्तेः । सा चऽमनम्नी भगवती महमाय क्षयोदयरहिता निपा तिथिसंज्ञका इति तत्र तत्र प्रतिपादितम् । यथ। व ५व्यते-- अमा छोडशभागेन देवि ! प्रोक्ता महाकळ । संस्थिता परमा माया देहिना देहधारिणी । अमादेपणमस्यन्त य एव शशिनः कलाः । तिथयस्ताः समाख्याताः षोडशैव वरानने ! ॥ इति । तथा च रहस्यभूता सर्वत्र विद्यमानाऽपि बहिर्मुखानामग- स्या ध्रुवा क्षयोदयवर्जिता षोडशी कसैवमानाम्नी महकछा तद्युक्तः कालो महाकालः । सा च महाकाली तदङ्गभूता एत्र धुनः पुनर्बहिर्निगच्छन्त्यः पुनः पुनश्चन्तार्निीयमानाः पञ्चदश कळाः प्रतिपदादेनमव्यपदेश्यः तत्तद्दिवसस्यवहारोपयोगिन्यो भवन्ति । तत्र शुक्लपक्षे एकैका कळा बहिर्निर्गत्य चन्द्रमण्डलं पूरयति ताश्च प्रतिपदादयः पूर्णिमान्ताः। कृष्णपक्षे च क्रमेणैकै. का कला लीयते । ता अपि क्रमेण प्रतिपदादिनमभाजो भव न्ति । घडश कळा तु ‘'तस्य रात्रयः पञ्चदश कछ धुर्येष ऽस्य षोडशी कळा” इति श्रुतिप्रतिपादिता नित्यं स्वयें एत्र वर्तते । अत एव तिथयः पञ्चदशैव व्यवह्रियन्ते । पौराणिकानां मते ताः पञ्चदश कलाः क्रमेण कृष्णपक्षे वयादयः प्रजापस- स्तो देवः पिबन्ति, शुक्लपक्षे चोद्भिरन्तीति क्रमेण तासां ति थीनां प्रतिपदादिनामानि भवन्ति । ज्योतिश्शास्त्रे त्रन्यथैव प्रतिपादितं तद्भन्थान्तरततेऽषत्रेषम् । तस्य वस्तु सर्वमप्येकमेव । 6, ९५ ग्रन्थपरिचय २१ एवं सति यत्र हे महाकालमहाकल्यः समरस्यं जायते तादृशयोगयुक्त कलममाचिद्धप्रतिपदं विहाय ट्रेवीयाविद्धषेत्र मतिपदं देवीपूजनेऽङ्गीकुर्वन्ति ते कथं ज्ञापयितव्याः । भवतु । अत्राऽन्यदपि रहस्यतमं वर्तते परं तस्य गुरुमुखेकसंवेद्यत्रेन sनिगोपनीयवेन तल्लेखनमनुचितमिति नाऽत्र तल्लिख्यते । । जिज्ञासुभिर्गुरुमुख रखाऽनुभूत्य चऽवगन्तव्यमित्येवलम् । एवं च ये हि । माधवचयनन्दपण्डितरघुनाथभट्टदयः अमाविद्धमतिपदं मुख्यतया ग्राह्य मन्यन्ते देवीनवरात्रे, तथैव तत्र प्रधानभूते देवीपूजने प्रदोषकालस्यैव मुख्पकर्षकालस्यं । म न्यन्ते नवरात्रव्रतस्य च नक्तव्रतवं साधयन्त तमते, ये च शङ्करभट्टकमलाकर भट्टनीळकण्ठभट्टभानुभट्ट (दयः द्वितीयाविद्धां प्रतिपदं मुख्यतया ग्राह्य मन्यन्ते प्रधानभूते देवीपूजने च पूर्वाह्नस्यैव मुख्यकर्मकालत्वं मन्यन्ते नवरात्रव्रतस्य च नक्तव्रत- रब न मन्यन्ते तन्मतं च कियदन्तरमते पण्डिता एव विचरय न्तु । ननु शङ्करभट्टकमळाकरभट्टसदृशानां विदुषां कथमत्रैता. €श आग्रह इति चेत् न किञ्चिदेतत् । यतो हि ज्ञानिनामपि चेतांसि देव भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ॥ इति स्थित्या तत्र नाश्चर्लेशाऽवकाशः । इत्थं समालो- चितं सवेण प्रातिपन्निर्णयवादस्थलम् । अत्र बहुवक्तध्येऽपि त्रिस्तरभियैतावतैव विरम्यते । अतः परं द्वितीयं महदादस्थलं पारणानिर्णयः समालोच• ३२२ नवरात्रप्रदोषभूमेिकयम् 3A नीयः । अत्राऽपि मत भेदः । तत्र दशम्यां पारणं कार्यं देवी नवरात्रे’ इति भट्टप्रभृतीनां पत्रम् । 'नवम्यां पारणं कार्यं देवी- नवरात्रे’ इति धमधिकारिप्रभृतीन मतम् । तत्र पूर्व भट्टपत ९३ सङ्क्षपण मदइये ते-- “‘पारणं दशम्यामेव कार्यम् । नवरात्रं उपासनवकवि- धानात् । तथा हि वचनम्- आश्विने प्रतिपन्मुख्याः पुण्यास्तु तिथयो नव । देविका पूजने प्रोक्ताः सर्वकामफलप्रदः ॥ इति । अत्र तिथिनवकविधानात्पूजायां तावत्सङ्ख्यपूरक न बमीत्रिधिः सिद्धः । ततश्च फलिसंस्कारकतया तदङ्गभूतेषुषव- सादिषु नक्तदिवैकल्पिकतया तत्स्थनषन्नेष्वनुक्तISऽपि ता बनवसङ्ख्या त्रीदिधर्म इव यवेषु प्राप्नोति किमुतोक्तेति । तथा-- एव च विन्ध्यवासिन्या नवरात्रोपव।सितः । K = इत्यनेनाISiषे नवम्यामुपवासः सिद्धयति । कि च “याव- द्धि नवमी भवेत्" इत्यत्र यावच्छब्दस्याऽभिव्याप्यर्थस्वात्, यर रच रुद्रयामठेऽष्टमेऽध्यायंऽऽकापवसनिषेधः स न नवम्युपवा सनिषेधः । यतः न हि नवम्यां नोपघामः नवमेषवसो वा न कार्यःइति पृषते । किं तु समान्यत उपवासवृद्धिर्निषिद्ध तिषिद्भासश्च विहितः वृद्धिहस च किञ्चिदपेक्ष्य भवत इति नवमोपवसपेक्षयऽख्याधिक्यनिषेध इति मन्भवनवम्याश्च।पो ऽयत्वप्तवं प्रमाणस वै सुतरां तदपेक्षयैव वृदिहासनिषेधपतृ प्रन्थपरिचय २३ त्तः। अन्यथ चऽनवस्थिशास्त्रार्थापत्तेः । यद कदाचित्त्रि थिवृद्ध्या प्रसक्तौ दशम उपत्रासो निषिध्यते” इयदस्रस्तुत भृतनिर्णये । तत्तत्रवऽवळक्यम् । रघुनाथभट्टः अषि -- आइिचने मसेि शुक्ल तु कर्तव्यं नवरात्रकम् । प्रतेपदाद क्रमणंव यवच्च नवमे भवेत् | त्रिरात्र वsष कर्तव्य सप्तम्याद यथाक्रमम् । इति भविष्योचरवचना , लब्धाऽभिषेका वरद शुक्ल च[Sऽश्वयुजस्य तु । तस्मात्सा तत्र सम्पूज्या नम्य चण्डिका बुधैः । इति भविष्यवचनाच्च नवम्य प्रतिपददिवरपूजा अवश्य फत्यर्थाद्दशम्य देवीविसर्जनं नियमयागश्च । अत एव ‘के शसस्कारद्रव्याणि” इत्यारभ्य “'श्रुक्चेह परमान् भोगान्’ इय में भविष्यपुराणोक्तप्रतिपदादिविशेषपूजामकारेऽपि नवमीप- र्यन्तं पूजानुक्वा दशम्यामेव विसर्जनमुक्तम् । कालिकापुराणे Sपि कल्पान्तरे रामरावणयोर्जयपरजयार्थं प्रतिपदि देव्याः प्रबोधनं द्वितीयाप्रभृत्यष्टमीषअन्त रामरावणयुद्धदर्शनपूर्वक न- वन्य कृतस्य रावणवधस्य दर्शन चत्व-- निहते रावणे वीरे नवम्यां सकलैः सुरैः। विशेषपूजा गयाञ्चक्र लोकपितामहः । = S इते नवम्य द्रव्य विशेषपूजामुत्र, तनव च प्रतिषम भृति पूजां सूचयित्वा ततः सम्प्रेषिता देवी दशम्यां शबरोसवैः। २४ नवराङ्गप्रदीपभूमिकायाम्- ४ : इति दशम्यामेव विसर्जनमुक्तम् । एवं सति यत्केषाचि दू भ्रान्तानां नवमीपारणाऽऽचरण तन्मूलभूतवचनकल्पनं च त सर्व शिष्टैः कदाचिदष्टमीयुक्तनवम्यां नवमीकृत्ये जाते द्वितीय नवभ्यां क्रियमाणां पारणामुपलभ्य तत्र नवमीमयुक्तस्वभ्रा न्या प्रवृत्तं शक्तिभ्रान्येवऽसाधुशब्दमय ग इयुपेक्षणीयम्’ इत्यादिना दशम्यामेव पारणां स्थापयन्ति । कमलाकरभट्टश्चि ‘‘अथ नवरात्रपारणनिर्णयः सा च दशम्यां काय } &आखिने मासि शुकं०-सप्तम्यादि यथाक्रमम्"इति पादौ धौम्यवचनात् । नवमीतिथिपर्यन्तं दृइया पूजाजपादिकम् । ( इति प्रागुक्तवचनैर्नवमीपर्यन्तं । प्रधान भूतपूजाद्युक्तेरुपवा सादेश्चाङ्गवेन तसपर्यन्तत्वादादिशब्देनोपवासोक्तेः पूर्वोक्तत्रिरा- त्रव्रते नवम्य अप्युपोष्यत्वाच्च" इत्यादिना “'यानि तु कैश्चि लिखितानि नवम्यां पारणाविधयकानि वचनानि तानि हे A = A 7 K ९ मायादि विरुद्धत्वनिमूलानि । समूलत्वे ऽपि यद दिनद्वयं न• चमी तद द्वितीयादिने उपोष्यतिथ्यन्ते पारण न किं तु नवमी मध्ये कार्येत्येव नेयानि शिवरात्रिपारणावत्’ इत्यन्तेन ग्रन्थेन निर्णयसिन्धौ दशम्यमेव पारणा कर्तव्येति प्रतिपादयन्ति । तत्सदुपारूयरामभट्टा अपि कृस्थरस्नावलीनिबन्धे-"पारणस्था ऽपि नियमस्यागरूपस्य | विसर्जनकालोत्तरवत्तदपि विसर्जनो तरं दशम्यसमेव कर्तव्यम् अत एव हेमाद्रौ धौम्यवचने नवमी पर्यन्त व्रतमुक्तम्" इत्यादिना ग्रन्थेन दशमीपारणपक्षमेव स्था पयन्ति । पुरुषार्थचिन्तामणिकारास्तु नवम्यां पारणा कार्या इति ग्रन्थपरिचय मतान्तरखण्डनपूर्वकं मद्दत विस्तरेण प्रतिपादयन्ति त तत्रैव द्रष्टव्यम् । स्मृतिकांस्तुभकरनन्तदेव अग्रे नवमपरणवर्द नः तत्तत एवऽवसंयम् । रघुनन्दन भट्टपचयस्तदनुयायिनश्च दशमीपारणावादिनः । प्रकृतग्रन्थकृतस्तु नवमीपारणवादिनः तत्सङ्क्षेपतो यथा-‘‘नवरत्रे नवम्यां पारणं कायम् । नत्र मीपारणविधायकवचननिचयात् । तादृशविधिलिङ्गदर्शनात् , सप्तोपत्रसविधिबलाव , अष्टमोपयेन्नपवासवधः , सप्तपवास लिङ्गदर्शना, व्रतस्य नवमपयंन्तनश्रवणात् , दशमदवसं परणनिषेधात् , दशमीपरणनिषेधाव् , दशमीविद्धनवमीपारण- निषेधाव , अधिकोपवासनिषेधाच्चेति दशहेतुसद्भावात् । ननु व्रतस्य नवरात्रममव्यय समाख्यातवात् न्यायतो दशम्यां परण प्राप्तम् । तथा हि समाख्याऽपि श्रुत्यादिचद्विनियोजिका । नवरात्ररब्दश्च नवानां रात्रीण समाहर इपस्मिन्नर्थे निष्पन्न यौगिक । यौगिकश्च शब्दः सभारूपेत्युच्यते । तेन-- नवरात्रपवसन यथाशक्त्या नृशत्तम । एवं च विन्ध्यवासिन्य नवरात्रमुपोषितः । स्वयं नियमतः कुर्यान्नत्ररात्रमुपोषयन् । इत्यादिवाक्येषु नवरात्रशब्देनैव तदुपादायोपवासविधाना- तंत्र मीमभिव्याप्योपप्रससिद्धौ दशम्यां पारणमर्थतः सिद्ध्यति । किं च "नवरात्रोषत्रमेन" इत्यादौ उपत्रसववच्छदकसङ्ख्या काङ्क्षायां तिथ्यवच्छेदिकयैव सङ्ख्ययैवोपवासपरिच्छेद नवमीपर्यन्तत्वेन दशम्यां पारणमर्थसिद्धमेवेति । उक्त च है २६ नवरात्रप्रदीपभूमिकायाम् घस्यन-- प्रतिषदादिपूर्णान्तं दिनभेदेन पूजयेत् । इति । अत्र च पूणयां दशभ्यामन्तश्रवणात्पारणायाश्च व्रतान्त रूपत्वाद्दशम्यां पारणमिति चेन्न । स्यात्समाख्ययैवोपवासनिर्णयः यद्युपवसेष्ववच्छेदकसङ्ख्याकडूय प्रमाणान्तर सङ्ख्यामा पकं न स्यात् । अस्ति च तत्-- दुगत्सर्वं स्मृतं देव उपवासस्य सप्तकम् । अष्टमे दिवसे होमस्ततः किंचित्तु भक्षयेत् ॥ इति रुद्रयामलीय वचनम् । श्रुतिथेय ‘उपवासस्य सप्त- कम्’ इतिसमाख्यातो बलवती । ततो न्यूनबळा समाख्या नोप वसेष्वचच्छेदिका सर्वत्र विनियुङ्क । तथा चोपवासानां नव सइख्यत्वेन नवम्यभिव्याप्तौ दशम्या पारणमिति कुत एतत् ? कि के च 'नवम्य पारण कुर्यात्” इत्यादिपारणाकालविधाय- कश्रुतिसद्भावेनार्थेन छिर्द्धन तरकल्पना युक्ता । अत्र ‘पूर्णान्त’ इतिवचनबलेन दशम्या पारणमित्युच्यते तदपि न । तस्याऽपि पृणय दशम्यामन्त विसर्जनं यथा भवत तथा पूजयेदित्यर्थ- परतयाऽवश्यं व्याख्येयत्वात, अन्यथा नवमंपारणवेधाय कवाक्यंविरघ दशमवंसीनविधायकवक्यथैनमूलकत चा ऽस्य केन वार्येत । तस्मान्न दशम्य पारण कि तु नवम्यमेव’ इति सविस्तर ग्रन्थ एवऽवलोक्यम् । लोके चेदानी भट्टमताऽनु यायिनः कांश्चिद्विहाय सर्वत्र नवमीपरणेव समाद्रियमाण द रीदृश्यते । ये हि प्रतिपाद्विषये भट्टमतमङ्गीकुर्वन्ति तेऽपि पार श्रन्थपरिचय २७ णाविषये न तत्पन्मन्यन्ते । दशमी परणयाः खण्डनं प्रकृत- ग्रन्थग्रन्थयेत्र बहुसमीचीनया रीत्या व्यधायि । नवमपर णाय च कारणदशकं प्रादर्श । इत्थ च दशमीपरणवादिनां भट्टप्रभृतीना नवमीषारणवादिनां धर्माधिकारेिमभृतीनां च परस्परं मत भेदः प्रदर्शनः । किं च इदमप्यत्रऽव• घेयम् । दैतनिर्णयादिभट्टग्रन्थेषु नवरात्रं उपवमवसेष्टयः पूजयाः प्राधान्यं दृश्यते पूज़य मुख्यकालश्च पूव ह पारणं च दशम्याम् । प्रकृतग्रन्थकारमते च केवलपूजयः प्राधान्यम् । पूजाया मुख्यकालश्च नक्तम् । पारणं नवम्यामेव विसर्जनं तु दशम्पाम् । इति । “वस्तुतस्तु प्रकृते पूजाया एव प्रधानत्वा तदन्तस्य विसर्जनस्य दशम्यनुष्ठीयमानतया तदन्तःपातिनः पारणस्य व्रतऽयोगबहिर्भावः शङ्कापथमेव नाऽव्रतरतीति दिक्” . इंते प्रकृतग्रन्थकृदुक्तररया स्पष्टां मेद इयते यत् पारण व्रतरू पमंच । तथैवनं कण्ठरवेणैव प्रतिपादितं तत्तथैव द्रष्टव्यम् । A = यद पूवदेने अष्टमी, नवम्यः क्षयवशचतरदने दशमे तद। दशम्यामपि पारणं भवति । अन्यथा कर्मलोपः स्यात् । दश मीपारणविधायकवाक्यानि च तद्विषयाण्येव प्रकृतग्रन्थमते । दैतनिर्णयनिर्णयसिन्धुकालतखविवेचनादिदशमीपारणसमर्थक- ग्रन्थखण्डनदर्शनासिकैः 'पुरुषार्थचिन्तामणि'रवलोकनयः । तत्र च नामग्राहमेषां खण्डनं दृश्यते । अत्र चेदमलोचनीयम्- ‘कतरः पक्षो युक्ततरः' इति । यद्यपि यथा कुलधर्म सर्वत्रापि व्यवस्था वर्तते, तेन च यस्य कुलपरम्परय यादृशी रीतिस्तथैव ९२ २८ नवरात्रप्रदीपभूमिकायाम्- ९५ ९A च तेन सर्वदा सर्वथा च वर्तनीयमित्यस्ति तेन च यैः परम्परया दशम्यां पारण विधीयते तैर्दशम्यामेत्र कय न नवम्याम् । यैश्च निजकुलपरम्परया नवम्यां क्रियते तैर्नवम्यामेघ कार्या न दशम्याम्इस्पषि वतेते, तथाऽपि चेदमवश्यं समालोचनीयं , यद्रन्थता युक्तितश्च किं युक्तमिति तत्र च ग्रन्थाना प्रामाण्य ग्र न्थे समुपात्तप्रमाणाऽधीनम् । ग्रन्थकृतो हि स्वपक्षस्थापनाय परपक्षखण्डनाय च प्रवृत्ता रागद्वषाSभिनिविष्टचेतसः सत्राणि बचनानि तत्र विरुद्धान्यपि स्वमताऽनुकूल व्याख्यापयन्ति । अतिविरुद्धानि तु निर्मलतामारोप्य बहिर्यापयन्ति । इत्थं सति कः पक्षः समुचित इति निर्णयकरणमतिकठिनमेव । तथाऽपि यथामनीयं किं चित्सङ्क्षेपतो विचर्यते । इदं प्रथमतोऽवधेयं यत् द्वयोरपि मते नत्ररात्रशब्दे रात्रिशब्दस्तिथिपर एव । नवरात्रश• दे च कचित्समाख्या कचिच्च गुणविधिः, सर्वत्र समाख्या गुणचिधिर्वो नास्ति इत्यपि समन द्वयोः । परं भट्टमते नवम्याः मष्युपवासः दशम्यां पारणम् । दुर्गासचे व्रते देव उपवासस्य सप्तकम् । इत्यादिवाक्यानि च व्रतान्तरप्रतिपादकत्वमेघ इति । तत्र चेदं वदामःयद्भट्ट + दुगत्सवे व्रतं देव उपवासस्य सप्तकम् । इत्यादीनां व्रतान्तरपरस्वेन नेयत्वमुक्तं तद्विनिगपनाविरह दुषणीयमेव । किं च पारणान्ते ब्रत इयं व्रतान्ते तद्विभोजनम् । ग्रन्थपरिचयः २९ अंतेवचन वेराध भट्टमते ! नथाहेि सङ्कल्पक्षणमारभ्य पर णान्तक्षणपर्यन्त विततभावनन्तनि©qनिखेन पारणस्यऽपि व्रतरूपत्वम् । व्रतवेपि प्रधानस्य नेत्यन्यदेतत् । नैतावना व्रत- वक्षतिः । तथा च नवम्यनुष्ठीयमानत्रनस्य नवमीपर्यन्तता सि घ्यतीति न दोषः । नन्विदं व्रतप्रयोगबहिर्भगमेढङ्गमस्तु । "त्र वान्ते तद्विभोजनम्’ इत्यनेन व्रत समाप्तौ तच्छूवणात् । यथा ‘'संस्थाप्य पौर्णमास वैश्रुधमनुनिर्वपनि” इत्यनेन पर्णमासस माप्तौ वैधृधो विधीयते । सस्थापनन्तशब्दयोश्च पर्यायवदि iतेचे मंत्रम् । 'पारणान्तं व्रत ज्ञेयम्" इत्यस्य पारणय अ तः समाप्तिर्यस्येत्यर्थपरस्वेन पारणस्य व्रतप्रयोगबहिर्भावऽभा- 8A वत् । तथा च पूर्वोत्तरयरकायैवमेव इतेि स्थिते, दशम्या परणाय क्रियमाणायां द्वनस्य दशरात्रताऽऽपत्तेः नवमपर णाया तु नैष दोषः । किं च यथा नवमीपारणाविधायकानि व चनानि बहूनि श्रूयन्ते न तया । दशमपारणाविधायकानि । किं च यावत्कालं पारणं न कृतं तावत्पर्यन्त प्रतिनिधि प्रधान तया विहिता पूजा करणयैव । अन्यथा व्रतलोपः स्यात् , तेन दशमीपारणापक्षे दशम्या सुरूयभूत पूजा प्रातः करणीयैव, त दनन्तरं पारणं करणीयमितीत्यपि व्रतस्य दरारात्रताऽऽपत्तिः । भट्टमते च नवरत्रे प्रातःपूजैव मुख्या इति नवमीपारणावर दिप्रकृनग्रन्थपक्ष एव समुचित इति निश्श्रीयते । ननु भटपते । उपवमविशिष्टायाः पूजयायः प्राधान्येन दशम्यां च उपवासर ईितपूजायाः क्रियमाणतया न दशम्य सुख्यभूना पूज क्रियते नवरात्रप्रदीपभूमिकायाम्-- ९ इति न दशरात्रताऽऽपत्तिरिति चेदसमञ्जममिदमुच्यते । तथा हि यदुच्यते उपवसविशिष्टायाः पूजायाः प्राधान्यमिति भ्रा न्तिरेव स । यतः एकभक्तेन नक्तेन स्वशक्त्याऽयाचितेन च । अथ वा सचनक्तैश्च नवरात्र समापयेत् ॥ इत्यत्र एक भक्त दीना । चतुर्णामपि वैकल्पिकतयक्तत्व- कोऽध्येकः पक्षोऽङ्गीकरणीयःपरमिदं न वक्तुं शक्यते यदुपत्र- सकरणमेव मुख्यमिति । चतुर्णामपि साम्येन प्राधान्यस्योक्तस्त्र व। यद्यप्यत्र परिश्रमन्यूनाऽधिक्यवशेन फळतारतम्यकल्पनेन उपवसन फलविशेषजनकत्व कल्पनया उपवसपक्षस्यैव मुख्य त्वं सम्भवति, तथाSपि उपवसविशिष्टाया एव पूजयाः प्रधान्य मिति कथनमसमञ्जसमेव । तथा हि येन पुरुषेण प्रथमवर्षे उप वासपक्षोऽीकृतः, द्वितीयवर्षे च रुग्णतया उपवासाऽसमर्थ तया एकभक्तादिपक्षोऽीकृतस्तत्र न को ऽपि प्रत्यवायः ‘एक- भक्तेन’ इतिवचनानुरोधत् । भट्टमते तु उपवसविशिष्टया एव- पूजायाः प्राधान्येन तदानीमुपवासरहितपूजायाः समाचरणात् व्रताऽसम्पन्नत्रपत्तिः । धर्माधिकारिमते तु न तथा । यद्युच्येत । ‘उपवासविशिष्टाया एव पूजयाः प्रधान्यमित्यस्य स्वीकृततत्तद्वि शिष्टाय एव पूजायाः प्राधान्यं न केवलपूज़या इति तात्पर्यमिति तदपि यद्वातत्रैव । साधारणासधारणमध्ये असाधारणविशि । पृस्यैव प्रधानाङ्गीकारात् । दर्शपूर्णमासादौ प्रयाजादनामि । तस्मादुपत्रामादिविशिष्टाय एव पूजयाः प्राधान्यमिति । ग्रन्थपरिचय ३१ कथनमसङ्गतमत्र । तेन च तत्तकाठविशीष्टय एव पूजायाः भाधान्यमते सवंरप्यङ्गीकरणेयमव । यचं धमवकारं• k. प्रभृतिभिः “नक्तत्रतमिदं मुख्यम्" इत्युच्यते पुनः पुनः , त त्र नक्तत्रतपदस्य नक्तकालकृतपूजया प्राधान्यम् इत्यर्थः, न तु दिवाभोजनत्यागपुर सररात्रिभोजनरूपनक्तवतमिति । अत एव धमधिकारकुछ एक भक्तादिपक्षचतुष्टयादुपवमपक्ष एवऽकृत दृश्यते । तयेवंतरेषमपि बहूनां विदुषा कुल रीतिः। ते हि दुगप्तव’’इत्युक्तवचनानुसर सप्तपवसान् विधायाऽष्टम्यां किंचिद्भक्ष प्रकल्प्य नवम्य पारणमाचरन्ति विसर्जनभात्र च दशम्यामिति न नवरात्रस्त्रक्षतिः । एव सति भट्टमतेऽपे कालविशिष्ट या एव पूजया। प्राधान्य वाच्यम् । नोपवासविशिष्टायाः तन्मत मुख्यः कालश्च पूर्वाह्नः तेन पूर्वाह- विशिष्टपूजाया एव प्राधान्यालस्याश्च नवतिथिषु विहितस्वात् व्रतस्य च नवरत्रत्वात् रात्रिशब्दस्य च तथपरत्वात् । पारणान्तस्यैव च व्रतवत् पारणपर्यन्तं पूजय अवश्यं कर णीयत्वात् शमपरणया पूर्वाह्नपूजाऽवश्यमाचरणयैमति भ- हृमते दशरात्रतपतेनपयसहस्र गsषे वरायेतुं शक्यते इतेि नवमीपारणापक्ष एव समुचितः। यच्च पूर्वाह्नस्यैव मुख्य पूज- कालत्वप्रतिपादन तदपि शांतपूजनरहस्यज्ञनांवेधुराणामेव शोभते । पर महदिदमाश्चर्यास्पद यत् शक्तिपूजकस्वेन प्रसि ज्ञाना वङ्गीयविदुषा रघुनन्दनभट्टचर्यादीन मते कथ पूर्वाह्नस्य देवीपूजायाः प्रधानकाळन्वमुक्तम् ? अथ वा ‘‘ज्ञानिनामपि ३२ नवरात्रप्रदीपभूमिकायाम् चेतसि” इतिस्थित्या तदपि समीचीनमेघेपछमियतैव । मतद्वयः मिद तत्तद्रन्थेषु सुविशदमुपपादितमिति तत एवऽवलोकनीयम् । एत्र च कृते विचरे मतद्वये कतरत्समीचीनमिति मनीषिण एव विचरयन्तु । इथं विचरितं पारणावादस्थलं सङ्कपेण । अतः परमे तद्रथस्य ॐ चिद्वैशिष्ट्यमुच्यते-अपुष्य ग्रन्थस्य लेख ग- म्भीरः सरटः मसनः । सुपरिणतश्चेति मन रञ्जयन् प्रतिपाद्य तानि पाठकचेतसु प्रतिष्ठापयति । तत्र कानिचिदुदाहरणानि प्रदर्यन्ते –'एवं युक्तियुक्तकरम्बिते वचनचिन्तामणौ डुमण परिस्फुरीति नवरात्रशब्दस्य नामधेयत्वमनङ्गकुवंत प्राच्याना मतितरा तमोवळिनत्वमवगम्यते” ( पृ०८ ) “तद् रूपनाराय णादिसर्वदेशीयशिष्टपरिहीतनिबन्धेषु प्रत्यक्षपरिदृश्यमाना- नामांप वचनन करकङ्कणन्यायेनऽपळपकॉशलमयुष्मताम् । यत्पुनरेतेन तस्य नक्तव्रतवदिति वदन् माधवोऽपि प्रत्यादिष्ट इति तदपि भ्रान्तप्रलपितमेवेत्यु क्षणीयम् । यतो हि त्रऽन भिउँराधुनिकैश्चतुर्विंशतिश(खपारदृश्वनामायण माधवाचाय णमधिक्षेपः कलिकालप्रबल्यमाचष्टे’ ( पृ०१६ ) ‘‘तदेवं सि द नवम्या पारणा । एवं च युक्तिमुक्ताकरम्बिते वचनचिन्ता मण परिफुरति बुद्धिदरिद्राणां भिक्षलब्धसमाख्यमात्रेण काळऽतिवाहनमतितर दुरदृष्टं गमयति” ( q०१०९ ) इत्यादि। अहो रमणीयाऽस्य लेखशैली । प्रतिविषयं चऽनेन ग्रन्थकृता प्रथम ऋषिवचनानि निर्दिश्य मीमासान्पायैस्तत्सङ्गत्तिमभिधाय A = ग्रन्थकृत्परवय ३३ तैरेव निजयुक्तिभिश्च परमतखण्डनं विधाय स्वसिद्धान्त प्रत्य ऋषकिबहुनक्तन निःसशयं कलाऽस्य ग्रन्थस्य ल सर्वाङ्गपूर्णतया श्लाघ्यतमा पुरोभागिनामपि हृदयं क्षणमात्रं मस्तक सानन्द धूनयत्येवेतयते ग्रन्थपरिचयेनाळम् । रमिकै ग्रंथ एव सर्वमवळांफनयम् । ग्रन्थकृत्परिचयः। ग्रन्थकृद्विषयेऽपि सहश्रेषणन्यते । प्रकृतग्रन्थनिर्माता वि . नायकपण्डितः मुद्छसगोत्रः नन्दपण्डिताऽपरऽभिधः काशस्थमहाराष्ट्रभुमधुरः धर्माधिकारीत्युपाख्य आसीत् । अस्य पिता प्रसिद्ध विद्वान् रामपण्डिता5भेध आसीत् । इति प्रकृतग्रन्थान्तिमपद्यदवसीयते । अय हि पदवाक्यप्रमणपर वारपारीणः मूर्तिमान् धर्म एव नैकनिबन्धनिर्माणप्रतिष्ठापित निष्कलङ्कतुहिनकिरणच्छविमहनीयकीर्तिरनेकभूषाढमुकुटमणि मञ्जरीनीराजितचरणयुगलः सं० १६१०-१६९० वैक्रमवत्सर पर्यन्तं का।इयां विद्यमान आसीत् । परमकृष्णभक्तोऽयं निजकु

  •  %

लजसवनांष पूवपगन् पुरुषानशय्यामोiत् । अस्य वंय तच च्छास्त्रयममवज्ञान सवचशेखरमारूढ। वहवः पjण्डतोत्तमा अभूवन् । वंशोऽयमतिविस्तृतिमागत्य सम्प्रति बहुषु देशेषु नैकाभिः शाखाभेवराजते इतेि बहुलखनयमपे जावेस्तरभया नाऽत्र लिख्यते । इतोऽधिकमनत्यल्प मया ‘‘श्वद्धिचन्द्रिकरौ भूमिकाया लिखितामिति तत एवऽवसेयम् । महता विस्तरेण ३४ नवरात्रप्रदीपभूमिकायाम्- च धर्माधिकारि वंशविषयकमैतिवं स्वतन्त्रपुस्तकरूपेण यथा- ऽवसरे प्रायोऽचिरादेव प्रकाशयिष्यते इति जिज्ञासुभिस्तत्रैव- ऽवलोकनीयम् । प्रकृतग्रन्थमात्रदर्शिनां कृते ज्ञातमूळपुरुषादा- रभ्य प्रकृतनिबन्धप्रणेतृपर्यन्तं वंशवृक्षः प्रदश्येते— लक्ष्मीधरपण्डित ( धर्माधिकारसम्पादक ) श्रीकृष्णप० गोविन्दप (अय कश्यामागतः) महीपति प० (श्रय निंजपितृव्येण सम चतु सम एव काश्यामागतः ) अनन्तपं० शङ्करप० | | | विश्वनाथप० कृष्णप० रामपं० गणेशपं० | । अनन्तप० नारायणप० | | गदाधरप० | गोविन्दप वासुदेवप *नन्द पण्डित = विनायकपं० नीलकण्ठ पर चण्डेयरायप० ॥ बालकृष्ण प० कान्हप० वामनप० ९ मधवर्षे घमोधिकारेियशः किळऽनिविस्तृतः स यावच्छक्यं स म्पाद्य अचिरमेव पुस्तकाकारेण प्रकाशयिष्यते । प्रकृतग्रन्थकृता । बइयो निबन्धाः प्रणीतस्तत्र ज्ञातास्वेते— १ काशीप्रकाशः ग्रन्थहृत्परिचय ३५ २ तस्वमुक्तावलिः ( मुद्रित ) ३ दन्तचन्द्रिका ४ दत्तकमीमास=पुत्रीकरणमीमामा ( मुद्रिता ) ५ नवराजप्रदीपः ( मुद्रितः ) ६ विद्वन्मनोहरा=पराशरस्मृतिटीका ( मुद्रिता ) ७ माधवानन्द-मह।काव्यम् । ८ प्रमिताक्षर=मिताक्षरटीका ९ केशववैजयन्ती=विष्णुस्मृतिटीक १० विनायकशान्तिपद्धतिः ११ | शुद्धिचन्द्रिका-षडशीतिटीका ( मुद्रिना ) १२ शूद्राऽधिकारमीमासा १३ श्राद्धकल्पलता १४ श्राद्धमीममा १६ सपिण्ड्यनिणयः १६ संस्कारनिर्णयः ( स्मृतिसिन्धोरुधूतः ) १७ स्मृतिसिन्धुः १८ हरिवंशविलासः १ दनकॉतुकम् । २ कालनिर्णायकौतुकम् । ३ आह्निककौतुकम् । एतद्रन्थादिविषयेऽपि यथाऽवसरं प्रकाशयिष्यतेऽने सवि- स्तरमैतिद्वमिति विरम्यते ग्रन्थकृत्परिचयात् । ३६ नवरात्रप्रदीपभूमिकायाम् - उपसंहारः- अथैतद्रन्थप्रकाशनमाधनभूत पुस्तकद्वयम् । तत्रक प्रकृत- ग्रन्थकृनन्दपण्डिताऽपराभिधानविनायकपण्डतैकादशपुरुषण मस्मरसुहृद्वराण धर्माधिकारि-पं० लक्ष्मीधरपन्नानां परम्परा सरक्षितमशुद्धिबहुल च,। अत्रान्ते सवत् १८ १३ इति लेखका ळ दृईयते । प्रथमपत्रप्रथमपृष्ठ 'हरीपण्डितस्येदं पुस्तकं’ इति लेखो वर्तते । पुस्तकेऽत्र ३९ पत्राणि प्रतिपत्रमेकादश पङ्कयः प्रतिपॐि पञ्चत्रिंशदक्षराणि । द्वितीयं च पुस्तकं ग्रन्थकृदग्रजमह महिमशालि “श्राद्दीपिका"ज्योतिषरनसङ्कहॐ दिनिबन्धनिर्मातृ FR 9A गवेन्दपण्डतचे इयानमेिदन। प्रयाग नेघसतामस्मान्मित्रधमर्ध कारेि-प० जयकृष्णपन्तन वशपरम्परसंरक्षेतं पयः शुद्ध मन्तिमपत्ररहिते लेखकालरहित प्राचीनं च । अत्र पत्राणि ३४ प्रतिपत्र पङ्कः १३ प्रतिपद्यक्षराणि ३७ । एतत्पुस्तकटु- यधारण सुसम्पन्नमस्य ग्रन्थस्य मुद्रणकार्यम् । अत्र च याभ्यां नेजपुस्तकप्रदानेन मदुस्सहत्रधनन च ग्रन्थप्रकाशने सह य्यमाचरितं तौ सुहृदूर-घर्भाधिकारि-पं०लक्ष्मीधरपन्त पं० जयकृष्णपन्तौ हृदयेनाऽभिनन्दपि । अथव। कृतमभिनन्दनेन कर्तव्यमेवंदन यः, यनजपूर्वजांनमेतनेबन्धन प्रकाशनम् । कृतकर्मव्यकमां वेषयेSनुचेतमये सहृदवशेन मय समाचरित मभिनन्दन त स्वीकरिष्यत इति सुदृढो मे प्रत्ययः । अत्र प्रमाणस्वंन समुपत्तना ग्रन्थदिनाम्नामकारादिक्रमेण सूचीपत्रं निर्मीयाऽने निवेशिनम् । प्रतिपादितविषयज्ञानाय विषयसूची उपसंहार ३७ ग्रन्थारम्भे निवेशिनाSस्ति । ग्रन्थलिखितपारिभाषिकशब्दज्ञ- नाय तमूचयपि निर्दिष्टIऽत्र वर्तते । एत्र यथाशक्ति ग्रन्थमिमं । परिष्कृय सशोध्य सम्मुश्च सरस्वती भवनग्रन्थमाळया प्रकाशितं नीरक्षीरन्यायेनाऽवलोक्य सुधीवराः सफलयिष्यन्ति मत्परिश्र म मेते बढ समशसं | अन्ते च-येषां कृपया ग्रन्थोऽय प्रकाशितस्तान् मरसमुन्नतिहेतुभूनान् माननीय पं० गपीनाथकविराज एम् ए. ( प्रिन्सिपटू गवर्नमेन्ट संस्कृतकालेज बनारस ) महो दयान् सप्रश्रयमभिनन्द्य मदीयनिरुपधिहितैषिणः साहिया चार्य पं०नारायणशास्त्रीखिस्ते (सरस्वतीभत्र नपुस्तकालयाध्यक्ष) महोदयाश्च सादरमभिनन्द्य सlञ्जलिबन्धं परमेश श्रीकाशीवि- वनाथमभिवन्द्य समापयन्यनु लखमिति शम् । सरस्वतीभवनम् , काशी । वरकरुपाख्य स० १९८४ वैद्यनाथशास्त्री । श्रा ' नवरात्रप्रदीपे समुपात्तानां विशिष्टशब्दानां साथ सूची । नवरात्र-तिथिनवकक्रियमाणपूजाप्रधानात्मक व्रतम् । अतिविस्तृत ग्रन्थे । नक्त-दिवाभोजनत्यागपुर सररात्रिभोजनात्मकत्रतम् । अयाचित-याच्या विना लब्धस्य भोजनात्मकत्रतम् । नक्तत्रत=नक्तकालक्रियमाणपू जाप्रधान व्रतम् । महाष्टमी=आश्विनशुङ्काऽष्टमी । महानवमी=आश्विनशुङ्का नवमी । किंचिद्भक्षण= अत्रतध्नापोमूलादिभक्षणम् । विजयकाल=आश्विनशुक्रुदशम्या एकादशेो मुहूर्त. । श्री• नवरात्रप्रदीपस्थविषयसूची । स० वया २ मङ्गलाचरणम् । नवरात्रपदार्थनिर्णयः । ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ नवरात्रशब्ड्, कालवचन कर्मवचनो वा ? । पूर्वे कालवचनत्वसाधनविचारः । कालवचनत्वस्य खण्डनपूर्वकं कर्मवचनत्वनिरूपणम् । रात्रिपदार्थनिर्वचनम् । नवरात्रस्य नक्तत्रतत्वसिद्धान्त । नवरात्रारम्भदिननिर्णय. । प्रतिपान्निर्णयः । सं० विषया १० प्रतिपदैविध्यानिरूपणम् । १८ ११ प्रतिपसामान्यनिणय । १९ १२ प्रतिपद्वशेषनिर्णय । १९ १३ अमायुक्तप्रतिपदे ग्राह्यत्वसिद्धान्त । १४ द्वितीयायुक्तप्रतिपदो ग्राह्यत्वे प्रमाणानि । १५ तद्यवस्था, अमायुक्तप्रतिपद एव ग्राझत्वम् । १६ सङ्कल्पकालनिर्णाय । ३३ १७ नवरात्रव्रतस्य नित्यकाम्यस्वम् । ३६ १८ नवरात्रद्वैविध्यनिरूपणम् । ३६ १९ नवरात्रव्रताऽधिकारिनिरूपणम् ।। ३७ २० पूजाकर्तृनियमा । ३८ २१ नवरात्रव्रतविधि ४३ २२ अशक्तस्य प्रकारान्तरम् । ५७ २३ सप्तम्यादिपूजाविधानम् । २४ अष्टमीनिर्णय । ६१ २५ नवमीयुक्तैवाऽष्टमी मुख्येति सिद्धान्त । ६५ २६ विश्वरूपाचार्यमते सप्तमीविद्धाऽष्टम्या ग्राह्यत्वमिति प्रतिपाद्य तव्यवस्था । ६९ २७ नवमनिणेय । २८ नवमीसामान्यनिर्णय । ७१ २९ नवमीविशेषनिर्णय । ७१ ३० अष्टमीविदैव नवमी श्रावृति सिद्धान्त । ७९ ३१ अष्टमीपूजाविधि । ७६ ३२ होमनिर्णय । ३३ स्त्रीशङ्कणा होमाऽधिकारनिर्णयः । ७९ ३४ होमाऽनघकारत्वशङ्का । हैA A = ७० ७७ ८० ( ३ ) स० विषया ३५ स्त्रीशूद्रादिभिव्रणद्वारा होमादि कार्यमिति सिद्धान्त । ८२ ३६ नवमीपूजाविधि । ८२ ३७ बलिदाननिर्णय । ३८ मध्येनवरात्र सूतकादिपाते निर्णय । ३९ पारणानिर्णय । ४० दशम्य पारण कायमत पूर्वपक्षनिरूपणम् ।। ६१ ४१ दशमीपारणखण्डनम् । ९२ ४२ नवमीपारणसिद्धान्तनिरूपणम् । ४३ नवमीपारणे प्रमाणानि । ९२ ४४ नवमंपारणे प्रथमहेतुनिरूपणम् । ९३ ४५ द्वितीयहेतुनिरूपणम् । ९४ ४६ तृतीयहेतुनिरूपणम् । ४८ चतुर्थहेतुनिरूपणम् । ९६ ४८ पञ्चमहेतुनिरूपणम् । ४९ षष्ठहेतुनिरूपणम् । १०१ ५० सप्तमहेतुनिरूपणम् । १ ०३ ११ अष्टमहेतुनिरूपणम् । १०४ ५२ नवमहेतुनिरूपणम् । ५३ दशमहेतुनिरूपणम् । १०७ ५४ दशमीदिनकृत्यम् । १०९ ५५ विसर्जनम् । १०९ ५६ विजययात्रा ११ ५७ दशम्या शमीपूजनम् । १११ ५८ विजयकालनिर्वचनम् । ११२ ५९ दशमीनिर्णय । १५४ ६० ग्रन्थसमाप्ति । ८३ १०५ ११५ ॥ श्री को धर्माधिकारिविनायकपण्डितविरचितः नवरात्रप्रदीपः श्रीगणेशाय नमः श्रीएकत्रीरायै नमः। अभिनन्द्य जगद्वन्द्यपदइन्दं विनायकम् । नवरात्रविधिं वक्ति श्रीविनायकपण्डितः ॥ १ ॥ अमुष्मिन्सन्दर्भ वचनरचनायामपि मनाडू मनः कर्तुं शक्यं यदपिहि न गीर्वाणगुरुणा ॥ तथापेि श्रदुगचरणपांरंचयोव्रतविध विंचरे या शक्तिर्मम स खलु तरयैव महिमा ॥ २॥ LA,, अथ ऋ«X;। a * z • •

• + . तत्रादौ नवरात्रशब्दो विचार्यते, किमये कालवचनः उत कर्मवचन इति । तत्र कालवचन इति प्राप्तम् । अनुशासनसमयोत् । तथाहि “अच्प्रत्यन्ववपूवसा मलोम्नः” (पा०सू० १-४-७५) इयतोऽच्प्रत्य

यानुवृत्तौ ‘तत्पुरुषस्याङ्गुलेः सङ्ख्याऽव्ययादेः( पा०
नवरात्रपदीपे-

सू०५–४-८६ ) इत्येतस्मात्सङ्ख्यानुवृत्तौ 'अहः सर्वेकदेशमङ्ख्यातपुण्याच रात्रेः ” (पा०सू०५-४ - ८७ ) इत्यनेन नवानां रात्रीणां समाहार इति विग्रहे समासान्ताऽच्प्रत्ययविधानान्नवरात्रइति शब्दो निष्पद्यते। तथा च रात्रिसमुदायात्मककालवशेषस्य शब्दसामथ्यादेव प्रतीयमानत्वाद्यौगिक एवायं कालवचन नवरात्रशब्दः। न चाऽश्वकर्णसप्तपर्णादिवदवयवशक्तिमनपेक्ष्यैवायं प्रयु ज्यत इति वाच्यम् । तथात्वे तादृशशब्दस्वरूपानिष्पत्तेः । अतो न रूढः । अत्रयशक्यैवोपपत्तौ समुदायशक्तिकल्पने गौरवात्। अवयत्रऽर्थऽतिरेकेणाऽर्थान्तराऽप्रतीतेश्व। तथा न योगरूढोऽपि । तत्र हि योगरूढिर्भवति यत्राऽतिप्र सक्ते योगार्थं प्रयोगप्राचुर्येण शब्दस्य व्यवस्थाऽऽश्रीय ते । यथा पङ्कजादौ । न च प्रकृतेऽतिप्रसङ्गोऽस्ति । चैत्राश्विनसम्बन्धिनोरेव रात्रिसमुदायविशेषयोस्तप्रयो गात् । न चहगणे क्रतुविशेषे “तं नवरात्रेण याजयेत्” इत्यादिवाक्यविहिते । नवरात्रशब्दप्रयोगादतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तत्र कर्मनामधेयत्वेन कालपरत्वाभा

वव । न चान्यत्रापि नवसङ्घाकरात्रिसमुदाये ‘नवरा।
नवरात्रपदार्थनिर्णयः

त्रेणाऽऽगतोऽस्मि’ इत्यादौ नत्ररात्रशब्दप्रयोगादतिप्र सङ्गतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । तस्यारस्मरसाधकत्वात् । तद्यथा-यतौंत्रश्विनसम्बन्धरात्रसमुदायबंशयं अन्य त्रये नवसङ्ख्याकरात्रसमुदाये नवरात्रशब्दप्रयोगः । अत एव शुद्धयौगिकस्वम्, न योगरूढस्वमिति । अ त्रोच्यते । नाऽयं नवरात्रशब्दः कालवचनः । प्रतिपदि तदारम्भविधानाऽनुषपते. । प्रतिपद्ये काले कमेण। वि धानं शक्यम्, न तु नवरात्ररूपस्य कालस्य । तस्य पुरुषकृत्यसाध्यत्वात् । विधानं च नारदीयपुराणे भूयते आश्विनस्य सिते पक्षे नवरात्रव्रतं शुभम् । आदौ प्रतिपदं प्राप्य तिथिं चण्डीमनःप्रियाम् ॥ कुर्यादिति शेषः । रुद्रयामलेऽपि आश्विने मासि सम्प्राप्ते शुक्लपक्षे विधेस्तिथिम् । प्रारभ्य नवरात्रं स्याद् दुर्गा पूज्या तु तत्र वै ॥ प्रतापरुद्रनिबन्धे धौम्योऽपि विदधति ९ आश्विन शुक्लपक्षे तु कलव्य नवरात्रकम् ।

प्रतिपदादिक्रमेणैव यात्रद्धि नवमी भवेत् ॥
नवरात्रपदीपे-

सप्तम्यन्तोऽपि कचित्पाठः । देवपुराणेपि मासि चाश्वयुजे शुक्ले नवरात्रे विशेषतः । सम्पूज्य नवदुर्गा च नक्तं कुर्यात्समाहितः।इत्यादि। न च नवसङ्ख्याकरात्रसमुदायसाध्यत्वाद् व्रतस्य लक्षणया नवरात्रशब्दवाच्यत्वमिति वाच्यम् । ‘नवरात्र व्रतं कुर्यात्इति विधौ लक्षणाप्रसङ्ग “न विधौ पर शब्दार्थः” इतिन्यायविरोधात् । न च “न विधौं परः शब्दार्थः’ इत्यत्र विधिशब्देन प्रत्यये गृह्यते न तु वा क्यम् । तेन प्रत्ययश एव न लक्षण तक्यान्तमेत शब्दान्तरेऽपीति वाच्यम् ।‘‘आद्यमेकादशेऽहनि” इत्यत्र एकादशाहशब्दस्य अशचऽनन्तरदिनपलक्षकत्वं त न्यायविरोधस्य भट्टविश्वेश्वैरैरप्यङ्गीकृतत्वात् । किं च तस्य कालपरस्वे ‘‘प्रारभ्य नवरात्रं स्यात्” इत्यदौ नपुंसकलिङ्गाऽनुपपतिः।“रात्राहाहाः पुंसि ” ( पी० सू० २–४-२९ ) इत्यनेन रात्रान्तस्य पुल्टिङ्गत्वाऽनुशास नात् । अस्तु वा “सङ्ख्यापूर्वी रात्रं क्लीबम्” ( का वा० ) इति वार्तिकेन नपुंसकस्वम् , तथाऽपि पूर्वो. तयुक्त्या सामानाधिकरण्येन च कर्मनामधेयत्वमेव

नवरात्रपदार्थनिर्णयः

युक्तम् । न च गुणविधिवम् । उद्द्विता यागेनेतिवत् नवरात्रवता व्रतेनेति मत्वर्थन्क्षणाप्रसङ्गात् । न चाग्नये होत्रमस्मिन्निति नव रात्रयो यस्मिन्निति व्युत्पत्रय नव रात्रशब्दो गुणविधिरिति वाच्यम् । तथात्वे नवरात्रीति शब्दस्वरूपापत्तेः । षष्ठ्यर्थलक्षणाऽऽपत्तेश्च । नाIऽप्य त्यन्तसयोगे द्वितीयेयम् । ‘नवरात्रीरभिव्याप्य व्रतं कुर्या त’'इतिवैयधिकरण्येनान्वयाऽऽपत्तेः । सम्भवति सा K = मानाधिकरण्येन कारकविभक्तित्वे उपपदविभक्तित्वकल्प नाऽयोगाच्च । यत्र तु ‘नवरात्रव्रतम्' इति समस्तं पदं, तत्र कर्मधारयेणाभेदाऽवगमादेकार्थत्वेन सुतरां नाम धेयत्वसिद्धिः। तस्मान्नायं कालवचनः । किं तु दर्शपूर्ण मासद्विरात्रत्रिरात्रद्वदशाहादिशब्दानां यथा तरका लयांगन निर्मितेन कर्मनामधेयता तथा नवसङ्ख्यक रात्रिसमुदाययोगमेव निमित्तमादाय नवरात्रशब्दोऽपि कर्मनामधेयम् । तत्प्रख्यन्ययात् । तत्प्रख्यं च शास्त्रे देवीपुराण एव आश्विने प्रतिपन्मुख्याः पुण्यास्तु तिथयो नव ।

देविकपूजने प्रोक्ताः सर्वकामफलप्रदाः ॥ इति ।
नवरात्रपदीपे-

हेमाद्रौ धौम्यवाक्यमपि । अत्र च पूवतराद्धभ्यां नामधेयत्वगुणविधित्वे स्पष्टीकृते । तद्यथा-यदाश्विने शुक्लपक्षे नवरात्रव्रतं कर्त्तव्यं तत्प्रतिपदादिक्रमेण याव नवमीति । अन्यथा गुणे गुणान्तरविधानाऽऽपत्तेः । एवं च मासि चश्वयुजे शुक्ल नवरात्रे विशेषतः सम्पूज्य नवदुर्गा च नक्तं कुर्यात्समाहितः ॥ इति सप्तम्यन्तेनऽभिहिने कर्मण्येव प्रधानभूत पूजानन्तरमङ्गभूननक्तविधानमुपपद्यते । तेन तत्का लपररवं युज्यते । अङ्गस्य तस्यङ्गान्तरIऽपेक्षऽभावात् । “गुणानां च परार्थत्वासम्बन्धः समत्वात्स्यात्’ इति न्यायात् । यत्तु श्रुत्या गुणविधित्वं, न तु लक्षणया। कर्मकालत्वमिति कैश्चिदुक्तं तद्गुणविधित्वेऽर्थान्तरवाचि नामुद्दािदीनामर्थान्तरे यागे वृतिर्मत्वर्थलक्षणया स्यात्। उद्द्विता यागेनेतिनामधेयस्वे तु भृत्येतिपार्थसारथि 6 लखनवरुद्धम् । नामधयषु सवषु शुlतवाक्यस्यव शक्तिग्राहकवात् । न च तत्र तत्र यजतिसामानाऽ धिकरण्येन नामधेयत्वम, प्रकृते तु न तथेति वा च्यम् । ‘नवरात्रव्रतं शुभम्" इत्यादिवाक्ये कर्मसा

नवरात्रपदार्थनिर्णयः

मानाऽधिकरण्यस्य प्रकृतेऽपि विद्यमानत्वात् । न च करणीभूतकर्मसामानाधिकरण्यं नामधेयत्वे साधकम्, न तु प्रथमस्तसामानाधिकरण्यमिति वाच्यम् ।“अग्नि होत्रं जुहोति” इत्यत्र करणत्वस्योतरकालकल्प्य वात् । न च कालयोगेन नामधेयत्वे यादृश। काल . वचनस्तादृशस्यैव कमेनमधेयत्वम् । यथा दशेद्रात्र दिशब्दानाम् । प्रकृते तु न तथा कालवचनस्य पुल्लि ङ्गत्वात् , कर्मवचनस्य च नपुंसकलङ्गत्व दिति वाच्यम् । कालवचनस्याऽपि स्त्रीलिङ्ग स्य पौर्णमासीशब्दस्य कर्मनामधेयत्वे ‘पार्षमास' इति पुलिङ्गत्वत्रिकरयोर्दर्शनात् । । न चायं पूर्णमास शब्द न पणमासशब्दावंकारः किं तु पूण मासऽ स्मिन्निति व्युत्पत्तावन्यपदार्थस्य पुलिङ्गस्य तिथेर्विशेष्य स्वातिथिविशेषवचन एव । तेन नायं दृष्टान्त इति वाच्यम् । “लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वात्तस्य” इति महाभाष्यकारवचनाऽनुरोधेन लिङ्गमात्रविकारस्याऽप्र योजकत्वात् । किं च

नवरात्राभिध कर्म नक्तव्रतमिति श्रुतम् ।
नवरात्रपदीपे-

धर्मार्थकाममोक्षार्थमनुष्ठेयं द्विजातिभिः ॥ इतिनृसिंहप्रसादोदाहृतभविष्योत्तरवाक्ये ‘नव रात्राभिधं कमें’’ इतिश्रुत्यैव साक्षान्नवरात्रशब्दस्य क र्मनामधेयस्वमाविष्कृतमित्यलं बहुनोक्तेन । तस्मान्नत्र" रात्रशब्दः कर्मनामधेयमिति सिद्धम् । एवं युक्तिमुक्ता 6. K A करांबते वचनचन्तामण युमणों परफुरत नवरा त्रशब्दस्य नमयत्वमनङ्ग कुवैत प्राच्यानमतेतर तमोवलेतत्वमवगम्यते । नन नवरात्रकालसम्बन्धस्य तेथेह्रासवृद्ध्यद्वलनेनानियतत्वात्कथं नवरात्रशब्दप्र वृत्तिनिमित्ततेति चेत् मैवम् । रात्रिशब्दस्य तिथिपर त्वात् । तो थपरता चाऽवश्यं तस्य वाच्या । अन्यथ कालपरतायामपि तस्य तिथिवृद्ध्यादै विवक्षितार्थाऽसि डेः। अत एव डामरकल्पे तिथिवृहौ तिथिह्रासे नवरात्रमपार्थकम् । इति साक्षादेवाऽभिहितम् । न च प्रतिपदमारभ्य यथा नवहोरात्राणि व्याप्नोति व्रतं तथा कार्यमिति वाच्यम् । तथा सति तिथिक्षयवशेनष्टरात्रादौ नवम्यां

पारणनिधानाऽनुपपत्तेः । न चास्तु तथेति वाच्यम् ।
रात्रिपदार्थनिर्वचनम् ।

दशम्यां पारणनिषेधात् । वक्ष्यमाणत्वात् तस्य चऽनै । तस्माद्रातिशब्दस्तिथिपरः । एवं च भविष्यपुराणीयं लिङ्गमपि घटते । यथा प्रथमा द्वितीया तृतीया चतुर्थी च नराधिप!। एतास्तु एकभक्तेन प्रवदन्ति मनीषिणः । पञ्चमी च तथा षष्ठी सप्तमी चाष्टमी नृप !। उपवासपरो भूस्वा पूजयेच्चण्डिका बुधः ॥ इति तथा भविष्योत्तरेषि प्रतिपद्यहतं खङ्गं द्वितीयायां धृतं धनुः । तृतीयायां करे चक्रे चतुर्थी चम्म निर्मलम् ॥ पञ्चम्यामाददे शूलं षष्ठयां तु परछं तथा । गमबिभ्रत्सप्तम्यामष्टम्यां शक्तिमत्तमाम् । नवमी च सदा देव्या मूर्त्तिदैत्यविनाशनी॥ इति । यद्यहोरात्रपरतैव विवक्षिता स्यात्तर्हि प्रतिपदादि शब्दैर्नाभिध्यात, किं तु प्रथमाद्ददशब्दब्रूयात् धृते च तथा । तस्मात्तिथिपर एव रात्रिशब्दः । एवं च तिथिवृद्धौतिथिइ।से नवरात्रमपार्थकम् ।

इत्यपि डमरकल्पीयं वचनं सङ्गच्छते । अत एव
१०
नवरात्रपदीपे-

देवीपुराणे आइमैत्र नवतिथय इत्युक्तम् । यथा आश्विन प्रांतपन्मुख्याः पुण्यास्तु तेथय नव । देत्रिकापूजने प्रोक्ताः सर्घकमफलप्रदाः ॥।इति ॥ एतेन “दशरात्रमशौचकम्’ इत्यादौ दशरात्र शब्दवदेव नवरात्रशब्दोऽपि नवाऽहोरात्रपर इति निर स्तम् । न च तत्रापि तिथिग्रताया मनमस्ति । वस्तु तस्तत्पत्तिवाक्ये कालसम्बन्धो नियतोऽपेक्षितः। यथग्ने याद्युत्पत्तिवाक्ये दर्शादिसम्बन्धः । तस्यैव शब्दप्रवृत्ति निमित्तत्वात् । न तु प्रयोगकालीनस्य । तस्यऽप्रयोज कर्त्र।त् । प्रकृते स्वस्ति नियम एव (?) उत्पत्तिवाक्येऽ सौ। उत्पत्तिवाक्यं च नरदीये श्रुतम् आश्विनस्य सिते पक्षे नत्ररात्रव्रतं शुभम् । । आदैौ प्रतिपद प्राप्य तिथिं चण्डीमन प्रियाम्। इति। कुर्यादिति शेषोऽर्थसिद्ध एन । रुद्रयामलेऽपि. आश्विने मासि सम्प्राप्ते शुक्लपक्षे विधेस्तिथिम् । ‘प्रारभ्य नवरात्रं स्याहुर्गायूच्या तु तत्र वै॥ इत्यादि । अनयोधान्येषां च भविष्यभविष्योत्तरादीनां भूय रत्वेन "उभयधृति” इन्प्रियेनोपतिरक्सेया।

११
नवरत्रस्य नक्तव्रतत्वम् ।

अथेदं वंचयंते-एकभक्तनतऽयाचितवासव्रता नामिदं कतमदिति । तत्र चतुर्विधमपीति प्राप्तम् , प्रका रचतुष्टयस्याऽपि तत्र श्रूयमाणत्वात् । तथा हि नृसिंहप्रसादोदाहनेषु स्कान्दमार्कण्डेय भविष्योत्तरेषु एकभक्तेन नक्तेन स्वशक्त्याऽयाचितेन च । A अथ वा सर्वनक्तैश्च नवरात्र समापयेत । कालिकापुराणेऽपि अथ वा नवरात्रं च सप्तपञ्चत्रिकादि वा । एकभक्षकेच नक्तेनाऽयाचितोपोषितैः क्रमात् ॥ नारद्यपेन स्वयं नियमतः कुर्येन्नवरात्रमुपोषयन् । पयत्रतुफलाश्वं नक्तभोज्यमयचतम् ॥ एकभक्तं च सुभगे यथाशक्त्या समाचरेत् । रुद्मकैर् उपोषणेन नक्तेम एकभक्तेन वा पुनः । हविष्यान्नेन वा देव प्रत्यहं पूजयेच्छिवाम् ॥ भविष्यपुरुष्णेऽपि

अयाची त्वथ वैकाशी बळशी त्वथ वाय्वदः ।
१२
नवरात्रपदीपे-

आरभ्य नन्दिकं राजन् ! यावद्धि नवमी भवेत् ॥ वाय्वदो वायुभक्षः । नन्दिका प्रतिपदा । प्रथमो पस्थितत्वात् । तथा भविष्योत्तरे-- नवरात्रोपवासेन यथाशक्त्या नृपोत्तम !। मासे चश्वयुजे शुक्लपक्षे फलमुदीर्यते ॥ एवं च विन्ध्यवासिन्यां नवरात्रमुपोषितः। इत्यादिवाक्यैर्नवरात्रे चतु प्रकारचतुष्टयाऽऽनानचेत र्विधत्वमिति । अत्रोच्यते नेदं चतुर्विधं किं तु नक्तव्रतमेव । नक्तव्रतमिदं पार्थ ! सर्वपापप्रणाशनम् । सर्वकामप्रदं नृणां सर्वशत्रुनिबर्हणम् ॥ नवरात्राभञ्च कमे नक्तव्रतमित श्रुतम् । भर्माऽर्थकाममोक्षार्थमनुष्ठेयं द्विजातिभिः । आश्विने मासि मेघान्ते प्रतिपद्या तिथिर्भवेत् । तस्यां नक्तं प्रकुर्वीत रात्रौ देवीं च पूजयेत् ॥ रात्रिरूपा यत देवी दिवारूपो महेश्वरः। रात्रिव्रतमिदं देवि ! सर्वपापप्रणाशनम् । सर्वकामप्रदं नृणां सर्वशत्रुनिबर्हणम् । रात्रिव्रतमिदं तस्य रात्रौ कर्तव्यतेष्यते ॥

१३
नवरत्रस्य नक्तव्रतत्वम् ।

नक्तव्रतमिदं यस्मादन्यथा नरके गतिः । मासि चाश्वयुजे शुक्ले नवरत्रे विशेषतः ॥ सम्पूज्य नवदुर्गा च नक्तं कुर्यात्समाहितः । आधिने मासि मेघान्ते महिषासुरमर्दिनीम् ॥ निशासु पूजयेहत्या सोपवासादिकः क्रमात् । इत्यादिनृसिंहप्रसादोदाहृनस्कान्दभविष्योत्तरभविष्य कालिकापुराणदेवीपुराणादिवाक्यैनक्तत्रतत्वप्रतिपाद नात् । किं च एकभक्तादिषु चतुष्वेपेि विलक्षणक लव्यापिन्याय एव । तियेरङ्गत्वात् । चतुर्विधे च तस्मिन्ने कभक्ताद्यन्यतमकालव्यापिन्यास्तिथेरुपादतुमशक्यत्वात् । ६ & _ प्रकारान्तरस्य चाश्रवणादङ्गभूतांतेथेरुपादानमशक्य स्यात् । न चैकभक्तादीनां ‘‘अयाची त्वथ वैकाशी”’ इत्यादिना वैकल्पिकानां मध्ये यदा येन नत्ररात्रं समाप नीयम् , तदा । तदुक्तकालव्यापिनी तिथिरुपादेयेति वाच्यम् । अथ वा । नवरात्रं च सप्तपञ्चत्रिकादि वा ।

एकभक्तेन नक्तेनाऽयाचितोपोषितैः क्रमात् ॥
१४
नवरात्रपदीपे-

इत्यादिना प्रतिपदादितिथिषु क्रमविहितैश्चतुर्भि रपि मिलितैर्नत्ररात्रसमापने तिथ्युपादानाऽसम्भवात् । न च प्रतिपदादितथिषु कमेणैकभक्ताद्यनुष्ठाने विहिते S A एकभक्तायुक्तकालव्यापन्यामकनवकभक्तदकमनुष्ठयमेि iतं वाच्यम् । प्रतिपदादिक्रमेणैकभक्ताद्यनुष्ठाने तिथेहँ सवृद्यदां तत्तकालव्याप्त्वाऽसम्भवेन तदनुष्ठानऽ सम्मत्रात् । नन्वेतस्य नक्तव्रतवमनुपपन्नम् । तद्धि नक्तवतमित्युच्यते यत्र दिवाभोजनपरित्यगेन रात्रिभो जनं फलार्थं विधीयते । यथा हि वाराहपुराणे मार्गशीर्षे सिते पक्षे प्रतिपद्या तिथिर्भवेत् । तस्य नक्तं प्रकुर्वीत रात्रौ विष्णु च पूजयेत् ॥ इत्यत्र व्याख्यातं माधवाचार्येः । न च प्रकृते तथा । एकभक्तनक्ताऽयाचितोपवासानां चतुर्ण भूय माणत्वात् । न च चतुष्टयमेककाले विधातुं शक्यते । तस्य विलक्षणस्यैव तत्तदङ्गत्वात् । न चैषां प्राधान्पम् । । फलसम्बन्धाऽश्रवणात् । तस्मात्कथमस्य नक्तव्रतत्वमिति चेत् उच्यते

प्रारभ्य नवरात्रं स्याद् दुग पृष्प तु तत वै ।
१५
नवरत्रस्य नक्तव्रतत्वम् ।

इत्याद्युत्पत्तिवाक्ये नवरात्रिकालसम्बन्धेनोत्पन्ना । पृ जा, सैव च नवरात्ररूपकालसंयोगेन निमित्तेन नवरा नशब्दाऽभिधेया । ततश्च यावज्जीवं नरः स्त्री वा नवरातं महाव्रतम् । कुरुते चण्डिकाप्रीत्यै भुक्तिं मुकिं च विन्दति । । इत्यादिविनियोगविधिना नवरात्रशब्देनोपादाय सैव च भुक्यादिफले विनियुज्यते । तेनऽत्र पूजैव प्रधा नम् । यथा ‘दर्शपूर्णमासयरिज्याप्राधान्यमविशेषात्” इत्यत्राऽमावास्यपौर्णमासीकजलसंयोगेनोत्पन्ननामानेयदी नां तत्कालसंयोगेनैव निमित्तेन दर्शपूर्णमासशब्दोपा नानां फलसम्बन्धात्प्राधान्यमुकं, तद्वप्रकृतेऽपि । तथा च प्रधानभूतायाः पूजाया नक्तकाल वसंतत्र नक्तव्रतत्वम् । एतस्य विधानं च रूपनारायणीयो दाहतदेवीपुराणे— आश्विने मासि सेघान्ते महिषासुरमर्दिनीम् । देवीं सम्पूजयित्वा ये अर्धरात्रेऽष्टमीषु च ।। इति । तथा तत्रैव---

मातृणां चैत्र देवीनां पूजा काय तदा ब्रिलि। इति
१६
नवरात्रपदीपे-

कालिकापुराणेऽपि आश्विने मासि नेघान्ते प्रतिपद्या तिथिर्भवेत् । । तस्यां नक्तं प्रकुर्वीत रात्रौ देवीं च पूजयेत्।इत्यादि। तस्माद्यत्र प्रधानं च नक्तकालं विधीयते तव न तत्रतम् । न तु नक्तकालभोजनमात्रप्रयुक्तं नक्तव्रत खम् । येनोक्तदोषः स्यात् । एकभक्तनतऽयचेतापवा सानां च फलिसंस्करद्रा वैकमङ्गत्वं तत्राऽपि ‘‘फलस्य कर्मनिष्पत्तेः, तेषां लोकवत्परिमाणतश्च फलविशेषः स्यात्” ( जै.सू. १-२-१-१७) इतिन्यायेन प्रधानो पकारतारतम्येन फलतारतम्यं कल्प्यम् । तेनैकभक्तादि चतुष्टयप्रतिपादकवाक्यानां नानर्थक्यविरोधादिकं । श ॐयम् । तस्मान्नवरात्राभिधं कर्म नक्तव्रतमिति सिद्धम् । अत एव वचननिचयात् । माधवाचयैरपि ‘तस्य नक्त व्रतवात्’ इत्यनेन नक्तव्रतवं सिद्धान्तितम् । यत्तु नृसिंहप्रसादोदाहृतस्कान्दभविष्यादिवाक्यानां निर्मुलत्वे तत्र तत्राऽनुपलब्धिः, अनेकानिबन्धऽपरिग्रहश्च हेतु रित्युक्तम् , तदुपनारायणीयादिसर्घर्देशीयशिष्टपरि हीतनिबन्धेषु प्रत्यक्षपरिदृश्यमाननामपि वचनानां नवरात्रारम्भदेननेणयः १७ करकङ्कणन्यायेनाऽपलायिकाशलमायुष्मताम्। यत्सुनरतन तस्य नक्तत्रतत्वादिति वदन्माधवऽऽपे प्रत्यादिष्ट इति, तदपि भ्रान्तप्रलपितमेवेत्युपेक्षणीयम्। यत ऋङ्मात्रा नभिरैराधुनिकैश्चतुर्विंशतिशाखपारदृश्वनामार्याणां माध वाचार्याणामधिक्षेपः कलिकालमाघस्यमाचष्टे । तस्य चाश्विनशुक्लप्रतिपद्यरम्भः । तदुक्तं नार दीयपुराणे आश्विनस्य सिते पक्षे नवरात्रव्रतं शुभम् । आदौ प्रतिपदं प्राप्य तिथिं चण्डीमन.प्रियाम् ॥ इति तथा एंद्रयामलाप आधन मासि सम्प्राप्त शुक्लपक्ष वैधतांथेम् । प्रारभ्य नवरात्रं स्याद् दुर्गा पूज्या तु तत्र वै ॥ इत्यदि । एवं प्रतिपद्यारम्भे सिद्ध विचार्यते, कस्यां प्रति पदि तदारम्भणीयमिति । तत्र हि प्रतिपद्विविधा । शुङ विडा च । तत्र शुद्ध तावत्सूर्योदयमारभ्य पुनः सूर्योदयैर्धयन्तकालव्यापिनी । तदुक्तं नारदीये — आदित्यदयवेलया आरभ्य षष्टं नाडकाः । तिथिस्तु सा हि शुद्ध रयत्सर्वातिथ्यो ह्ययं विधिः॥ इति। + &

$
१८
नवरात्रपदीपे-

विडा तु सूर्योपलक्षिते काले ति मुहूर्ततिथ्यन्तर युक्ता साऽपि द्विविधा पूर्वोत्तरतिथियोगात् । तदाह पैठीनप्तिः -- ० पक्षद्वयेऽपि तेिथयतिथे पूर्वी तथोत्तराम् । त्रिभिर्मुहूर्तुर्विध्यन्ति सामान्योऽयं विधिः स्मृतः ।। इति तेनाऽयमर्थः---यद्दयोत्तरकालं पुर्वेद्युस्त्रिमुहूर्ता अ मावस्य उपरष्टात्सवऽपं प्रतेपत्, तदा सा अम|- विद्धेत्युच्यते । यदा । पुनः परेद्युरस्तमयात्प्राक् iत्रमह• तत् द्वितीया तदधस्ताच्च प्रतिपदेव सा द्वितीयावि • © डेत्युच्यते । एवममाद्वितीयाविडयोद्दिनद्वयवंतन्योः प्र Iतपद्मंध्यं कतरा ग्राह्यतेतत्र समन्यविशेषाभ्य निर्णयः । सामान्यतस्तावन्निगमवाक्येन प्रतिपद्यप्यमावास्यातिथ्योर्युग्मं महाफलम् । इति । पैठीनसिस्कन्दन्यासा अप्याहुः-- प्रतिपन्नवमी चैत्र कर्तव्या सम्मुखी तिथिः । सम्मुखी नाम सायाह्नव्यापिनी दृश्यते यदा ।

प्रतिपत्सम्मुखी कार्या या भवेदापराह्निकी ।
१९
प्रतिपन्निर्णयः

प्रतिपत्सैव विज्ञयों या भवेदापराह्निकी । ? दैव कमें तथा ज्ञेयं पित्र्यं च मनुरब्रवीत् ।। इति । माधवीयेऽपि एकादशी तथा षष्ठी अमावास्या चतुर्थिका । उपष्याः परसंयुक्ताः पराः पूवण संयुतE ॥ इति । एतैर्वाक्यैः शुक्लप्रतिपन्मात्रस्याऽमावेधेऽपि । पूज्य त्वं प्रतीयते । यस्वापस्तम्बभविष्योत्तराभ्यां प्रतिपत्सद्वितीया स्याद् द्वितीया प्रतिपद्युता । इतिवचनेन सामान्यतः प्रतिपदो द्वितीयायुक्तत्वमुक्तं तत्कृष्णप्रतिपद्विषयमिति माधवाचार्याः । तिलकाऽशो ककरवीरव्रतविषयम् । तेषां पूर्वाहे विधानात्, इयन न्तभट्टाः । सऽयं सामान्यनिर्णयः। विशेषनिर्णयस्तु नृसिंहप्रसादे अमयुलॅव कांच्या प्रतिपच्चण्डिकच्चेने । न ग्राह्या परसंयुक्ता शुद्धा सन्तानकाक्षिभिः । ९ ५ रुल्लसंहितायाम्--

द्वितीयाशेषसंयुक्त प्रतिपच्चण्डिकार्चने ।
२०
नवरात्रप्रदीपे

मोह्रथोपदेशाय कृतं पुत्रविनाशकम् ॥ आरम्भे नवरात्रस्य द्वितीया बृटिसम्मिता । न केवलं तिथिं हन्ति वेधारसा पुत्रसम्पदम् ॥ तथा – द्वितीयादिकलोपेता प्रतिपच्चण्डिकाच्र्चने । वीनांया प्रयत्नन विषलंश यथाऽभसे ॥ यदि मोहात्प्रकुर्वीत ज्येष्ठपुत्र विनश्यति । धवलनिबन्धेऽपि श्रीदेव्युवाच-- प्रतिपच्छेषसंयुक्त द्वितीयायां ममार्चनम् । कृत धर्म नाशयति सन्ततिं पुत्रपौत्रिकीम् ॥ अमायुक्तैव सा । ग्राह्या प्रतिपञ्चण्डिकार्चने । अन्यथाकरणे तावद्राज्यभङ्गः प्रजायते ॥ इत्यादिवाक्यैर्दितीयायुक्तप्रतिपन्निषेधात, अमायु क्तप्रतिपदि देवीपूजाविधानाच्च सामान्यतो विशेषतो ऽप्यमायुक्तप्रतिपद्येव नवरात्रारम्भ इति सिद्धम् । अत्र

केचित् द्वितीयायुक्तप्रतिपदि तद्रम्भमिच्छन्तो वा
२१
प्रतिपन्निर्णयः

क्यान्युदाहरन्ति । तथा हि सत्र सामान्यतस्तावसौ रपुराण मासे सवत्सरे वाऽपि तिथिईंधं यदा भवेत् । तदोत्तर तिथिग्राह्य न पूव तु मलिम्लुचा ॥ इति । भविष्यपुराणेपि यथा द्वादशभिर्मासैर्मासो वृदं मलिम्लुचः । तथा तिथिस्त्वहोरात्रा वृद्धेः प्रोक्ता मलिम्लुच ॥ यथा मलिम्लुचः पूर्वो मासो देवरस्तथातरः । त्याज्या तिथिरवहोवृद्धो । ग्राह्या चैवोत्तरा तिथिः ॥ इति । विशेषतस्तु तिथीनां प्रवरा यस्माद् ब्रह्मणा समुदाहृता । प्रतिपादिता यदा पूर्वं प्रतिपत्तेन सोच्यते ॥ तिस्रो वृताः पराः प्रोक्तास्तिथयः कुरुनन्दन !। कार्तिक्याश्वयुजे मासि चैत्रे मासि च भारत ।।। इति । परा:=परयुताः । देवीपुराणेऽपि आश्विनस्य सिते पक्षे प्रतिपत्सु यथाक्रमम् । सुस्नातस्तिलतैलेन पूव्वले पूजयेच्छिवम् ॥ इति । C

  • >
    २२
    नवरात्रपदीपे

अत्र पूवळपादानात्पूर्वाह्नव्यपवं निधीयते । तथा वर्जनीया प्रयत्नेन अमायुक्ता तु पार्थिव ।। द्वितीयादिगुणयुक्त प्रतिपत्सर्वदा शुभा ॥ इति ।

  • }

मनुरपि यो मां प्रपूजयेन्नित्यं द्वितीयादिगुणान्विते । प्रतिपच्छरदि (?) ज्ञाता सोऽनुतेऽफलमव्ययम् ॥ यदि महत्प्रकुरुते प्रथमे स्थापन मम । तस्य शापाऽयुतं दत्त्वा भस्मशेषं करोम्यहम् ॥ आग्रहात्कुरुते यश्च प्रथमे स्थापनं मम । तस्य सम्पादनशः स्याज्ज्येष्ठः पुत्रो विनश्यति ॥ पुनरयं मनरेव पूवेङ त या शुक्ल भवत्प्रतिपदाश्विना । नवरात्रव्रतं तस्यां न कार्यं शुभमिच्छता । देवीपुराणेपि देशभङ्गो भवत्तत्र दुर्भिक्षे चोपजायते ।

नन्दायां दर्शयुक्तायां यत्र रयान्मम पूजनम् ।

२३
प्रतिपनिर्णयः

प्रतिपनिर्णयः।

तस्माद्भद्रान्विता राजन् ! नवरात्रे प्रशस्यते । अlवने मासि मे भक्तैः कर्तव्या शुक्लपक्षजा । प्रतेपांत्रमुहूत या पुत्रपत्रप्रवर्धनी । धनवृद्धिकरी पुंसां सर्वसौख्यकरी तथा ॥ अतोऽन्यथ न कत्तव्या नवरात्रव्रते मम । इत्यादि । मार्कण्डेयाSiये सुस्नातस्तिलतैलेन चापराहू महामुने !। प्रतिपद्यत्रिने मासि शुङ विधेऽथ भद्रया । एवं शुद्धं च विडं च भद्रया प्रतपति । भद्रकलो स्तुवीतया श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥ इत्यादीनि तत्रेदमुत्तरम्-भवदुदाहृतेषु हेमाद्रि माधवीय-चन्द्रिका-कल्पतरु-कालादर्श-निबन्धस र्वस्व-स्मृतिसङ्ग्रह-दुगरसव-भोजराजीय-रूपनारा यणीयनिर्णयामृत-धर्मप्रदीपादिनिबन्धेष्वपि चिन्ता मणि-वर्षप्रदीप-रत्नाकर–पारिजात-राजमण्डप्र- तापरुद्रीय-हरन थ–सययप्रकाशादिष्वष्यदर्शनासमू

लBIऽनेश्चयं कथमेपु विश्वासः । अस्तु वा समूलवं,

२४
नवरात्रपदीपे-

तथाऽपि नास्मसिद्धान्तविरोधिता । तथा हि न ता वसौरभविष्यपुराणयवाक्यैरभीष्टसिद्धिरायुष्मताम्। ते ष तिथिमात्रदै उत्तर तिथिग्राह्यत्वप्रतिपादकानां सामा न्यरूपत्वात् । निगमपैठीनसिस्कन्दव्यासादिवाक्यैः शु क्लप्रतिपन्मात्रस्यामायुक्तस्य ग्राह्यत्वप्रतिपादकैर्विशेषेभू तैर्बाधितस्वेन शुक्लप्रतिषद्भिन्नतिथिपरस्वं तेषां वाच्यम्, सामान्यविशेषन्यायात्, तेन न विरोधः । आवश्यक श्वायमेतद्दक्यसङ्कोचः श्रीमताम् । अन्यथा सर्वति थीनामुत्तरविडनामेव ग्राह्यस्वप्रतिपादने तिथिविशेषे पूर्वविद्धप्रतिपादकवाक्यानामानर्थक्ये कालनिर्णयमात्रो च्छेदप्रसङ्गात् । सम्भवति व्यवस्थापक्षे विकल्पानाश्र यच । तेन न सामान्यवाक्यैर्दितीयायुक्तप्रतिपदो ग्रा ह्यत्वं सिध्द्यति । अथ ‘तिथीनां प्रवरा यस्मात्’ इत्यादि विशेषवाक्यैरेव तत्सिद्धिरिति, तत्रोच्यते-तदपि प्रतिप मात्रस्य परस्वप्रतिपादकम् । अमाविडप्रतिपद्ग्राह्य ताप्रतिपादकवाक्यविरोधात् । आपरतस्बीयवाक्यवदेव कृ ७णप्रतिपद्विषयं वक्तुमुचितम् । न्यायसामान्यात् । अथ “आश्त्रिमस्य सिते पक्षे इत्यादिदेवीपुराणवाक्ये

३५
प्रतीपन्नीर्णयः

पूर्वाहे पूजयेच्छिवाम्" इतिपूर्वाह्नपदोपादानात्पू व्र्वाह्नव्यापित्वं प्रतिपदः सेत्स्यतीति वाच्यम्, तत्रोच्य ते-अत्र प्रतिपच्छब्दः प्रतिपदादिनवतिथ्युपलक्षणार्थः । ‘‘प्राणभृत उपदधाति” इतिवत् ‘‘छत्रिणो गच्छन्ति’ इति तेवदृ । अन्यथा । एकस्यां तिथौ ‘प्रतिपत्सु” इतिब हुवचनस्य ‘‘यथाक्रमम्" इतिक्रमविधानस्य चाऽनुपप तेः । न च पाशबहुत्ववदेत्र बहुत्वऽभिप्रायेण बहुवच नमिति वाच्यम् । क्रमविधानस्य तथाऽप्यनुपपत्तेः । तथा च प्रतिपदादितिथिषु त्रिकालं पूजयेद्देवीं त्रिकाल शिवपूजकः । इस्यादिवाक्यविहितपूजास्वाद्यपूजाकालवेन पूर्वाञ्च हुविधानान्न विरोधः । अन्यथ त्रिकालपूजाश्रवणात्रि कालव्यापिन्येव तिथिग्द्रं स्यान्न खण्डतिथिरिति प्रधान लोपप्रसङ्गः । किं चाऽस्य नक्तव्रतत्वप्रतिपादकेषु वा क्येषु नक्तं पूजाश्रवणान्नक्तकलव्यापिनी प्रतिपत्कुतो नेष्यते ? वस्तुतस्त्वस्मिन्वाक्यं तलतलस्नानाङ्गत्वन

पूर्वाह्नश्रवणन्न पूजङ्गत्वाऽसाडः । तथा च डम

२६
नवरात्रप्रदीपे-

रकल्पे- आश्विनस्य सिते पक्षे प्रतिपत्सु यथाक्रमम्। सुस्नातस्तिलतैलेन पूर्वाह च नृपोत्तम ! ॥ पुण्याहवाचनं कृत्वा डिजांश्चैव प्रपूजयेत् ॥ । इति । यान्याप वर्जनीया प्रयत्नेन अमायुक्ता तु पार्थिव ।। इत्यादीनि, अमायुक्तप्रतिपन्निषेधेन द्वितीयायुक्तप्रतिप द्विधायकानि वाक्यानि तान्यपि प्रतिपदो अमायोगSभा वे द्वितीयायोगमात्रसचे द्वितीयायुक्तप्रतिपदोऽनुपदेय त्वशङ्कानिरसनद्वारा गणकालविधानपराणि । प्रधान कालप्रत्यासत्तेः क्रमनियामकत्वादितिन्यायात् । स्वकालादुत्तरः कालो गोणः सर्वः प्रकीर्तितः। इतिवचनाच्च । ततश्चाऽमायुक्तप्रतिपदभावे द्वितीयायु क्यामपि प्रतिपदि तदारम्भ इति तेषामर्थः । यः पुनरमायोगनिषेधः, स विधेयस्तुत्यर्थः इति न कापि विरोधः । यद्वा-अमाविद्धप्रतिपन्निषेधोऽश्वपूजाविषयो 4A क्तव्यः ।

कुङ्ककाष्ठोपसंयुक्तां वर्जयेत्प्रतिपत्तिथिम्।

२७
प्रतीपन्निर्णयः

राज्यनाशाय या प्रोक्ता निन्दिता साऽधपूजने ॥ इति निर्णयामृतोदाहृतकल्पतरुलखितवचनात् । एवं चाऽमायुक्तप्रतिपद्ग्रहणे नवरात्राऽभिधस्य नक् व्रतवात कर्मणो यस्य यः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः। इत्यादिवक्योप(तोऽपि कालो लभ्यते । माधवाचार्ये Kितीयाप्रकरणे कर्मकालव्याप्तिशास्त्रस्यैव शास्त्रान्तरेभ्यः प्राबल्याऽभिधानात् । दृष्ट च पार्वणादिषु । प्रतिपरसम्मुखी कार्या या भवेदापराह्निकी । इत्यादीनि त्वनुगुणान्येव भवन्ति । यतु ‘तस्य दैव कर्मत्वात् “पूर्वाहो वै देवानाम्” इत्यादिश्रुत्या च दैवे । कर्मणि पूर्वाह्नविधानात् पूर्वाह्नव्यापिन्यां प्रतिपादि तदारम्भसिद्धिरिति, तदपि न । प्रतिपत्सैव विज्ञेया या भवेदापराह्निकी । दैवं कर्म तथा ज्ञेयं पित्र्यं च मनुरब्रवीत् । इतिवचनेनाऽपराह्नव्यापिन्यमपि प्रतिपदि दैत्रकर्मविधा नात् । न च स्मृतेः श्रुतिर्बलीयसीति वाच्यम् । तस्याः

‘तस्मादपराहू ददाति” इतिविधिशेषत्वेन स्वार्थाऽत्रि

२८
नवरात्रपदीपे-

धायकत्वात् । तद्यथा “निवीतं मनुष्याणां प्रचीन वीतं पितृणामुपवीतं देवानामुपययते देवलक्षममेव त कुरुते” इत्यस्मिन्वाक्ये मनुष्यपितृसम्बन्धिनी निवी तप्राचीनावीते देवसम्बन्धेन विधीयमानस्योपवीतस्य स्तुत्यर्थमनुचितत्वेन निन्येते । तथा ‘पूर्वाहो वै देवाना मध्यन्दिनं मनुष्याणामपराह्नः पितृण तस्मादपराह्न ददा ति” इत्येतवपि पितृयज्ञार्थं विधीयमानस्याऽपराह्नस्य स्तुत्यर्थं देवमनुष्यसम्बन्धिनौ पूर्वाह्नमध्यन्दिनानुचि तत्वेन निन्द्येते इति । यदपि गौडनिबन्धेषु

प्रनरावहियेद्देवं प्रतरेत्र प्रवेशयेत् । A९ प्रातः प्रातश्च सम्पूज्य प्रातरेव विसर्जयेत् । इति भविष्योत्तरीयं वाक्यं, तदपि सप्तम्यादितिथित्रय कर्तृव्यपत्रिकापूजाविषयं वाच्यम् । न प्रतिपक्षियम् । पूर्वाहे नवपत्रिका शुभकरी सर्वार्थसिद्धिप्रदा आरोग्यं धनदा करोति विजयं चण्डी प्रवेश शुभा ॥ मध्यादं जनपडनक्षयकरी सङ्ग्रामघोरात्रही

सायाहं वधबन्धनादिकलहं सपक्षतं सर्वदा ॥

१५
प्रतीपन्निर्णयः

सप्तम्यामतगाय यद वंशतं गृहं पन्ना श्रफलाढ्या राज्ञः सप्ताङ्गराज्य जनसुखम खिलं हन्ति मूलऽनुरोधाव ॥ तस्मात्सूर्योदयरथां नरपति शुभदां सप्तमीं प्राप्य देवीं भूपालो वशयंत सकलज नहिनां राक्षसश्न विह।य ॥ इतिज्योतिषवाक्याऽनुरोधात् । यदपि नन्दिपुराणे शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी । सा कार्योदयगामिन्यां न तत्र तिथियुग्मत ॥ इत्यादि, तदपि सप्तमीपूजाविषयम् । युगाद्या वर्षवृद्धिश्च सप्तमी पार्वतीप्रिया। रवेरुदयमीक्षन्ते न तत्र तिथियुग्मता । इतिदेवीपुराणे सप्तमीपदश्रवणात् । एवमन्यदपि व्यवस्थाप्यम् । यदपि चित्रावैधृतिपरिहारस्मरणं लोके, तन्मूलस्य पूर्वाद्हनबन्धष्वन्यतमेनाऽप्यनुदाहरण

भ्रममूलमित्येव गम्यते । सति तु तस्मिन्नेतावतामभियु

३०
नवरात्रपदीपे-

क्तानामदर्शनस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् । यदपि अश्त्रयुञ्प्रतिपद्येन शुक्लायामपर।ह के । कलशस्थापनं कुर्याद्वित्र चित्रां च वैधृतिम् ।। इति । तथा त्वाष्ट्रवैधृतियुक्ता चेत्प्रतिपच्चण्डिकार्मुने । तयोरन्ते विधातव्य कलशारोपणं गुह !॥ इति वचनं, तण्यश्वनीराजनाङ्गकलशस्थापनविषये गम्यते । आरभ्य नवरात्रं स्यात्प्रतिपद्यसेवने सिते । वाजिनीराजनं पश्वाडिव चित्रां च वैधृतिम् ॥ इत्यवशायवचनैकमूलत्वात् । अत एव ब्रह्मपुराणे चित्रापरिहाराऽभिप्रायेणैव स्वातियोगेऽधपूजा विहिता । यथा अश्वयुक्शुक्लपक्षे तु स्वातियोगे शुभे दिने । पूर्वमुचैःश्रत्रा नाम प्रथमं सूर्यवाहनम् ॥ तस्मात्सोऽश्वचरैस्तत्र पूज्य वै श्रद्धया सद।।

पूजनीयाश्च तुरगा नवमीं यावदेव हि ॥ इति ।

३१
प्रतीपन्निर्णयः

तथा निर्णयशिरोमणावपि ततो नीराजनं कर्म प्रतिपद्याविने सिते । प्रारभ्य नवरात्रं स्याद्वित्व चित्रां च वैधृतिम्।इति। न च स्वाद्वैधृनियुक्ता चत्प्रतिपच्चण्डिकाच्चेने । A = इतंव।क्यन चांण्डकचेनेऽप तयां पारिहार्यत्वमे ति वाच्यम् । तस्य चण्डिकार्चने यद्यपि त्वाष्ट्रवैधृति ९ 3 युक्ताः प्रतिपत्तथाऽप्यश्वनीरजनाङ्गकलशस्थापनं तदन्त एव कार्य इत्यर्थपरत्वात् । अस्य चार्थस्य चेच्छब्दे नैव लाभात् । अन्यथा मूलान्तरकल्पनाक्लेशापत्तेः । एतेन सामान्यतश्चित्रावैधृतिपरिहारं वदन्नृसिंहप्रसादो ऽपि तद्विषय एवेति गम्यते । विषयविशेषविवेचनं त्व।चार्यस्य वादिविवादरसेन विस्मृतम् । स्मृतमपि वा चादिवदनविवर्णतर्थमेव नोडाटितमिति न दोषः । य द तु षष्टिदण्ड। प्रतिपदहोरात्र व्याप्नोति वर्धते तदाप्या द्यः षोडश ।दश वा नाडीस्त्यक्त्वा प्रजा कारेंत्यक्तं देवीपुराणे

शुद्धे तिथौ प्रकर्तव्या प्रतिपच्चेर्वगामिनी ।

३२
नवरात्रपदीपे-

आद्यस्तु नाडिकास्याज्याः षोडश इदशाऽपि वा। अपराहे च कर्तव्यं शुद्धसन्तानकाक्षिभिः ॥ इति । तथा (चिन्नावैधृत्यादेरप्यहोरात्रव्यापि षोडशैव ना डिकास्त्याज्या इयह मनुः चित्रावैधृतिसङ्क्रान्ते प्रतिपच्च क्षयं गता । तदा । पूर्वयुना। काय त्यक्त्वा षोडश नाडिकाः ॥इति। पूर्वयुता अमायुक्ता प्रतिपचित्रावैधृतिसङ्का न्तिभिः क्षयं योगं गत चेत् क्षयगामिनी वा तदा चि त्रवैधृत्यादेः षोडश नाडिकास्त्यक्त्वा कायत्यर्थः । स एष चित्रावैधृतिपरिह।ोऽश्वनीराजनाङ्गकलशस्थापन विषय इत्युक्तं प्राक् । यत्रसमायुक्तप्रतिपदि योऽयं नवरात्रोपक्रमो विहितस्तस्य सङ्कल्पः किं प्रातःकाले कार्य उत प्रतिपत्काले ? नाद्यः । अमायां प्रतिपदुपक्र मस्य नवरात्रस्य सङ्कल्पाऽयोगात् । अत एव ब धयनः यो यस्य विहितः कालः कमेणरतदुपक्रमे । तिथिर्याऽभिमता सा तु काय नपक्रमज्झता॥ । इति। उपक्रमातिथिश्च प्रतिपदेवेत्युक्तं प्राक् । नापरः । {{rh|center=प्रतिपाद्दिनकृत्यनिर्वचनम् ।|right=३३}


प्रातःकालस्यैव सङ्कल्पाऽङ्गत्वात् । उक्तं च प्रातः सङ्कल्पयेद्विद्वानुपवासव्रतादिकम् । इति । । यथा - प्रातरारम्य मतिमान् कुर्यान्नक्तव्रतादिकम् । नापराहे न मध्याहे पित्र्यकालौ हि तौ स्मृतौ॥ इति । उच्यते-प्रतरेव सङ्कल्पः कार्यः वदुक्तवचनात् । तदानीं ज्योतिःशास्रसिदृप्रतिपदभावेऽपि स्मृत्युक्त प्रतिपदः सत्वात् । उक्तं च देवलेन यां तिथिं समनुप्राप्य अस्तं याति दिवाकरः । सा तिथिः सकला ज्ञेया दानाऽध्ययनकर्मसु॥ । इति । एतदेवाऽभिप्रेत्योक्तं माधवाचार्यः अभावेऽपि प्रतिपदः सङ्कल्पः प्रातरिष्यते । इति । तस्मात्प्रातरेव व्रतसङ्कल्पं विधायाऽपराहे कलशं संस्थाप्य नक्तकालं पूजेति युक्तमेत्र सिद्धम् । तदेवं प्रनिपदि प्रारभ्य नवमीपर्यन्तं नवरात्रव्रत कुयोत् । तदुक्तं धौम्येन आश्विन शुक्लपक्षे तु कर्तव्यं नरत्रकम् ।

प्रतिपदादिक्रमेणैव यावच्च नवमी भवेत् ॥

३४
नवरात्रपदीपे-

विश्वरूपेऽपि जपहोमाद्यभिधाययाऽवधेरुक्तः शुक्लप्रतिपदारभ्य यावत्स्यन्नवमी तिथिः । इति। यत्तु प्रतापरुद्रीये कन्यकापूजनप्रक्रमे प्रतिपदादिपूर्णान्तं वृद्विभेदेन पूजयेत् । इत्यनेन दशम्यन्तत्वं प्रतीयते, तदपि पूर्णा अन्ते यस्या स इत्यतद्गुणसांवल नबहुत्रहणा पृणन्तशब्देन नव मीरूपस्तिथिविशेष एव गृहीतः । तथा च द्वितीयया तदभिव्याप्तावुक्ताया नवमीपर्यन्ततैव लभ्यत इति न विरोधः । यद्वा-पूर्णायमन्तो विसर्जनं यथा भवति तथा पूजयेदित्यथ वक्तव्यः । दशम्यामभिषेक च कृत्वा मूर्ति विसर्जयेत् । इत्यादिनैकवाक्यत्वात् । अन्यथा नवमीपर्यन्तताविधायक S AS वाक्यावंरध शर्मावंसजनबांधकवाक्यभेन्नमूलत चा स्य दुर्वारा स्यात् । तस्मात्प्रतिपद्मरभ्य नवमीप र्यन्तमेत्र व्रतमिति सिद्धम् । एवं च आश्विने प्रतिपन्मूख्यः पुण्यास्तु तिथयो नव। इतिपूर्वोक्तं नवतिथिसम्बहुव्रतगमक लिङ्गमपि सङ्ग

च्छते । तदिदं नवरात्रव्रतं नित्यम् ।

१५
प्रतिपद्दिनकृत्यनिर्वचनम्

एवं तु यजनं कुर्याद्वर्षे वर्षे नराधिप !। इतिवीप्साश्रवणात् । “वसन्ते वसन्ते ज्योतिष यजे ८ त’’ इतिवत् । तथा कालिकापुराणे भगवद्वाक्यम्-- यो मोहादथ नास्तिक्याद्देवीं दुर्गा महोत्सवे । न पूजयति दम्भाद् द्वेषाद्वाऽप्यथ भैरव ! ॥ क्रुद्धा भगवती तस्य कामानिष्टान्निहन्ति वै । तथा -- यो न पूजयते सम्यक् चण्डिका भक्तवत्सलाम् । भस्मकृत्याऽस्य पुण्यानि निर्दहत्यवमानिता ॥ इत्याद्यकरणे प्रत्यवयश्रवणाच्च । तथा फल. श्रवणच काम्यम् । तथा हि देवीपुराणे शृणु शक्र ! प्रवक्ष्यामि यथा त्वं परिपृच्छसे । महासिद्धिप्रदं धन्यं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ॥ सर्वलोकोपकारार्थं विशेषादामवृत्तषु । कर्तव्यं ब्राह्मणाचैश्च क्षत्रियेल्लोकपालकैः ॥ ४e गोधनार्थं तथा वैश्यैः शूदैः पुत्रसुखार्थभिः।

सौभग्यार्थे तथा स्त्रीभिरन्यैश्च धनकाङ्किभिः ॥

३६
नवरात्रपदीपे-

महाव्रतं महापुण्यं शङ्कराचैरनुष्ठितम् । कर्तव्यं देवराजेन्द्र! देवीभक्तिसमन्वितैः ॥ इति । तेनेदं नित्यकार्यम् । नारदीये वाहत्यैव नित्य काम्यता प्रतिपाद्त यावज्जीवं नरः स्त्री वा नवरात्रं महाव्रतम् । कुरुने चण्डिकाप्रीत्यै भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥ इति। A = अत्र यावज्जीवश्रवणत्फलश्रवणाच्च नित्यकस्यता । यद्वा तत्रैव-- नववर्षाणि यावच्च नारी स्नानपरायण।। A दुगपूजादिकं कृत्वा किं व्रतान्ते समाचरेत् ॥ इतिशुद्धकाम्यवत्कालश्रवणं, तन्नित्यस्याऽप्यग्निहो त्रदोस्शद्वर्षादिकालश्रवणवदशक्तस्य वैकल्पिककाला न्तराविधानेनाऽविरुद्धमिति । तच्च द्विविधं शरदं वासान्तिकं च । तदुक्तम्-- शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी ।इति । वर्षादी भवा वार्षिकीति व्युत्पया चैत्रशुक्लप्रतिपदा दिषु क्रियमाणा लभ्यते । ये तु शरत्कालीनमहापूजा

या एव चतुर्मासात्मकवर्षर्तुभवत्वाद्वार्षिकीति विशेषण

३७
प्रतिपाद्दिनकृत्यनिर्वचनम् ।

माहरते चाऽर्थेऽष्यव्युदपन्ना उपेक्षणीयाः । किं च-- वासन्ते नवरात्रे तु पूज्या स्याद्रक्तदन्तिका । ० ० इत्यादिना रुद्रयामले स्पष्टतयैव भेद उपपाद्तः । तस्मात्सङ हृवेयम् । अथाऽधिकारिनिर्णयः ॥ भविष्योत्तरे पूजनीया जनैर्देवी "स्थाने स्थाने पुरे पुरे । । गृहं हं शक्तेपर्ग्रामं ग्राम वन वने ॥ शक्तिपरैश्चण्डिकपरायणैः। स्नातैः प्रमुदितैरौब्रह्मणैः क्षत्रियैर्विशैः । शूद्रेर्भक्तियुतैम्लेंच्छैरन्यैश्च भुवि मानवै: । स्त्रीभिश्च कुरुशार्दूल ! तद्विधानमिदं शृणु । म्लेच्छैः शबरकिरात-पुलिन्दादिभिः । भेदाः किरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः । इत्यमरोक्तेः । अन्यैरनुलोमप्रतिलोमजैः । देवीपुराणे ब्रह्मवाक्यम् शण शक्र ! प्रवक्ष्यामि यथा त्वं परिपृच्छसि ।

महासीद्धिप्रदं धन्यं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ॥

३८
नवरात्रपदीपे-

सर्वलोकोपकारार्थं विशेषादसिवृत्तिभिः । कव्यं ब्राह्मणायैश्च क्षत्रियैलोकपालकैः ॥ गोधनार्थं तथा वैश्यैः शूद्रेः पुत्रसुखार्थिभिः। सौभग्यार्थे तथा स्त्रीभिरन्यैश्च धनकङ्गिभिः॥ महाव्रतं महापुण्यं शङ्कराचैरनुष्ठितम् । कर्तव्यं देवराजेन्द्र ! देवीभक्तिसमन्वितैः ।

{ A अथ पूजाकर्तनियमाः । देवीपुराणे अयाची त्वथ वैकाशी नक्ताशी घथ वाय्वदः । प्रातःस्नायी जितद्वन्द्वस्त्रकालं शिवपूजकः ॥ जपहोमसमासक्तः कन्यका भांजयत्सदा । एकाशी=एकभक्ताशी । वाय्वदो वायुभक्षः । जितद्वन्द्वः=शीतोष्णक्षुत्पिपासादिद्वन्द्वदुःखेष्वनुद्विग्नः। शिवा दुर्गा तत्पूजकः । छान्दसः पुंवद्भावः । त्रिकालं पूजयेद्देवीं जपहपरायणः।। इति तत्रैव श्रवणात् । यद्द–शिवश्च शिवा च शिवौ। तयोः पूजकः शिवपूजकः । इयं चाङ्गभूता त्रिकाल

पूजा । प्रधानभूता तु नक्तकाल एव । उक्तं चैतत्प्रा

३९
प्रतिपद्दिनकृत्यनिर्वचनम्

गेव । तथा कुलपूज्याIऽपि देवी पूजनीया । तदुक्तं व्रतखण्डे यस्य यस्ये हि या देवी कुलमार्गेण संस्थिता । तेन तेन च सा पूज्या बलिगन्धाऽनुलेपनैः ॥ नैवेद्युर्विविधैश्चैव नवरात्रे समन्वितः । नानाविधैः सुकुसुमैः पूजयेत्कुलमातरम् ॥ तथा प्रत्यह कुमारीभोजनं कार्यम् । तदुक्तं स्कान्दे एकैकां पूजयेत्कन्यामेकवृहां तथैव च । द्विगुणं त्रिगुणं वाऽपि प्रत्येकं नवकं तथा ॥ एकवष तु या कन्य पूजार्थं तां विवर्जयेत् । गन्धपुष्पफलादीनां प्रीतिस्तस्या न विद्यते । अरोगिणीं सुपुष्टाङ्ग सुरूपां ब्रह्मवर्जिताम् । AS समानवशसम्भूता कन्य सम्यक प्रपूजयेत् ।। वंशस्य सम।नख पूजकवंशाऽपेक्षया । तेन ब्रह्म णस्य ब्राह्मणी क्षत्रियस्य क्षत्रिया इत्यादि वक्ष्यते । कामन पुनर्विशेषस्तत्रैव-- ब्राह्मणीं सर्वकार्येषु जयार्थे नृपवंशजाम् ।

लाभार्थं वैश्यवंशोत्थां सुतायै शद्रवंशजाम् ॥

४०
नवरात्रपदीपे-

दारुणे वन्यजातीनां पूजयेद्विधिना नरः। भोजयेत् श्वेतवस्त्रैश्च गन्धपुष्पाऽक्षतादिभिः । वर्षविशेषेण कन्यानामान्युक्तानि धौम्येन– एकवर्षा भवेत्साध्या द्वित्रषों च सरस्वती । त्रिवर्षी तु विमूर्तिः स्याचतुर्वर्षा तु कालिका ॥ सुभगा पञ्चवर्षों स्यात्षड्वर्षी तु उमा भवेत् । । सप्तमिर्मालिनी सा स्यादष्टवष तु कुञ्जिका । ७ नवभिः कालसंव दशभिश्चऽपराजिता । एकादशेऽब्दे त्विन्द्राणी द्वादशेऽब्दे तु भैरवी ॥ त्रयोदशे महालक्ष्मीर्टिसप्तऽपीह मायिका । क्षत्रजा पञ्चशभे षोडशे वयंका मता ॥ एव क्रमेण पूज्या सा यावत्पुष्पं न विद्यते । तच्च कलशस्थापनपूर्वकं कार्यम् । तदुक्तं नारदीये ततस्त्वेकमना भूत्वा कृत्वा गोमयमण्डलम् । मृत्तिकास्थण्डिले स्थाप्य कलश जलसम्भृतम् ॥ सपछत्रं सवस्त्रं च स्वर्गमुद्रासमन्वितम् ।

सपूर्णपात्रं निक्षिप्य दुर्गा तत्र तु विन्यसेत् ॥

४१
पूजाकर्तृनियमाः ।

यथोक्तेन विधानेन पूजयेद्भक्तिमान्नरः । यवगोधूमधान्यानि वापयेत्परितस्ततः ॥ तथा डामरकल्प शरदृताविषे मासि शुक्लपक्षे नृपोत्तम !। प्रपौमारभ्य नवचण्ड समारभत । कलशं सर्वरत्नाढ्यं हेयवस्त्रोदकान्वितम् । सम्प्रतिष्ठय सम्पूज्य चण्डकाचेनमारभेत् ॥ तत्रैव यन्त्रोद्धरे— शृणु राजन्प्रवक्ष्यामेि चण्डिकायन्त्रमुत्तमम् । आश्विनस्य सिते पक्षे प्रतिपत्सु कथाक्रमम् । सुस्नाततिलतैलेन पूर्वाहे च नृपोत्तम ! । पुण्याहवाचनं कृत्वा द्विजांचैव तु पूजयेत् ॥ ततश्च कारयेद्देदिं सप्तधान्ययुतां नृप !। स्थापयेत्पूर्णकलशं पञ्चरत्नसमन्वितम् ॥ वने चारक्तके चैव ल्लिखद्यन्त्रमुत्तमम् ॥ इति । तथा तत्रैव नवचण्डीविधाने आश्विने प्रतिपन्मुख्याः पुण्याः स्युस्तिथयो नव । चण्डिकापूजने प्रोक्ताः सर्वकामफलप्रदाः ॥ K

M

४२
नवरात्रपदीपे-

स्नात्वा शुक्लतिलैस्तोये गङ्गायाः शुचिमानसः। गृहं वा देवतास्थाने कुयोकुसुममण्डपम् ॥ वस्त्रैः परिवृतं सम्यकू नानावर्णाः सुशोभनैः। पूगैश्च नारिकेलैश्च जम्बीरैर्मातुलिङ्गकैः ॥ अन्यैश्च बहुपुष्पैश्च शोभितं फलसञ्चयैः। तत्र मध्ये मृदः कायेमालवलं मनरमम् ॥ निःक्षिपेत्तत्र धान्यानि ततः सिञ्चेज्जलैः शुभैः। तत्रोपरि न्यसेत्कुम्भं जलपूर्ण नवं शुभम् । सुवर्णं निक्षिपेत्तत्र गन्धपुष्पैः समर्चयेत् । पुष्पमालावृतं कुर्यात्प्रतिष्ठामन्त्रमन्वितम् ॥ पुरस्तात्तरस्य कुम्भस्य जपेत्सप्तशतीं बुधः ॥ इति। देवीपुराणेऽपि पूज्या मङ्गलकुम्भस्था देवी देवगणैर्युता ॥ इति । एतेन कलशस्थापनमाचारमात्रकममूलमिति स्वज्ञान येषाऽमूलतामाह । तथा च तत्रैव ब्रह्मपूजनं का र्यम् । तदुक्तं महार्णवे. पञ्चाशद्भिः कुशैः कार्यो ब्रह्म पश्चान्मुखैः स्थितः।

संस्नातः स्थपेतR कुम्भे चतुचोहुश्चतुर्मुखः ।

४३
नवरात्रविधिः

वत्सजान्वाकृत वदसुतरागैः कुशः कृतः । ब्रह्मोपधाने कृत्वा ते ततः स्वस्त्ययनं पठेव ॥ प्रतिष्ठां कारयेत्पश्चात्पूजाद्रव्यमथोच्यते । इत्यभिधाय “‘ब्रह्मजज्ञानम् ” इति वा गायत्र्या वा पूजयेत् । उपाध्यायं च सम्पूज्य यथापाठ पठेत्ततः। इति । अथ नवरात्रव्रतविधिः । नारदीयपुराणे- अरुन्धत्यवच व्रतं किंचित्समाख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् । स्त्रीभिर्युभिश्च यच्चल्पं कृतं सर्वार्थसाधकम् ॥ वसिष्ठ उवाच-- ६ शृणु चार्वाङ्गि ! विमले शरत्काले उपस्थिते । आश्विनस्य सिते पक्षे नवरात्रव्रतं शुभम् । आदौ प्रतिपदं प्राप्य तिथं चण्ड।मनःप्रियाम् ।

प्रातःस्नानं प्रकुर्वीत विधिना स्त्री नरोऽपि वा ।

४४
नवरात्रपदीपे-

वापीकूपतडागे वा नदीनिङ्करणेषु च । गृहे वा शुद्धभावेन दुर्गा देवीं हृदि स्मरन् ॥ तिलाऽमलकचूर्णं तु मृत्तिकागोमयान्वितम् । कुङ्कुमाऽऽलडितं कृत्वा तेनाङ्गान्यनुलेपयेत् । स्नानं कृत्वा मन्त्रपूर्वं परिधाय तु वामसी । सूययाध्यै ततो दद्यात्तत्र सञ्चिन्त्य चण्डिकाम् ॥ ताम्रपत्रे जलं कृत्वा कुङ्कुमाऽक्षतचन्दनम् । रूपसौभाग्यदा मठं तेन स्वं भत्र सर्वदा ॥ ननमन्तः ततस्वकमना भूत्वा कुवा गोमयमण्डलम् । मृत्तिकास्थण्डिले स्थाप्य कलशं जलप्तस्मृतम् ॥ सपछवं सवस्त्रं च स्वर्णमुद्रासमन्वितम् । सपूर्णपात्रं निक्षिप्य दुर्गा तत्र तु विन्यसेत् ॥ यथोक्तेन विधानेन पूजयेद्भक्तिमान्नरः। यवगोधूमधान्यानि वापयेत्परितस्ततः । अखण्डं दीपकं देव्याः प्रीतये नवरात्रकम् । उज्यालयेदहोरात्रमेकचित्तो धृतव्रतः।

नैवेद्यानि पृथक् कुर्यात्पायसादीनि नित्यशः ।

४५
नवरात्रनविधिः

वेदपारायणादीनि स्वशक्त्या कारयंदू व्रती । मार्कण्डेयपुराणं वा चण्डिकापाठमेव वा । प्रत्यहं भोजयेद्विप्रान् कुमारीयोंगिनीरपि । तेभ्यो दद्याद्यथाशक्त्या स्रक्ताम्बूलफलादिकम् । स्त्रये नियमतः कुर्यान्नवरात्रमुपोषणम् । पयोव्रतफलाशित्वं नक्तभोजमयाचितम् ॥ एकभक्तं च सुभगे ! यथाशक्त्या समाचरेत् । हविष्यन्न ब्रह्मचर्यं भूमिशय्या विशेषतः ॥ ब्रह्मपत्रेषु भोक्तव्यं रम्भापत्र विशेषतः । न दिवा शयनं कार्यं न क्रोधद्रोहचिन्तनम् । त्रिकालं पूजयेद्देवीं त्रिकालं स्नानमाचरेत् । उपवासस्य नियमं कृत्वा सव्वै समाचरत् । तस्यां पशुबालं चित्रं यस्तु दद्यान्मनोहरम् । स लभेद्वाञ्छितान् कामान् नरो वा नायेथाऽपि वा ॥ अजो वा महिषो वाऽपि मेषः कुपुरुषोऽपि वा । बलिदानेन दत्तेन देव्याः सद्भक्तिभावतः ॥ भवानीप्राङ्गणे प्राणा येषां यान्ति वरानने ।।

तेषां स्वर्गे चिरं वसा । धनतां पापं न विद्यते ॥

४६
नवरात्रपदीपे-

मेषाऽजमहिषादीनमलभे पैष्टिकः पशुः । देयो देव्या विधानेन यद्वा कूष्माण्डकं फलम् ॥ तिलाज्यकुसुमादीनि पायसं मधुशर्कराः । हविर्द्रव्याणि जुहुयाद् दुर्गाष्टम्यां विशेषतः ॥ रात्रौ जागरणं कुर्याद् गीतवाद्यपुरःसरम् । ततः प्रभाते विमले प्रातः स्नात्वा यथाविधि । दुर्गापूजां सुमहतीं कुयन्नन्नोपचारतः। कुमारीणां वयं भोज्यं नवकं वाऽथ शक्तितः ॥ कुङ्कुमाक्षतपुष्पादिवस्त्रालङ्कारभूषणम् । दद्याद्विप्राय विधिवद्देवीभक्ताय भामिनि ! ॥ मन्त्रहीनं क्रियाहीनं यन्मया कृतमत्र वै । तत्सर्वं वण्डिके ! दुर्गे ! पूर्णं भवतु मे सदा ॥ एवं सम्प्रार्थयेद्देवीं क्षमाप्य विधिवद् व्रती । दुख द्विजाय शुद्धाय श्रुतिस्मृतिविदे ततः ॥ स्वयं पारणकं कुर्यादिष्टबन्धुजनैः सह । अहःशेषं समासीत शिष्टैरिष्टैः शिवाप्रियैः ॥ E = यावज्जीवं नरः खं वा नवरात्रं महाव्रतम् ।

कुरुते चण्डिकाप्रीत्यै भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् ॥

४७
नवरात्रव्रतविधिः

रूपसौभाग्यभाग्यानां कथ्यते का। कथा प्रिये !। दिवि भुव्यन्तरिक्षे च दुग देवीव मोदते । अरुन्धत्यवाच-- नववर्षाणि यावच नरो नानपरायण । दुर्गादेव्यादिकं पूज्य सा व्रतान्तं समाचरेत् ॥ तत्तन येन सम्पर्णव्रत भवति भतले । तहै त्व भगवन् ब्रूहि वसिष्ठ ! मुनिसत्तम ।॥ वसष्ठ उवाच पूर्वोक्तविधिना सम्यक् दुर्गं स्थाप्य प्रपूजयेत् । तइद्विप्रान् कुमारीश्च गौरणी:(?) पूजयेच्छुभे ! ।। भोजयित्वा यथाशक्त्या तेभ्यो दद्यारफलादिकम् । नारिकेलफलादीनि नवकं नवकं प्रिये ! ॥ तस्रमृन्मयपत्राण सपयस तथैव च । वंशपात्राणि वस्त्राणि भक्ष्यभोज्यान्वितानि च ॥ यदि वा तिलपात्राणि मृत्पात्राण्यथ वा पुनः। अथ व चाऽन्यपात्राणि पञ्चामृतभृतानि च । सौभाग्यपात्राण्यथ वा कुङ्कुमादिश्रुतानि च ।

दुग देवी प्रयत म इत्युक्त्वा विधिवद्ददत् ॥

४८
नवरात्रपदीपे-

दुर्गा देवी प्रसन्ना स्यात्तदन्ते व्रतपारणा । यावज्जीवं तु सुखिनी पतिपुत्रधनाऽन्विता । पितृमातृसुखं भ्रातुः सा प्राप्नोति महीतले । मातुर्भवान्या भवने क्रीडते सुखिनी प्रिये !॥ इत्येततं समाख्यात नवरात्रव्रतं महत् । या कुर्याद् दुरिताऽऽपद्य मुच्यते नाऽत्र संशयः॥ अथात्र कर्तव्यचण्डकापाठप्रसङ्गन शतचण्डीविधान. मुच्यते । डामरकल्पे $षरुवाच शतचण्डविधान (हं यथावत्कथयाम्यहम् । सुघरयामनावृष्टया भूकम्पं च सुदारुण । परचक्रभय नात्र क्षयराग उपास्थित । राज्याऽवाप्त्यादिकार्येषु स्वायुष्मत्सुनजन्मनि ।। महेश्घतनाशाय पञ्चविंशतियोजने । देशे सर्वत्र शान्त्यर्थं शतचण्डीमिमां जपेत् ॥ शिवाभ्याशे शुभे देशे चतुर्वारं सुतोरणम् ।

पताकालङ्कृतं कुर्यान्मण्डपं वोदभूषितम् ।

४९
नवरत्रव्रतविधिः

तत्र कुण्ड प्रकतेव्यमुक्तलक्षणसंयुतम् । सदाचारः कुलीना ये हीमन्तः सत्यवादिनः । चण्डिकापाठसम्पूर्णा दयावन्तो जितेन्द्रियाः। ईदृग्लक्षणसंयुक्तान् दम्भमोहविवर्जिताः । दश विप्रान् समभ्यच्यं महालक्ष्मीस्वरूपिणः। मधुपकवधानन यथवतद्वदस्यहम् । श्रीपणीवृक्षपीठानि हतमत्राणेि मानतः । अष्टाङ्गलममुत्थान(?) सहितानि समानि च ॥ नवः स्रचा समायुक्तः खदिरो लक्षणान्वितः । सप्तविंशतिदर्भाणां विष्टरेऽग्नविभूषितः ॥ विष्टरे सर्वयज्ञेषु लक्षण परिकीर्तितम् । सुखोष्णोदकसंयुक्ताः पाद्यथं ताम्रभाडिकाः ॥ शङ्का अर्थप्रदानाय गन्धपुष्पजलान्विताः। दूर्वोदकसमायुक्ताः स्थापनीयाः पृथक् । पृथक् ताम्रपात्राणि च तथा जलपूर्णानि सर्वशः।

  • {

मधुकथकस्यदेद्धेमध्वादिपूरितम् ॥ महार्हाणि च वस्त्राणि मुद्रिका भूषणानि च ।

मयूरपत्रच्छत्राण सोष्णीषाणि समाहरेत् ॥

५०
नवरात्रपदीपे-

पादुका आहरेत्तत्र ताम्रभूषणभूषिताः । अन्यस्माङ्गं तदप्युक्तं मधुपर्कस्य पूजने । शतचण्डीमखे कृत्र प्रयनेन समाहरेत् । स्मार्तेन विधिना पूर्व मधुपर्केण पूजनम् ॥ कृत्वा फलमवाप्नोति महायज्ञार्हणोपमम् । अन्येभ्यो मधुपर्कस्य विप्रेभ्यो यत्प्रपूजनम् ॥ तस्माद् द्विगुणितं दद्यादाचार्याय तु पूजनम् । • • ० % अचेतास्ते द्वजश्रेष्ठाः सन्तुष्टाः पूणमनसः ॥ यजमान सपनक सुतबन्धुसमांन्वतम् । उपविश्यासने पुण्ये कुशागैरुपभूषिते ॥ वेदमन्त्राक्षतैः पूर्ण कुयुस्ते स्वस्तिवाचनम्। कृतस्वस्त्ययने विप्रैर्वेदवादित्रनिःस्वनैः ॥ चण्डिकामण्डपं यावत्परिवारविभाषितः । पश्चिमद्वारमार्गेण प्रविश्य क्रतुमण्डपम् ॥ ददाति पूजनेऽनुज्ञां दोशिकस्य कृताञ्जलिः । देशिकः सर्वमन्त्रज्ञो नवभिर्बह्मणैः सह । नवग्रहाश्च दिग्देवैर्लोकपालसमन्वितान् ।

दिशपाश्च सम्पूज्य कलशस्थांश्च पूज्य च ।

५१
नवरात्रव्रतविधिः

मण्डपस्य चतुर्दिक्षु दया भूतबलिं बहिः । मण्डपे कलशौ द्वौ द्वौ द्वारि द्वारि निवेशयेत् ॥ गङ्गादितोयसम्पूर्णवाम्रपल्लवशोभिनौ । उपस्पृश्यादक ध्यात्वा चण्डक द्ववन्दितम् । उपविश्यासने वेद्यां बद्धा पद्मासनं दृढम् । प्राणायामविशुद्धात्मा । देशिकः शुभलक्षणः । चण्डकापूजन कुर्याद्विशेषेण समन्वितम् । कस्तूरीकुङ्कुमपत सकर सुचन्दनम् । पलद्वयमित सर्वमनुलेपनमाहरेत् । दिव्यवस्त्रमलङ्करे हेमगद्याणकत्रयम् । लक्षपुपचतुर्थाश गुगुरुं च पलद्वयम् । दीपानां विंशतिः श्रेष्ठा मण्डपे जपसाधनम् ॥ कुडवौ द्वौ हविष्यान्नं नैवेद्य नरसंशुचि() । ताम्बूलानां सकर्परं शतद्वयमनुत्तमम् ॥ नवचण्डीविधानोक्तं महालक्ष्मीप्रपूजनम् । नवभिर्नाह्मणैः सद्धं कृत्वाऽऽचाय द्विजोत्तमः ॥ ददते नववेषीभ्या अचार्य४ण्डकामयः ।

कार्यजाप्यप्रसिध्यर्थमनुज्ञां मानपूर्वकम् ॥

५२
नवरात्रपदीपे-

ततोऽनुज्ञामनुप्राप्य वेद्यभाचार्थसन्निधौ । मृद्वासनेषु सन्तुष्टा उपविष्टाः सुनिश्चिताः ॥ नासापानसमायुक्ता नासाग्ररस्याऽवलोकिनः । सुगन्धपुष्पमालाढ्याश्चण्डकाचरतत्रयम् । सरहस्यमृषिच्छेदोदेवताशक्तिसंयुतम् । बीजतखसमोपेतमूषांशगणसंयुतम् । जपेयू रूपमेकैकं भौनिनस्त्यक्तमत्सराः । समुत्थाय ततः कुर्युरेकैकं ते प्रदक्षिणम् । चण्डिकां तु नमस्कारैः परितोष्य पुनः पुनः। उपविश्यासने सूक्तैः श्लोकैः सर्वार्थसाधनैः ॥ प्रार्थयेयुः प्रार्थफलं महालक्ष्मीं दृढव्रताः। कुमायों दशसङ्ख्याका भोज्या विप्रा दशोत्तमाः ॥ महाकालमहालक्ष्मीसरस्वत्या जपं जपन् । भोजयेत्परया भक्त्या देशिकादिदशद्विजान् ॥ ततो बन्धुसमायुक्तो भुयाद्यज्ञकृत्पुमान् । सत्कथाभिः सुगीतैश्च सर्ववादित्रनिःस्वनैः ॥ पूजनैः प्रेक्षणैश्चैव वेदपठेनिशां नयेत् ।

द्वितीये दिवसे स्नात्वा विधिवत्ते द्विजा दश ॥

५३
नवरात्रव्रतविधिः

ON चण्डिकातर्पणं . सम्पूर्णध्यानपूर्वकम् कृये। सर्वे पृथक् पृथक् कृत्वा दिग्देवीपूजनादिकम् । बहिभूतबलिं दत्त्वा कृत्वा देव्याः प्रदक्षिणम् । पुष्पागारे महरम्ये स्वस्वमासनमास्थिताः । जपन्ति जयचण्डीति यावद् दुर्गप्रपूजनम् । पूर्वस्मात्पूजनात्कुर्याद् द्विगुणं पूजनं क्रमात् । आचार्यः सुस्थितः शान्तश्चण्डिकायाश्च तोषणम् ॥ कृते तु पूजने विप्रा जपेयुर्दिगुणं जपम् । द्विगुणं च प्रकर्तव्यं कुमारीद्विजभोजनम् ॥ कार्यश्च जागरो रात्रावुक्तैः सर्वैर्महोत्सवः । चण्डिकापूजनं जाप्यं कुमारीद्विजपूजनम् । तृतीयेऽहनि कर्तव्यं त्रिगुणं च सजागरम् । चतुर्थे दिवसे सर्व सम्यक्कार्यं चतुर्गुणम् ॥ मह्नजागरणोपेतं होमः स्यात्पञ्चमेऽहनि । पायसं सर्पिषा युक्त तिलैः शुक्लैर्विमिश्रितम् । जुहुयादुक्तविधिना दशांशेन नृपोत्तम ! ।

रुद्राध्याये यथा होमो मन्त्रेणैकेन साध्यते ॥

५४
नवरात्रपदीपे-

त्रमदपैचण्डीसप्तशतीजाप्ये होममन्त्रो नवाक्षरः । कथिनः पूजनाध्याये तेन होमो भवेदिह ॥ नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः । नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥ अथवाऽयं भवेडोमः श्लोकैः स्तोत्रनिरूपितैः । जपहोमे सुसम्पूर्ण दिग्देवीनां शतं शतम् । होतव्यं नाममन्त्रैश्च हविषे तेन सादरम् । । शतं शतं । क्रमाद्देयम।ज्यं चरुसमितिलान् ॥ ग्रहेभ्यो वैदिकैर्मन्त्रैः फलं पुष्पं शतं शतम् । लोकपालान् दिशपालान् हमें सर्पिश्चरुस्तिलान् ॥ आचार्यादिद्विजाः सर्वे जुहुयुश्च शतं शतम् । होमे सम्पूर्णतां प्राप्ते नमस्कृत्वेष्टदेवताम् ॥ चण्डिकां देवदेवानामृषीणां वन्दितां पराम् । ॐ A K = स्तम्भद्वयं श्रुतं कृत्वा यजमानः स्वलङ्कृतः ॥ घृतकुम्भदशांशेन । दद्यात्पूर्णाहुतिं स्वयम् । मूडनमन्त्रपाठन नवाक्षरमथापिवा । प्राशनं मार्जनाचं च नवदुर्गाविधानवत् ।

जपं कृते समावेद्य चण्डिकायै मनोरथान् ।

५५
नवरात्रव्रतविधिः

ब्रह्मणे निष्कषट्कं तु दद्याद् गोमिथुनद्वयम् । अस्याः प्रभावमतुलंलोकमुक्त्वा कृताञ्जलिः ॥ दद्यादोमिथुनान्यष्टावाचाया” तु भक्तिमान् । चतुर्विंशतिसञ्चयाउँदैमगद्याणकैः सह । । एकैकमष्टविप्रेभ्यो दद्याद् गोमिथुनं समम् । निष्कत्रयसमायुक्तं वस्त्रालङ्कारभूषितम् । सुस्थितं स्वासने शान्तं यजमानं महोत्सवम् । कुङ्कुमाक्तक्षता दूर्वाः सुगन्धं चन्दनं दधि ॥ आदायादयते विप्र(?) आचार्यश्च सुपूजितः । स्तोत्राणां तु चतुर्णा तु महालक्ष्मीपरायणः ॥ एकैकं श्लोकमुचर्य दद्युराशिषमुत्तमम् । सभार्यः ससुनः पूण लब्ध्वाऽऽशीर्वादमङ्गलम् । रत्नपुष्पाञ्जलिं दद्याच्चण्डिकाया विसर्जनम् । भूरिदानं ततो दद्युः पुण्यवादित्रनिःस्वनैः ॥ प्रविशेच्छान्तिपाठेश्च तोरणार्थं स्वमालयम् । शतचण्डवेधानस्य कृतेन सुकृतेन वै ।

महालक्ष्मीर्ददायमै त्रैलोक्यसुखमुत्तमम् ॥

५६
नवरात्रपदीपे-

यद्यस्कार्यं समुद्दिश्य क्रियते शतचण्डिका । तत्तत्तस्य महालक्ष्मीः सत्यमाशु प्रयच्छति । इति डामरकल्पे शतचण्डीविधानम् । अथ शतचण्डीविधानऽशक्तेन दिनवृथा स्तोत्रपाठः कायेः । तदुक्तं डमरकल्प ॥ आश्विने प्रतिपन्मुख्याः पुण्यास्तु तिथयो नत्र । चण्डिकापूजने प्रोक्तः सर्वकामफलप्रदाः स्नात्वा शुक्लतिलैस्तोये गङ्गायाः शुचिमानसः । गृहे वा देवतास्थाने कुर्यात्कुसुममण्डपम् ॥ इत्यादिना कलशस्थापनादिदेवीपूजनान्तमुक्वा स्तोत्र- पाठकल- एकमेकोत्तरावृड् रूपाणि परिकीर्तयेत् । तथैव कन्यकावप्रहृयन वृष्टेरुत्तमा ।। रात्रौ जागरणं कुर्याद् गीतवादित्रनिःस्वनैः। ( इत्यषेधय होमविसर्जनाभिहितम् ।

अथ वा भवानीसहस्रनामस्तोत्रं पठनीयम् ।

५७
पूजाकर्तृनियमाः

तदुक्त तत्रैव फलश्रत नवरात्रेष्वनाहारो दृढबुद्धि जितेन्द्रियः । चण्डिकायतने विद्वान् शुचिष्मान्मूर्तिसन्निधौ । एकाकी तु शतावत्ते १ठन् धीरश्च निर्भयः। साक्षाद्भगवती तस्मै प्रयच्छेदीप्सितं फलम् । K A सपीठ गिरौ रम्ये सेिडक्षेत्र सुरालये । पठनात्साधकस्थाश सिद्धिर्भवति वाञ्छिता ॥ दशावतं पठन्नत्यं भूमेिशाय नरः शुचिः । स्वप्ने मूर्तिमयीं देवीं वरदां सेऽपि पश्यति ॥ आवर्तनसहस्त्रैर्यं पठन्ति पुरुषोत्तमाः। ते सिद्धाः सिद्धिदा लोके शापाऽनुग्रहणे क्षमा ।।इत्यादि । अथाऽशक्तस्य प्रकारान्तरम् । तत्र धन्यः अथ वा नवरात्रे च सप्तपञ्चविकादि वा । एकभक्तेन नक्तेनाऽयाचितोपोषितैः क्रमात् ।इति। आदिशब्देन द्विरात्रैकरावे गृह्यते । तदुक्तं भविष्ये— त्रिरात्रेण द्विरात्रेण एकरात्रेण वा पुनः । इति ।

पञ्चरात्रपक्षे पञ्चम्यामारम्भः ।

५८
नवरात्रपदीपे-

एकभक्तस्तु पञ्चम्या षष्ठयां नक्तं प्रवर्तयेत् । अयाचितर सप्तम्यमष्टम्यां तु उपोषितः । नवम्यां च पारणम् । इयेवं पञ्चरात्रम् । त्रिरात्रपक्षे सप्तम्यामरस्भः । त्रिरात्तं त्रऽपि कर्तव्यं सप्तम्यादिदिनत्रयम् । इति ततैवाऽभिधानात् । द्विरात्रमपि भविष्ये- अष्टम्य च नवस्य च जगन्मातरमम्बकाम् । पूजयित्रऽऽश्विने मासि विशोको जायते नरः । एकरात्रं त्वष्टममात्रपीषणम् । कन्यासरथे रवावीशशुक्लाष्टम्यां प्रपूजयेत् । सोपवासो निशार्धे तु महाविभवविस्तरैः ॥ इतिवाक्यात् । केचित्तु एकरात्र नवम्युपोषणमाहुः । यः करोत्युपवासं तु नवम्यां विधिवन्नृप ।। स प्राप्नुयात्सव ॥ फळे राजसूयाश्वमेधयोः इतिवचनादिति तन्न । तस्य फलश्रवणेन कास्यतया

नवरात्रवहंभावस्य वक्ष्यमाणत्वात् ।

५९
सप्तम्यादिपूजाविधिः

अथ सप्तम्यादपूजाविधानम् । राजमार्तण्डे सप्तम्य मूलयोगे प्रथमचरणगे पत्रिका पजनीया चाष्टम्या रात्रियोगे कृतनियमविधेर्यज्ञकर्म प्रदिष्टम् ॥ नानाजातेः पशोर्वा इतिरपि नवमरौद्रयोगे प्रदिष्टा सा पत्री वैष्णवान्ते कृतविहितत्रिधिः प्रेषयेतां दशम्याम् ॥ तथा मूल प्राप्य प्रथमचरणेऽभ्यर्चनं चण्डिकायाः कृत्वाऽष्टम्यामशनरहितस्यक्तनिद्रश्च पूजाम् ॥ प्रातःकाले पशुबलिविधिस्नानदानं दशम्यां निर्माल्यं तु श्रवणदशमीवसरान्ते विजह्यात् ॥ कात्यायनः मूलेन प्रतिपूजयेद्भगवतीं चण्ड प्रचण्डाऽऽकृतिं चष्टम्यामुपवाससङ्गनतया भक्त्या समाराधयेत् ॥ नानापाशवमजमसरुधिरैः कृत्वा नवस्य बले

युक्ता च श्रव्रणेन ता च दशमं सम्प्राप्य सम्प्रेषयत् ।

६०
नवरात्रपदीपे-

ऋक्षत्रये च मूलादौ सप्तम्यामश्विने सिते । चण्डिकामुपहारैश्च पूजयद्राष्ट्रवृह्ये ॥ कुर्याज्जागरमष्टम्यां नवम्यां विधिवद्वलिम् । शम्या बलवृध्यर्थं कुर्यान्नीराजनं नृपः ॥ मूलेनऽऽवाहयेद्देवीं पूर्णेन प्रतिपूजयेत् । उत्तरेणाऽर्चनं कृत्वा श्रवणेन विसर्जयेत् ॥ अत्र तिथनक्षत्रयोग मुख्यः कल्पः । वियोग तु - थिरेव मुख्या ।। iतोiथः शरीरं तिथिरेव कारणं तिथिः प्रधानं तिथिरेव साधनम् । नक्षत्रयोगादिषु सैव मुख्या ग्राह्या न लभ्येत यदा हि क्षम् ॥ इतिज्योतिर्गर्गवचनादिति रूपनारायणो मन्यते । म- ध्यदेशीयसमाचारस्तु नक्षत्रयोगमादायैव जागर्ति । त न्मूलमन्वेषणीयम् । धवलनिबन्धे मूलेनIऽऽगमनं देव्यः पूर्वाषाढासु पूजनम् ।

उत्तरासु बलिं दद्याच्छूवणेन विसर्जयेत् ॥ इति ।

६१
अष्टमीनिर्णयः

अथाऽष्टमं निर्मीयते । तत्र सामान्यतस्तावत् “वसुरन्ध्र'’ इतियुग्मवाक्येन शुक्लपक्षेऽष्टम चेव शुक्लपक्षे चतुर्दश । पॉवड न कर्तव्य कर्तव्य परमया ॥ इति वाक्येन, तथैव एकादश्यष्टमी षष्ठ शुक्लपक्षे चतुर्दशी । पञ्याः परेण सयक्तः परः पर्येण संयतः । इतिशङ्करगीतावाक्येन चैकवाक्यतापन्नेन नवमीयुक्ता- ऽष्टमी ग्राहेति सिद्धम् । एवमन्यान्यपि। सप्तमी नाऽष्टमीयुक्ता न सप्तम्याऽष्टमी युत। सर्वेषु ब्रतकरेषु अष्टमी परतः शुभा ॥ इत्यादीनि ब्रह्मवैवर्तपाद्मस्कन्दादिसामान्यवाक्यनि पूर्वन्यायेन विशेषे व्यवस्थापनीयानीतिविस्तरभयानेहो दाहृतानि । तमेनं निर्णयं रूपनारायणोऽप्यनुमेने । वचनं च विष्णुधर्मोत्तरे अष्टम्या । नवमी युक्ता नवम्या चाऽष्टमी युता ।

अर्धनारीश्वरप्राया उमाहवेरी तिथिः॥ इत्यादि।

६२
नवरात्रपदीपे-

भोजराजोऽषि- अष्टम्यां पूज्यते रुद्रो नवम्यां शक्तिरच्येते । ९ उमाया नवमी प्रोक्ता हरस्य तिथिरष्टमी ॥ द्वयोर्योगे महापुण्या उमामाहेश्वरी स्मृता। इति । तदेवं नवमीयुक्तैवाऽष्टमी ग्राहृति सिद्धम् । अत एव सप्तमीविद्धाऽष्टमीनिषेधोऽपि श्रयते— सप्तम्या चाऽष्टमी विड। न कर्तव्या शिखिध्वज !। इति। भोजराजेनाऽपि सप्तमीवेधाभावो नवमीविझऽष्टमीग्र हणे हेतुरुक्तः । न दिवा न निशाऽपि च विष्टिहता न च सप्तमीशल्यसमोपहता । यदि चाष्टमीशेषभवाऽनवमी अमरैरपि पूज्यतमा। नवमी ॥ इति । अयाथ अष्टम्या उपरि यदि नवमी लभ्यते तदा साऽष्टमी अनवमी सर्वोत्कृष्टा अमरैरप्यतिशयेन पूज्य। तत्रैव हेतुमाह यतो दिवा निशाऽपि विष्टिहता न, सप्तमीश-

स्योपहताऽपि नेति । अतो दोषइयवतीं पूर्वाऽष्टमीं परि

६३
अष्ठमीनिर्णयः

त्ययोत्तरैव तच्छून्योपादेयेति । एत्र हेतुमुक्त्वा तन्मू- लमाह- पुत्रान् हन्ति पशून् हन्ति हन्ति राष्ट्री सराजकम् । इन्ति जातानजातांश्च सप्तमीसहितIऽष्टमी ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सप्तमवधसंयुता । वर्जनीयाऽष्टमी पार्थ! भुवो राज्यमभीप्सुभिः ॥इति। A - • A देवदास विशेषवचनबलादेवेतमर्थमुपलयांते रम । यथ{ जम्भेन सप्तमीयुक्ता पूजिता सा महाऽष्टमी । इन्द्रेण निहतो जम्भस्तेन दानवपुङ्गवः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सप्तमीमिश्रिताऽष्टमी । वर्जनीया हि मनुजेरात्मनः शुभकाङ्किभिः ॥ सप्तमीशल्यसंयुक्तां मोहादज्ञानतोऽपि वा । महाष्टमीं प्रकुवाणो नरक प्रतिपद्यते ।। इति । महाष्टमीत्वं चास्याः कालिकापुराणे प्रतिपादितम्— अधिनस्य तु शुक्लस्य या भवेदष्टमीतिथिः ।

महाऽष्टमीति सा प्रोक्ता देव्याः प्रीतिकरी परा ॥

६४
नवरात्रपदीपे-

ततस्तु नवमी या स्थारसा महानवम स्मृता। सा तिथिः सर्वलोकानां पूजनीया शिवप्रिया।इति। ९० नक्षत्रयोगपुरस्कारेण तु महऽष्टमत्वं धम्येनोक्तम् आश्विने मासि शुक्ले तु या स्यान्मूलेन चष्टमी । स महत्यष्टमी ज्ञेया तत्र देववृतालया ॥ ब्रह्माण्डपुराणेऽपि-- कन्य समाश्रिते भान या यन्मूलन चष्टमं । सा महत्यष्टमी ज्ञेया न युधानवमीयुता ॥ मूलयोगस्तु सम्भवIऽमिप्रायः । तेन पूर्वाषाढयुता- ऽपि महाष्टमी भवति । मूलऋक्षसमायुक्ता पूजनीया प्रयत्नतः । मूलाऽभावंऽयं कर्तव्या या स्यात्तायसंयुता ॥ इतिवचनात् । अस्या एव नक्षत्रद्वयाऽन्यतरयोगे । म हानवमीत्यपि संज्ञान्तरम् । तदुक्त नृसिंहप्रसादे- आश्वयुक्शुक्लपक्ष तु अष्टमी मूलसंयुता । पूर्वयाऽषाढया सार्द्धमृक्षद्वययुताऽथ | वा ॥

सा महानवमी नाम त्रैलोक्येऽपि सुदुर्लभा ॥इति।

६५
अष्टमीनिर्णयः

तथा 6 कन्यागते सवितरि शुक्लपक्षेऽष्टमी तु या। मूलनक्षत्रसंयुक्ता सा महानवमी स्मृता ॥ इति । एतेन‘अष्टमी मूलसयुता।’’ इत्येकं पदमध्याहृतस्य नवमीत्यस्य पदस्य विशेषणमिति निरस्तम् । यदप्युत- राषाढा निषिद्ध रूपनारायणेन– मूलेन पूजयेद्देवीं तथा सलिलदैवते । वैश्वदेवे तु नक्षत्रे पूजिता दुःखदा भवेत् ।। इति । ब्रह्माण्डपुराणेऽपि धनुःसंस्थे निशानाथे पूजयेदम्बिकां बुधः । नैर्हते चाम्बुदैवत्ये न विश्वॐ कथञ्चन ॥ इते । तदपि सम्भवति मूलादौ न तत्रेति तात्पर्येण । अन्यथा “‘उत्तरासु बलिं दद्यात्” इति विरुध्येत । तस्मान्नवमी मिश्रितैवाऽष्टमी देवीपूजायां ग्राह्यति बढतरनिबन्धेस्वर- सः। अत्रार्थे विप्रतिपन्ना विश्वरूपाचार्या ह्यन्यथव वा क्यान्युदाजहः । यथा महाष्टम्याश्विने मासि शुक्ला कयाणकारिणी ।

सप्तम्याऽपि युता कार्या मूलेन तु विशेषतः ।

६७
अष्टमीनिर्णयः

एताश्चतस्रः प्रथमेऽह्नि कुय डैशाखमासस्य च य ततीया । -- सप्तम्यामुदितः सूय अष्टम्यस्तमितो यदि । मूलऋक्षसमायुक्ता पूजनीय प्रयत्नतः ॥ अवाप महाष्टम्यां भगवती भद्रायामपि पूजिता। ददाति चायुरारोग्यं यतो भद्रस्वरूपिणी । विष्टिं त्यक्त्वा महाष्टम्या मम पूजां करोति यः । तस्य पूजां न गृह्णामि तेनहमवमानिता । भविष्योत्तरेऽपि अहं भद्रा च भद्रIऽह नावयरन्तर क्वचित् । एवं सिद्धिं प्रदास्यामि भद्रायामर्चिताऽप्यहम् । भद्राय भद्रकाल्याश्च मध्ये स्याचेनाक्रया । ० तस्माद्वै सप्तमीविड कार्या दुर्गाष्टमी बुधैः । इत्यादिविशेषवाक्यैर्युग्मादिसामान्यवचनबाधान्महाष्ट मी सप्तमीविदैत्र ग्राह्यति । एवं वचनविरोधेन । भोजराजादिभिर्विश्वरूपादीनां विप्रतिपत्तावित्थं व्यव-

स्था । यत्र पूर्वदिने षड्दण्डा सप्तमी, उपरिष्टाचाऽष्टमी ।

६८
नवरात्रपदीपे-

द्वितीयदिने च क्षयवशादष्टमी नारयव । के तु नवम्येन सर्वा । तत्र सप्तर्मविद्वाऽष्टमीपरिहरेऽष्टमीकृत्यमत्रलो- A K पप्रसङ्गः । तांनराकरणथं सप्तमीविधायकाने वाक्या नि प्रवृत्तानि । तदुक्तं नृसिंहप्रसादे सूर्योदये यदा न स्यान्नवमी चाऽपरेऽहनि । तदाऽष्टमीं प्रकुर्वीत सप्तमीसहिनां नृप ।। इति । । उत्तरास्तिथयो यत्र क्षयं यान्ति नराधिप !। पूर्वाष्टमी तदा कुर्यादन्यथा चाऽशुभं भवेत् ॥ इति । तथा च षड्दण्डाऽधिकसप्तमीवेधे परदिने चाऽ ष्टमेतद्भवं नवम|यांगप्रशस्तवापिरेवंतं पूवेवक्य नां विषयः । अत एवोक्तमौर्वेण- सप्तमी बहुला यत्र परतश्चाष्टमी भवेत् ॥ तेन शल्यमिदं प्रोक्तं पुत्रमैत्रधनक्षयम् ॥ । इति । अत्र च यावत्सप्तमीसद्भावे परदिनेऽष्टमी भवति तावती सप्तमी शल्यमित्युच्यते न सप्तमीमात्रम् । तथा च सप्तमीशल्यं निषेधन्ति भोजादिवाक्यान्यपि लब्धवि- षयाणि । यान्यपि सामान्यत एव सप्तमीयोगं निषेधन्ति

तान्यपि शस्याऽभिप्रायाण्येव । उपसहारन्यायत् । नन्वेवमु

६९
अष्टमीनिर्णयः

भयविधाऽष्टमीविधायकवाक्यस्वास्थ्येऽप्यभयविधाऽष्टमी- निन्दकानि दुस्थान्येवेति चेत्, न । निन्दकनामुभय- Iऽपि स्वस्वविधेयस्तावकत्वात् । तथा च प्रधानविधा- यकस्वास्थ्ये तद्गुणानां निन्दाऽर्थवादानां सुतरां स्वारस्य मेवेति । तस्माद्विशेषवचनबलेनैवोभयेषा वाक्यानां । वि- रोधपरंह्मरण व्यवस्था प्रामाणिकः करणीयः । एव च सति यस्केनचिद्दिवोदासोदहनविशेषवक्यानाममूलत- मुक्त्वा तदितरेषा च सामान्यवाक्यतया विश्वरूपोदाह तविशेषवाक्यैर्बाधितत्वेन महाष्टम्यतिरिक्ताष्टमीविषयत्वं प्रवचेतदतमत्रेण वचनविरोधपरिहराऽसामथ्र्योमा मीयमपह्वानस्य शिष्यबन्धनमात्रम् । न हि प्रामाणि- का धर्मनिरूपण प्रवृचा अमूलकैर्वाक्यैर्धर्म विप्लाव- यन्ति । तथात्वे निर्णयमात्रोच्छेदप्रसङ्गः । तादृश नाऽश्वसस्य सर्वत्राऽपि सम्भवात् । न च मुनिनामानु दाहरणादमूलत्वमिति वाच्यम् । परमशिष्टाऽऽचार्यस्याss र्यस्य विज्ञानेश्वरयाऽपि कृतैौ शतशस्तथाविधानां दर्शनात् । तस्मादुक्तव्यवस्थैव ज्यायसीति । यदपि

कैश्चिदुक्तं सप्तमीत्रिडाऽष्टमीविधायकानि वाक्यानि कृष्णा

७०
नवरात्रपदीपे-

ष्टभीविषयाणीति तदपि न । अष्टमीनवमीयुग्मे महोत्साहे महोत्सवः । शिवशक्त्योः शिवक्षेत्रे पक्षयोरुभयोरपि ॥ इतिवाक्यदर्शनात् । किं च सामान्यवाक्यानां कृष्णाष्टमीविषयत्वेऽपि भोजराजीयवाक्यानां महाष्टमी प्रकरणगतानां दिवोदासोदाह्नविशेषवाक्यानां च वि रोधाऽपरिहारात् । अथाऽपि कृष्णाष्टमीविषयत्वाऽभिनिवे- शस्तर्हि पच्चदशदिवससाध्यदेवीपूजायामाधनकृष्णपक्षे अष्टम्यां देवीमधिवास्य नवम्यां च प्रबोध्याऽग्रिमाष्टमी- पर्यन्त या पूजा क्रियते तत्र या कृष्णाऽष्टमी तद्विष याणि वा भवन्तु । तदुक्तं देवीपुराणे- ७ ॥ कन्यायां कृष्णपक्षे तु पूजयेत्वाऽधिवासयेत् । नवम्यां बोधयेद्देवीं गीतवादित्रनिःस्वनैः ॥ इति । अत्र नवम्यां वधनविधानष्टस्यमाधवसनमर्थं सिद्धं भवतीति । अथ नवमीनिर्णयः । स च यद्यपि पूवदाहृतरूपनारायणभोजराजादि

वाक्यैरष्टमीनिर्णयेनैव सिद्धस्तथाऽपि संशयव्युदासार्थ

७१
नवमीनिर्णयः

पुनः कानि चिह।क्यानि लिख्यन्ते । तत्र तावद्युग्मवान् क्यं “वसुरन्ध्रयोः” इति । पाद्मेऽपि अष्टम्या नवमी विड नवस्या चाष्टमी युता । अर्धनारीश्वरप्राया उमामहेश्वरी तिथिः ॥ इति । भविष्यपुराणेऽपि- नवम्या सह कार्यं स्यादष्टमी नवमी तथा ।। इति । दशमीयुक्ता च निषेधति स्कन्दपुराणम्- न कार्या नवमी तात ! दशस्या तु कदाचन । इति । विधिनिषेधावुभावपि ब्रह्मवैवर्ते अष्टम्या नवमी विडा कर्तृव्या । फलकाङ्किभिः । न कुर्यान्नवमीं तात ! दशम्या तु कदाचन ॥ इति । तदेवमेतैर्वाक्यैरष्टमीविदैव सामान्यतो नवमी । ग्रावेति सिद्धम् । विशेषतोऽपि देवीपुराणेऽष्टमीविदैव वाहत अश्वयुक्शुक्लनवमी त्वष्टमी मूलसंयुता । स। महानवमी तस्यां जगन्मातरमर्चयेत् ॥ अत एव माधवाचयैरष्टमीविदैव नवमी ग्राहेति

प्रतिपथ सेयं नवमी भविष्यपुराणोक्तदुर्गात्रतादौ द्रष्ट

७२
नवरात्रपदीपे-

व्येत्युक्तम् । तथा हि भविष्यपुराणे दुर्गा सम्पूज्य दुर्गाणि नवम्यां तरतीच्छया । सङ्ग्रामे व्यवहारे च सदा विजयमश्रुते । मासि चाश्वयुजे वीर ! नवमी या नराऽधिप!। तस्यां यत्क्रियते वीर ! नरैः स्नानादिकं विभो !॥ तत्सर्वमक्षय तेषां तॐ सिद्धिकरं तथा । नवम्यां श्रीसमायुक्ता देवैः सर्वैः सुपूजिता ॥ जघान महिषं दुष्टमवध्यं देवतादिभिः । लब्ध्वाऽभषेकं वरदा शुक्ले चाश्वयुजस्य तु । तस्मात्सा तत्र सम्पूज्या नवम्यां चण्डिका बुधैः ॥ इत्यादि व्रतस्वरूपमुक्तम् । विश्वरूपाचाडैरप्यष्ट- मीचिदैव नवमी ग्राह्य न दशमीविधेत्युक्तम् । नवमी सह काय स्यादष्टम्या सततं नृप ।। न कुर्यान्नवमीं तात ! दशम्या तु कदाचन ॥ यो मोहाद्दशमीवेधे नवस्य चण्डिकां यजेत् ।

पूजाभारो महामोह वृथा स्यात्चस्य नान्यथा।। इति।

७३
नवमीनिर्णयः

देवीपुराणेऽपि-- अम्बिकापूजने स्कन्दनवमी दशमीयुता । वर्जनीया प्रयत्नेन पशुपुत्रादिनाशिनी ॥ इति । किं च पारणादावपि दशमीयुक्ता न श्राद्धेत्युक्तं ब्रह्माण्डपुराण आश्विने शुक्लपक्षे तु नवरात्रमुपोषितः । नवम्यां पारण कुर्याद्दशमीसहिता न चेत् । दशभीमिश्रित यत्र पारणे नवमी भवेत् । दुःखदारिद्रयदा ज्ञेया तथा व्रतविनाशिनी ॥इति । रुद्रयामलेऽपि-- दशस्य मािश्रता यत्र पारणं नवमं भवेत् । सप्तजन्मकृतं पुण्यं तत्क्षणादेव नश्यति । इत्यादि । यानि तु कैश्चिद्दशमीविद्वनवमीमङ्गीकुर्वाणैर्वाक्या- न्युदाहृतानि । यथा सौरपुराणे- मासि चाश्वयुजे वीर ! नवमी या नराऽधिप ! । तस्य रनानं जपो होमो दानं चैव विशेषतः । अश्वयुक्शुक्लनवमीमुहूर्ते वा कला यदि । सा तिथिः सकला ज्ञेया लक्ष्मीविद्यजयार्थिभिः॥

१०

७४
नवरात्रपदीपे-

इषे तु शुक्लनवमी सङ्गवस्मृग्यदा तदा । दुर्गा भगवती पूज्या लक्ष्मीविद्याजयार्थिभिः ॥ इति । तेषाञ्च तावत् ‘मासिं चाश्वयुजे वीर !’ इतिवाक्यं स्नानदानादिबोधकं दशमीयुक्तनवमीविधायकं कथमिति नाऽवधारयमः । यत्पुनर्वितीयं “‘अश्वयुक्शुक्लनवमी” इतिवाक्यं तदपि मुहूर्तमात्रसत्वे नवम्याः सकलत्रमा- त्रप्रतंपादकम् । यथा-- सा तिथिः सकल ज्ञेया यस्यामभ्युदितो रविः॥इति। न पुनर्दशमयुिक्तनवमीश्रिाह्यत्वप्रतिपादकम् । न च मुहूर्त्तमात्राया नवस्याः सकलवप्रतिपादनं नादृष्टार्थ किं तु तादृश्या नवम्या ग्राह्यत्वाथेमेवेति वाच्यम् । सकलत्ववचनस्य प्राशस्त्यपरतयाऽर्थवादस्य लिङ्गत्वेनाऽ- ष्टमीयुक्तनवमीग्राह्यत्वप्रतिपादकप्रत्यक्षश्रुतिविरोधेन श्र त्यन्तराऽनुमापकत्वासम्भवात् । तर्हि तस्य का गतिरिति चेव, गतिमवगच्छ। अष्टमीदिने मुहूर्तमात्रसवे प्रा- शस्त्यपरतयोपपत्तः पूवदाहृतानेकवक्याऽनुरोधात् । न

चोदयकालीनमुहूर्तमात्रपरत्वमिति वाच्यम् । अस्यार्थस्य

७५
नवमीनिर्षयः

वाक्यादप्रतीतेः। एतेन तृतीयमपि व्यवस्थापितम् । A R 3 यदा यदि अष्टमीदिनेऽपि सङ्गवं स्पृशति तदा तर्हि फलातिशयार्थेत्यर्थपरत्वात् । यदा सङ्गवकालीननवस्यां भगवतीपूजा लक्ष्म्यादिफलविशेष एव विधीयत इति विशिष्टविध्यन्तरत्वान्नस्यस्य बाधकम् । अन्यथा वि शिष्टविधाने विशिष्टाऽनुवादे वाक्यभेदापत्तेः । एवं चाऽ नेकविधिनिषेधवाक्यानि सुस्थानि भवन्ति । तस्माद्ष्ट मीयुक्तैव नवमी प्राहेति स्थितम् । अथाष्टम पूजाविधः। भविष्योत्तरे– तFIऽष्टम्यां भद्रकाली दक्षयज्ञविनाशिनी । प्रादुर्भूता महाघोरा योगिनीकोटिभिः सह ॥ अतोऽर्थं पूजनीया सा तस्मिन्नहनि मानवैः। इति। अत्राहनीतिपदश्रत्रणाद्दिवापूजा प्रतीयते इति क श्चित् । तन्न । अहमपदस्याऽहोरात्रपरत्वात् । तेन रात्रा- वेव पूजा । उक्तं च देवीपुराणे- आश्विने मासि मेघान्ते महिषासुरमर्दिनीम् ।

देवीं सम्पूजयित्वाये अर्धरात्रेऽष्टमीषु च ॥ इति ।

७६
नवरात्रपदीपे-

अष्टमीध्विति बहुवचनं पाशबहुववद् घटिकाद्यत्र 8A यवरम् । वस्वरूपेऽप अष्टमीररात्रिमासाद्य पूजां गृह्वति पार्वती । निशायां पूजिता देवी वैष्णवी पापनाशिनी ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन अष्टम्यां निशि पूजयेद । देवीपुराणे कन्यासंस्थे रवावीशशुक्लाष्टम्यां प्रपूजयेत् । सोपवासो निशार्धे तु महाविभवविस्तरैः ॥ पूजां समाहरेद्देव्या महाविभवविस्तरैः। पूजोपकरणानि ब्रह्माण्डपुराण- उपोषितैर्वस्त्रधूपमाल्यरत्नाऽनुलेपनैः। दीपरत्नैस्तथा भक्ष्यैः फलैमूलैश्च धान्यकैः ॥ आमिषेर्विविधैः शकैर्लमैर्नाराजनैरपि । अत्रोपोषितैरिति सामान्योपादानेऽपि पुत्रवद्गृह् स्थव्यतिरिक्तैरिति ध्येयम् । उपवासं महाष्टम्यां पुत्रवान्न समचरेत् । यथा तथैव पूतात्मा व्रती देवीं प्रपूजयेत् ॥

इति कालिकापुराणे पुत्रवता महाष्टम्युपवासनि

७७
अष्टमीपूजाविधिः

घेधात् । अत्र च पूजासम्भरविशेषो ग्रन्थान्तराद- वगन्तव्यः । अथ होमः । नारदीये तिलाज्यकुसमादीनि पायसं मधुशर्कराः । हविर्द्रव्याणि जुहुयाद् दुर्गाष्टम्यां विशेषतः । राजमार्तण्डेऽपि अष्टम्य रात्रियोगे कृतनियमविधेर्यज्ञकर्म प्रदिष्टम्।इति। धौम्येऽपि शुम्भासुरवधार्थाय रक्तबीजो । महाबलः । अष्टम्यां निहतो देव्या रात्रौ चैवऽरुणोदये ॥ ततः प्रभृति विन्ध्याद्रौ स्थिता पूजाप्रवर्तिका । शास्त्रार्थमन्त्रैर्हतठयं पायसं घृतसंयुतम् । मांसानि तत्र होमा मेषाद्यानि च सर्वशः। अजस्वेकस्तु होतव्यो रक्तवण विशेषतः । कृष्णवर्णश्च होतव्यो गौरस्तितिर एव वा । रोहितं मरस्यमांसं च होतव्यं जयमीप्सता।इति ।

अष्टमीविधिमधिकृत्य श्रुतत्वाप्यष्टम्यां होमः प्रति

७८
नवरात्रपदीपे-

पाद्यते । अत एव नवस्य होमनिषेधोऽथि कलांनणये नवम्य जलनं वह्नः पूणयां पशुघातनम् । भद्रया गोकुलक्रीडा तत्र रज्यं विनश्यति ॥ तमेतमष्टमीहोमं रूपनारायणादयः प्रयोगकारा अप्यनुमन्यन्ते । तत्र मन्त्र उक्तो धौम्येन होमस्तत्र प्रकर्तव्यः स्वमन्त्रेण जयार्थिभिः । जातवेदसेतिमन्त्रेण सम्मन्त्रय परमाहुतिम् ॥ इति। स्वमन्त्रो गुरूपदिष्टो मन्त्रः । जातवेदस इति वा । डामरकपेः रुद्राध्याये यथा होमो मन्त्रेणैकेन साध्यते । चण्डंसप्तशतीजप्ये होममन्त्रो नवाक्षरः ॥ कथितः पूजनIऽध्याय तीन हमां भवादह । नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः ॥ नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् । अथवाऽयं भवेद्धोमः श्लोकैः स्तोत्रनिरूपितैः।। इति । कचिन्नवस्यामपि होमः स्मयेते. — नवम्यां च जप होमं समष्य विधिवद्वलिम् । यात्रां वैजयिकीं कुर्याद्दशम्यां श्रवणेऽपि वा ।। इति ।

९०

७९
नवरात्रीयहोमनिर्णयः

सौरपुराण अपे मासि चाश्वयुजे वीर ! नवमी या नराधिप !। तस्या स्नानं जपो होमो दान चैव विशेषतः॥ इति। स चाष्टम्यामसम्भवे नवम्यां कार्यः । उक्तं च रुद्रयामले दृशमेऽध्याये- नवम्यां वा विशालाक्ष! काय होमादिकाः क्रियाः। इति । अत्र च वश्रवणपूर्वखाऽसम्भवे इति गम्यते । यद्वा तयोः कल्पयांपेथाकुलाचारं व्यवस्था काय । अथेदं विचार्यते । किं स्त्रीशूद्राणामपि होमाधि- कारोऽस्ति नवेति । तत्र स्त्रीशूद्राणां होमे नाऽधिकारः विध्यभावात् । न च सामान्यविधिना तत्सिद्धिः तस्य त्रैवर्णिकविषयत्वात् । उक्तं च भविष्ये शूद्रोक्रया विहितं यच्च यश्च मन्त्र उदहनः । तद् इयं विप्रवदनाद् ग्रावं शूद्रेः सदैव हि ॥ इति । एतेन शूद्र इद कुर्यादित्येवंविधिना यच्छूद्रस्य त्रि हितं तत्रैव तस्याऽधिकारो नान्यत्रेति सिद्धम् । किं

च होमरय मन्त्रसाध्यतया शूद्राणां च मन्त्राIऽभाव

८०
नवरात्रपदीपे-

न्नधिकारः । कथं मन्त्राऽभाव इति चेत् न विकल्पा- महत्वात् । तथा हि-किं वैदिक मन्त्र उत पौराणः अहोस्विन्नमोमन्त्र इति । नाद्यः । स्त्रीशूद्रद्विजवन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा । इति तन्निषेधात् । न द्वितीयः । मोहाद्वा कामतः शूद्रः पुराणं संहितां श्रुतिम् । पठन्नरकमाप्नोति पितृभिः सह कुट्टनम् । इतिभविष्ये निषेधात् । नान्यः । नवरात्रीयहो - मस्योत्पत्तिवाक्ये मन्त्रान्तराऽवरुद्धत्वेनत्पत्तेः । उक्तं च धौम्येन होमस्तत्र प्रकर्तव्यः स्वमन्त्रेण जयार्थिभिः । जातवेदसमन्त्रेण सम्मन्त्र्य परमाङ्गतिम् ॥ इति । नचांगांशेष्टाऽांपे गण अधकारविशेष बा- ध्यत इति वाच्यम् । यथाविनियोगमधिकारो न तु य- थाऽधिकारं विनियोग इति न्यायविद्भिः साधनात् । न च ‘स्वमन्त्रेण’ इत्यनेन गुरूपदिष्टमन्त्रेणैत्र स्यादिति वाच्यम् । सर्वेषां तद्भावात् । न च स्त्रस्याऽनधिकारे

प्रतिनिधिसम्भवः । तस्मान्नाऽधिकार इति । अत्रोच्यते

८१
शूद्रस्य होमाऽनधिकारित्वम्

शूद्रस्य दोषाऽनधिकारिवम् । औौतं द्विजातयः कुर्युः रमाही शूदः समाचरेत् । इतिवचनाद् द्विजातिविशेषविहितकर्मभिन्नसकल स्मार्तकर्मण्यधिकारः शूद्रस्य । सङ्कोचे मानाभावात् । न च मन्त्राऽभाव|न्नाधिकार इति वाच्यम् । ब्राह्मण पठितमन्त्रादेव तत्सिद्धेः । उक्तं च ब्रह्मपुराणे अमन्त्रस्य तु शूद्रस्य विप्रो मन्त्रेण गृह्यते ।इति । ७ ७ तरमाद् ब्रह्मणपठितमन्त्रैः शूद्रादिनाऽपि मकर ण न बधकं पश्यमः । न च शूद्रस्य स्वतां हमक नॅवं काऽपि न दृष्टचरमिहापि न स्यादिति वाच्यम् । वैश्वदेवहोमे तद्दर्शनात् । अभ्युपगतं चैतद् विज्ञानेश्वरा- चाचणैरपि ‘तन्न वैश्वदेवं लोकिकेऽग्नौ कर्तव्यं वैवाहिके- ऽसावित्याचार्याः इतिमतोपन्यासव्याजेन । वस्तुतस्तु ‘स्त्रीभिः शूद्रेश्च श्लेच्छैश्व’ इत्यादिवाक्येन प्रधाना- ऽधिकारे सिङ अधिकृताधिकारेष्वर्थेषु हेमादिषु सुत- रामधिकरः सिद्ध एवेति क विंचराIऽवसरः । लच्छ शब्दश्च शबरकिरातपुलिन्दादिपर इति व्याख्यातं प्राक् ।

११

८२
नवरात्रपदीपे-

अपि च‌- दक्षिणार्थं तु यो विप्रः शूद्रस्य जुहुयाद्दविः । ब्राह्मणस्तु भवच्छूद्रः शूद्रस्तु ब्राह्मणो भवेत् ॥ इतिपराशरवाक्येन यो विप्रः शद्र।दक्षिणामादाय तदीय हविः शान्तिपुष्टयादिसिद्धये वैदिकैर्मन्त्रैर्जुहोति तस्य ब्राह्मणस्यैव प्रत्यवायः शूद्रस्तु होमफलं लभेतै- वेति माधवाचार्यव्याख्याविख्यापितेन सकलसशयो च्छेद इत्यलं बहुना । इतोऽप्यधिकं युक्तिमुक्ताकदम्ब कं शूद्राधिकारमीमांसायामेवऽनुसन्धेयम् । अथ नवमीपूजाविधिः। N भवष्यपुराण दुर्गी सम्पूज्य दुर्गाणि नवम्यां तरतीच्छया । सङ्ग्राम व्यवहारे च सदा विजयमश्नुते । मासि चाऽश्वयुजे वीर ! नवमी या नराऽधिप !। तस्यां यत्क्रियते वीर ! नरैः स्नानादिकं प्रभो!। तत्सर्वमक्षयं तेषां तहै सिद्धिकरं तथा । नवम्यां श्रीसमायुक्त। दैवैः सवै. सुपूजिता ॥ A =

०७

८३
नवमीपूजाविधिः

जघान महिषं दुष्टमवध्यं देवतादिभिः। लब्धाऽभिषेक वरदा शुक्ले चऽऽश्वयुजस्य तु ॥ तस्मात्सा तत्र सम्पूज्या नवम्यां चण्डिका बुधैः । महत्त्रं हि यतः प्राप्ता अत्र देवी सरस्वती । अतोऽर्थे महती प्रोक्ता नवमीयं सदा बुधैः । पूजयित्वा महादेवीं नवम्यां चण्डिकां शुभाम् । । महत्रं प्राप्तवान् वीर ! ब्रह्म विष्णुस्तथा हः । तस्मादियं महापुण्या नवमी पापनाशिनी । उपोष्या तु प्रयत्नेन सततं सर्वपार्थिवैः । मासि चाऽऽश्वयुजे वीर !शुक्लपक्षे त्रिशूलिनीम्॥ नवम्यां पूजयेद्यस्तु तस्य पुण्यफलं शृणु । अश्वमेधसहस्रस्य राजसूयशतस्य च ॥ तरफल लभते वीर ! देवीदेवगणैर्युतः। अथवांलेदनम् । राजमार्तण्डे-"नानाजातेः पशोर्वा हनिरपि नव मीरौद्रयोगे प्रदिष्ट ’ इति । तथा-*अष्टम्यामशन रहितस्यक्तनिद्रश्च पूजाम्’ इत्युक्त्वा “प्रातःकाले पशु बलिविधि’ कात्यायनोऽपि नानापाशवभच

”इत्याह । ‘

८४
नवरात्रपदीपे-

नवरात्रमदए मांसरुधिरैः कृत्वा नवम्या बलिम्’ इति । ज्योतिः शाखाप कुर्याज्जागरमष्टम्यां नवम्यां विधिवद्वलिम् । तथा सप्तम्यां पत्रिकपूजा अष्टम्यां चऽप्युपोषणम् । पूजा च जागरं चैव नवम्यां विधिवद्वलिः ॥ इति। ‘‘उत्तरासु बलिं दद्य'’ इति च। अत एव दशम्यां निषेधोऽपि- . दशम्य दीयते यत्नं बलदान च मानवैः । तद्रष्टुं नाशमायाति मकरोपद्रवैः स्फुटम् ॥ इति । ब्रह्मवैवर्तेऽपि- अखIऽपराह्निके काले बलिदानं प्रशस्यते । दशमीं वर्जयेत्तत्र नाऽत्र कार्या विचारणा ॥ नन्दाया दशेने रक्ष। बलिदानं दशासु च । भद्रायां कूलक्रीड । देशनाशाय जायते ॥ कलांनणयप-- ९ ५ नवम्य ज्वलनं वह्नः पृणय पशुघातनम् ।

भद्रयां गोकुलक्रीडा तत्र राज्य विनश्यति ॥

८५
बलिदाननिर्णयः

अष्टम्यामपि बलिदान विखरूपे शूयते- तत राज्यपरे भागं महयं तत्र दापयेत् । पञ्चIऽब्दलक्षणोपेतमजमेकं तथैव च ॥ भविष्येऽपि-- विचित्रां रचयेत्पजामष्टम्यामुपवासयेत् । दुर्गाऽग्रतोजपन्मन्त्रमेकचित्तो धृतव्रतः ॥ तदर्द्धयामेनांशेषं विजयार्थं महीपतिः। पञ्चाऽब्दलक्षणोपेतं गन्धपुष्पस्त्रगन्वितम् ॥ विधिवत्कलिकालीति जप्त्वा खड्रेन घातयेत्।। इति RA देवीपुराणेऽपि आश्विने मासि सम्प्राप्ते महिषासुरमर्दिनीम् । देवीं सम्पूजयित्वा ये अर्धरात्रेऽष्टमीषु च ॥ घातयन्ति पशून् भक्या ते भवन्ति महाबलाः । अत्रैवं व्यवस्था-अष्टम्यां बलिदानप्रतिपादकानि सर्वा णि वचनानि राजविषयाणि । ‘विजयार्थो महीपतिः ”

इतिविशेषवचनात् । इतरापीतरविषयाणि । सामान्य

८६
नवरात्रपदीपे-

वयवात् । अत एव कालेकपुराण पक्षिणः कच्छ१ ग्राह्य मत्स्या नवविधा मृगः । महिषो गोधिकागारे छागो बभ्रश्च शूकरः ॥ खड्गश्च कृष्णसरश्च गोधिका शरभो हरिः। शदैलश्च नरवैव स्वगात्ररुधिरं तथा ॥ K A N चण्डिकामैरत्रादीनां बलयः परिकीर्तिताः । इत्युपक्रम्य सिंहं व्यग्रं नरं चापि स्वगात्ररुधिरं तथा । न दद्यlहूIण मयं तथा। दैव्यै कदाचन ॥ सिंहव्याघ्रनरान् दत्वा ब्राह्मणो नरकं व्रजेत् । इहISऽपि स्यात्स हीनयुः सुखसौभाग्यवर्जितः । स्वगात्ररुधिरं दत्र चारमवध्यामवाप्नुयात् । मखं दत्वा ब्राह्मणस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते ॥ न कृष्णसारं विसृजेद्वलिं तु क्षत्रियादिकः । प्रद्य्णसारं तु ब्रह्मत्रयामवाप्नुयात् ॥ यत्र सिंहस्य व्याघ्रस्य नरस्य त्रिहितो वधः ।

ब्रह्मणोक्त्याऽनुवाक्यादौ तनयं विहितः करः ॥

८७
बलिदाननिर्णयः

कृत्व। धृतमय व्याधं नरं सिंहं तथैव च । अथ वाऽपूपवकृतं यवक्षमय च व। । घातयेच्चन्द्रहासेन तेन मन्त्रेण संस्कृतम् । तथ= अवश्यं विहितं यत्र मखं तत्र द्विजः पुनः । नारिकेलजलं कांस्ये तनू व विसृजेन्मधु ॥ नापद्यपि द्विजो मखं कदाचिद्विसृजेदपि । ऋते पुष्पासवदुक्तात्कुजलदो विशेषतः । इत्यादिना वर्णविशेषेण पशुविशेषनिषेधः, प्रति निधिविधानं च दृश्यते । तथा च मध्यदेशयशिष्टा- चारोऽपि तथा । तस्मात्सर्वेषां तदिति सिद्धम् । अत ए वोपयुक्तपद्मगतिकथनपूर्वकं घ्नतां दोषऽभावः प्रति पादितः-- भवानीप्राङ्गणे प्राणा येषां यान्ति वरानने ।। तेषां स्वर्गे चिरं वस नतं पापं न विद्यते ॥ तथा पुराणसमुच्चये श्रीकृष्णवाक्यम् महानवम्यां यं देव्या दन्यन्तं महषादयः ।

सर्वे ते स्वर्गतिं यान्ति सुतां पापं न विद्यते ॥

८८
नवरात्रपदीपे-

भवानीप्राङ्गणे प्राणा येषां यान्ति युधिष्ठिर !। तेषां स्वर्गे चिर वासो वीरास्तेऽप्सरसा प्रियाः ॥इति। धान्यप उद्दिश्य दुग हन्यन्ते विधिना यत्र जन्तवः । ते यान्ति स्वर्गे कौन्तेय ! घातयन्तोऽपि शक्तितः॥ तत्र ये हुपयुज्यन्ते प्राणिनो महिषादयः । सर्वे ते स्वर्गमायान्ति मतां पापं न विद्यते इति । कालिकापुराणेऽपि बलेः पूर्वोदिता मन्त्र नित्यं ग्राह्यास्तु साधकैः । स्त्रयं मन्त्रस्तु वक्तव्यस्तस्य हत्याविह्नये ॥ यज्ञार्थं पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयभुवा । अतस्त्वां घातयिष्यामि तस्माद्यज्ञेऽवधो वधः॥इति। नन्वस्य वैधत्वे दोषाऽभावकीतनमनुपपन्नम् । न हि अनीषोमीयादिवधे दोषाऽभावकीर्तनमस्ति विधाना देव दोषाऽभावसिडेरिति चेत्, मैवम् । विधिप्रवर्ति तस्य प्रबलतरालस्थदुर्वासनादिदोषाऽपनोदनद्राऽर्थवा दानां प्रामाण्यस्थापनात् । नैतावताऽन्यतरराऽनर्थक्यं

शक्यते वक्तुम् ।

८९
अधिनवरात्रपतितसूतकादिनिर्णयः

अथ प्रसङ्गन मध्येनवरात्रं सूतकादिपाते निणयः । तत्र यद्यपि सर्वकर्मणं निषेधः सामान्यतो दृश्य ते । तथाऽपि केषां चित्प्रतिप्रसवदर्शनादनुष्ठानं सम्भव- तीति प्रकृते विचारः । तत्र सामान्यतस्तावद्विष्णुराह- व्रतयज्ञवित्रहेषु श्राद्धे होमेऽर्चने जपे । प्रारब्धे सूतक न रयानरब्धं तु सूतकम् ॥ सूतकमिति मृतकस्याऽप्युपलक्षणम् । तुल्यन्यः यत्वात् । अत्र प्रारम्भशब्दन सङ्कल्पम।त्रम् । प्रारम्भ वरणं यज्ञ सङ्कल्पा व्रतमत्रयः । इत्यनेन सङ्कल्पस्याऽऽरम्भत्वव्यपदेशात् । तथा ८ ९ सङ्कल्पाऽनन्तरमन्त्यपथंपर्यंवसनपयन्ते कालेऽ स तकाऽभावः इति विवेकः । ‘‘सङ्कट्य व्रतसत्रयः ” इतिविशेषवचनात् । विशेषतोऽपि विश्वरूपनिबन्धे आश्विनस्याऽमले पक्षे प्रारब्धे नवरात्रके । शाचे सूते समुत्पन्ने क्रियाः कार्याः कथं बुधैः ॥ इतिप्रश्नपूर्वकमुत्तरितम् ।। प्रवृत्ते नवरात्रे तु सूतकं च यदा भवेत् ।

देवीपूजा प्रकर्तव्या पञ्चयज्ञविधानतः ।

९०
नवरात्रपदीपे-

तथा सूतके पूजनं प्रोक्तं दानचैव विशेषतः । देवीमुद्दिश्य कर्तव्यं तत्र दोषो न विद्यते ।। इति । यद्वाऽन्यद्वारा पूजा कारणीया। तदुक्तं देवीपुराणे- स्वयं वIऽप्यन्यन वाऽपि पूजयेत्पूजयीत वा। इति। एकोऽत्र स्वार्थे णिच्। अपरश्च प्रयोजकव्यापारे इति न पौनरुक्त्यम् । अथ पारणानिर्णयः तत्र विचार्यते किमिदं पारणं दशम्यां कार्यमत नवम्यामिति । तत्र दशम्यामिति न्यायविदो मन्यन्ते । व्रतस्य नवरात्रसमाख्यया समाख्यातत्वात् । तथा हि समाख्याऽपि हि श्रुत्यादिवद्विनियोजिका। नवरात्रशब्दश्च नवानांरात्रीणां समाहार इत्यस्मिन्नर्थे निष्पन्न यौगिकः। यौगिकश्च शब्दः समाख्येत्युच्यते । तेन नवरात्रोपवासेन यथाशक्त्या नृपेत्तम ! । एवं च विन्ध्यवासिन्यां नवरात्रमुपोषितः ॥

स्त्रयं नियमतः कुर्यान्नवरात्रमुपषयन् ।

९१
पारणनिर्णयः

इत्यादिवाक्येषु नवरात्रशब्देनैव तदुपादायोपवास- विधानान्नवममभिव्याप्योपवाससिद्धौ दशम्यां पारणम- र्थतः सिञ्चति । ननु तिथिदं सवृश्चदैौ रात्रीणां नवस- डूल्यवाभावेन नवरात्रसमस्थाऽयगात्कथ तया विनंयांग इति चेत् तुल्यमेतत् । भवतोऽपि ह्रासवृद्ध्यादैौ नवरा त्ररूपकालसम्बन्धरय प्रवृत्तनमतस्यऽभावे कथं नत्ररा श्रशब्दवाच्यता कमेणः स्यात् । तत्र यदि रात्रिशब्दस्य तिथिपरतामङ्गीकृत्य नवतिथिसम्बन्धेन नवरात्रशब्दे प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । तर्हि प्रकृतेऽप्येततुल्यम् । तदेवं ‘नवरात्रोपवासेन” इत्यादौ उपत्रासेष्ववच्छेदकसङ्ख्या- काङ्क्षाय तिथ्यवच्छेदिकयैव सङख्ययोपवासपरिच्छे- दानवमीपर्यन्तवेन दशम्यां पारणमर्थसिद्धमेवेति। उक्तं च धौम्येन- प्रतिपदादिपूर्णन्तं दिनभेदेन पूजयेत् । इति । अत्र च पूषया दशम्यमन्तश्रवणात्पारणयश्च व्रता न्तरूपत्वाद्दशम्य पारणमते। अत्रोच्यते । स्यसमाख्य यैवोपवाससस्यानिर्णयः,यद्युपवासेनवच्छेदकसङ्घा

काङ्क्षायां प्रमाणान्तरं सङ्ख्?।प्रापक न स्यात् । व।

९२
नवरात्रपदीपे-

रित च तत् % दुर्गोत्सवे स्मृतं देव ! उपवासस्य सप्तकम् । अष्टमे दिवसे होमस्ततः किंचित्तु भक्षयेत् । इति रुद्रयामलीयं वचनम्। श्रुतिथेय “उपवासस्य सप्तकम्’ इतिसमाख्यातो बलवती । ततो न्यूनबला समाख्या नोपवासेष्ववच्छेदिकां सङ्ख्यां विनियुङ्क्ते । तथा चोपवासन नवसङ्ख्यत्वेन नवम्यभिव्यप्तौ दशम्यां 86 पारणमर्थसिद्धमिति कुत एतत् । किं च नवम्या पारणं कुर्यात्’इत्यादिपारणाकालविधायकश्रुतिसद्भावेनटीन लि द्वेन तत्कल्पना युक्ता । अत्र पूगन्तम्’’ इति वचनबलेन दशम्यां पारंणमित्युच्यते तदपि न । तस्याऽपि पूर्णायां दृशस्यमन्त विसर्जन यथा भवति तथा पजयदेत्यर्थ परतयाऽवश्यव्याख्येयत्वात् । अन्यथा नवमंपारण विधयकवाक्यैर्विरोधो दशमीविसर्जनविधायकवाक्यैर्भ झमूलकता वाऽस्य केन वार्यत । तस्मान्न दृशम्य पारणं किं त नवम्यामेव । नवमीपरणविधायकवचन निचयात, तादृशविधिलिङ्गदर्शनात्, सप्तोपवासविधि-

छत् , अष्टमपर्यन्तपवासवेधः, सप्तपवासलिङ्गदः

९३
पारणनिर्णयः

शंनात, व्रतस्य नवमीपर्यन्तताभत्रणात, दशमदिवसे पारणनिषेधात्, दशमीपारणनिषेधात , दशमीविद्धनवमी पारणनिषेधात्, अधिकोपवासनिषेधश्चेति दशहेतुस हवत् । तत्राऽऽद्यस्तावत् ब्रह्माण्डपुराण आश्विने शुक्लपक्षे तु नवरात्रमुपषतः । नवम्यां पारणं कुर्याद्दशमीसहिता न चेत् । । रुद्रयामलेप-- वसन्ते नवरात्रे तु पूज्या स्याद्रक्तदन्तिका । इति प्रक्रम्योक्तम्-- नवस्य वा विशालाक्ष ! कार्या होमादिकम क्रियाः। पारणं च प्रकुर्वीत देवीपूजनपूर्वकम् ॥ तत्रैव दशमीपारणं निन्दित्वोपसंहृतम्-- तस्मात्तु पारयेद्देव ! नवम्यां भक्तितत्परः । तथा अन्वयव्यतिरेकाभ्य नवमंपारणप्रशंस मुक्त्वोपसहतं तत्रैव-- नवम्यां पारिता देवी कुलवृद्धिं प्रयच्छति । दशम्यां पारिता देवी कुलनाशं करोति हि ॥ तस्म।तु पारणं कार्यं नवम्यां विबुधाऽधिप!इति।

A

९४
नवरात्रपदीपे-

पुनश्च तथैवोपसंहृतम्-- नवम्यां पारणं कार्यमन्यथा दुःखदं भवेत् । इति वचननिचयसत्वान्नवम्यां पारणम् । अथ द्वितीयः । नारदीयपुराणे पूर्वोदाहृतनवरात्रप्रस्तावे हविर्द्रव्याणि जुहुयाद दुर्गाष्टम्यां विशेषतः । रात्रौ जागरणं कुर्याद् गीतवाद्यपुरस्सरम् ॥ ततः प्रभाते विमले प्रातःस्नात्वा यथाविधि। इत्यादिनाऽष्टम्युत्तरदिनकृत्यं किं चिदुक्त्वान्ते- भिहितम्-- स्वयं च पारणं कुर्यादिष्टबन्धुजनैः सह । अहःशेषं समासीत शिष्टैरिष्टैः शिवाप्रियैः ॥इति। एतेनाऽष्टम्यां रात्रौ होमजागरणाद्यनेकधर्मानभि- धाय प्रातरपि स्नानदेवीपूजनकुमरीभोजनद्विजपूजन- व्रतपूर्णतावाचनाद्यनन्तरं पारणविधानान्नवस्यामेव तत्सि छतीत्येकं लिङ्गम् । किं च रुद्रयामलेऽपि नवरात्र

भनम

९५
पारणनिर्णयः

प्रत्यहं पूजनं कुर्यात्त्रिकालं भक्तितत्परः । अष्टम्यां जागरं चैव महापूजनपूर्वकम् ।। होमं कुर्यान्महारात्रे बलिदानं च माघव !। प्रातवें पारयेद्देवीं ब्राह्मणान् भोजयेत्तथा ॥ कुमारीणां च नवकं सम्भोज्यं विविधान्नकैः । स्वयं च पारणं कुर्याद्रात्रौ जागरणं तथा ॥ दशम्यामभिषेकं च कृत्वा मूरैि विसर्जयेत्। इति। अत्रोपक्रमे अष्टम्यां जागरणाद्यभिधायऽन्ते च दशम्यामभिषेकादिकमुक्त्वा मध्ये च ‘प्रातवें पारयेत्” इत्यादिना देवीपारणतर्पणकुमारीभोजनाद्यभिधायाऽनन्तरं “स्वयं च पारणं कुर्यात्”इति वदताऽष्टम्युलरदिने दशमी पूर्वदिने च पारणमुक्तं. तदेव च नवमीदिनमिति सिद्धं नवम्यां पारणमत्यपर लिङ्गम् । अथ तृतीयः । दुर्गात्सत्रे स्मृतं देव ! उपवासस्य सप्तकम्। अष्टमे दिवसे होमस्ततः किं चित्तु भक्षयेत् ।इति।

अत्र कृतशुद्धसप्तोपवासस्य होमाऽनन्तरमशक्त्यादिना

९६
नवरात्रपदीपे-

किंचिद्भक्षणेऽप्युपवासस्यऽक्षयाऽष्टोपवाससिद्धावुपवासा- नामष्टसङख्यानरोधान्नवमदिने पारणस्याऽऽवश्यकत्वान्न- वभ्यां पारणं सिध्यति । यथा चऽष्टमदिने किंचिद्भक्ष- णेऽप्युपवासवाऽक्षतिस्तथोपरिष्टाद्वक्ष्यामः । अथ चतुर्थः । भविष्यपुराणे प्रथमा द्वितीया तृतीया चतुर्थी च नराधिप !। एतास्तु एकभक्तेन प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ पञ्चमी च तथा षष्ठी सप्तमी चाऽष्टमीषु च । उपवासपरो भूत्वा पूजयेच्चण्डक बुधः ॥ इति । ७९९ २ अत्र सवोपवासाऽसमर्थस्य चतथपर्यन्तमेकभक्तम्- त्वा। पचममारभ्यऽष्टमपर्यन्तमेवपवसगणनय नवस्य पारणमर्थतोऽत्रगम्यते । नन्वष्टस्यामुपवासे अष्टावु पवासा भवन्ति तथा च तृतीयहेतुसाधकं रुद्रयामलीयं "उपवासस्य सप्तकम्’ इति वचो विरुडेतेति चेत् नैष दोषः । अष्टम्युपवासस्य काम्यत्वेन नवरात्बहिर्भूत-

त्वाव । काम्यवं चाऽस्य भविष्योत्तरे-

९७
पारणनिर्णयः

अष्टम्यां च नवम्यां च जगन्मातरमम्बिकाम् । पजयित्वऽऽश्विने मासि विशोको जायते नरः । इनिफलश्रवणाव । यद्यप्यत्रोपवासो न भूयते तथाऽपि कन्यसंस्थे रववंशशुक्लाष्टम्यां प्रपूजयेत् । सोपवासो निशार्धे तु महाविभवविस्तरैः । तथा तत्राष्टम्यां भद्रकाली दक्षयज्ञविनाशिनी । प्रादुर्भूता महाघोरा योगिनीकोटिभिः सह । अतोऽर्थं पूजनीया सा तस्मिन्नहनि मानवैः। उपायनंमेस्त्रधूपमाल्यरत्ननुलेपनैः ॥ इत्यादिवाक्यैः पूजया उपवासपू८वेंकवचांधकंरेकत्र क्यतापहीन तनांपासपूर्वेकपूजाया एव फलसम्बन्धब धकत्वात् । न च दिनद्वयसNध्यकर्मान्तरस्यैवेदं फलश्र वणमिति वाच्यम् । तत्तदृक्णैः प्रत्येकमुत्पादिताया एवाऽष्टमीनवमीपूजाया एकप्रयोगतासूचनाय समुदायी- करणपूर्वकफलसम्बन्धकरणात् । आग्नेयादित्रिकस- मुदायीकरणवाक्यवदिति च (?) विरोधः इति स्यात्परं दृष्टान्ते विशेषः यदेकेन वाक्येन समुदयीकरणमपरेण

१३

९८
नवरात्रपदीपे-

फलसम्बन्धकरणमिति । प्रकृते वेकेनैवोभयमपीति । अत एव रुद्रयामलीयवक्येन सप्तपवसनां सप्तमीप येन्तमेवIऽनुष्ठानत्पारणस्य च नवम्या विहितत्वादष्टभ्यां किं कार्यमित्याकङ्कायामुपत्रसपारणविलक्षणं किंचिद्- क्षणमुक्तम् । उपवासनिषेधे तु किंचिद्भक्ष्यं प्रकल्पयेत् । इति न्यायात् । निषेधश्च सप्तसह्याविधानार्थः । त- स्मान्न विरोधः । अथ चष्टमादिने किंचद्भक्षणेऽपि उपावृत्तस्तु पापेभ्यो यस्तु वासोगुणैः सह । उपवासः स विज्ञेयः सव्वंभागवेवऽर्जतः ॥ इत्युपत्रमलक्षणसत्वान्न विरोधः । न च किंचिद् क्षणे सर्वभोगविवर्जिजतत्वं नास्तीति वाच्यम् । अत्र किंचिच्छब्देनात्रतस्रस्य पयोमूलादेर्गुहणात् । तदुक्तम्-- अटै। तान्पव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः । हविर्धाह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ॥ इति । तेन पयोमूलादिभक्षणेऽप्युपासत्वं न हीयत इति सर्वभोगविवर्जिजतत्वमस्त्येव । अथ वा नित्यवत्कृ

स्थाऽपि तस्याऽष्टम्युपवासविधिबलात्सामथ्र्यबलचाश

९९
पारणनिर्णयः

क्तविषयत्वाऽवगमात । एकभक्तादिवत् । न ह्यघघस सामथ्र्यो भक्षण युज्यते ।‘‘प्रभुः प्रथमकल्पस्य” इतिन्या- यविरोधात् । तीपत्रासानां नित्यवस्कृता सप्तमक्या व ध्यताने चत् न, तस्याऽऽवयकघवसपर्छदकवनाऽष्ट मोपवासपरिसक्यायकस्वाभावात् । आवश्यकत्वं च सप्तरात्रप्राधान्यात् । प्राधान्य चोत्तरत्र हतं स्फुटीभ- विष्यति । अथ दमः । कालिकापुराणे- रामस्याऽनुग्रहार्थाय रावणस्य वधाय च । रात्रावेव महादेवी ब्रह्मणा बोधिता पुरा । ततस्तु त्यक्तवनद्रा सा नन्दयामथने सेते । रामरावणयोर्युद्धं सप्ताहं सा न्ययोजयत् ॥ व्यतीते सप्तरात्रे तु नवम्यां रावण ततः । रमेण घातयामास मायया स जगन्मयं ॥ यावत्तयोः स्वयं देवी युद्धकेलिमुदैक्षत । तावत्तु सप्तरात्राणि सdत्रेदेवैः सुपूजिता । निहते रावणे वीरे नवम्यां सकलैः सुरैः ॥

K A

१००
नवरात्रपदीपे-

नवरात्रमदीपे- विशेषपूजां दुर्गायाश्चक्रे लोकपितामहः। चकं कारयामासेत्यर्थः । ततः सम्प्रेषिता देवी दशम्यां सा सुरोत्तमैः । तथैव च नराः सर्वे कुर्युः पूजां यथाविधि ।इत्यादि। अथ सप्तरात्रमेव युद्दनिरीक्षिका देवी देवैः पूजि- तेति नरैरपि सव्वैः सप्तरात्रमेव पूजनीयेति वदता सप्त रात्रस्यैव प्राशस्त्येन प्राधान्यमुक्तमिति सप्तैवोपवासा युक्ता इत्येक लिङ्गम् । तथा ज्योतिशास्त्रेऽपि नवरा त्रप्रक्रमे ‘शुक्लपक्षे प्रतिपदि” इत्यादिना वाजिरक्षां विधाय एनप्रतिदिनं कुर्यात्सप्तरात्रमतन्द्रितः। कारयेद् ब्राह्मणैश्चैव शान्तिस्वस्त्ययनानि च । सप्तरात्रं व्यतेऋन्तं क्षरतान्र्नापेतस्तथा । अर्चितान्विविधैर्गन्धैस्ततो नीरजयेद् बुधः ॥इति। अत्राऽपि सप्तरात्रप्राधान्यं दृश्यते । जपहोमार्चनादि- सहचरंतनमुपवासनमप सप्तरात्रमेवाऽनुष्ठानं युक्त मित्यपरं लिङ्गम् । कचिद् द्वितीयायामित्यपि पाठस्तत्राऽपि समाप्तिर्नवम्यामेवेति न दोषः। परिणनिणयः । १०१ अथ षष्ठः । तथा च धन्यः आश्विने शुक्लपक्षे तु कर्तव्यं नवरत्रकम् । प्रतिपदादिक्रमेणैव यावच्च नवमी भवेत् ॥ तथा शुक्लप्रतिपदारभ्य यावत्स्यान्नवमीतिथिः । इति । तथा आश्विने प्रतिपन्मुख्याः पुण्याः स्युरिस्तथयो नत्र ।इति। एतेनाऽपि व्रतस्य नवमीपर्यन्ततैवोक्तेति । ननु ‘पार तीर कर्मसमाप्तौ” इत्यस्माद्धतोर्निष्पन्नः पारणशब्दो यद्यपि कर्ममात्त्रसमाप्तिमभिधत्ते तथIऽपि लोकशास्त्र भ्यामुपवाससमाप्तवव पङ्कजादित्रघोगरूढो वाच्यः तथा च पारणस्य व्रतसमाप्तिरूपत्वेन व्रतप्रतियोगित्वेऽपि व्रतस्वरूपत्वाभावदुपवासाद्यात्मकस्य नवरान्नव्रतस्य

“'यावच नवमं भवेत्‘’ इत्यादिनोक्ता नवमीपर्यन्तता न सिद्धा अष्टमीपर्यन्तमेवेपेध्य नवम्य पारणविधाना दिति चेत् मैवम् । तथाऽपि सिध्यत्येव नवमीपर्यन्त ता। तथा हि पारणं नाम व्रतचरमlङ्गभोजन(१)मुच्यते । १० २ नवरात्रपदीपे यथा हीटेश्वरमार्धे ब्राह्मणतर्पणम् । अङ्गत्वे चाऽस्य ‘स्वयं च पारणं कुर्यात् ” इत्यादिविधिश्रुतिरेव मानम्। किं च पारणमद्रे न स्यात्तर्हि इदश्यादिषु मुख्यपार- AS A णसङ्करं अङ्गपारणं कुर्यादत प्रांतांनधनयमां नोप पद्यत न हि रागप्राप्तेषु प्रतिनिधिसम्भवः । अतः पार णशब्दबलात्प्रतिनिधिबलचङ्गवं पारणस्य सिद्धम् । तदुक्तमादित्यपुराणे पारणान्तं व्रतं ज्ञेयं व्रतान्ते तद्विभोजनम्। इति । तथा च सङ्कल्पक्षणमारभ्य पारणान्तक्षणपर्यन्तं वितत- भावनान्तनिष्पातिवेन पारणस्यापि व्रतरूपवम् । ब्र- तत्वेऽपि प्रधानत्वं नेत्यन्थदेतव । नैतावता व्रतवक्ष- तिः । तथा च नवम्यनुष्ठीयमानव्रतस्य नवमीपर्यन्तत सिड्यतीति न दोषः ।नन्विदं व्रतप्रयोगबहिर्भूतमेवाङ्ग मस्तु “व्रतान्ते तद्विभोजनम् ” इत्यनेन व्रतसमाप्तौ त छूवात् । यथा “संस्थाप्य पौर्णमासं वैमृधमनुनिर्वपति” इत्यनेन पौर्णमाससमासौ वैमृधो विधीयते । संस्थाप- नान्तशब्दयोश्च पर्यायत्वादिति चेत् मैवम् । ‘पारण न्तं व्रतं ज्ञेयम्” इत्यस्य पारणया। अन्तः समाप्तिर्यस्ये पारनणयः । १०३ त्यर्थपरत्वेन पारणस्य व्रतप्रयोगबहिर्भावऽभावात् । त था च पूर्वोत्तरयोरेकार्थत्वमेवेति । वस्तुतस्तु प्रकृते । पूजाय एव प्रधानत्वात्तदन्तस्य सिर्जनस्य दशम्य नष्ठीयमानतय तदन्तःपातिनः पारणस्य व्रतप्रयोग- बहिर्भवः शङ्कापथमेव नाऽवतरतीति दिक् । अथ सप्तमः । रुद्रयामले यो मोहात्पारणं कुर्याद्दशमे दिवसे विभो ! । तद्रष्टुं नाशमायाति दुर्भिक्षादि भवेन हि ॥ तथा तत्रैव-- ७ ॐ न कुर्याद्दिनवृद्धिं तु दुर्गायाः पारणे विभो !। यः कुर्यात्पारणं दूरे तस्य स्यादशुभं गृहे ॥ । इति । अत्र दशमाद्देवसे पारणकरणं दशरात्रसाध्यतया मस्य नवरात्रसमयाभङ्गोऽपि स्यात् । पारणस्याऽप्यु क्तयुक्त्या व्रतरूपत्वात् । १ ०४ नवरात्रप्रदंष अथाऽष्टमः । ब्रह्माण्डपुराणे दशमीमिश्रित यत्र पारणे नवमं भवेत् । सप्तजन्मकृतं पुण्यं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ यो मोहाद्दशमीवेधे नवम्यां चण्डिकां यजेत् । पारों ने प्रकुर्यादं तस्य पुण्यं निरर्थकम् ॥ अथ नवमः । अत्रऽयमभिसधिः। नवम्या दशमीयोगो न स्वरूप- तो निषिद्यते, किं तु पारणकालीनवेन। ‘दशम्यां पारणे कृते’ इत्यनेन पारणाधिकरणवेन दशम्या निषेधात् । पारणकालस्य पञ्चधा विभक्तस्य देवसस्यISऽद्य भागः 9 प्रतपसंज्ञः । सर्वेषामुपवासानां प्रातरव हि पारणम् । इतिवचनात् । तेन यदि प्रातःकाले घटिकामात्रा नवमी परस्ताच्च दशमी तदा तादृश्यां नवम्यां पारणं न कार्यमेव । कर्मकालव्याप्यभावात् । किं तु पूर्वेद्यु रेव, तत्राऽपि क्रमेकालव्याप्तिवेत् । तेनाऽयमर्थः-यदि पूर्वेद्युः षड्दण्डाधिका वा अष्टमी परस्ताच्च नवमी ७ ० ० qरणनेियः । परेद्यश्च षडण्डाSIधक व नवमी तदा पशुरेव परा । A RS पवंचूनेवमंमश्रऽष्टस्या उपष्यवापर्युः पारणकाल ८ दशम्यभावाच्च । इतरथा पुनस्त्रमुहूर्तेन्यूनाया अष्टम्याः सवेऽप्यग्राह्यवनाऽप्रयोजकवत्पूर्वेद्युरेव पारणेति ।

तथा च लघुतेथिनेणेये पद्मपुराणम् अष्टम्या सहित रिक्ता न कदाचित्परायुना । चामुण्डापूजनं कृत्वा पारणं च ततः परम् ॥ इति । अष्टमीसाहित्यं चोदयव्यापित्वेन न त्रिमुहूर्तादिसस्त्रेन, तथात्वेनोपोष्यतापत्तेः । तथा देवीपुराणम्- अष्टम्यामुदिते सूर्ये दिनान्ते नवमी भवेत् । पारणे सा तिथिः प्रोक्ता बलिदानं परेऽहनि॥ इति । परेऽहनि अह्नः परभागे । अत्राऽपराह्निके काले बलिदनं प्रशस्यते । दशमीं वर्जयेत्तत्र नात्र कार्या विचारणा । इति ब्रह्मवैवर्तात् । अत्र नवम्या प्रक्रमात् परेद्युः (?) रत्वे तु दशम्यां बलिदानप्रसङ्गः । कथं चिदौदधिकन वमीषवे च पूर्वेद्युः पारण , परेद्युश्च बलिदानमिति । १०६ नवरात्रमदीयै महदेव वैशसम् । रुद्रयामलेऽपि अष्टम्या सह कायों स्यान्नवमी पारणादिने । य महदशमंबंधं नवम्य चण्डक यजत् । पारणं च प्रकुर्यादं तस्य पुण्यं निरर्थकम् । इति । । यदा पुनः पूर्वेद्युः षड्दण्डा अष्टमी परस्ता- च्च नवमं परेद्युश्च क्षयवशादल्प । नवम्यथ वा नव यभावस्तदा पूर्वेद्युरष्टम्य। अवश्योपोष्यवत्परेद्युर- स्पायामपि नवम्यां पारणं कार्यम् । पूववक्तवचननिच यात् । सर्वथा तदभावे यद्यप दशम्यां पारणनिषेध- स्तथापि तत्रैव पारणं कार्यम् , न पूववंद्युः । अङ्गाङ्गस्य पारणाकालस्याऽनुरधन प्रधाननामुपवासान सह्या कलबाधस्यान्यय्यवत् । तस्मात्प्रधानपवाससक्खया ऽनुरोधेनऽङ्गभूतरणकालव्यवस्थापनं युक्तमिति । यत्पुनः “‘यो मोहाद्दशमीधे” इत्यादिवेधपदं तदपि पवैयक्त्या पर्णकालीनदशमीयोगमात्रपरमेव न तु । सामङ्कानत्रिमुहूर्त्तवेधपरम् । तस्याऽप्रयोजकत्वव । तादृशदशमीवेधस्याऽपरिहर्यत्वेन पारणसङ्कटापत्तेश्चेति। पारणनिर्णयः । अथ शमः । रुद्रयामळेऽष्टमेऽध्याये. — आश्विने मासि सम्प्राप्ते शुक्लपक्षे विधेस्तिथिम् । प्ररभ्य नवरात्रं स्याद् दुग पूज्य। तु तत्र वै । उषषणेन नक्तेन एकभक्तेन वा पुनः । हविष्यान्नेन वा देव ! प्रत्यहं पूजयेच्छिवाम् । व्रतपवासपूजाद दिनहाने च कारयेत् ।। न देवदिवसस्यऽत्र वृद्धिः कार्या विजानता । तिथिवृद्धि तु यः कुर्यादज्ञानाज्ज्ञानतोऽपि वा । । परलोके भवेत्संड प्रत्वजानन रंथरा ॥ भगवत्याश्च पीडा स्यादुश्त्रमेन केशव !। ९ - K A तस्मान्न वडेयेद्देव ! देवसें दुर्गापूजने ।। प्रत्यह पूजने प्रोक्तो विधिदैवमहर्षिभिः। तिथिवृद्धों न काथे स्यात्तस्मान्नो वर्धयद्दिनम् ॥ तिथिहासस्तु कठयो देवीपूजनके व्रते । तेन सम्मानित देवी हासो येन कृतः प्रभो ! ॥ इत्यादिनोपवसऽऽधिक्यनिषेधादष्टावेवोपत्रसः । न च प्रतिषेधबलादेवाऽधिकोपवाससिद्धिः। तस्य प्राप्तिपूर्वक१०८ नवरात्रमदोष त्वदिति वाच्यम् । नत्ररात्रसम।ख्भ्रमात्रेण भ्रान्त्या नवम्युपत्रासप्रवृत्तस्याऽनेन निवर्तनात् । ननु अयाची नथ वैक नक्ताशी त्वथ वार्थवदः । प्रारभ्य नन्दिकां राजन् ! यावद्धि नवमी भवेत् ॥ इत्यादिवाक्यैर्नवमीमभिव्याप्यैकमक्तादिविधानात्कथं नत्रस्य पारणमिति चेत् न। यावच्छब्दस्याऽवध्यर्थत्वेना- ऽभिव्याप्यर्थत्वाऽभावात् । अन्यथा पूवक्ताऽनेकदोषप. तेः । अत एवक्तं च नवम्यां च जपं होमं समाप्य विधिवद्वलिम् । यात्रां वैजयिंकीं कुर्याद्दशम्यां श्रवणेऽपि च ॥ इति । नवस्यां जपादिसमाहैिं वदता जपाधृतराष्ट्रस्यैव त वऽनुष्ठामै दर्शितं, न जयदेरिति । समासधरमपदार्थानु- ष्ठानत्वात् । ननु एकभक्तेन नक्तेन स्वशक्त्याऽऽयाचितेन च । अथ वा नवनक्तैश्च नत्ररात्रं समापयेत् । इत्यत्र मधेनतश्रवणत्किथं नवम्यां पर्णमिति चेत् नैष दोषः । मडुपत्रसाऽऽधिक्यमपि निषिद्यते येन नंव सीपारणविरोधः । शरणशब्दस्य कर्मम।इसंभाष्यंर्थक परणनिणयः । त्वेऽपि लोकशास्त्राभ्यां योगरूढत्वेनोपवाससमप्तिवचक वस्य पूर्वमेव स्थापितवत् । तथा चपवासपक्षे नवस्थां प्रतरेव पारणम् । •

सचैषामुपवासनां प्रातरेव हि पारणम् । इतिवचनात् । नक्तपक्षे तु पारणात्मकस्य भोज नस्य नक्तकालकर्तव्यत्वात्तेन सह नवनक्तनिर्देश इति कापि न विरोधः । तदेवं सिद्ध। नवम्यां पारण । एवं च युक्तिमुक्ताकरम्बिते वचनचिन्तामण परिस्फुरति । बुद्धिदरिद्राणा भिक्षलब्धसमायामात्रेण कालातिवाहन- मतितर दुरदृष्टं गमयति । अथ विसर्जनम् । रुद्रयामले दशम्यामभिषेकं च कृत्वा मूरैि विसर्जयेत् । इति। तथा तत्रैव-- दशम्यां च विसर्गः स्यादभिषेकश्च माधव ।। इति रजमात्रेऽप -- सम्प्राप्ते वैष्णवान्ते कृतनिय~ मविधिः प्रेषयेतां दशम्याम् । इति । ११० नवराश्रमदीपे- तथा। - 2A “तु श्रवणदशमीवासरान्ते विजह्यात्” नेमल्य कात्यायनः ‘‘श्रवणन तां च दशमीं सम्प्राप्य सम्प्रेषयेa” धवांनबन्धऽप ९ उत्तरास वलें दद्यच्छवणेन त्रसज्जेत । श्रवणेनेतिप्तमान्योपादानेऽपि चतुर्थचरण एव ग्राह्यः। ‘सम्प्राप्ते वैष्णवान्ते” इतिवाक्यात् । तथा -- १ अन्यपदो देवभाग श्रवणस्य यदा भवेत् । ॐ सम्प्रेषणं तदा देव्या दशस्य तु पुनर्दैत्र ॥ श्रवणान्त्यपादोंनवमीयुक्तदशम्यां चेत्तदा तदहरेव । अन्यथा परेद्युरेव प्रातरित्यर्थः । दिनद्वयेऽपि तद्यगIऽ भावे दशम्यामेव । तिथेः प्रधानत्वात् । रूपनारायणा दयोऽप्येवमेवाहुः-दशम्यां प्रातः सम्प्रेषयेव” इति । अथ विजययात्रा। यात्रां वैजयिकीं कुर्याद्दशम्यां श्रवणेऽपि वा । सा च विजयदशमीत्युच्यते । तथा च नारदः वल“दशमी या स्यान्मासीषे विजयाऽभिधा । दशभेदेन कुरयनेिणेयः । विजयस्तत्र शत्रेण सन्धञ्च न पराजयः ॥ तस्यां चाऽपराजिनापूज, सीमलङ्घनम् । तदुक्तं पुराणसमुच्चये दशस्य तु नरैः सम्यक् पूजनीयाऽपराजिता । ऐशानीं दिशमाश्रित्य अषर।हे प्रयत्नतः ॥ विशेषो विश्वव्ये

- अश्मन्तकं शम वISiप गन्धपुमानिIऽचयत् । तत्र मन्त्रः-- अश्मन्तक ! तरुश्रेष्ठ ! वनराज ! वनस्पते ! । अतस्त्वां पूजयिष्यामि मम सिद्धिप्रदो भव॥इति । तदभावे शमी पूज्य । तदुक्तम् सर्वाशलक्षणोपेतामीशनशां प्रतिष्ठिताम् । सम्प्रार्थं त च सम्पूज्य वंशनमम्मुखो भवेत् ॥ शमि ! शमय मे पाप नियं लोहितकण्टाकं !। धारयिपर्जनस्त्रण रामसस्याददर्शायिनि ! ॥ यथासखं यथाकामं मया यात्रा करिष्यते । तत्र निर्विघ्नकर्मा त्वं भत्र रामेण पूजिता ।।इति। ११२ नत्ररात्रमदीपे- तथा शमी शमयते पापं शमी आयुष्यवर्द्धिनी । अर्जुनस्य धनुवृत्री रामस्य प्रियवादिनी ॥ । इति । तत्र च राममूiतं नीत्वा मृद्ग्रहणं कार्यम् । तदुक्तम्- गृहीत्वा सक्षतां माद्री शममूलगत मृदम् । गीतवादित्रनिर्घवंस्ततो देवं गृहं नयेत् । । तच सायंकाले कार्यम् । तदुक्तं चिन्तामणौ- आश्विनस्य सिते पक्षे दशम्य तारकाद्यं । स कालो विजयो ज्ञेयः सर्वकार्यार्थसिद्धये। रनकशअप. -- ईषरमन्ध्यामतिक्रान्तः किञ्चिदुन्निद्रतारकः । विजयो नाम कालोऽयं सर्वं कामार्थसाधकः । कालत्रयेऽषे-- आश्विनस्य सिते पक्षे दशम्यं सर्वराशिषु । सागंकाळे शुभा । यात्रा दिव व्र विरक्षणे । विजयनामकः क्षणे विजयक्षणः । तल्लक्षणमाह दशमीदिनकृत्यनिर्णयः। ११३ एकादशो मुहूर्ते यो विजयः परिकीर्तितः । तस्मिन्सर्वैर्विधातव्या यात्रा विजयकाङ्किभिः ॥इति । अत्र चैवं व्यवस्था । नवमीदिने सायकले दशमी- लद्वे तव यत्र । नवमीशेषयुक्तया दशम्यां वाऽपराजिता । ददाति विजयं देवी पूजिता जयवर्धिनी । इति । कालोत्तरे नवमीयुक्तायाः प्राशस्यश्रवणात् । इदमयि श्रवणयाग द्रष्टव्यम् । ७ श्रवणक्षे तु पूणया काकुस्थः प्रस्थता यतः । उलङ्घयेयुः सीमानं तद्दिनक्षे ततो नरः ॥ इति कश्यपस्मरणात् । यदा तु परदिन एत्र श्रवणयोग दशम्यास्तदा । ततैव यात्रा कार्या । उदये दशमी किंचित्सम्पूर्णकादशी यदि । श्रवणॐ यथाकालं सा तिथिर्विजयाभिधा ॥ इतिकात्यायनस्मरण।त् । उदये तारकोदये । चिन्ता- मोघक्यात् । स्याद्यपरत्र तु दशमद्युडावीप परत्र यात्राप्रसङ्ग पूर्वोक्ताऽनेकवाक्यविरोधः । यत्तु गर्ग११४ नवरात्रप्रदष वचनम् आश्विने दशमीं शुक्लां पूर्वविदां न कारयेत् । एकादश्या युत कायो राजपट्टाऽभिषेचने ॥ सूर्योदये यदा राजन् ! दृश्यते दशमी तिथिः । आश्विने शुक्लपक्षे तु विजयां तां विदुर्युधः॥इति। तद्राजपट्टाऽभिषेचने इति विशेषणोपादानात्तन्मात्रवि- षयम् । अतो न विरोधः । द्वितीयदिने सायं शम्यभावे मध्याह्नदुपरि सद्भावे च दिंवैवैकादशे मुहूर्ते । आश्विने शुक्लपक्षे तु दशस्य पूजयेन्नरः । एकादश्यां न कुर्वीत पूजनं चापराजिताम् ॥ दशमी यः समुल्लङ्घ्य प्रस्थानं कुरुते नरः। तस्य संवत्सरं रराज्ये न काऽपि विजयो भवेत् ॥ इतिकान्दे एकादश्या प्रस्थाने दोषश्रवणत्। एतेन ०८ दशमीनिर्णयोऽपि व्याख्यातः । तदुक्त विश्वरूपे- नवम्य सांहता काय दशम्याश्वयुजे सिता । एकादश्या युना जातु न कायों जयकाङ्किभिः|इति ।। अन्यदप्यत्रऽश्वपूजानराजनाद् ग्रन्थान्तरवगन्तव्यं विस्तरभिया नेहोक्तमिति । ग्रन्थसमतेिः । धमधरंकलकैरवकाननन्द ० श्रीरामपण्डितसुतेन विनायकन । दुगव्रतस्य नवरात्रसमाख्ययेव ख्यातस्य पारणविधिर्विहितोऽतियत्नात् ॥१॥ बध। ! मधा दूषणभूषणाभ्यां दृष्थ न भयश्च मम प्रयासः ॥ यद्यांत कोऽप्यत्र गुणाऽऽग्रहश्च धर्मे तदेनं परिशीलयन्तु । २ ॥ सन्तोऽपि सन्तोषमपास्य दूरं कृतिं मदीयां यदि दूषयेयुः । हानेस्तदा स्यात्कयतं ममाSत्र सवं पुरस्तात्परिहास्यते तैः ॥ ३ ॥ इति श्रीधर्माधिकारिरामपण्डितात्मजविनायक- पण्डितविरचितो नवरात्रप्रदीपः सम्पूर्णः । | 2 Th> CO अत्र = I S> परशिष्टम् । अधिनवरात्रप्रदीपं समागतानां ग्रन्थतप्रणेतृणां च अकाराद्यनुक्रमणिका । = ९ । नमनि । g. g प धूप षु ५. १ अनन्तभट्ट १९ १३ २ अमर ३७ १५ ३ अश्वशस्र ३० ११. ४ आदित्यपुराण १०२ ७ ५ अपरस्तम्बभवेज्योतर १९७ ६ आवं .. ६७ ५ ६८ ११ । ७ कल्पतरु २३ १२ १७ २ ८ कश्यप ११३ १२ ९ कात्यायन • ५९ १२ ८३ १८ ११० ३ ११३ १६ १० कालनेणय ७८ १ ८४ १६. ११ कालादश १२ कालिकापुराण .. ११ ७ १६ १. ३४ ३ ६३ १६ ७६ १८. ८६ १. ८८ ८ ९९ ९. १३ कालोंतर ११२ १७. ११३ ८. १४ गरों •.. ११३ १८ १५ गौडनिबन्ध .. २८ ९ १६ चन्द्रिका २३ १२ १७ चिन्तामणि •.. २३ १४. ११२ ८ ११३ १६ १८ ज्योतेरोगे ६० १४ १९ ज्यतेशस्त्र ३३ ७. ६० १ ८४ १ १०० ८ २० ज्योतिष २९ ९ २१ डामरकल्प ... ८ १३ ९ १८ २६ १ ४१ ३. ४२ ८ ५६ ३, ५ ७८ ९ २२ दिवोदास .. ६३ ७ ६९७ ७० ६ २३ दुर्गासव •• २३ १३ २४ देवल २३ ८, ood ( ३ ) C नमtत । ए टु प पृ. प ध्र प ४६ ब्रह्मवैवर्ते ७१ ९ ८४ ११ ४७ ब्रह्मवैवर्तपझस्कान्दे ६१ १२ ४८ बोधयन ३२ १४ ४९ भट्टविश्वेश्वर .. ४ १२. १० भवानीसहस्रनामस्तोत्र ५६ १२ ५१ भविष्यपुराण • ९ २ ११ १७ २१ ५ २४ २ १७ १५ ७८ ६. ७१ ५ ७१ १८ ७२ २ ७ १२ ८० ८ ८२ ११ ८५ ४ ९६ ६ ५२ भविष्योत्तर ८ २. ९ १२ १२ ३ २८ १२ ३७ ६ ६७ १०. ७५ १० ९७ १७ १३ भविष्यभविष्योत्रादि १० १७ ५४ गु • ११३ १ ५५ भोजराजीय • • २३ ९३ ६२ १, ८ ६७ १७ ६८ १६. ५६ मनु २२ ५, १२ ३२ ४ ५७ महाभाष्यकार ७ १६ ५८ महाराव ४२ १६ ५९९ मधवचनें .. १४ १२ १६ १३ १७ २, १९३ ( माधव ) १९ १० २३ १२ २७ ६ ३३ ११ ( माधवीय ) ७१ १७ २ ७ ६० मार्कण्डेय २३ ६ ६१ रनकश ११२ १२ ६२ रत्नाकर • २३ १५ ६३ राजमार्त्तण्ड २३ १५ ५९ २ ७७ ७ ८३ १५ १०९१६ ६४ रुद्रयामलं .. ३ १२ १० १४ १५ १४ १७ १० ३७ ३ ७३ १० ७९ ४ ९३ ७ ९४ १६ १५ १५ ९६ ६४ ९८ २ १०३ ७ १०६ १ १८७ २ १०९ १२ ६५ अपनारायण • १५ १३ १६ १७. २३ १३ ६० १४ ( ४ ) नामनि । पृ प ऽ प, पृ पं. पृ प ( रूपनारायणीय ) ६१ १४ ६५ ६ ७० १७ ७८ ४. ११० १३ ६६ लघुतिथिनिर्णय १०५ ५ ६७ लल्लसहेित १९ १६. ६८ वषेप्रदीप २३ १५ ६९ वसिष्ठ ६६ १४ ७० वाराहपुराण १४ ९ ७१ वीक ४ १७ ७२ विश्वरूपाचये ३४ १ ६५ १५ ६७ १७ ७२ १२ ( विश्वरूपनिबन्ध) ७६ २ ८५ १ ८९ १३ १११ ६. ( विश्वरूप ) ११४ १४ ७३ विष्णु ८९ ४ ७४ विष्णुधर्मतर ७५ विज्ञानेश्वराचार्यं ६९ १५ ८१ १० ( विज्ञानेश्वर ) ७६ व्रतखण्ड ७७ शङ्करगीत ६१ ८. ७८ ©ISiधकारममक्ष ८२ ९ ७९ समयप्रकाश २३ १६ ८० सैरपुर।ण २२ २ २४ २ ७३ (१४ ७९ १. ८१ स्कन्दपुराण •. ३९ ७ ७१ ७ ११४ १३ ( स्कान्द ) ८२ स्कान्दभविष्यदि १६ १५. ८३ स्कन्दमार्कण्डेयभविष्योत्तर ( नृसिहप्रसादे ) ११ ४ ८४ स्कन्दभविष्योत्तरभविष्य कालिकापुराणदेवीपुराणादि .. १३ ६ ८५ स्मृतेसङ्कह .. २३ १६. ८६ हरनाथ ••• २३ १६ ८७ हेमाद्रि •• ६ १ २३ ११ . शुद्धिपत्रम् । अशुद्धम् शुद्धम् अवयव अवय पूज्या मेघान्ते १४ १४ १६

सर्वद १६ १७ यताहं १७ विज्ञेया १९ २३ १६ सयय समय देवाना वुक्ताया वुक्ताया चण्डका ३४ ३५ चण्डिका दास ३९ १ ४ ३७ १२ शृणु शृणु जपहो जपहोम ३८ १५ विवर्जितान् पुष्पाञ्जलि विवर्जितान् पुष्पाञ्जलि मुक्वा गीतवादित्र ४९ ४ ५५ १३ १६ गीतवादित्र १६ १४ सहस्त्र सहस्र ५६ १६ पञ्चस्य विद्ध विद्ध ७३ १३ तस्या तस्य ७९ ८३ लब्धा लब्ध्वा ब्राह्मणों ९६ १ ० १७ २० THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS Edited by GOPTNAH KA VIRAJ, BY A No 1—The Kranavali Bhaskara, a Commantary on davana', Kranavali, Dravya sectuon, by Padmanabha M6a Ed with Introduction and Index by Gopmnath Keral, A Bs 1-12 wo 2=The Advanta Chintaman, by Rangol Bhatta FEd with Introduction etc by Narayana Sastr Kh1ste Sahntr«hra Rs 1-12B ० १ The Vedanta Kalpalataka,by Madhusudana Saraswat1 dited with Introduction etc by Rammin Pandeya १३ karanacharya R» ]-12 No 4-The Kusumanjal Bodhani, a Commentary on cdagana's The1stic Tract, Ayya Kusumanuall, by Yaradaraja Ed w1th Introduction etc bv Goplnath Kara), A Rs 2-0 No 5-The Rasasara, a Comumentary on Udahana b Karanjalf, unथ Section, by Bhatta Vछdindra Ed with Introductbon ete by Gopmnath Kavra), 3 A Rs 1 4 }o 6-(Part I-IThe Bhavana Viveka by Mandhna 1$ra, w th a Com mentary by Bhatta Umbeka Ed 1dh Introduction are hr 1 \r Gang#n th१ ThA , Ml A, D Itt RS U-12 M% 6-(Part II)-Drt Dnt1n Rs 01 No 7–(Part I)-Yognibrdaya dipk by Amrtanaa Katha, being 2 Commentary on Yognandaa १ pat of Kamakes vara Tantra Ed with Introduct1nn ete be popuath Kavra), M A Rs. 1-4 Mo -(Part II ) Dhtto Dits Rs t-४ M% 8_The Kavyadakni, bv Gangईnanda Ka Indra Ea with Introdueton ete by Jaganntha sasur Hoxhing ahutyupadhvउँya Rs 0-10-6 No --(Part 1) —The Bhakt Chandraa Commentary on Sangalyas hakt1sutras, by Marayana Tirtha Ed with a PrafatoryNote bv Gopmnath Kavu a],M A Rs 0-15 No 10-(Part I)-The Siddhantaratna, by Baladeva V1dyabhisana Ed with a Prefatory Note by Gop1nath Kavra], M A Rs 1-2 No 10-(Part II)-The S1ddhantaratna by Baladeva Vidyabhisana Ed with Introduction by Gopnath Kavraj, M A Rs 2-12 No 11-The Sri V1dyडी Ratna Sutrasby Gaudapada, with १ Com mentary by Sankarडूranya Ed with Inthoduction ete by Narayana Sast61 Kh1ste Sahntby'charya Rs 0-9 No 12-The Rasapradipa, by Prabhakara Bhatta Bd with Introducton etc by Narana Sistr Khiste Sahityबcharya Rs 1-2 No 13-The SiddhaSiddhanta Sangraha, by Balabhadra Ed, with Introduction by Gopmnath Kaviral, M A Rs 0-14 No 14The Ivenka, by Asadhara Bhatta Ed with Introduct1on by Batukanatha Sarma Shhntvo padhyy९, M A and Jagannatha Sastri Hoshung Sahity० padhy¥ya Rs 0-14 No 15-(Part 1)—The Trpurirahasya ( Jnana Khanda) Ed with a Pretatory Note by Gopmnath Kavraj,M 4 Rs 0-14 No 15- Part-II)-The Trpurirahasya (Johnakhanda ) Ed by Gopmnath Ka hra M A Rs 2- 12 No 16-The Kavya Val hsa, by Chran]v Bhattacharya Ed with Introduction etc by Batukanatha Sarmd Sahntyopउँdhy&ya, M A and Jagannabha Sastr Hoshing Sahityopadhyya Rs 1-2 }० 1-The Ayyya KalikE, by Bhatta Jayanta Bd with TIntroduction by M M Gangnatha Jhs, M A , D Itut, Rs 0-14 o 18-(P•rt J)-The Goraksa Siddhinta Sangha Bd with a Prefatory Yote by Gopurnath k x 11 a], M A R 0-12 1 No 19-( Part I ) The Prakrita Prakasa bv YaraPuch1 +h the Prakrita Sanjiveः , by Yasantaraja and the Subodhna br Sadananda Ed 1th Pefatory note ete by Batuk Nath Sarma, MI A and Bladeva Updhrईa[ { R> 2-4 , No 19-(Part II ) D1to D1tto 12 No 13-(Part III ) Introduction ete ( In Preparation ) No 20 The Mansa tattvaviveka by 1sanath Nyapanchining Bhattacharya Edited with Introduction etc bv P Jugannath S str Hoshung Sahattopadhyaya, W1th a Foreword by Pandit Gopa Nath Kavraja, M 4, P11ncipal,G ०ernment Sanskrit College, Bena18६ R, 0-12 No 21 (Pan t I ) The Nyaya S1ddhanta Mala, by Jawa १In a X Ba Panchanana Bhattacharv'. Edited with Introduction ete by ManhDea Sastr Mf a, D Phul ( O¢on ), Librar , ext Sanskrit Inbr १ry, ar•st1 Bhavana, Benares Rs 1. No 22—The Dharmईnubandhm okachaturda61 by Sri Vesh Krsna with a Comment•1¥ by R"ma Pandit Ednted with Introducolon etc by Niravana Sastri Khnste Sahnlycharya, Assistant Mahr 18n, Government Sanskrit LibrarySaraswat Bha ana, Ben re५ Ao 23-Navarछttapadhpa b Nanda Pandit Dharmadhik ri Ed with Introduction etc by Val]anatha वstri Va1akala, Dhormasasth°-Sastri, Sadholal Research Beholar Knskrit College, Benares, with a IForoword by P Gopin 1th Kavr'], M A , Princ1pal Governmaent Sanskrit College Ben les ( x ) No 2-s rm Ramatapuniyopanisad with the Commentaly called Rama Kask m Pirvatapni and Anandanidhi in Uttarab•pnt by Anandaana Ed with Introduction etc | by Anantar६mo saathi Vetala SahityopEdhy६ya, Post-jeharya Scholar, Gok Sanskrit College, Benare, with a Foreword by Pandht Gopi Aatha Kavr]8, 1Y A , Principal, Government Sanskrit College, Benares No 25–Sapindyakalpalataka by Sadasa deva alhas Apadeva with a commentary bv Narङyana Deva Edited with Introduction ete by Jagannatha Sastri Hosunga, Sahity®p¥dhy¥y, Sadholal Research Scholar, Govt Sanskr16 College, Benares THE PRINCESS OF MALES SARASVATI BHAVANA STUDIES Edited by GoP1TH KAVIRA, MY A Vol I (1) Studes 1n H1ndu I (1) 1ts Evolution, b& (Panganatha Jh], (bi 'The v 1e -201nt of yya » £ 21seska , Philosophy, bv (op nath Kavna] (9) Nn nnan, Kya), by Gopath Kav11a] Rs 1=}} Vol ITI (१) Parusurime Manaal as van nl Rasal R1a b Gop1nath Kavt a] (b) Index to S'bar's 50 isy , by the Inte Col C V Jacob (८) Stude१ 1n Hindu I w (2) –.ts surces by angn•th Jha (d) A Ne Bhut1 Sutra, b op1mah Kanna] (७) The Syste1n of Chtras ccording to Gor k sa natha, bv Gop1nath Kavraj (£) The1sm 1n Anc1ent Ind12, by Gop1nath Ka Ma] (g) Endu Poet1cs, by Batuka natha Sarm1 (h) A Sevenbeenth century Astrolabe, by Pu nikara Dzed1 (1) Some aspects of V12 daya, Philosophy,by (op1nath Kahra] (J) Ny[ya Kusuman]al ( English Translation , by op1math Kavre] (k) The Definto of Poety, by Narayana Sastr Khnste (1) Sondala Upadhyya, by Gop1nath IKavra] R 5 Vol III (2) 1ndex to Sabar १'s Bhasya, bv the late Col G A Jacob (b) Studes an H1ndu Law (3) Judical Procedure by Ganga natha Jha (c) The1sm in Anc1ent Indha, bv Gop1nath Karaj (d) Estory and Bibliography Na Va1sesnk I terature by Gopunath Kavraj (०) Nusadha and Sri Harsa by Nilak mala Bhattacharya (6) Indian Dn m•turgy, by P N Patankar Rs : y o] । (a) Studios in Indi In (+ ) /ll® | Procoduno by the 1 nईth°Jhe (b) I 1story and B bliography of N१ V 18esnka Interd*ure, by Gop1nath Kar , (७) Analysis of the Contents of {he Rgeda Pritsakhy, b; Mangalp Dev Sast1 (a) Narayana's Gannta kaumudh, by Padmak१ Doved (७) Nood and Drn in lie Ramay°me Age, b M m tha natha Boy (ty Shokaya vयंdh Causality in Sankhya, by Gop1nath Ka ta] (४) Dscipline by Consequences, by G L S1mh (h) History of the origin and expanson of the Aryans by A C Ganguly (1) Punashnents 1n Anc1ent Indian Schools,by &L Sinh Rs 5 Vol V. () Ancient Home of the A1 vans and then ulgation to India, by A c Ganguly (b) A Sattap Con, by Shyamalal Nehr () An Estimate of the C1vilisation of the Vanas s depicted 1n the Ramayana by 17anmatha natha Roy (d) A Compa1son of the contents of Rgveda, Vaas°ne;', 'Ta tniya & Abharva eda Phata15 khy५by Mangala Deva S' Estrl (e) Formal Taning and the Anc1ent Indian Thought, b & L Sinha (£) History and Bibliography of Nyay 21s'eska Literature by Gop1Path Kavrs] (g) A Descriptive Index to the names in the Ramayana, by Manmatha nath Roy (h) Notes and Queries (1) Virgun worship, by Gopanath Karra Vol VI-( In progress) (a) Index to Sabara's Bhasya, by the late Col G A Jacob (b) Some Aspects of the Hstory and Doctrines of the Nathas, by opnath Kavraj (८) Shudes 1n Hindu Law (5) Evidence, by Ganganatha Jh¥ To be had of The Supenntendent, GovernmetPress Allahabad U P. ( India )

"https://sa.wikisource.org/w/index.php?title=नवरात्रप्रदीपः&oldid=155816" इत्यस्माद् पुनः प्राप्तिः