भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च)

भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च)
[[लेखकः :|]]

THE BHAGAVADA NE 64A = GA १ cas 1a THE BHAGAVAD-GITA With Samskrit Text, free translation into English, a word-for-word translation, and an Intro- duction on Samskrit Grammar. BY ANNIE BESANT AND BHAGAVAN DAS. THEOSOPHICAL PUBLISHING SOCIETY LONDON AND BENARES PRINTED BY FREEMAN & Co. LD, AT THE TARA PRINTING WORKSBENARDS All Rights Reserved. BRegistered under Aot xxy of 188. CONTENTS. PAGE INTRODUCTORY NOTE ON SANSKRIT GRAMMAR......... iiii Gito Mohatmeomy.-- The greatness of the Git as described in the Woolbu-Purou .. XXI XXVII Gita-KrutiN®yc8ch-he Tantra way of ‘practising' the Glo, Git-Digencm.—‘ The Thought-Form of the Gita, for purposes of meditation CHAP: I. Arjuna Vishcdg-Yogo-Arjuna inspects the rival forces--He describes the evil consequent XXX on the battles of kinsfolk 1-22 CHAP: II. Schg-Yog.-Arjuna refuses to fight -Shri Krishna counsels Arjuna not to grieve over the mere destruction of transient bodies, because the inner Self can never be slain •or even because the bodies must die in any case-- and so to per- form the duty of the Kshattriya with untroubled mind-thereby gaining fame in this and happi ness in the other world, incidentally-though duty should be performed for its own sake and not for any ulterior reward, as it is performed by sages of steady mind =Arjuna asks for a more particular description of such-Shri Krishna complies, laying stress on the attainment of wis dom and the absence of desire. 23-56 2८23 PAGE. १ CHAP: III. Karma-Yogad.-- Arjuna asks how these are compatible with such terrible action as that of slaughter-Shri Krighga's preliminary reconci liation of the two erform the action that is duty, but without attachment"—a cursory allusion to the system of the world-wheel, which gives rise to the various Dharma, duties—Arjuna enquires why men fail in duty-Shri Krishna replies, cursorily as yet. 57-76 CHAP: IV. Jnana-Wibhagu-Yoga --Shri Krishna again lays stress on the necessity of wisdom, right-thought, right-reason, and in this connec tion describes the many forms of Yoga-He adverts to His own previous incarnations, in reply to a question of Arjuna's ( and so incidentally strengthens the allusion, made before, to world. cycles, without an understanding of which true enlightenment is not possible ) 77-95 CHAP: V. Karma-Sanga80-Yoga. -Arjuna repeats his question as to the inconsistency between renunः ciation' and 'action'-Shri Krishna answers (in- directly, by describing the happy condition of those who renounce the fruits of action but continue to perform it as duty, knowing that all propeeds from the Supreme Self. 96-109 GEXP : VIAdidatma-Yogo--Shri Krishna conti- nues his description of the Yogi-Arjuna asks how the condition may be attained-Shri Kishes PAGE. answers: <<by dispassion and perseverentpractice.' -Arjuna asks: && what are the consequences of failure in Yoga?P" ---Shri Krishna replies : “a better birth, greater opportunity and devotion to the Supreme Self, and final attainment of Moksha." 110–130 CHAP: VII. Jong-Yoga.—Shri K¢ishna describes the natures of wisdom and unwisdom—the Glories of the Self (the knowledge of which con• stitutes the wisdom whereby the possessor thereof performs his duty unfinchingly). 131-14B CHAP: VIII. Aksha-Brahma- Yoga. -(The subject matter of the previous chapter is continued.) Arjuna asks what is the nature of Brahman, of Adhyatma, Adhibhata, and Adhidaiva--Shri Krishna describes these and also incidentally mentions how Brahman may be reached by the living as well as the departing Jiva. 144-157 CHAP : IX. Regja-Vidya-Regjo-Guhg-Yoga.--Shri Krishna continues his statement of °f the Royal Secret, the final wisdom," the possession of which confers Immortality, .the recognition of and devotion to the Supreme Self-also describes the results of devotion to .minor personal Gods (ishvaras of systems &c.) 158-17B CHAP: X. vabhakti-Yogo.—The Glories of the Su preme Self 1744-191 CHAPXIVishvarupt-barel%on-Yog.-Shri Krishna ७ompresses into one illuminating vision all bhe PAGE. results of lengthened explanations, and makes Ariuna see directly that he and all his fellow beings are part of the life of Ishvara—that they are what they are by His gift (in the personal as- pect of the Supreme Self, manifesting as an Indivi dual Ishvara)—that it is their duty to endeavour feebly as they may, to repay this great debt by obeying His will, and that His will, in the present instance is the destruction of Kshattriyas 192-224 CEAP : XII. Bhakti-Yogo-Arjuna, perceiving the difference between the Unmanifested ternal and the manifested Ishvara, incidentally asks which is the better method, fixing the mind on the one or on the other-Shri Krishna answers: “the former is the more difficult, and by that method too, Jivas have to pass to the stage and state of (a personal) ishvara. " (He thereby stimulates deeper enquiry, to which He leaves the discovery that the two systems are really not distinct, that he one syRtem is to fix the mind on the External, and, in anubordi . nction to that supreme fact, to work by the will of the shvara to whom we belong . 225–23B CHAP: XIII. Kshetro-Kshetrcyjno-vibhago- Yoge.- Shri Krishna expounds the difference between Purusha and Prakridi as part of the supreme science, the wisdom which raises the Jiva above doubt and makes him steady in action as Arjuna should be. 234-2448 PAGE CAP: XIV. Gung-true-vibhagg-Yoga.--The sub ject of the preceding chapter is continued and the three gunas of Prakriti are dealt with . 249-260 CEAP : XV. Purushottom:- Yog.--Shri Krishna carries on the subject of the 18th discourse, and deals specially with the Purugha, in the aspect of the Abstract Self as well as the aspect of a manifested Ishvara 261-270 CHAP: XVI. Mciyasura-Scampcd-vibhaga-Yoge Shr Krighpa goes on to describe, as another essen- tial partof the highest science, and having, further, an immediate bearing on the issue before Arjuna, the dual nature of all the creatres of shvara, divine and demoniac, good and evil-He tells how the former class, to which Arjuna belongs, neces 8arily perform their duty, in accordance with the Shastras (and battle against the latter to prevent them from harming the innocent). 271-281 CHAP:XVII. Shraddha-trugg-tbhaga- Yoga-Arjuna asks ShA Krishna to describe what is the essence of all true action and what is not, also what characterises all untrue action, according as the predominant motive-nature is Satavika, Rajasa, or tanmasa. 282-294, CHAP : XVIII. Somnguag-Yoga-Shri Krishna sums upfinally, the whole teaching regarding the combi nation of renunciation of fruit of action with performance, which is the only means of secur PAGE. ing ultimate happiness--Arjuna's doubts are solved; he is convinced and satisfied, and ex• presses his readiness to do his duty of battling with the unrighteous. ... 295-328 APPENDIX. २. 329-333 INDEX. ... 335-348 ततः । है । INTRODUCTION HIS edition of the Bhagavad-Gita has been prepared for the use of those who, while studying this Hindu scrip £3 ture mainly for the sake of its priceless teachings, wish, being little acquainted with Samskrit, to utilise the text, thus gaining a foller insight into the meaning bban can be gained through a translation, and incidentally acquiring a better knowledge of that language also. A brief note on the grammar of Samskrit, putting before the reader a few of the most Salient features thereof, is therefore added here, as likely to be of use. It will help by giving a bird's eye view of the Subject and thus some idea of how one part is connected with another. The details must of course be looked up in any large grammarif needed. I. Alphabet :<-A complete alphabet would comprise hun- dreds, perhaps shousands, of single sounds. Ont of hese each human race or sub-race uses a comparatively small number, selected in accordance with the constitution of its vocal organs and of other aspects of its physical and superphysical being There is a correspondence between all bhe parts of an organism; and the means and instruments of manifestation possessed by a race or nation, as by an individual, are, generally speaking, in correspondence with the ruling passion, the fmain idea, which that race or nation embodies and has to express. These ideas,’ ‘passions,’ ‘emotions,' 'glories,' ‘aspects, ’ ‘modifications, ’ . | i ॥ of the Universal Self, Spirit, or Consciousnessare infinite; the world-process which endeavours to express them is infinite. One main idea ( others being subordinate ) is expressed by one individual, or one race, in any one time and space, beauty ', 'strength,’ 'comfort, ‘peace,’ 'war, 'science,’ law, duty ' ‘right,’ ‘piety, ’ ‘devotion.’ &c. &c. The various members of a race, which is the embodiment and exponent of any one such main idea, have to use means of communication with each other to intensify that exposition, to make their lives fuller and deeper. This meansduring the present cycle of evolution, is sound . language. In other cycles it may be sight-language, or touch. language, or smell-language, &c. &c. This sound-language is made up of single sounds, which, as said before, are in accordance with the body, the physical constitution, of the race, which, again, is in accordance with its spirit, its ruling idea. A race embodying sweetness and gentleness would un. consciously select the soft and sweet sounds for its language; another manifesting martial strength and spirit, the harsher and more definite ones, The Samskrit language, embodying Dharma, law and order, the instrument of a civilisation whose characteristics are systematisation, rounded comprehensiveness and complete ne85, an ordered arrangement of life from beginning to end, and in all departments, is therefore itself systematic. It uses fourteen vowels and thirty-five consonants, a total of seven sevens, Some put the nasal and the aspirate sounds must•dra and

48arge-Camongst the vowels, and so count them as sixteen and

the consonants thirty-three. They are arranged systematically, according to the regions of the vocal apparatus whence they pro ceed, as gutturals, ling10s-radicals, palatals, cerebrals, dentals, iii ] labials, and certain combinations of these—beginning from the bhroat and proceeding outwards As to why we have here two septenaries of vowels and five septenaries of consonants is a question which could possibly be answered by one who had suffici ent knowledge of world-evolntion to be able to say why the present human race has two hands and two feet and five senses of knowledge and five organs of action, and five fingers on each hand and five toes on each foot, &c. The question can only tantalise us. But we can vaguely see that if these sounds of the Samskrit alphabet were multiplied systematically and permuted and combined, we should obtain a scheme which would cover all the languages of the earth, and bring into line all the very various-seeming sounds which constitute the several alphabets of these. F. M., taking the linguox-radicals, क, ख, ग, घ ऊ, we find that ख, is the aspirate of क, that the guttnral of this ख, wi४, ख़, kh, has been appropriated by the Persian race and language and has disappeared from Samskrit; that ग, is only a deepening of क; and that घ is the aspirate of ग; that the gottnral of क 4. e., g, and of ग, i. e., gh, again, have disappe- ared from Samskrit and been appropriated by the Arabic race and language; that ङ , is the nasal ofग, as now pronounced, and that the nasals of the other letters, क, ख, घ, &c., &c., are not present in Samskrit, but may possibly be present in some of the so-called savage languages, as < snorts ' and ' grunts ’ of various kinds. This process of elimination, of the disappearance of sounds and letters, may be witnessed as being in progress even today. In Samskrit the vowels ऋ. ऋ. लू, ल, have practically disappeared from use ; their onter written form is preserved, but for all practical purposes of pronunciation they have merged into र and ल. { iv ] The distinction between and is on the wane ; the probability, judging by the rules of pronunciation given by Paniniis that ष in another form of the Persian kh mentioned above, as the discarded = क is that of the Arabic g and the similarly abandoned<प of the Persian ph or f. The nasal letters again ङ, अ, ण, न, have a tendency to run, all of them, into the single न, in the mouths of those who are not particularly careful. So in English, sounds which originally existed when such words as 'daughter' (Persian duhtar, Samskrit ddhita). and <night' ( Samskrit data ) &c. were brought over, have now disappeared except perhaps in some village dialects, though the spelling continues as before. The reason of this may be suggested thusAccording to the variety of the aspects of consciousness embodied in a people will be the variety of sounds, or letters employed by them; as the one variety dimini shes or expands so will the other : if the word lcugh were pronounced as laugh as it probably was in the beginning, and as it is still by uneducated° people, it would imply a greater and a somewhat coarser heartineSB; pronounced as thf it indicates a toning down of the uncontrolled animal spirit, into a much more mild and refined condition of feeling. In America, and in some English circles, it is becoming further shortened into you. The Samskrit Alphabet : SIMPLE COMPOUND. Short Long Sork Long. Vowels : म श्रा- ए=(अ or आ + ऐ =(अ or आ + ए ) इ or ई ) इ ई उ ओ = अ or अ+ '=(अ orआ+ म ). उ or ऊ) Cosomnants क ख ग घ ङ. च छ ज झ अ. Classified in various ways with ट ठ ड ढ ण त थ द ध न. reference to स्थान and प्रयन, the 'place' in the vocal apparatus and the special kind of fefort' required to pronounce it. प फ यं भ म य र ल व, य ष स इ. There are only a few verses now current, as to the psycho. physics of sound and language, in Panini's Slash, and these are not very intelligible in the absence of full explanationsThey may be summarised thus: The Self cognising facts by means of the Buddhi ( Reason ) inspires the MenoB ( intelligence ) with the desire to speak; the Mono8 strikes the dguagni—the fire of the body ; and it in turn sets in motion the adveta, the wind or breath that moving in the chest generates the Mondra sound ; that, again, rising to the palate ( or the crown of the head ) and rebounding thence passes to the mouth and produces articulate sounds, classified according to tone, time, place, effort, &c., &c. II. Sandhi or Coole8cence of sounds or letter8 -In connection with these letter sounds, arises the first difficulty of Samskrit Grammar, Sandh, the coalescence of sounds. When one word is followed by another, in quick succession of pronunciation, the natural tendency is for the tail of the first and the head of the second to get mixed up: 'This mixture sometimes takes a shape which, while no doubt always retaining braces of the compo [ vi ] nents, is not always analysable into these components by the beginner. The coalescence takes place in all languages, and offers one of the chief difficulties to the foreigner; bnt in other languages, for the most part, no attempt is made to express in writing the spoken sound. Thus the Frenchman says le'pti, but he always writes le petit. * In Samskrit writing the spoken sound is imitated. The detailed rules on bhis subject, which two sounds mixing make up which third sound, are many. The generalised rule may be stated to be that if the student will pronounce the two letters correctly and quickly in succession, the resultant sound, compelled by his own vocal apparatuswill also be in accordance with the grammati . cal rule on the subject. Briefly, the grammatical rule is only a description of the physiological fact. This appears not only in the case of actual coalescence, but in the infuence of one sound On another separated from it by one or more intervening ones. Thus, according to the ordinary rule the word राम declined into its instrumental form, should be रामेन, but after pronouncing the cerebral r in its exact Samskrit shade. the vocal apparatus of the Indian finds it difficult to adjust itself rapidly to pro nounce the dental-nasal 7 न properly, even when another la. bial nasal m 2, intervenes ; it turns more readily to the allied and nearer cerebral-nasal n, ण, and the result is रामेण. Examples (a.) Corgjunction of similar 200els: whether both short or both long, or one short and one long, the resultant is the long vowel. कृतेन अर्थः = कृतेनार्थः ( iii. 18. ), आत्मना आत्मानं = भात्मनात्मानं ( vi. 5. ), च अपरे = चापरे (iv. 27.); and so with इ, उ, कः, उक्र[vii ] मति ईश्वरः = उत्क्रामतीश्वरः (xv. 8.), तु उद्देशतः = तूद्देशतः (x. 4.) etc. (6) Conjunction of dissimilar vowels : अ or { followed by इ or ई gives ए, एका इह = एकेह (i. 41);by उ or ऊ gives ओ, श्रद्धया उपेतः=श्रद्धयोपेतः ( vi. 37.); by ए or ऐ gives ऐ, न एवं = नैवं (i. 38.); by ऊ gives अर्, देव कषि =देवर्षिः (ii. 13.) ; by ओ or { gives औ; इ followed by any dissimilar vowel gives ) , गच्छन्ति अनामयं= गच्छन्त्यनामयं ( ii. 57. ); so उ gives व् and छ, र . ( e ) Viscry , : changes in five ways ; it disappears, समवेतः युयुत्सवः= समवेता युयुत्सवः (i, 1); it is dropped before a vowel and no further change occurs, कामः एषः = काम एषः (iii. 87. ); it changes into ष, श and स, दुः कृतां = दुष्कृतां ( iv. 8. ), पांडवाः च = पांडवाश्च ( i. l. ), यज्ञः तपः तथा = यज्ञस्तपस्तथा ( xvii. 7.); it changes into ओ, यः मां= ये मां ( vi. 80. ), अजः अपि = भजोपि (iv. 6.) these cases being generally marked with s. as सः अर्जुन = सोऽर्जुन (iv 9. )]; it is changed into , योनिः मह ब्रह्म = योनिर्महद्ब्रह्म (xiv. 3. ) The details of the rules causing these changes must be sought in a grammar. (d) Co28o720P%ks: The final consonant of one word is modified by the first consonant of the succeeding one. These changes are very numerous and intricate, and will only gradually be come familiar ; the following cases show the general principle above mentioned that the writing follows the sound; या ज्ञास्वा=यज्ज्ञात्वा (vi. 2.), यत् यत् विभूतिमत् = यद्यद्विभूतिमत् (x, 4.). यत् च = यञ्च (x. 39. ) III. Compound8. When all cases of simple Bandhi have been eliminated, the student is faced with another difficulty; words are compounded together , and only the last word of the compound is complete ; the remaining Word or words have their endings clipped of, and these have to be supplied before 111 the compound becomes intelligible. Such compounds are called समस. They are of six chief kinds. इन्छ compounds; रागः च दोषः च = रागद्वेष (iii. 34. ); पणवाः च आनकाः च गोमुखाः च = पणवानकगोमुखाः (i. 13.) तत्पुरुष compounds ; देवानाम ईश = देवेश ( xi. 45. ); विस्मयेन आविष्टः = विस्मयावष्टः ( xi. 14. ) कर्मधारय Compond8 ; परमः आत्मा = परमात्मा (v-1 ) द्विठ Compounds ;त्रयाणां गुणानां समाहारः = त्रैगुण्यम् ( it. 45. ) बहुव्रह Corpounds विजितानि इंद्रियाणि यस्य सः = विजितेंद्रेियः ( vi 8. ) ; ब्रह्मणा संस्पर्शः यस्य तत्= ब्रह्मसंस्पर्शम् ( vi. 28. ) अव्ययीभाव Componds ; आत्मनः विषये= अध्यात्मम् । To solve these compounds it will be noticed that a know ledge of case-endings is necessary ; it is the case-ending which is struck out in a compound, and the meaning of the compound depends on this eliminated case-ending. Hence the next step of the leanner is to familiarise himself with the case-endings, of which every noun has twenty-one–7 cases in a numbers, singular, dual and plural. ]V. Words.-(c) Decepsjon of . Words are mainly of two kindsnames of things and names of actions, corresponding respectively to the cognition and action aspects of conscious neSB. Mediating between the To, binding them together. as desire binds cognition and action, is the third kind of word, the preposition; it forms a separate word in the modern lang uages, for various evolutionary reasons, but in the Samskrit, it is hidden in and is a part of the noun itself, in the shape of the declensional termination, even as desire is hidden in theper son, the actor, and is not something separate from him. Other 1X parts of speech are off-shoots from these three principal ones. Nouns including pronouns are (i ) simple, subdivided by gender into 8 classes, or (ii) derivative, i. e. to say, derived from verbroot68. Of course one theory, and probably the right one, is that all names or nouns are ultimately connected with and founded on some characteristic Oction of the object ; but without going into the detail of the theory, it is enough for practical purposes to recognise that as the Samskrit language now stands, some of its nouns may be regarded as, on their face, simple and some as derivative. To denote the kind of relation that exists between one noun and another, and also to give some indication of the kind of action passing between them, is the purpose of prepositional, or declensional, terminations. As pre-p08¢tions, distinguishing and separating marks of the inds of the nouns concerned, showing the position or situation or case in which they are, whether nominative, or accusative, or instrumental, &c., with reference to each other, these declensional terminations are called y¢bhatis; as indicat ing that some action passes between them, they are called k'caus. Examples of declensions 1st. सन्यासः [v. 1.] उभ । [v. 1] पंडिताः [P. 4] 2nd. रथं [. 21] अश्विनौ [i, 6] लोकान्[xi. B2] 3rd. पुत्रेण [i. 3] नराभ्याम् है. [xi. 53] 4tb . विनाशय [iv. 1] पपयः 5th. हस्तत् [ii. 30] पापेम्यः [xviii. 66] 6th. लोकस्य [v. 14] तयोः [iii. 34] पुत्राणाम् [i, 3] 7th. मध्ये [i. 21] उभयोः [i. 21] गुणेषु [iii. 28] ११ १० Atma, crude form Atman, is a typical form, and occurs very frequently in the Gath in the singular number. lst. आत्मा [ v. 21 ] [ vi. 5 ] [ vi. 5 ] 2nd. आत्मानम् 3rd. आत्मना 4th. आत्मने 5th. श्रात्मनः 6th. अत्मनः [ vi. 6] [vi. 21] 7th. आमन Neuter nouns in their case-endingsexcept in those of the first and second cases, generally follow the masculine. 'Thus कर्म orude form कर्मन्, has: 1st6. कर्म (xviii. 8) कर्मणी कर्मणेि (ix. 9 ) 2nd (ii. 8) ( vi. 30 ) ११ The feminine in इ may be taken as an example of the feminine declensions : 1st. मति: ( XVIll. 78) 2nd. बुद्धि (iii. 2) Brd. बुद्धा ( i. 89 ) 4th. मत्यै or मतये 5th. बुद्धेः (iii. 43 ) or बुद्धयः 6th. ,, 7th. बुद्धौ (ii, 439 ) (6) Adjecties and doerbs &c. Adjectives, words indica. tive of the qualities ’ of nouns, are declined in the same way as the latter, and when not compounded with these are always in < apposition with them. X Adverbs are mostly f Indeclinable' in Samskrit. These indeclinables include also some words, however, which are not udoetrb8; thus conjunctions and interjections are included here. Examples च, अति, अतीवभय. अभितः, अवश्यम्, अहो बत, अहो, इति, इव, इहउत, एव, एवम्, कञ्चित् कथम, किन्तु, कृते, चेत्, तदा, तु, न, &c., &c., are of frequent occurrence. (c) Gender. The marks of gender are very perplexed in Samskrit : 'They belong to the noun only, as in most languages ; and not the verb, as in Hindi, Arabic or French. As a general rule, governing frequent cases, when the male base ends in a short भ, the corresponding female base ends in the long आ ; and the neuter in अं . अपरः Singular of अपरान् ( xvi-14) अपरा (iii. 6 ) अपर ( iv– 4 ). . (d) Verbs. After nouns, verbs. The list of roots given by Panini numbers 2843; and each is capable of undergoing hundreds of infectional or conjugational terminations, on account of moods and tenses, and causative, desiderative and repetitive forms of it, and all these again can be conjugated in the active or the passive form, and so on. But by the same pro cesses of selection and elimination that have governed the number of the letters, the Verb-roots in actual use in current Samskrit are not many more than 500 and of thess a very limited number of forms is used The tenses and moods are taken together and all called ejaculata8 or lesbirds; and there are ten of such, ciz., six tenses and four moods. The tenses are, 1 present ; 8 past; and 2 future: and bhe moods are Imperative, PotentialBenedictive and [ xii } conditional. In common and unclassical Samskrit, one form of the past, eiz., the first preteriteis largely used, the other two being very infrequent; so the first future is seldom met with even in classical Samskrit. Of the moodsthe benedictive mood is very rarely used. If the whole list of the 2843 roots were carefully examined, very many more roots would be found to be common between the several Aryan languages than are now noted. But, as said before in connection with the alphabet, the genius of each later language has selected out of the roots what were most suited to it, and bhe older race, the root-race, has correspondingly dropped them in its later career. It is as if there had been a partition of patrimony between heirs so that what one took the others could not retain. These Verbs are divided into ten classes ; the external rea son is that the verbs of each class resemble each other more than those of the other classes, in the general appearance of their conjugational formE. But his again requires a deeper why ; and that is not traceable. If it could be said that there were then main kinds of human action. We should have approximated to the answer wanted १ There are bwo main forms of conjugation, blhe परस्मै–पर “for another; and the भात्मने-पस् ‘‘ for self. The former, generally speaking, belongs to the active voice, wherein one person does something to another ; and the latter to the passive voice, where in something is done ‘to one self '. But while in the passive voice form of any verb only the आमनेप form is used, in the active voice the परस्मैपद form is used only generally, and sometimes the आत्मनेपद form is used, and in some cases both. xiii } The following forms occur frequently in the Gita. परस्मैपद SNGULAR. PLURAL (ii. 6) १ (ii. 6 ) Present Tense. Brd p. परिशुष्यति (i. 29 ) सीदन्ति 2nd p. अर्हसि (ii. 25 ) 1st p. शक्नोमि (i. 30 ) विशः First Prveterife.Brd p. अब्रवीत् (i. 2) 2nd p . अन्वशोचः (ii. 11) lst p. अस । (in. 12) Second Preterite.Brd p. उवाच (i. 3) Third Preterote. 2nd p. अगमः (ii. 8) (in conjunction with मा drops अ, and acquires imperative meaning First Future. 3rd p. भविता (ii. 20) 2nd p. गन्तासि (i. 52) Second Fature3d. p. स्थास्यति ( ii. 53 ) कथयिष्यन्ति ( i.B4 ) 2nd p• करिष्यसि (ii. 33) अवाप्स्यथ (iii. 11) 1st p. प्रतियोत्स्यामि( ii. 4 ) भविष्यामः (ii. 12 ) Imperative Mood.3rd p. अस्तु (ii. 47 ) भावयन्तु ( iii 11 ) 2nd p. पश्य (i. 3 ) भावयत ( iii. 11 ) Potat¢al Mood. Brd p. स्यात्। (i. 86 ) हन्युः (i. 46 ) 1st p. आप्नुयाम् जयेम (ii. 6 ) ( The dual number is omitted, as not occurring in the Gata ) अरमनपद Prese0% {ense. 3rd p. जायते ( i 29 ) सज्जन्ते (iii. 29 ) 2nd p. भाषसे ( ii. 11) 1st p. कांक्षे (i. 32) { xiv ] Fyrst Preferote. 3rd p. 3rd p. अकुर्वतः (i, 1) मंस्यंते (ii. 85 ) Second Future. 2nd p. मोक्ष्यसे (i. 87 ) 1st p. येत्स्ये ( ii. 9 ) Imperative Mood, 2nd p. तितिक्षस्त्र( ii. 14 ) Potential Mond. 3rd p. प्रभाषेत ( ii. 54 ) lst p. भुञ्जीय (ii. 5 ) In the technical works on grammar, rules are given for the correct use of all the ten moods and tense8; thus the first preterite should be used when the event is older than the current day ; the 2nd when it occurred outside the speaker's personal knowledge : and the Brd in any case; and so the list future should be used when the event is expected very shortly. But these rules, as said before, are observed only in classical composition. There is also some reason to think that they do not represent accurately the real original distinctions. It is possible that the three pasts corresponded to the English imperfect' and 'pluperfect' &c. The addition of prefixes entirely changes the meaning of the verb-root, as stated in the classical shloka on the subject. उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते । प्रहाराहारसंहारविहारपारिहारवत् । << The prefex violently drags away elsewhere the meaning of the verb-root; thus, with the common root ). to take away, प्रहार means a blow, आहार food, संहार destruction विहारplayand परिहार clearing away". A careful analysis shows that the idea of baking away is present in some shape or other throughout all these. xv } Each verbroot is capable of being modified into acanative form, a desiderative form and a frequentative form; and each of these forms is capable of independent conjugation in all moods and tenses. CouButive ; The causative verb is formed by the addition of इ, which becomes when the termination is added, य घातयति (ii. 21 ) he causes to kill, from हन् to kill ; नियोजयसि (ii. 1) thou causest (me) to engage, from युज् to join ; कर्यते (iii. 5) he is caused to do, from कृ to do ; विचल येत् (i. 29 ) he may cause to be unsettled, from चल् to move; अवसादयेत् let { him ) canse to sink down, from अवसद् to be cast down. Desideavotice ; The desiderative verb expresses the wish of the agent ; स is added, and the first letter is reduplicated युयुत्सवः ( i. i) wishing to fight, from युध to fight; जिजी विषामः (i. 6) ( we ) wish to live, from जीव् to live; चिकीर्द्धः (iii. 25 ) desiring to do, from कृ to do ; आरुरुक्षोः ( of the ) wishing to ascend, from अरुह to mount, ( e ) Derivative words. Derivative words of various kinds , , g. Some indicating mocds not covered by the regular conju- gatious, are formed by means of affixes. ( इच्छ ) आप्तुं =( wish ) to obtain (xii, 9 ) (अशक्तोसि) कथं =(art powerless ) to do ( xii. 11). त्यक्त्वा = having abandoned (v. 10 ). भूत्वा =having been (ii. 20) Various participles, past, present and future, and some shades of tenses, which in Samskrit behave like adjectives and so like nounsare also thus derived. They are declined exactly like the nonns with which they may be in apposition : [ XVI ] पश्यन् = seeing (v. 8 ). शृण्वन् hearing (v. 8 ). भासीनः being seated ( xiv. 28 ). हन्यमानः = being slain ( i. 20 ). श्रोतव्यः = to be heard (ii. 52 ). कर्तव्यं = to be done (iii 22 ). कार्य = to be done ( xviii. 5 ). प्रेक्तवान् = have (or hast, or has ) said (iv. 1). अवष्ट := seized or possessed with (i, 28). भक्तः = devoted (ix. 31 ). सक्तः attached ( v. 12 ). थत्रयमन = going to fight (i. 23 ). Many nouns are formed by infectional modifications of other nouns : पार्थःthe son of पृथा (ii. B.) कौंतेयः, the son of कुंती. (i. 14. ) So सभद्रः from सुभद्रा ; द्रपदयः from द्रौपदी which itself is formed from द्रपद &c. (i. 6. ). अक्लेद्यःअदाह्यःअशोष्यः &c. meaning ‘ not capable of क्लेः, or दाहःor शोषः &c., ( ii. 24 ). सर्वे = सत् + व = good-ness: अलोलुप्त्वं = un-avaricIous-neSS ; अतिमानिता = very-proud xiv. 2 ) n€SS ज्ञानी = ज्ञान-possessing ; ( vii. 18). ज्ञानवान् vii. 82 ). 60 कुतः ( from किं )= 'from which (place ), ( ii. 2 ); ततः from तत्, - then, thence,' ( vi. 45 ). धर्यः = <in accordance with धर्मः’ (ii . 31 ); अष्टधा=in भg or eight ways ( vii. 4 ). &c., &c., &c., XVII V. Senzences. The two main forms of the sentence are: (1) that in the active voice, and (2 ) bhad in the passive. ( 1 ) Active : न मां कर्माणि लिपंति ( iv. 14 )=Actions do not stain me. ( 2) Passive : लिप्यते न स पापेन ( V. 10)= He is not stained by sin. In construing a shlokathe first thing to do is to separate out the words, so as to give to each its complete and independ- ent existence ; the coalesced tails and heads [ सन्धि ] are first dissolved into their component parts; then the compound words are separated, and any lacking case-endings supplied; then the words are arranged in their prose order. In Samskrit order matters comparatively little, but still there is more inversion permissible in poetry bhan in prose. Let us take i. 2, 3. दृष्ट्वा तु पांडवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा। आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् । Separated into independent words दृष्ट्वा तु ( पांडवानीकं = ) पांडवानाम् अनीकं व्यूढं दुर्योधनः तदा । आचार्यम् उपसंगम्य राजा वचनम् अब्रवीत् । The prose-order: तदा राजा दुर्योधनः पांडवानां अनीकं तु व्यूढं दृष्ट्वा आचार्य उपसगम्य वचनम् अब्रवीत् । पश्यैतां पांडुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमत॥ Separated into independent words : e XV111 ] पश्य एतां ( पांडुपुत्राणाम् = ) पांडोः पुत्राणाम् आचर्य महतीं चमूम् । व्यूढां ( टुपपुत्रेण = ) द्रुपदस्य पुत्रेण तव शिष्येण धीमता । The English prose-order of this would run. हे आचार्य पश्य एतां महतीं चमूम् पांडेः पुत्राणाम् व्यूढां तव धीमता शिष्येण द्रुपदस्य पुत्रेण ॥ But in Samskria prose-order: हे प्राचार्य तव धीमत्ता शिष्येण द्रुपदस्य पुत्रेण व्यूढां एतां पांडोः पुत्राः णम् भहत चमूम् पश्य । ॐO; THE BHAGAVAD-GTA } } XX1 ] ॥ अथ श्रीमद्भगवद्गीता ॥ अथ गीतामाहात्म्यम् । श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीराधारमणाय नमः ॥ धरोवाच ॥ भगवन्परमेशान भक्तिरव्यभिचारिणी ॥ प्रारब्धं भुज्यमानस्य कथं भवति हे प्रभो ॥ १ ॥ विष्णुरुवाच ॥ प्रारब्धं भुज्यमा न हि गीताभ्यासरतः सदा । स मुक्तः स सुखी लोके कर्म णा नोपालप्यते ॥ २ ॥ महापापादिपापानि गीताध्यानं करो ति चेत् ॥ क्वचित्स्पर्श न कुर्वंति नलिनीदलमंबुवत् ॥ ३ ॥ गीतायाः पुस्तकं यत्र यत्र पाठः प्रवर्तते । तत्र सर्वाणि ती र्थानि प्रयागादीनि तत्र वै ॥ ४ ॥ सर्वे देवाश्च ऋषयो यो गिनः पन्नगाश्च ये ॥ गोपाला गोपिका वापि नारदोद्धवपार्ष दैः ॥ ५ ॥ सहायो जायते शीघ्र यत्र गीता प्रवर्तते । यत्र गीताविचारश्च पठनं पाठनं श्रुतम् ।। तत्राहं निश्चितं पृथ्वि निवसा- मि सदैव हि ॥ ६ ॥ गीताश्रयेऽहं तिष्ठामि गीता मे चोत्तमं गृहम् ॥ गीताज्ञानमुपाश्रित्य त्रीन्लोकान्पालयाम्यहम् ॥ ७ ॥ गीता मे परमा विद्या ब्रह्मरूपा न संशयः ॥ अर्धमात्राक्षरा नि त्या स्त्रनिर्वाच्यपदात्मिका ॥ ८ ॥ चिदानंदेन कृष्णेन प्रोक्ता स्त्रमूखतोऽर्जुनम् ॥ वेदत्रयी परानंदा तत्त्वार्थज्ञानसंयुता ॥ ९ ॥ XXI1 } योऽष्टादशजपो नित्यं नरो निश्चलमानसः ॥ ज्ञानसिद्धिं स ल भते ततो याति परं पदम् ॥ १० ॥ पाठे समग्रे ऽसंपूर्णं ततो sषं पाठमाचरेत् । तदा गेदानजं पुण्यं लभते नात्र संशयः ॥ ११ । त्रिभागं पठमानस्तु गंगास्नानफलं लभेत् ।। षडंश जपमानस्तु सोमयागफलं लभेत् ॥ १२ ॥ एकाध्यायं तु यो नित्यं पठते भक्तिसंयुतः ॥ रुद्रलोकमत्राप्नोति गणो भूत्र वसेच्चिरम् ॥ १३ ॥ अध्यायं श्लोकपादं वा नित्यं यः पठते नरः ॥ स याति नरतां यावन्मन्वंतरं वसुंधरे ॥ १४ ॥ गी तायाः श्लोकदशकं सप्त पंच चतुष्टयम् ॥ द्वौ त्रीनेकं तदर्थं वा श्लोकानां यः पठेन्नरः ॥ १९ ॥ चंद्रलोकमवाप्नोति वर्षा णामयुतं ध्रुवम् ॥ गीतापाठसमायुक्तो मृतो मानुषतां व्रजेत्। ॥ १६ ॥ गीताभ्यासं पुनः कृत्वा लभते मुक्तमुत्तमाम् ।। गी तेत्युच्चारसंयुक्तो म्रियमाणो गातुं लभेत् ॥ १७ । गीतार्थश्र- वणासक्तो महापापयुतेऽपि वा ।। वैकुण्ठं समवाप्नोति विष्णुना सह मोदते ॥ १८ ॥ गीतार्थं ध्यायते नित्यं कृत्वा कर्माणि भूरिशः । जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो देहांते परमं पदम् ।। १९ ।। गीतामाश्रित्य बहवो भभुजो जनकादयः । निघूतकल्मषा लोके गीता याताः परं पदम् ॥ २० ॥। गीतायाः पठनं कृत्वा मा- हात्म्यं नैव यः पठेत् । वृथा पाठो भवेत्तस्य श्रम एव खुदाह XX111 ] तः ॥ २१ ॥ एतन्माहात्म्यसंयुक्तं गीताभ्यासं करोति यः । स तत्फलमवाप्नोति दुर्लभ गतिमाप्नुयात् ॥ २२ ॥ सूत उवाच । माहात्म्यमेतीताया मया प्रोक्तं सनातनम् ॥ गीतांते च पठेद्यस्तु यदुक्तं तत्फलं लभेत् ॥ २३ ॥ इति श्रीवराहपु राणे श्रीगीतामाहात्म्यं संपूर्णम् ।

O:

- THE BHAGAVAD-GA THE GREATNESS OF THE GTA. Hail to Shri Ganesha! Hail to the Lover of Radha ! Dhara (the Earth) said : O Blessed OneO Supreme Ruler, how may unfaltering devotion arise in him who is constrained by prarabdha karma, O Lord ? (I). Vishnu said : He whoconstrained by prarab. dha karma, is ever assiduously practising the Gita, he is liberated, he is happy in this world, he is not stained by karma. (2). If he study the Gita, then can no sin stain him, as water stains not the lotus-leaf. (3). Where is the book of the Gita, where its read ng is performed, there are all holy places, there indeed Prayaga and the rest. XXV (4). All Devas, Rishis, Yogis and Pannagasalso Gopalas and Gopis also, with Narada, Uddhava, and their train. (5). " Help comes swiftly where the Gita is recited Where the discussion of the Gita, the recitation, the teaching, of it is heard, there I, O Earth, doubtless ever abide. (6). I dwell in the retreat of the Gita ; the Gita is My best abode. Having mastered the wisdom of the Gita, I protect the three worlds. (7). The Gita is My supreme science, it is verily the form of Brahman. It is the half-syllable eternal (the dot on the ॐ), everlasting, the ineffable essence of the Self (8). Spoken by Krishna, the Omniscient, the Blessed, to Arjuna with His own mouth, the three Vedas, the final bliss, the exposition of the knowledge of the Tattvas. (9). The man who constantly repeats the eighteen discourses with unwavering mind, he will obtain perfect wisdom and reach the supreme goal. (Io). If the complete recitation be impossible, then may one half be read. Then he doubtless obtains merit , equal to the gift of a cow. (I). By the reading of a third part, he may obtain [ XXV ] the fruit of bathing in Ganga. By the repetition of a sixth part, he may obtain the fruit of the Soma-sacri fice, (2). He who daily reads a single discourse with devotion, hehaving become a Gana, obtains Rudraloka and therein long abides. (3). The man who daily reads a quarter-shloka, heO Earth, remains a man during a manvantara. (4). The man who should read ten, seven, five, four, two, three, one, or half a shloka of the Gita, (5). He securely obtains Chandraloka for ten thousand years. Ever engaged in the reading of the Gita, passing through death, he would return to hu manity. (6). Having again practised the Gata, he obtains the supreme liberation. Engaged in the utterance, • Gata, ॐ the dying reaches the path. (7). Attached to the hearing of the Gita, even the great sinner attains to Vaikuntha, and rejoices with Vishnu. (8). He who meditates on the meaning of the Gita, having performed actions abundantly, he should be known as a Jivanmukta, and at the ending of the body reaches the supreme goal, (9). Having taken refuge in the Gita, many Kings, XXV1 Janaka and the rest, praised in the world, being cleans ed from sins, have gone to the supreme goal. (20). Having accomplished the reading of the Gita, he who should not also read this description of its greatness, his reading is in vain, and his labour is lost. (2). He who performs the practice of the Gita, associated with this discourse on its Greatness, he ob tains the fruit, he may reach the path difficult of obtain ment. (22). Shta said : He who should read this eternal Greatness of the Gata, proclaimed by me, at the end of the Gata, should obtain that fruit which has been described. (23). Thus in the blessed Varahapurana the great ness of the Gata is set forth. Note. The statements made aboveas to the value of reading portionE, or the whole, of the 8t, may seem at first sight to be somewhat fantas tic. They should not be construed as meaning the mere reading, the lip-repetition, of verses, but rabher as she mastering and assimilation of Bhe spirit of the G£ta, and Bhe life-repetition thereof. The man who has thus wrought the Sta into his life is a Jivanmukta, and the assimila• tion of one shloka, of several, of a quarter of the Gtkand so on, mark various stages in human evolution, each of which has its own appropriate fruit. g xxvil अथ गीताकरादिन्यासः । ८ ॐ अस्य श्रीभगवद्गीतामालामंत्रस्य भगवान्वेदव्यास कृषिः । अनुष्टपू छंदः ॥ श्रीकृष्णः परमात्मा देवता ॥ अ- शोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषस इति बीजम् । सर्वध मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रजेति शक्तिः । अहं त्वा सर्वपा पेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच इति कीलकम् ॥ नैनं छिंदंति शस्त्राणि नैनं दहति पावक इयंगुष्ठाभ्यां नमः । न चैनं क्लेदयंत्यापो न शोषयति मारुत इति तर्जनीभ्यां नमः ॥ अ च्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव चेति मध्यमाभ्यां नमः । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातन इत्यनामिकाभ्यां नमः । पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रश इति कनिष्ठिकाभ्यां नमः ॥ नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृ तीनि चेते करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥ इति करन्यासः ॥ अथ हृदयादिन्यासः ॥ नैनं छिंदंति शस्त्राणि नैनं दहति पावक इति हृदयाय नमः । न चैनं क्लेदयंत्यापो न शोष यति मारुत इति शिरसे स्वाहा ॥ अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्ले द्योऽशोष्य एव चेति शिखायै वषट् ॥ नित्यः सर्वगतः स्थाणुरच कोऽयं सनातन इति कवचाय हुम् । पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रश इत नेत्रत्रयाय वैौषट् ॥ नानाविधानि xxviii ] दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि चेति अस्त्राय फट् । श्रीकृष्णप्रीत्यर्थं पाठे विनियोगः । THE ARRANGEMENT OF THE HANDS ETC FOR THE Gr. >> The Blessed Veda-vyasa is the Rishi of this Bhagavad-Gita mantra. The metre is the anushtup. Shri Krishna, the Supreme Self, is its Devata. <f Thou grievest for those that should not be grieved for, yet speakest words of wisdom : " such is the Bija. Aban. doning all dutiescome unto me alone for shelter : " such is the Shakti. " I will liberate thee from all sins sorrow not :” such is the Klakam& 'eapons cleave him not, nor ire burneth him ;" thus : && To the two thumbs, all hail !” < Nor waters wet him, nor wind drieth him away;" thus: To the two index fingers, all hail!” “Uncleavable heincombustible heneither to be wetted nor dried away ;" thus : ( " To the two middle fingers, all hail!” “ Perpetual, all-pervasive, stable, im movable, ancient ;ॐ thus : * To the two nameless (fourth) fingers, all hail !” < Behold, O Partha, my Forms, a hundred-fold, a thousand-fold ;" thus : « To the two little fingers, all hail ! ” “ Various in kind, divinevarious in colours; thus : * To the two palms and backs of the ९५ XXX hands, all hail ! Such is the disposition of the hands. Now as to the disposition of the heart and the other organs. “ weapons cleave him not, nor fire burneth him ;" thus : <To the heart, all hail !” “ Nor waters wet him, nor wind drieth him away ;" thus : ; To the head, svaha !” Uncleavable he, incombustible he, neither to be wetted nor dried away;" thus: * To the shikha, vashat ! ”

  • Perpetual, all-pervasive, stable, immovable ;" thus: — To

the encasement, hui! ” “ Behold, O Partha, my Forms, a hundred-fold, a thousand-fold;" thus : < To the fire. weapon, phat!" For the propitiation of Shri Krishna the reading is enjoined. Note . A mantra, in the Hindu religion, has a Rishi, who gave it ; A metrewhich govern8 6be infection of he voice. A Devat३-१ super. natural being, higher or lower--as its informing power. The Bija, seed, is a significant word, or series of words, which gives it a special power; sometimes this word is a sound which harmonises with the key-note of the individual using it, and varies with the individual; sometimes this word expresses the essence of the mantra, and the result of the mantra is the flower springing from this seed; this essence of the G&ta is in the words quoted. The Shakti is the energy of the form of the mantra, i. e. the vibration-forms set up by its sounds; these in the Gita carry the man to the Lord. The Kilakamthe pillaris that which supports and makes strong the mantra; this is the ceasing of sorrow, by the freeing from imperfections. Then follow certain special directionE, intended to set up relations between the centres in the man's body and the corresponding centres in the body of the Lord-the universe. The thumbsthe earth symbol, are connected with the physical planeand are utilised in con trol of its subtle forces. The index fingers, the water-symbol, are con [XXX nected with the astral planeand are similarly used with astral forces. The middle fingers, the fire-symbol, the apex of the pyramid of the hand, are similarly used with mental forces. The fourth fingersthe air-symbol, are similarly used with buddhic forces. The little fingers, the most powerful in the subtle worlds, are the Bkasha-symbol, and are similarly used with atmic forces. The other organs of the body are the other poles of the magnet of the body : thambs and heart; index fingers and head; middle fingerष्ठ and the point of juncture of the occipital and parietal autures; the fourth fingers and the sakshma sharira ; the little fingers and the creative organ. These are the positive and negative poles of the magnet we call the body; either may be positive, either negative, according to the object aimed at, but they work together. From other stand-points, these dispositions may be regarded as having on the one hand, an inhibitory, or, on the other, a stimulative effect on the physical or subbler function of the organ8 concerned, according to the purpose in view in the subsequent meditation or practice. To the western world these correspondences may seem fantastic and superstitious; to the eastern world, in which the faint tradition of the Great Science lingers, they Bound as echoes of a mightier age, when Gods and Men walked familiarly together in the Hidden ways --:0: [ XXX1 ] अथ गीताध्यानम् । ॐ पार्थाय प्रतिबंधितां भगवता नारायणेन । वय व्यासेन प्राथतां पुराणमुनना मध्येमहाभारतम् ॥ औदै तामृतवर्षिणीं भगवतीमष्टादशाध्यायिनीमंब । त्वामनुसंदधामि भगवद्भीते भवद्वेषिणीम् ॥ १ ॥ नमोऽस्तु ते व्यास विशालबुङ फुल्लारावंदायतपत्रनेत्र । येन त्वया भार- ततैलपूर्णः प्रज्वलितो ज्ञानमयः प्रदीपः ॥ २ ॥ प्रपन्नारि जाताय तत्रचैवैकपाणये ॥ ज्ञानमुद्राय कृष्णाय गीतामृतदुहे नमः ॥ ३ ॥ सर्वोपनिषदो गावो दोधा गोपालनंदनः । पार्थो वत्सः सुधीभक्ता दुग्धं गीतामृते महत् ॥ ४ ॥ बमु देवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम् ॥ देवकीपरमानंदं कृष्णं वंदे जगद्गुरुम् ॥ १ ॥ भीष्मद्रोणतटा जयद्रथजला गांधारनी- लोत्पला शल्यप्राहवती कृपेण बहनी कर्णेन वेलाकुला ॥ अ- वत्थामविक्रर्णवोरमक्ररा दुर्योधनावर्तिनी सोत्तीर्ण खलु पाण्ड वै रणनदी कैवर्तके केशवे ॥ ६ ॥ पाराशर्यवचः सरोजम मी गीतार्थगंधेस्कटं नानाख्यानककेसरं हारिकथासंबोधनाबो धितम् ॥ लोके सज्जनषट्पदैरहरहः पेपीयमानं मुदा भूयाद्भारत- पङ्कजं कलिमलप्रध्वंसि नः श्रेयसे ॥ ७ ॥ मूकं करोति वा चालं पंगु लंघयते गिरिं । यत्कृपा तमहं वंदे परमानंदमा { xxxii धवम् ॥ ८ ॥ यं ब्रह्मवरुणैरुद्रमरुतः स्तुन्वंति दिव्यैः स्तवैवेदैः सांगपदक्रमोपनिषदैर्गायंति यं सामगाः ॥ ध्यानावस्थिततद्रतेन मनसा पश्यंति यं योगिनो यस्यांतं न विदुः सुरासुरगणा देवाय तस्मै नमः ॥ ९ ॥ इति ध्यानम् ॥ THE MEDITATION ON GTA. ॐ Taught by the Blessed Narayana Himself to Arjuna : compiled by Vyasa, the ancient Muni, in the midst of the Mahabharata; I meditate on thee, O Mother, O Bhagavad-Gita, the blessed, the pourer-forth of the nectar of Advaita, destroyer of rebirth. Hail to thee, O Vyasa, large-minded onewith eyes like the petals of the opened lotus ; by whom the lamp of knowledge filled with the oil of the Mahabharata, has been lighted. To the Parijata-kalpataru of the suppliant, to the holder of the whip, to Krishna as Teacher, milker of the Gita-nec tar, all hail! All the Upanishats are the cows; the Milker is the joy of the cowherds ; Partha is the calf; the man of high intelligence is the enjoyer ; the milk is the great nectar of the Gita. I worship Vasudeva, the charioteer, the God, thedestroyer of KamsaandChandra, the supreme joy of Devaka, Krishna, Guru of the world. With Keshava as helmsman, verily was crossed by the Pandavas that xxxiii ] battle-river, whose banks were Bhishma and Drona, whose water was Jayadratha, whose blue lotus was Gandhara, whose crocodile wasShalya, whose current was Kripa, whose billows were Karna, whose terrible alligators were Asvatthama and Vikarna, whose whirlpool was Duryodhana. May this Lotus of the Malabhratt be for our good, born on the lake of the words of Parash arya, sweet with the fragrance of the meaning of the Gita, pollened with many stories, unfolding to the sun of the history of Hari, sucked by the bees of good men in the world day by day, cleanser of the stains of Kali. I salute Him, Madhava, the supreme Bliss, whose grace makes the dumb man eloquent, and the cripple a climber of mountains. Whom Brahma, Varupa, Indra, Rudra, and the Maruts praise with divine songs; whom the Sama-chanters sing with the Vedas and with Aigas, in the pada and krama methods with the Upanishats; whom Yogs see by the mind fixed in meditation, to Him going ; whose end Suras and Asuras know ; not to that God, all hail !

O: ॥ अथ श्रीमद्भगवद्भीता प्रारभ्यते ।

HERE THE BLESSED LORD'S SONG IS BEGUN. धृतराष्ट्र उवाच । धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाडवाभ्रव किमकुवेत संजय ॥ १ ॥ Dhritarashtra said : On the holy plain, on the field of Kuru, gathered together, eager for battle, what did they, O Saijaya, my people and the Pandavas ? धृतराष्ट्रः Dhritarashtra ; उवच said ; धर्मक्षेत्रे = धर्मस्य क्षेत्रे of dharma, in (on) the field; कुरुक्षेत्रे =कुरोः क्षेत्रे of Kuru, in (on) the field ; समवेतः gathered together ; युयुत्सवः wishing to fight; मामकाः mine; पांडवाः = पांडोः पुत्राः of Pandu, the Bons ; च andl; एव also ; किम् what; भकुर्वत did they ; संजय 0 Saijaya. संजय उवाच । दृष्ट्वा तु पांडवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा। आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥ Saijayya said : Having seen arrayed the army of the Pandavas, the Raja Duryodhana approached his teacher, 1 and spake these words : (2) संजयः Saijaya ; उवाच said ; दृष्ट्वा having seen ; तु indeed; पांडवानीकं = पांडवानां अनीकं of the Pandavasthe army ; व्यूढं arrayed ; दुर्योधनः Duryodhana ; तर then ; आचार्यम् the teacher ; उपसंगम्य having approached ; राज the King (Duryo- dhana) ; वचनम् speech ; अब्रवीत् said: पश्यैतां पाडुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३ ॥ Behold this mighty host of the sons of Pandu, o teacher, afrayed by the son of Drupada, thy vise disciple. (3) पश्य behold ; एतां this ; पांडुपुत्राणाम् = पडोः पुत्राणाम् of Pandu, the sons ; आचर्य 0 teacher; महती great ; चमूम् anmy; व्यूढां acayed ; दुषपुत्रेण=ब्रुपदस्य पुत्रेण of D;pada, by the son; तव bhy ; शिष्येण (by) disciple ; धीमता (by) wise. अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४ ॥ Heroes are these, mighty bovmen, to Bhima and Arjuna equal in battle; Yuyudhana, Virata, and Dru pada of the great car : ४ (4) I Droga, the son of Bharadwaja. 2 Technically, one able to fight alone ten thousand bowmen. अत्र here; शूराः heroes; महेष्वासः = महतः इवासः येषां ते, great, bors, whose (are), they (इष्वासः = यः इष्टं अस्यति that which, the arlow, theors ); भीमार्जुनसमाः = भीमस्य अर्जुनस्य समrः of Bhima, of Arjuna, equal ; युधि in battle; युयुधानः Yuyudhana ; विराटः Virata ; च and ; द्रुपदः Drupala ; च and; महारथः = महान् रथो यस्य सः greatchauriot, whose, he. among men ; धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित्कुंतिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥ ५ ॥ Dhrishtaketu, Chckitana, and the valiant Raja of Kashi ; Purujit and Kuntibhoja, and Shaibya, buil" (5) धृष्टकेतुः Dhrishtakctu ; चेकितानः Checkitana ; काशिराजः = काश्याः राजा of Kash, the King ; च and; वीर्यवान् valiant ; पुरुजित् Puruj%; कुंतिभोजः Kuntibhoja; च and; शैब्यः Shaibya ; च and; नरपुंगवः = नरेषु पुंगवः anong men, bull. युधामन्युश्च विक्रात उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सैौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६ ॥ Yudhamanyu the strong, and Uttamauja the brave; Saubhadra and the Draupadeyas, 2 all of great cars. (9) युधामन्युः ¥udhamanyuz च and; विक्रांतः he strong; उत्तमौजाः Uttamanja; च and ; वीर्यवान् valient : सौभद्रः Sambhadra ; ट्रैपदेयाः 1 The bull, as the emblem of many strength and vigour, is often used as an epithet of honour. 2 Abhimany, the son of Sabhata an Arjuna, and the sons of Draupadi Draupadevas ; च and; सर्व all ; एव even ; महारथाः great car warnorS. अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम। नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥७॥ Know further all those who are our chiefsO best of the twice-born, the leaders of my army; these I name to thee for thy information : (7) अस्माकं ours ; तु indeed ; विशिष्टाः the best; ये who ; तान् those ; निबेध know (thon) ; द्विजोत्तम द्विजेषु उत्तम among the twic-born, 0 best ; नायकाः the leaders ; मम my ; सैन्यस्य of army ; सेझार्थ = सक्षायाः अर्थ, of recognition, for the sake : तान् these :ब्रवीमि (I) speak ; ते of (to) thee. भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तेस्तथैव च ॥ ८ ॥ Thou, lord and Bhishma, and Karna, and Knipa, con: quering in battle ; Ashvatthama, Vikarna, and Saum. adatti 1 also (8) भवान् your honour ; भीष्मः Bhishna ; च aud ; कर्णः Karta ; च and; कृपः Kyina ; च and; समितिंजयः =सामितं जयति assemblage, conquers; अश्वत्थामा Ashrathama ; विकर्णः Vikarna ; च and; सैमतिः Sammadatti ; तथा thus ; एव even ; च and . अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥ K A 1 The son of Somadatta, And many others, heroes, for my sake renouncing their lives, with divers weapons and missiles, and all well-skilled in var. (9) अन्ये others; च and; बहवः many; शूराः heroes; मर्य= मम अर्थ my, for sake; त्यक्तजीविताः = त्यक्तं जीवितं यैः ते renounced, life, by whom, they; नानाशस्त्रप्रहरणाः = नन शखणि प्रहरणानि येषां ते various , weapons, means of striking, whose, they ; सर्वे all; युद्धविशारदाः= युद्धे विशारदाः in battle, skilled. अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥१०॥ Yet insufficient seems this army of ours, though marshalled by Bhishma, while that army of theirs seems sufficient, though marshalled by Bhima; (o) अपर्याप्त insufficient; तद् that; अस्माकं our ; वले force; भीष्मा भिरक्षितम् = भीष्मेण भभिराक्षितम् by Bhishma, commanded (or protect ted) ; पर्याप्तं sufficient ; तु indeed ; इदम् this; एतेषां of theirs ; भीमाभिरक्षितम् = भीमेन भभिरक्षितम् by Bhima, commanded. अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः । भीष्ममेवाभिरक्षतु भवंतः सर्व एव हि ॥ ११ ॥ Therefore in the rank and file let all, standing firmly in their respective divisionsguard Bhishmaeven all ye Generals." ( ) 0B 1 The commentators differ in their interpretation of this verse; Anandagiri takes it to mean just the reverse of Sridhara Swami apany Aptam" being takon by the one as " insufficient," by the other as un- limited. ( 6 ) अयनेषु in the lines of troops; च and; सर्वेषु ( in ) all; यथाभागम् according to division; अवस्थिताः standing ; भीष्मम् Bhishma ; एव even ; अभरक्षन्तु guard; भवंतः your honours ; सहे all; एव eren; हि indeedl (particle to complete metro. तस्य संजनयन्हर्ष कुरुवृद्धः पितामहः। सिंहनादं विनद्योच्चैः शंखं दध्मौ प्रतापवान् ॥१२॥ To enhearten him, the Ancient of the Kurus, the Grandsire, the glorious, blew his conch, sounding on high a lion's roar. (I2 ) तस्य of (in ) him ; संजनयन् generating ; हर्ष joy; कुरुवृद्धः = कुरुषु वृद्धः among the Kurus, the ancient; पितामहः the grandfather; सिंहनादं = सिहस्य नावे of a lion. the roar"; विनद्य sounding; उच्चैः on high (or loudly); शंख a conch; दमैt ble; प्रतापवान् the glorious. ततः शखश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्येत स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥१३॥ Then conches and kettledrums, tabors and drums and cowhorns suddenly blared forth, and the sound was tumultuous. ( 3) ततः then ; शेखाः conches; च and ; भेर्यः kettledrums ; च and ; पणवानकगोमुखाः = पणवाः च आनकाः च गोमुखाः च tabors, and, drumsand, , cowhorns, andl; सहसा suddenly ; एव also ; अभ्यहन्येत were struck; सः that ; शब्दः sound; तुमुलः tumultuous ; अभवतू ras. ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यंदने स्थितौ । माधवः पांडवश्चैव दिव्यौ शंखौ प्रदध्मतुः ॥१४॥ Then, stationed in their great var-chariot, yoked to white horses, Madhava 1 and the son of Pandu 2 blew their divine conches, (4) ततः then; श्वेतैः (with lite : हयैः with horses; युक्ते (in)voked; महति (in) great; स्त्रीने in var-chariot; स्थितौr (two) standing; माधवः Madhava ; पांडवः the son of Pandu ; च and; एव also ; दिव्य (two) divine ; शेख (two) conclics; प्रदध्मतुः (tro) bler. पाचजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः। पोढं दध्मैौ महाशंखं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१५॥ Paichajanya by Hrishikesha, and Devadatta by Dhanaijaya. ४ Vrikodara, + of terrible deeds, blew his mighty conch, Paundra ; (15) पांचजन्यं Panchajanya; हृषीकेशः = हृषीकाणाम् ईशः of the senses, the lord ; देवदत्तं Devadatta ; धनंजयः = धनं जयति इति wealth, wins, thus ; पहुँ Pandra ; दध्मे ble ; मेहाशंखं great conch ; भीमकर्मा = भीमं कर्म यस्य स : fearful, deed, whosc, he; वृकोदरः = वृकस्य इव उदरं यस्य सः a volf', like, stomach, whose, he. ACK अनंताविजयं राजा कुंतीपुत्रो युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ १६ ॥ 1 Shri Krishna. 2 Arjuna. 3 Paichajanya, Shri Krishna's conch, was made from the bones of blue giant Paichajana, slain by Him ; the title Hrishikesha is given to Shri Krishna, and Dhananjaya to Arjuna, whose conch is the God. given 4 Bhima ; the meaning of the name of his conch is doubtful , ( ४ ) The Raja Yudhishthira, the son of Kunti, blew Anantavijaya ; Nakula and Sahadeva, Sughosha and Manipushpaka. " (6) अनंतविजयं Anantavijaya ; राजा the King; कुंतीपुत्रो = कुन्त्या पुत्रः of Kunt, the son ; युधिष्ठिर: Yudhishthira ; नकुल : Naku la ; सहदेवः Salhadova ; च and ; सुघोषमणिपुष्पकौ = सुघोषं च मणिपु उपकं च Sughosha, and Manipushpaka, and.

A काश्यश्च परमेष्वासः शिखंड च महारथः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकेश्चापराजितः ॥ १७ ॥ And Kashya, 2 of the great bovand Shikhandi, the mighty car-varrior, Dhrishtadyumna and Virata and Satyakithe unconquered. (7) काथः Kashya ; च and ; परमेष्वासः = परमः इवासः यस्य स excellent, bow, whose,he ; शिखड Shikhandi ; च and ; महारयः great car-warrior ; धृष्टद्युम्नः Dhrishtadymna ; विराट: Virata ; च and; सत्यकिः Satyaki ; च and ; अपराजितः unconquered. द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रश्च महाबाहुः शैखान्दध्मुः पृथक्पृथक्॥१८॥ Drupada and the DraupadeyasO Lord of earth, and Saubhadra, the mighty-armed, on all sides their several conches blew (78) 1 The conches of the remaining three brothers were named respec• tively, endless victory, " • : honey-tone" and jewel-blossom .' 2 The King of Kashi, the modern Benares. द्रुपदः Drupada; द्रौपदेयाः Draupadeya5; च and; सर्वशः from all sides ; पृथिवीपते = पृथिव्याः पते of earth, o Lord ; सौभद्रः Sau. bhadra ; च and ; महाबाहु = महन्तै बाइ यस्य सः (two) great, (two) arms, whose, he; शेखन conches; दध्मुः blew ; पृथक severally ; पृय severally. स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥१९॥ That tumultuous uproar rent the hearts of the sons of Dhritarashtra, filling the earth and sky with sound. (9) सः that ; घोषः uproar; धार्तराष्ट्राणां = धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां of Dhritarashtra, of the sons ; हृद्यानि the hearts ; व्यदारयन् rent ; नभः sky ; च and ; पृथिवीम् earth; च and ; एव also ; तुमुलः unultuous ; € यनुनादयन् filling with sound. अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पांडवः ॥ २० ॥ Then, beholding the sons of Dhritarashtra standing arrayed, and the hight of missiles about to begin, he whose crest is an ape, the son of Pandu, took up his bov (20) अथ now ; थवस्यितन् standing (in order) ; दृष्ट्वा having seen; धार्तराष्ट्रान् the SOnS of Dhritarashtra ; कापध्वजः= कपिः ध्वजे यस्य सः an ape, in flag, whose, he; प्रवृत्ते in (the state of) having begun ; शस्त्रसंपते = शस्त्राणाम् सपाते of weapons, in the falling; धनुः box ; उद्यम्य having taken up ; पांडवः the son of Pandn. ( TO ) हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते । अर्जुन उवाच । सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१ ॥ And spake this word to Irishikesha, O Lord of earth: Ariuma said :

  • In the midst, between the two armies, stay my

chariot, O Achyuta, (2) हृषीकेशं to Hrishikesha; तदा blhen ; वक्यम् sentence; इम् this; आह said ; महीपते = मद्याः पते of earth, 0 Lord; अर्जुन Arjuna; उवाच said; सेनयोः of the (two) armies; उभयोः (of) both; मध्ये in the middle; रथं car; स्थापय stop; मे my; अच्युत O Immutable. हैं यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धकामानवस्थितान् । कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्नणसमुद्यमे ॥ २२ ॥ War That I may behold these standing, longing for battle, with whom I must strive in this out-breaking (22) यावत् while ; एतन् €lhese ; निरीक्षे see ; अहं I; यङका मान् = यज्ठं कामो येषां ते to fight, desire, whose, they ; अव स्थितान् standing ; कैः with whom ; मया by Tme ; सह to• gether; योद्धव्यम् must be fonght; अस्मिन् in this ; रणसमुद्यम = रणस्य समुद्यमे of wan, in the uprising. ( ) यत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः । धार्तराष्ट्रस्य दुर्घडेर्युद्धे प्रियचिकीषवः ॥ २३ ॥ And gaze on those here gathered together, ready to fight, desirous of pleasing in battle the evil-minded son of Dhritarashtra. (23) योत्स्यमानान् these going to fight; भवेक्षे see; अहं I; ये who ; एते these ; अत्र here; समागताः gathered together; धार्तराष्ट्रस्थ of the son of Dhritarashtra; दुर्घदैः (theevil of ) minded; युढे in fight; प्रियचिकीर्षवः प्रियस्य चिकीर्षवः of the pleasure, desirous to do. सञ्जय उवाच । एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥ Saijaya said: Thus addressed by Gudakesha, Hrishikesha, O Bharata, having stayed that best of chariots in the midst, between the two armies, (24] एवम् thus ; उक्तः addressed ; हृषीकेशः Hrishikesha ; डाके ३ शेन =ड़ाकायाः ईशेन of sleep, by the lord ; भारत 0 Blatata ; सेनयोः of the (tro) armies; उभयोः (of) both ; मध्ये in the middle; स्थापयिस्वा having stayed; रथोत्तमम् = रथानां उत्तमम् of chariots, the best. 1 Arjuna, ( 2 ) भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥ २५॥ Over against Bhishma, Dropa and all the rulers of the world, said : “O Partha, behold these Kurus gathered together." (25) भीषद्रोणप्रमुखतः = भीष्मस्य च द्रोणस्य च प्रमुखत : of Bhishma, and of Drola, and, in presence ; तवैषा of all ; च and ; महीक्षि- तम् = महीं क्षियति इति महीक्षित् तेषां the earth, sees, such, (is) the protector of the earth, of them ; उवाच said ; पार्थ O Parth: ; पश्य behold; एतान् these ; समवेतान् gathered ; कुरून् Kunus; इति thus. तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृनथ पितामहान् । ० आचयोन्मातुलान्भ्रातृन्पुत्रान्पौत्रान्सखस्तथा॥२६॥ Then saw Partha standing there uncles and grand fathers, teachers, mother's brothers. cousins, sons and grandsons, comrades, (26) तत्र there; अपश्यन् €aw ; स्थितन् standing ; पार्थः Partha ; पितृन् father5; अथ also ; पितामहान् grandfathers ; आचार्यान् teachers; मातुलान् maternal uncles; भ्रातृ brothers; पुत्रान् sons ; पैत्र grandsons, सखीन् friends; तथा too. श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान्समीक्ष्य स कौंतेयः सत्रोन्बंधूनवस्थितान्॥२७॥ Fathers-in-lay and friends also in both armies. (13) s Seeing all these kinsmen, thus standing arrayed, Kaun teya, (27) श्वशुरान् father-in-lay ; सुहृदः good-hean tsच and; एव also ; सेनयोः in (two) armies; उभयोः (in) both ; अपि also; तान् these ; समीक्ष्य having seem; सः he ; कौंतेयः Kannteya; सर्वान् all ; बंधून् । relatives; अवस्थितान् standing. कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् । अर्जुन उवाच । दृष्टैमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥२८॥ Deeply moved to pity, this uttere” in sadness : Arjuna said: Seeing these, my kinsmen, O Krishna, arrayed eager to fight, कृपया by pity ; परया (hy) extreme ; भाविष्टः outered (filled) ; विषीदन् sorrowing ; इझ this ; अब्रवीत् kaid; अर्जुनः Arjuna ; उवाच said; दृष्झ having seen; इमं this; स्वजनम् = स्वस्य जनम् of one's own, people; कृष्ण 0 Krishna ; युयुत्सुं wishing to fight; समुपस्थितम् standing together. r सीदंति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति । वेपथुश्च शरीर में रोमहर्षश्च जायते ॥ २९ ॥ My limbs fail and my mouth is parched, my body quivers, and my hair stands on end, (29) 1 The son of Knti, Arjuna, ( I4) सीदनि fail; मम my ; गात्राणि limbs; सुखं mouth ; च andl; परिपुष्यति dries up; वेपथुः shirering ; च and ; शरीरे in body; में my ; रोमहर्षः = रोम्णाम् हर्षः of the hairs, excitement: य and; जायते arises. गांडीवं त्रंसते हस्तात्स्वक्चैव परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३०॥ Gandiva slips from my hand, and my skin burns all over ; I am not able to stand, and my mind is whirling, (30) गांडीवं Gandira ; स्रसते slips ; हस्तत् from land; व skin ; च and ; एव also; परिदह्यते burns all over ; न not; च and ; शक्नोमि (I) an able ; अवस्थातुं to stand ; भ्रमति randlers ; इव like ; च and ; मे my ; मनः mind. = निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव। न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ३१ ॥ And I see adverse omens, O Keshava. 1 Nor do I foresee any advantage from slaying kinsmen in battle. (3) निमित्तानि causes(onens); च and ; पश्याम (I) sce; विपरीतानि opposed; केशव 10 Keshava ; न not; च and ; श्रेय : the better (the good); अनुपश्यामि (I) foresee ; हत्वा having killed; स्वजनम् kinsfolk; भाहवे in battle. 1 An epithet explained by some as neaning: <f he who has fine or ?uxuriant hair. केश ; by others as meaning: he who sleeps, शेते, in the waters, क." [ +5 ] न कक्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च । किं ने राज्येन गोविंद किं भोगैर्जीवितेन वा ॥३२॥ For I desire not victory, O Krishna, nor , kingdom nor pleasures ; what is kingdom to us, O Govinda, what enjoyment, or even life ? (32) न not ; कांक्षे (I) desire ; विजय victory; कृष्ण 0 Krishna न not; च and; राज्यं kingdom; सुखानि pleasures ; च and; किं what ; नः to us; राज्येन by (or with) kingdom ; गोविंटे 0 Go. vinda; किं what ; भोगैः by (or with) pleasuros; जीवितेन by (or with) life; वा or. येषामर्थे कांक्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च। त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३॥ Those for whose sake we desire kingdom, enjoy ments and pleasures, they stand here in battle, aban doning life and riches येषाम् of whose ; अर्थे sake; कांक्षितं (is) desired; नः of us; राज्ये kingdom; भोगः enjoyments ; सुखानि pleasures; च and, ते those ; इमे these ; अवस्थितः are standing ; युदे in battle; प्राणान् life-breaths; त्यक्वा having abandoned; धनानि आiches; च and, आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः। मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबंधिनस्तथा ॥ ३५॥ Teachers, fathers, sons, as well as grandfathers, (16) mother's brothers, fathers-in-lawgrandsons, brothers. in-lawand other relatives. (34) आचार्याः teachers; पितर : fautlers; पुत्रः sons ; तथा thus ; एव also ; च and; पितामहाः grandfathers; मातुलाः maternal un cles; श्वशुराः fathers-in-law ; पैत्र : grandsons ; इयालाः brothers. in-law; संबंधन: relatives; तथा too. एतान्न हंतुमिच्छामि नतोऽपि मधुसूदन । अपि त्रलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥३५॥ These I do not wish to kill, though myself slain, O Madhusudana, even for the sake of the kingship of the three worlds; how then for earth? (35) एतन् these ; न not; हंतुम् to kill; इच्छामि (I) wish; नत slaying; अपि although; (i.e. although they be slaying me) मधुसूदन। O Madhusudana; आप even ; त्रैलोक्यराज्यस्य = त्रैलोक्यस्य राज्यस्य of three world, of kingdom ; हेतः of cause (for the sake of); कि how; नु then ; महीकृते = मह्याः कृते of earth, for the sake. निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन । पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥ ३६ ॥ Slaying these sons of Dhritarashtra, what pleasure can be ours, O Janardana ?s killing these desperadoes sin will but take hold of us. (36) 1 The slayer of Madhu, a demom. 2 ५* Destroyer of the people." Shri Krishna as the warrior conquering all forms of evil. [ 7 ] निहत्य having slain; धार्तराष्ट्रान् sons of Dhritarashtra; नः to us; का what; प्रीतिः pleasure; स्यात् may be ; जनार्दन O Janardana; पापम् sin; एव also; अश्रयेत् would attach; अस्मान् to us; हम having killed ; एतान् these ; आततायिनः desperadoes. तस्मान्नार्हा वयं हंतुं धार्तराष्ट्रान्स्वबांधवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥३७॥ Therefore we should not kill the sons of Dhritara shtra, our relatives ; for howkilling our kinsmen, may we be happy, O Madhava ? (37) तस्मात् therefore; न (are) not; अर्हः deserving, (ought); वयम् To ; हंतुं to kill; धार्तराष्ट्रान् the sons of Dhritarashtra : स्वशांघवन् own relatives; स्वजनं kinsfolk; हि indeed; कथं how ; इव having killed ; सुखिनः happy ; स्याम may (we) be; माधव O Madhara. यद्यप्येते न पश्यंति लोभोपहतचेतसः। कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥३८ ॥ Although these, with intelligence overpovered by greed, see no guilt in the destruction of a family, no crime in hostility to friends, (38) यदि if; अपि even; एते these ; न not; पश्यंति 8ee; लोभोपहतचेतसः = लोभेन उपहतं चतः येषां ते by greed, carried anway, mind, whose, they; कुलक्षयकृत = कुलस्य क्षयेन कृते of a family, by the destruction, Emade; शेषं fault (evil); मित्रद्रोहे = मित्राणाम् द्रोहे of friends, in hostility; च and ; पातकम् crime. [ 18 ] n ^ il Why should not we learn to turn away from such a sin, O Janardana, who see the evils in the destruction of a family? (39) cjf?j how ; ;f not ; %Wl to be known; ST^rf*: by us; from sin ; T*TT?t (from) this ; R^f^5l to turn away ; = (as slil. 28) caused by the destruction of a family; ^ evil; JTT^rfln by the seeing (by us who see); 3Rr?f Janardana. ^ II In the destruction of a family the immemorial fami- ly traditions 1 perish ; in the perishing of traditions law- lessness overcomes the whole family ; (40) c^ST[ = pTC3 T5 of a family, in the destruction : perish; FJW: ^f^S W' of the family, the duties; immemorial : vj^ in the (state of) duty : ^ being destroyed ; <& the family; 53TO the whole ; ST^H' lawlessness ; 3TPT*rcft overcomes ; 3?T indeed. 1 Dharma ; this i a wide word primarily meaning the essential nature of a thing; hence, the laws of its being, its duty; and it includes religious rites appropriate to those laws customs, aleo righteousness. [19 ] अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यंति कुलस्त्रियः। स्त्रीषु दुष्टासु वाष्णेय जायते वर्णसंकरः ॥ ४१ ॥ Oving to predominance of lawlessness, O Krishna, the women of the family become corrupt; women cor rupted, O Varshpeya, there ariseth caste-confusion; (4) अधर्माभिभवात् = अधर्मस्य अभिभवान् of lawlessness, from pre valence कृष्ण 0 Krishna ; प्रदुष्येति become wicked ; कुलस्त्रियः

= कुलस्य स्त्रियः of the family, women ; स्त्रीषु in (the state of ) women ; दुष्टासु (being) wicked ; वार्षेय 0 Varahneya; जायते arises; वर्णसंकरः= वर्णस्य सकरः of caste, confusion. संकरो नरकायैव कुलनाना कुलस्य च । पतंति पितरो ह्यषां लुप्तविंडोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥ This confusion draggeth to hell the slayers of the family and the family; for their ancestors fall, deprived •of rice-balls and libations. (42) सकरः confusion ; नरकाय (is) for hell; एव also ; कुल ज्ञानम् of the slayers of the family, कुलस्य of the family ; च and; पतंति fall; पितरः the ancestors ; हि verily ; एषां of these ; लुप्तपिंडेकक्रियाः = लुप्ता पिंडस्य च उदकस्य च क्रिया येषां ते lost, of rice-balls, and of water, and, the ite, of whom, they देवैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः । उत्साद्यते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥ ४३ ॥ ० [ 2O } By these caste-confusing misdeeds of the slayers of the family, the everlasting caste customs and family customs are abolished. (43) वृषेः by sins ; एतैः (by) these; कुलघ्नानां of the family slayers; वर्णसंकरकारकैः = वर्णस्य संकरस्य कारकैः of caste, of the confusion, by the doers ; उत्साद्यते are destroyed; जातेधम = आतेः धर्माः of the caste, custorms; कुलधर्माः = कुलस्य धर्माः of the family, customs ; च and; शश्वताः everlasting. उत्सन्नकुलधमण मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥ The abode of the men whose family customs are extinguished, - O Janardana, is everlastingly in hell. Thus have we heard (44) उरसन्नकुलधर्माणां = उत्सन्नः कुलस्य धर्मः येषां ते destroyed, of the family, customs, of whom, they ; मनुष्याणां of men; जनार्दन 0 Janandana ; नरके in hell; नियतं fixed ; वासः dwelling; भवति is ; इति thus; अनुशुश्रुम we have heard. अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवासिता वयम्। यद्राज्यसुखलोभेन हतु स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥ Alas! in committing a great sin are we engaged, we who are endeavouring to kill our kindred from greed of the pleasures of kingship . (45) अe alas ; बत ala8; महतू great ; पापं sin; कर्तृ to do स्ववासिता prepared ; वयम् we; राउथस्य सुखस्य लोभने of kingdom, | 2 } of pleasure, by greed ; इंतृ to kill ; स्वजनम् (our) own relatives ; उयताः uprisen. यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥ If the sons of Dhritarashtra, weapon-in-hand, should slay me, unresisting, unarmed, in the battle, that would for me be the better. (46) यदि if ; मां me ; अप्रतीकारं without retaliation (unresis bing); अशस्त्रं weaponless ; शस्त्रपाणयः = शस्त्राणि पाणिषु येषां ते weaponsin hands. whose, they ; धार्तराष्ट्राः the sons of Dhritarashtra ; रणे in the battle; हन्युः may slay ; तन् that; में of me; क्षेमतंर better; भवेत् would be संजय उवाच । एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । NS विसृज्य सशरं चापं शोकसांवग्नमानसः ॥ ४७ ॥ Saijaya said : Having thus spoken on the battle-field, Arjuna sank down on the seat of the chariot, casting away his bow and arrowhis mind overborne by grief. (47) संजयः Saijaya; उवाच 8aid ; एवम् thus ; उक्स्वा having said, अर्जुनः Arjuna ; संबंय in the battla ; रथोपस्थे = रथस्य उपस्थे of bhe chariot, in the seat ; उपाविशन् sank down ; विसृज्य having cast away; सशरं = शरेण सह with the arrow, together ; [ 22 ] चापं bow; शोकसंविग्नमानसः = शोकेन संविनं मानसं यस्य सः by sorrowagitated, mind, whose, he; इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुन संवादेऽर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः। Thus in the Upanishats of the glorious Bhagavad-Gita, the science of the BTERNAL, the scripture of Yoga, the dialogue between Shri Krishna and Arjuna, the first discourseentitled : THE YOGA OF THE DESPONDENCY OF ARJUNA. इति thus ; श्रीमद्भगवद्गीतासु in the blessed Bhagavad-Gitas ; उपनिषत्सु in the Upanishats; ब्रह्मविद्यायां=ब्रह्मणः वियायां of the BTHERMAL, in the Science; योगशास्त्रे = योगस्य शत्रे of Yoga, in: the scripture ; श्रीकृष्णार्जुनसंवादे = श्रीकृष्णस्य च अर्जुनस्य च संवादे , of Shri Krishna, and, of Arjuna, and, in the dialogue ; अर्जुन- विषादयोगः = अर्जुनस्य विषयस्य योगः of Arjuna. of despondency , the Yoga ; नाम name ; प्रथमः first ; अध्यायः discourse. [ 23 ] SECOND DISCOURSE. संजय उवाच । तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदंतामिदं वाक्यमुवाच मधसदनः ॥ १ ॥ Saijaya said : To him thus with pity overcome, with smarting brimming eyes, despondent, Madhusudana spake these words : (T) तं to him ; तथा thus ; कृपया with pity ; भाविष्ट penetra ted ; अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् = अश्वभिः पूर्णं च आकुले च ईक्षणे यस्य तंः with team1s, filled, and, restless (smarting), and, (6wo) eyes, whose, him ; विपीठंतं (to the) despondlent ; इई this ; वाक्यम् speech ; उवाच spake ; मधुसूदनः Madhustdana. श्रीभगवानुवाच । कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वर्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ २ ॥ The Blessed Lord said : Whence thath this dejection befallen thee in this perious strait, ignoble, heaven-closing, infamous, O Arjuna ? (2) कुतः whence ; ओ thee ; कश्मलम् dejection ; इई this; विषमे in difficulty ; समुपस्थितम happened ; अनार्यजुष्टम् = अना [ 24 ] यैः जुष्टमू by non-Aryans, rejoiced in ( practised ); अस्वर्थम् unheavenly (not leading to Sanga) ; अकीर्तिकरम् un-fame naking अर्जुन o Arjuna. क्लब्यं मास्म गमः पार्थ नैतत्त्रय्यपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्कोतिष्ठ परंतप ॥ ३ ॥ Yield not to impotence, O Partha ! it doth not befit theeShake of this paltry faint-heartedness ! Stand up, Parantapa ! (3) लैब्यं to weakness; मा not; स्म (pleonastic particle,; गमः ५०; पार्थ 0 Parbha ; न not; एतन् this ; स्वयि in thee ; उपपद्यते is fitting ; क्षुद्र mean; हृदयवल्य = हृदयस्य दैर्बल्यं of the heart, weakness; त्यक्त्वा having abandoned; उत्तिष्ठ stand up परंतप = परान्त पति others (foes) consumes (ne who) . अर्जुन उवाच । € कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ।। ४ ॥ Arjuna said : HowO Madhusudana, shall I attack Bhishma and Drona with arrows in battle? they who are worthy of reverence, O slayer of foes. (4) कथे how ; भीष्मम् Bhishma ; अहे I ; संख्ये in battle ; द्रोणं Drona; च and; मधुसूदन 0 Madhusudana ; इषुभिः with arrows ; प्रतियोत्स्यामि shall I attack ; पूजाहो =पूजायाः अलैं [ 25 } of worship, the deserving (two) ; अरिसून = अरीणाम् सूदन of enemies, 0 slayer गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके । हल्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुजीय भोगाखुधिरप्रदिग्धान् ॥ ५ ॥ ७ Better in this world to eat even the beggars' crust, than to slay these most noble Gurus. Glaying these Gurus, our well-wishers, 1 I should taste of blood- besprinkled feasts. (5) गुरून् the Gurus ; अहत्व not haviug slain ; हि indeed ; महानुभावान् = महन् भनुभावो येषां तान् great, splendon, whose, them ; श्रेयः better"; भोक्तृ to eat ; भैक्ष्यम् alms ; अपि even ; इद here; लोके in world ; हवा having slain; अर्थकामान् = अथै काम यंति इति तान् wealth (or good), (they) desire, thus, them; तु in deed ; गुरून् Gnrus ; इह here; एव also ; भुजीय I should eat ; भागान् foods ; रुधिरप्रदिर्घन = रुधिरेण प्रदिग्धान् with blood, stained. 1 अर्थकामान् = भ“ (धनं) कामयन्ते = अर्थकामाः तान् they who covet wealth;or अथै (मन अर्थ = हितं) कामयन्ते they who desire (my) artha e. goodor welfare; another reading is अर्थकामात्= (अर्थस्य क्रमः तस्मात्) from greed of wealth. More often translated, "greedy of wealth ." but the word is used elsewhere for Gell-wisher, and this term is more in accordance with the tone of Arjuna's remarks. [ 26 ] न चैतद्विदः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । यानेव हत्वा न जिजीविषामः तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥ X Nor know I which for us be the better, that ve- conquer them or they conquer us—these, whom having slain we should not care to live, even these arrayed against us, the sons of Dhritarashtra. (6) न not ; च and ; एतत् this ; विद्मः (we) know ; कतरत् . which ; नः for us ; गरीयः more important; यत् that ; वा or ; अयेन (ve) should conquer; यदि if ; व or ; नः us ; जयेयुः (they) should conquery; यान् whom ; एव even ; हवा having alain ; न not ; जिजीविषामः (we) wish to live ; ते those ; अवस्थितः (are) standing ; प्रमुखे in face ; धार्तराष्ट्राः sons of Dhritarashtra. कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमढचेताः । यच्छेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ ७ ॥ My heart is weighed down with the vice of faintness ; my mind is confused as to duty. I ask thee which may be the better-that tell me decisively. I { 27 ] am thy disciplesuppliant to Thee ; teach me (7) कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः = कार्यण्यस्य दोषेण उपहतः स्वभावः यस्य सः of commiseration, by the fault, attacked, nature, whosehe ; पृच्छामि (I) ask ; स्वां thee ; धर्मसंमूढचेताः = धमें संमूढं चेतः यस्य सः in (as to) duty, confused, whose, he; यत् which ; श्रेयः better ; स्यात् may be ; निश्चितं decisively ; दृहि speak ; तत् that ; मे of (to) me ; शिष्यः disciple ; ते of thee; अहं I ; शधि teach ; माम् me ; स्वां to thee ; प्रपन्नम् , suppliant. नहि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोषणमिंद्रियाणाम् । अवाप्य अमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ ८ ।। For I see not that it would drive avay this anguish that withers up my senses, if I should attain unrivalled monarchy on earth, or even the sovereignty of the Shining Ones. (8) नहि not; प्रपश्यामि (I) see ; मम my; अपनुयात् may drive away; यत् %hat; शोकम् Brief; उच्छोषणम् durier-up ; इंद्रियाणाम् of my senses ; अवाप्य having obtained ; भूमौ in the earth ; असपत्रमू unrivalled ; गज्यं kingdom ; सुराणाम् of the Suras ; अपि even ; च and ; आधिपत्यम् lordship. सञ्जय उवाच । एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परंतप । [ 28 ] न योत्स्य इति गोविंदमुक्त्वातूष्णीं बभूव ह॥९॥ Saijaya said : Gudakesha, conqueror of his foes, having thus ad dressed Hrishikesha, and said to Govinda, ‘‘ I will not fight!” became silent. (9) एवं thus; उक्त्वा having spoken; हृषीकेशं to Hrishikesha ; युडाकेश : Gudakesha; परंतपः destroyer of foes ; न not ; योत्स्ये (I) will fight; इति thus; मैवं to Govinda ; उक्त्व having said ; तूष्णीं silent; बभूव became; ३ (particle). तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदतमिदं वचः ॥ १० ॥ Then Hrishikesha, smiling, as it were O Bharata, spake these words, in the midst of the two armiesto him, despondent. (IO) तम् to him ; उवाच said ; हृषीकेशः Hishikesha ; प्रहसन् &nmiling ; इव as it were ; भरत 0 Bharata ; सेनयोः of the (two) armies; उभयोः (of) both; मध्ये in the nuiddle ; विपीतम् despondent; इदे this ; वचः word. श्रीभगवानुवाच । अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । गतासूनगतासूश्च नानुशोचंति पंडिताः ॥११॥ [ 29 ] The Blessed Lord said: Thou grievest for those that should not be grieved for, yet speakest words of wisdom. The wise grieve neither for the living nor for the dead, (I) अशोच्यान् unbevailable ; अन्वशोचः hast bewailed ; वे bhou ; प्रज्ञावादान् = प्रज्ञायाः वादान् of wisdom, words ; च and; भाषसे speakest ; गतासून् = गतः असवः येषां तान् gone, life breaths, whose, those ; अगतासून् not, gone, life-breaths, whose, those; च and; न not; अनुशोचते grieve; पंडितः the wise. न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ १२ ॥ Nor at any time verily vas I not, nor thou, nor these princes of men, nor verily shall Ive ever cease to be, hereafter. (2) न not; तु indeed ; एव also: अह I; जातु at any time; न not; आसम् was ; न not ; व thou ; न not ; इमे these ; जनाधिपाः=जनानां अधिपाः of the people, lords; न not; च and; एव also ; न not; भविष्यामः shall be ; सबै all; वयम् ॥we ; अत : from this (time); परम् after. देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमरं यौवनं जरा । तथा देहांतरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥१३॥ As the dweller in the body experienceth, in the body, childhood, youth and old age, so passeth he on to 1 Words that sound wise but miss the deeper sense of wisdom: [ 3० ॥ another body ; the steadfast one grieveth not thereat. (13) हिनः of the embodied; भास्मि in this ; यया as; देहे in body; केमारं childhood; यैवनं youth ; जरा old age; तथा SO ; देहान्तरप्राप्तिः=वेदान्तरस्य प्राप्तिः of another body, the ob• taining ; धीरः the firm ; तत्र there ; न not; मुह्यति grieves. A - मात्रास्पशोस्तु कर्तय शंतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥१४॥ The contacts of matter, O son of Kunti, giving cold and heat, pleasure and pain, they come and goimper manent; endure them bravely, O Bharata. (4) मात्रास्पर्शाः=मात्रायाः स्पर्शाः of the matter, the touches; तु indeed; कौतेय 0 Kaunteya ; शीतोष्णसुयदुःखदाः = शीतं च उष्णं च सुखं च दुःखं च ददाति इति cold, and, heatand, pleasure, and. pain, and, give ; thu8 आगमापायिनः= भागमः च अपायः च येषां ते, coming, and, going, and, whose, they ; भनिस्थाः transi ॐory ; तान् the8e; तितिक्षस्व bear(thou) ; भरत 0 Bharata. यं हि न व्यथयंत्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरे सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥१५॥ The man whom these torment not, O chief of men, balanced in pain and pleasure, steadfast, he is fitted for immortality. (75) ये whom; हेि indeed ; न not ; यथयन्ति torment ; एते bhese ; पुरुष man ; पुरुषर्षभ = पुरुषाणां उपभ of men, 0 best; [ 31 ] समदुःखसुखे = समं दुःखं च सुखं च यस्य सः equal, pain and pleasure, and whose (to whom), him ; धीरं firm : सः he ; अमृताय for immortality ; कल्पते becomes fit. नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । 8 K उभयोर्पे दृष्टाऽतस्वनयोस्तत्वदाशभैः ॥१६ The unreal hath no being ; the real never ceaseth to be ; the truth about both hath been perceived by the seers of the Essence of things. (6) न not ; असतः of the non-existent ; वियते is ; 'भाषाः being ; न not ; अभावः non-being ; विद्यते is ; सतः of the existent ; उभयोः of the two ; अपि also ; दृष्टः (lhas been) seen ; अंतः the end (the final truth) ; तु indeed ; अनयोः of these ; तदार्शिभिः by the truth-seeing• अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति॥१७॥ Know THAT to be indestructible by whom all this is pervaded. Nor can any work the destruction of that imperishable One (I) अविनाशि indestructible ; तु indeed ; स That ; विद्धि know (thou) ; येन by whom ; सर्व all ; इंर्ट this ; ततं (haB been) spread ; विनाशम् %he destruction ; अव्ययस्य of the impe rishable ; भस्य of this ; न no6 ; कश्चित् anyone; कर्तुम् to do; अर्हति तेis able. अंतवंत इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः। [ 32 ] अनाशिनेऽप्रमेयस्य तस्माद्यद्यस्व भारत ॥१८॥ These bodies of the embodied One, who is eternal, indestructible and bundless, are known as finite. Therefore fight, O Bharata. (8) // अतवंतः having end ; इमे these ; देहाः_bodies ; नित्यस्य of the everlasting ; उक्ताः (are) said ; शरीरिणः of the embodied ; अनाशिनः of the indest nctible ; अप्रमेयस्य of the immeasnrable; तस्मात् therefore; युद्यस्व fight (thou) ;. भारत् O Bharata, य एनं वेत्ति होतारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हंति न हन्यते ॥१९॥ He who regardeth this as a slayer, and he who thinketh he is slain, both of them are ignorant. He slayeth not, nor is he slain. (19) यः he who ; एनं tlhis ; वेत्ति knows ; इतर Blayer ; यः he who ; च and ; एनं this ; मन्यते thinks ; इन slain ; उभ the two ; तौ those; न not; विजानीतः (two) know ; न not ; अये this ; इंति kills ; न not ; हन्यत is killed. न जायते म्रियते वा कदाचि- नायं भत्वा भवंता व न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणों न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२० [ 33 ] He is not born, nor doth he die: nor having been , ceaseth he any more to be ; unborn, perpetual, eternal and ancient, he is not slain when the body is slaugh tered. (20) न not ; जायते is born ; म्रियते dies ; वा or ; कदाचित् at any time ; न not ; भये this ; भूत्वा having been ; भवित will be ; वा or; न not ; भूयः (any) more ; अजः unborn ; नित्यः perpetual; शश्वत : eternal ; अथे this ; पुराण : ancient ; न not; हन्यते is killed; हन्यमाने (in) being killed ; शरीरे in body. वेदाऽविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथ स पुरुषः पार्थ कं घातयति हंति कम् ॥२१॥ Who knoveth him indestructible, perpetual, unborn, undiminishing, how can that man slay, O Partha, or cause to be slain ? (2) वे know8 ; भविनाशिनं indestructible ; नित्यं perpetual ; यः who ; एनं this ; अर्ज unborn ; अव्ययम् undiminishing ; कथं how ; सः he (that) ; पुरुषः man; पार्थ O Parbha ; के whom ; घातयात causes to be slain ; इंति kills; कमू whom. वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्वाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णा न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२ ॥ As a man, 'casting off worn-out garments, taketh new [ 34 ] ones, so the dweller in the body, casting off worn-out bodiesentereth into others that are new. (22) वासांसि garments ; जीर्णानि worn-ont; यथा asविहाय having cask away ; नवानि new ; गृह्वाति takes ; नरः a man ; अपराणि others; तया so; शरीराणि bodies; विहाय having cast away; जीर्णानि worn-out ; अन्यानि to others ; सयाति goes; नवानि (to) new ; दे the embodied (one. नैनं छिंदति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः। न चैनं क्लेदयंत्यापो न शोषयति मारुतः ॥२३॥ Weapons cleave him not, nor fire burneth him, nor waters wet him, nor wind drieth him away. (23) न not; एनं this; छिइति cleave ; शखणि weapons ; न not ; एनं bhis ; दहति burns ; पावकः fire ; न not; च and ; एन bhis; क्लेयंत wet ; अपः water3 ; न not ; शोषयति देries ; मारुतः wind. अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सवेगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४॥ Uncleavable he, incombustible he, and indeed neither to be wetted nor dried away: perpetual. all-pervasive, stableimmovable, ancient, (24) अच्छेयः uncleavable ; अयं bhis ; अखाद्यः incombustible ; अयं this ; अक्लेद्यः unwettable; अशोष्यः undryable; एव also ; " and ; नित्यः perpetual ; सर्वगतः = सर्वस्मिन् गतः into all, gone ; स्थाणुः stable ; अचलः immorable; भये this ; सनातनः ancient. [ 35 ] अव्यक्तोऽयमचित्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २५ ॥ Unmanifest, unthinkable, immutable, he is called therefore knowing him as such, thou shouldst not grieve. (25) अव्यक्तः unmanifest ; भयं bhis ; अचि यः inconceivable ; अयं bhis ; अविकार्यः immutable; अये this ; उच्येते is called ; तस्मात् therefore ; एवं bhus ; विदित्वा having known ; एने this; न not; अनुलोचितुम् to grieve ;भर्हसि (thou) oughtest. अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ २६ ॥ Or if thou thinkest of him as being constantly born and constantly dying, even then, O mighty-armed, thou shouldst not grieve. (26) अथ now ; च and ; एनं bhis ; नित्यजातं नित्यं जातं constantl , born; नित्यं perpetually; वा or; मन्यसे (thou) bhinkest; घृतम् dead ; तया so; अपि also ; त्वं thom ; महाबाहो = महान्तौ बाहू यस्य (स्व) great (two) arms, whose, (O thou) ; न not; एनं this; शोचितुम् to grieve ; अर्हसि (thon) oughtest. जातस्य हि ध्रुवो मृत्युश्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २७ ॥ [ 36 ] For certain is death for the born, and certain is birth for the dead; therefore over the inevitable thou shouldst not grieve. (27) जातस्य of the born ; हि indeed ; ध्रुवः certain ; मृत्युः death; ध्रुवं certain ; जन्म birth ; मृतस्य of bhe dead ; च and ; तस्मात् therefore ; अपरिहार्ये (in) inevitable ; अथै in matter ; न not ; स्वं thou ; शोचितुभ to grieve ; अर्हसि (thon) oughtest. अव्यक्तादीनि भतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तांनधनान्येव तत्र का पां रेवना ॥ २८॥ Beings are unmanifest in their origin, manifest in their midmost state, O Bharata, unmanifest likewise are they in dissolution. What room then for lamentation ? (28) अव्यक्तादीनि = अव्यक्तं आदिः येषां त unmanifest, beginning, whose, they ; भूतानि beings ; व्यक्तमध्यानि = व्यक्तं मध्ये येषां तन manifest, middle, whose, they ; भारत O Bharata ; अव्यक्त निधनानि =अव्यक्तं निधनं येषां तानि unmanifest, destruction, whose they ; एव also ; तत्र there ; का what ; परिदेवना lamentation . आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन माश्चर्यवद्वांते तथैव चान्यः । आश्चर्यवच्चैनमन्यः शुणत श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २९ ॥ [ 37 ] As marvellous one regardeth him ; as marvellous an other speaketh thereof; as marvellous another heareth thereof ; yet having heard, none indeed understand. e th. (29) आश्चर्यवत् as wonderful; पश्याते sees; काश्चित् some one ; एने this ; आश्चर्यवत् as wonderful ; वहति speaks ; तथI so ; एव also ; च and ; अन्यः another ; भाश्चर्यवन् as wonderful; च and; एनं this ; अन्यः another; शृणोति hears ;थुवा having heard ; अपि even ; एनं this ; वेद knows; न not ; च and ; एव also ; कश्चित् anyone. देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।। तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥३०॥ This dweller in the body of everyone is ever invul nerable, O Bharata; therefore thou shouldst not grieve for any creature. (30) हेही the embodied ; नित्यं always ; अवध्यः invulnerable; भये this; देहे in the body; सर्वस्य of all; भारत 0 Bharata ; तस्मात् therefore ; सर्वाणि (tor) all; भूनानि creatures ; न not ; स्वं thou; शोचितुम् grieve; महंस (phon) shouldst. to स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकुषितुमर्हसि । धम्र्याद्धि युद्धाच्छूयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥३१॥ Further, looking to thine own duty, thou shouldst not tremble; for there is nothing more welcome to a Kshattriya than righteous war. (3) [ 38 ] स्वधर्मम् =स्वस्य धर्म of own, duty; आपि also; च and; अवेक्ष्य having seen; न not ; विकोपतुम् to tremble ; अर्लस (phou) oughtest ; धम्र्यात् (than) righteous; हि indeed; युद्धात् than war ; श्रेयः better ; अन्य other ; क्षत्रियस्य of the Kshattriya ; न not ; बछत 15• यदृच्छया चोपपनं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२॥ Happy the KshattriysO Partha, who obtain such a fight, offered unsought as an open door to heaven. (32) यदृच्छया by chance; च and ; उपपन्नं happened ; स्वर्गद्वारम् = स्वर्गस्य द्वारं of heaven, door ; अपावृतं opened ; सुखिनः happy ; क्षत्रियाः kshattriyas ; पार्थं O Partha ; लभन्ते obtain ; युदम् battle; ईदृशम् like this. अथ चंचांमम धम्य संग्राम न करष्यसे । ततः स्वधर्मे कीति च ईवा पापमवाप्स्यसि।३३॥ But if thou wilt not carry on this righteous warfare, then, casting away thine own duty and thine honour, thou wilt incur sin (33) अथ now ; चेत् if ; त्वम् thou; इमम् this ; धy righteous; संग्रामं battle ; न not ; करिष्यास (Bhou) wilt do ; ततः then ; स्वधर्म own duty ; कीर्तिम् fame; च and ; हिवा having thrown away ; पापं sin ; अवाप्स्यास (thou) wilt obtain. [ 39 ] अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यंति तेऽव्ययाम्। संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ ३४ ॥ Men will recount thy perpetual dishonor, and, to one highly esteemed, dishonor exceedeth death. (34) अकीर्ति dishonor ; च and ; भाप also ; भूतानि creatures; कथायष्यंति will relate; ते thy; अव्ययाम् undiminishing; संभावितस्य of the honored; च and ; अकर्तः dishonor; मरणात् than death ; अतिरिच्यते exceeds. भयाद्रणादुपरतं मंस्यंते त्वां महारथाः। येषां च त्व बहुमतो भूत्वा यास्यास लाघवम्।३५॥ The great car-warriors will think thee fied from the battle from fear, and thou that wast highly thought of by them, wilt be lightly held. (35) भयात् from fear ; रणात् from the battle ; उपरतं withdrawn; मंस्यते will think ; स्वां bhee ; महारथाः the great car-warriors; येष of whom ; च and ; स्वं thou ; बहु much ; मतः thought (of); भूस्वा having been ; यास्यंसि wilt go; लाघवम् to lightnesE. अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यंति तवाहिताः । निंदंतस्तव सामर्थे ततो दुःखतरं नु किम् ॥३६॥ Many unseemly words will be spoken by thine enemiesslandering thy strength; what more painful than that? (36) , [ 4© ] अवाच्यवादान् = भवाच्यान् वादान् improper to be spoken, words; च and; बहून् many ; वदिष्यंति will say ; तव thy ; आहितः non friends ; निंदंतः 8landering ; तव bhy ; सामथ्र्य power; ततः bhan bhat; दुःखतरं more painful; तु indeed ; किम् what. हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जिल्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौंतेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ । ३७॥ Slain, thou wilt obtain heaven; victorious, thou wilt enjoy the earth; therefore stand up, O son of Kunt, resolute to fight. (37) इतः Slain ; वा or ; मप्स्यसि (phon) wilt obtain ; स्वर्ग heaven ; जिवा having conquered ; वा or ; भोक्ष्यसे (thou) wilt enjoy ; महीम् the earth ; तस्मात् therefore ; उत्तिष्ठ stand op; कतय 0 Kaunteya; युद्धाय for battle; कृतनिश्चयः = कृतः निश्चय येन सः madedecision, whom. , by , he सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजया । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥३८॥ Taking as equal pleasure and pain, gain and loss, victory and defeat, gird thee for the battle ; thus thou shalt not incur sin. (38) सुखदुःखे = सुखं च दुःखं च pleasure, and, pain, and; सम equal; कृत्वा having made; लाभालाभौ= लाभः च अलाभः च gain, and, losE, and; जयाजयें = जयः च भजयः च, victory, and, defeat, and ; ततः bhen ; युद्धाय for the battle; युज्यस्व join (thou); न not; एवं thus ; पापं sin; अवाप्स्यास (thou) shalt obtain. [ 4 ] एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धियोगे त्विमां शृणु । बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मवैधं प्रहास्यसि ॥३९॥ This teaching set forth to thee is in accordance with the Saikhya; hear it now according to the Yoga, imbued with which teaching, O Partha, thou shalt cast away the bonds of action. (39) एषा this; ते of (to) thee ; अभिहित (is) declared; सांख्ये in Sankhya ; बुदः knowledge; योगे in the Yoga ; तु indeed ; इमां this; शृणु hear ; बुट्टा with knowledge; युक्तः joined : यया with which ; पार्थ 0 Partha ; कर्मबंध= कर्मणः बंधु of karma, the bond; प्रहास्यास (phou) shalt cast away. नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायत महतो भयात् ॥४०॥ In this there is no loss of effort, nor is there trans gression. Even a little of this knowledge + protects from great fear. (40) न not ; इह here ; अभिक्रमनाशः = अभिक्रमस्य नाशः of effort, destruction; अस्ति is ; प्रत्ययः transgression ; न not; वियते is ; स्वल्पम् very little ; अपि even ; अस्य of this ; धमस्य duty ; शयते protects ; महतः (from) great ; भयात् from fear. व्यवसायात्मका बुद्धिरेकेह कुरुनंदन । बहुशाखा ह्यनता३च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥४१॥ 1 Dharma, [ 42 ] The determinate reason is but one-pointed, O joy of the Kurus ; many-branched and endless are the thoughts of the irresolute. (4) व्यवसयात्मिका = व्यवसाथः अrत्मा यस्याः सा determination, soul, whose, she ; बुद्धिः thought ; एका one ; इह here; कुरुनंन =कुरूणां नेन of the Kurus, 0 rejoicer; बहुशाखाः = बढ्घः शाखाः यासां त many, branches, whosethose ; हि indeed; अनंताः endless; च and; बुद्धयः thoughts; अव्यवसायिनम् of the ieresolute. याममा पुष्पेतां वाचं प्रवदूत्यांवपाचतः । वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीतिवादिनः ॥ ४२ ॥ Flowery speech is uttered by the foolish, rejoicing in the letter of the Vedas0 Partha, saying: < There is naught but this.” (42) याम् which; इमां this; पुष्पितां flowery ; वाचं speech ; प्रवहति utter ; अविपश्चितः the un-wise ; वेदवादरत = वेस्य वाहे रताः of the Veda, in the word, rejoicing ; पार्थ PArtha ; न not; अन्यत् other ; अस्ति is ; इति thus ; वादिनः saying. कामात्मानः स्वगपरा जन्मकमफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ ४३ ॥ With desire for self, 1 with heaven for goal, they offer birth as the fruit of action, and prescribe many and 1 Those whose very self is desire, Kama, and who therefore act with a view to win heaven and also rebirth to wealth and rank. [43] various ceremonies for the attainment of pleasure and lordship. (43) कामात्मान काम =आत्मा येषां ते desire, soul, whose, they ; स्वर्गपराः = स्वर्गः परं चेषां ते heaven, highest, whose, they; जन्मकर्मफलप्रदाम् = जन्म एव कर्मणः फलं (इव) प्रददाति तां (e) birth, alone, of action, fruit, (as,) gives, that (which); क्रियाविशेष- बहुलां = क्रियाणां विशेषाः बहुलाः यस्यां तां of actions, varieties, many, in which, that ; भोगैश्वर्यगतिं = भोगस्य च ऐश्वर्यस्य च गतिं of enjoyment, and, of sovereignty, and, the gaining; प्रति towards (for the sake of). भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मका बुद्धिः समाधौ न विधीयते।।४ ४॥ For them who cling to pleasure and lordship, whose minds are captivated by such teaching, is not designed this determinate Reason, on contemplation steadily bent. ' (44) भोगैश्वर्यप्रसक्तानां= भोगे च ऐश्वर्यं च प्रसक्ताना in enjoyment, and, in lordship, and, of the attached ; तया by that; अपहृतचेतसाम् = 1 The following is offered as an alternative translation of shlokas 42, 48, 44.

  • The fowery speech that the unwise utter, 0 Partha, clinging to the

word of the Veda, saying there is nothing else, ensouled by selfish desire and longing after heaven-(the fowery speech) that offereth only rebirth as the (ultimate) firuit of action, and is full of (recommendations to) various rites for the Eake of (gaining) enjoyments and sovereignty,- the thought of those who are misled by that (speech) and cling to pleasure8 and lordship, not being inspired with resolution, is not engaged in concentration. १० | 44 } अपहृत चेतः येषां तेषां dragged away, mind, whose, of them ; व्यवसायात्मिका determinate (see 41); बुदिः thought; समाधौ in Samadhi ; न not; विधीयते is fixed. त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्दद्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्। ४५। The Vedas deal with the three attributes: l be thou above these three attributes, O Arjuna; beyond the pairs of oppositesever steadfast in purity, ४ careless of possessionsfull of the SELF. (45) . त्रैगुण्यविषयाः = त्रैगुण्ये विषयः येषां ते the three attributes, subject-matter, whose, they ; वेः (the) Vedas; निस्त्रैगुण्यः with ont the three attributes; भव be ; अर्जुन 0 Arjuna ; निर्द्धः without the pairs (of opposites); नित्यसत्वस्थ = नित्यं सर्वे तिष्ठति इति constantly, in sattva, (who dwells, thus; निर्योगक्षेमः = न अस्ति येगः च क्षेमः च यस्य सः not, is , earning, and, maintaining, and, whose, he; आत्मवान् full of the Self. यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ४६ ॥ All the Vedas are as useful to an enlightened Brah mana, as is a tank in a place covered all over with water. (46) 1 Gunas = attributes, or forms of energy. They are Sattva, rhythm or purity ; Rajas, activity or passion; Tamasinertia or darkness. 2 Sava. [ 45 ] यावान् as much; भर्यः use ; उदपाने in a small pool; सर्वतः everywhere ; संप्लुतेदके =संप्लुते उड्के (in the state of a place being) fooded, (in, i.., with) water; तावान् so much; सर्वेषु (in) all; वेदेषु in the Vedas ; ब्राह्मणस्य of the Brahmapa ; विजानतः (of) learned. कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते संगोऽस्त्वकर्मणि ॥४७॥ Thy business is with the action only, never with its fruits ; so let not the fruit of action be thy motive, nor be thou to inaction attached. (47) कर्मणि in the action; एव only ; अधिकारः right ; ते ¢hee; मा not; फलेषु in the fruits ; कदाचन at any time ; म not; कर्मफलहेतुः =^र्मणः फलं हेतुः यस्य सः of action, fruit, motive, whose, he; भूः be ; मा not ; ते thy ; सगः attachment; अस्तु let (there) be; अकर्मणि in inaction. योगस्थः कुरु कमणि सग त्यक्त्वा धनंजय । सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८॥ Perform action, O Dhananjaya, dwelling in union with the divinerenouncing attachments, and balanced evenly in success and failure: equilibrium is called (48) yoga. योगस्यः yog8-seated; कुरु, perform; कर्माणि actions ; संग attachment; यक्स्वा having abandoned; धनंजय 0 Dhanai- jaya ; सिखासियोः = सिद्धौ च असिद्धं च in success, and, in non 46 ] success, and ; ^pf: the same ; v^ having become ; equality ; %*r: yoga ; 3^1% is called. Far lower than the Yoga of Discrimination is action, O Dhananjay.i. Take thou refuge in the Pure Reason ; pitiable are they who work for fruit. (49) ^C<JT by far; ff indeed; 3T?rC inferior; faction; ff^f- qfim; = 5^: qrirn^of discrimination, than the yoga; VRH^ O Dhananjaya ; ^^f in (the) Pure Reason; fftvf refuge ; 3Tr^^^, seek; ^Ttui: pitiable; <w|?Hr: = ^ ?g: ^t ^ fruit, motive, whose, they. H II United to the Pure Reason, one abandoneth here both good and evil deeds, therefore cleave thou to yoga; yoga is skill in action. (50) I[^3^;:=f3ir5^j: with knowledge, endowed; 5f?rm (he) throws away ; ff here ; 3H both ; SJfirT^!;^ = g^rf ^ ^ good deed, and, evil deed, and ; ?l?Rrl therefore; for (to) yoga; 55^^ be united, (prepare); 3UT: yoga; in actions ; ^RHTW skill. f|

ql[ ?T5?fT^q It H ^ II [47]

The Sages, united to the Pure Reason, renounce the fruit which action yieldeth, and, liberated from the bonds of birth, they go to the blissful seat. (5) कर्मजं action-born ; बुद्धियुक्ताः united to Enddhi (see 50); eि indeed; फलं bhe fruit; त्यक्त्वा having abandoned ; मनीषिणः the wise; जन्मबंधविनिर्मुक्ताः =जन्मनः बंधात् विनिर्मुक्ताः of birth, from the bondagefreed; पदं the abode ; गच्छत go; अनामयं painless. यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्यतितरिष्यति । तदा गतासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥५२॥ When thy mind shall escape from this tangle of delusion, then thou shalt rise to indifference as to what has been heard and shall be heard. (52) यदा when ; ते phy; मोहकलिलं = मेहस्य कलिले of delnsion, the confusion ; खुादः ind ; व्यतितरिष्यति will cross; तदा then गतसि (thon) shalt go ; निर्वेदं to indifference; श्रोतव्यस्य of (what) should be heard; घृतस्य of (what) has been heard ; च and. श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धस्तदा यागमवाप्स्यसे ॥ ५३ ॥ When thy mind, bewildered by the Shruti, shall stand immovable, fixed in contemplation, then shalt thou attain unto yoga. (53) श्रुतिविप्रतिपन्ना = श्रुतिभिः विप्रतिपन्ना by scripture-texts, distract [ 48 ] ed; ते phy ; यदा when ; स्थास्यति shall stand; निश्चल immor able; समाधेr in Samadhi; अचला unmoved; बुद्धिः Pure Reason; तदा bhen ; योगं to yoga ; अवाप्स्यसि (phou) shalb abtain. अर्जुन उवाच । स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव । स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५३॥ Arjuna said: What is the mark of him who is stable of mind. steadfast in contemplation, O Keshava ? how doth the stable-minded talk, how doth he sit, how walk? (54) स्थितप्रज्ञस्य= स्थित प्रज्ञा यस्य तस्य steady, intelligence, whose, his ; का what; भाषा definition; समाधिस्थस्य=of the Samadhi seated; केशव 0 Keshava ; स्थितधीः = स्थिता धीः यस्य सः fixed, mind, whose, he ; किं what; प्रभाषेत may (he) speak; कि what (how); भासीत may (he) sit; व्रजेत may (he) walk; किं what (how). श्री भगवानुवाच । प्रजहतं यदा कामान्सवान्पाथै मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥। ५५॥ The Blessed Lord said : When a man abandoneth, O Partha, all the desires of the heart, and is satisfied in the SELF by the SELF, then is he called stable in mind. (55) [ 49 ] प्रजहाति (le) thnows away; यदा when ; कामान् सवान् de31re8 ; all; पार्थ 0 Partha ; मनगतान् = मनः गतान् to the mind, gone; भात्मनि in the Self ; एव only भारमना by the Self ; तुष्टः satis. fied; स्थितप्रज्ञः *teadfast in mind (see 54); तदा bhen ; उच्यते (he) is called . }} दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वातरागभयक्रधः स्थितधामुनरुच्यत ॥ ५६ ।। He whose mind is free from anxiety amid painsin different amid pleasures, loosed from passion, fear and anger, he is called a sage of stable mind. (56) दुःषषु in pains; अनुद्विग्नमनाः = न उद्विग्नं मनः यस्य सः not agitated, mind, whose, he; सुखg in pleasures ; विगतस्पृहः = विगत स्पृह यस्य सः gone, desire, whose, he ; वीतरागभयक्रोधः = यतः रागः च भयं च क्रोधः च यस्य सः gone, desire, and, feu, and, anger ' and wilose, he ; स्थितधीः steady-nminded (see 54); मुनिः sage; उच्यते (he) is called. यः सर्वत्रानांभेरनहतत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनंदति न वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥५७॥ He who on every side is without attachments, what- ever hap of fair and foul, who neither likes nor dislikes, of such a one the understanding is vell-poised. (57) यः he who; सर्वत्र every where; भनार्भन्नहः un-attached ; तत् that ; तन् that (whatever); प्राप्य having obtained; शुभाशुभम् = भं च अशुभं च pleasant, and, unpleasant, and; न not; भभि [ 5% ] नंदते rejoice8; न not; वेष्टि hates; तस्य of him ; प्रज्ञा the intel. ligence; प्रतिष्ठित is established. यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥५८॥ When, again, as a tortoise draws in on all sides its limbs, he withdraws his senses from the objects of sense, then is his understanding well-poised. (58) यज्ञ when ; संडरते draws in; च and; अये this one; कूर्मः tortoise ; अङ्गानि imbs ; इव like; सर्वशः everywhere; इन्द्रियाणि the senses; इंद्रियार्थेभ्यः = इंद्रियाणाम् अर्थेभ्यः of the sensesfronm the objects ; तस्य of him ; प्रज्ञा the intelligence; प्रतिष्ठित is established विषया विनिवर्तते निराहारस्य देहिनः । रसवजै रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्रा निवर्तते ॥ ५९ ॥ The objects of sensebut not the relish for them, " turn away from an abstemious dweller in the body; and even relish turneth away from him after the Supreme (59) 1S Seen. विषयाः %he objects of sense; विनिवर्तते turn away ; निराहारस्य (of the) foodless; देहिनः of the embodied; रसवज = रस वर्जयिस्वा relish, excepting ; रसः Grelish ; भापि even; अस्य of him ; परं the Supreme; दृष्ट्वा having seen ; निवर्तते turns away. 1 The objects turn away when rejected, but still desire for them remains ; even desire is lost when the Supreme is seen. [ 51 ] यततो ह्यपि कौंतेय पुरुषस्य विपश्चितः । इंद्रियाणि प्रमाथीनि हरंति प्रसभं मनः ॥ ६० ॥ O son of Kunth, the excited senses of even a wise man, though he be striving, impetuously carry away his mind. (60) यततः of the endeavouring ; eि indeed; अपि even ; फतेय 0 Kannteya ; पुरुषस्य of man; विपश्चितः (of bhe) wise; इंद्रियाणि the sense8; प्रमाथन (phe) uptearing ; हरांति carry away ; प्रसभं impetuously; मनः the mind . तानि सर्वाणि सयम्य युक्त आसीत मत्परः । वशे हि यस्येंद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥।६१॥ Having restrained them all, he should sit harmonised, I his supreme goal; for whose senses are mastered, of him the understanding is well-poised. (6) तानि them; सर्वाणि all ; संयम्य having restrained; युक्तः joined; भासीत should sit; मत्परः = अहं परः यस्य सः I, supreme goal, whose, he ; वशे in control ; हि indeed ; यस्य of whom; इंद्रियाणि Ben8e8; तस्य of him ; प्रज्ञा the intelligence; प्रतिष्ठत (is) established. ध्यायतो विषयान्पुंसः संगस्तेऽपजायते । संगात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥६२॥ Man, musing on the objects of sense, conceiveth an [ 52 ] attachment to these ; from attachment ariseth desire ; from desire anger cometh forth ; ध्यायत (of the) meditating; विषयान् (on) objects (of the Seuse3) ; पुंसः of the nuan ; संगः attachment; तेषु in them ; उपजायते is born; संगात् from attachment ; संजायते arises; कामः desine; कामात् from desire ; रोधः anger; अभिजायते is produced क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभृशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति।। ६ ३॥ From anger proceedeth delusion: from delusion con fused memory; from confused memory the destruction of Reason ; from destruction of Reason he perishes. (63) क्रोधात् from auger ; भवातच becomes ; संमोहः delusion ; सेमहात् from delusion ; स्मृताविभ्रमः = स्मृतेः विभ्रमः of memory, confusion; स्टुनिभृशात् = स्मृतेः भृशान् of memory, from confusion; बुद्धिनाशः = बुद्धेः नाशः of Reason, destruction ; बुद्धिनाशात् from destruction of Reason ; प्रणश्यति ( he ) perishes. रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिंद्रियैश्चरन् । आत्मवश्यांवंधयात्मा प्रसादमामांधगच्छते ॥ ६४ ॥ But the disciplined self, moving among sense-objects with senses free from attraction and repulsion mas. tered by the SFELF, goeth to Peace. (64 रागद्वेषवियुक्तैः = रागेण च द्वेषेण च वियुक्तैः with(from ) attraction, and. ( from ) Repulsion, and, ( from ) disjoined ; तु indeed; विषयान् objects (of sense ) ; इंद्रियैः with senses ; चरन् moving ( (after ); श्रात्मवश्यैः =आत्मनः वश्यैः of the Self. (by ) the control le; विधेयात्मा =वधेयः आत्मा यस्य सः «ubdued, Belf, whose, he; प्रसवं to peae ; अधिगच्छतेि attainB प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ ६५॥ In that Peace the extinction of all pains ariseth for him ; for of him whose heart is peaceful the Reason soon attaineth equilibrium. (65) प्रसादे n ( the state of ) peace; सर्वदुःखानां =सर्वेषां दुःखानां (of ) all, of pins; हानिः 1estruction ; अस्य of him ; उपजायते atrikes ; प्रसन्नचेतसः = प्रसन्नं चेतः यस्य तस्य peacefulmind, whose. his ; हि inteed ; आयु quickly ; बुद्धिः the Reason ; पर्यवतिष्ठते settles down नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शतरशतस्य कुतः सुखम् ॥६६॥ There is no pure Reason for the non-harmonised, nor for the non-harmonised is there concentration; for him without concentration there is no peace, and for the unpeaceful how can there be happiness? (66) न not: अस्ति is ; बुद्धिः Reason : भयुक्तस्य of the uncontrol lel ; न not ; च and ; अयुक्तस्य of the uncontrolled ; भावन melti- tation; न not; च and ; अभावयतः of the non-meditating; iतः peace ; भrतस्य of the unpeacefnl; कुतः whence ; सुखं happi SS [ 54 } इंद्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवांभसि ॥ ६७॥ Such of the roving senses as the mind yieldeth to, that hurries avay the understanding, just as the gale hurries away a ship upon the waters (67) इंद्रियाणां of the senses ; हि indeed ; चरतामृ moving; यत् which ; मनः the mind ; अनुविधीयते is conformed to; तत् that ; अस्य of him ; हरति carries away ; प्रज्ञां the intelligence; वायुः bhe wind ; नावं the ship ; इव like ; इंभास in the water तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः। इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६८ ॥ Therefore, O mighty-armed, whose senses are all completely restrained from the objects of sense, of him the understanding is well-poised. (68) तस्मान् therefore : यस्य of whom ; महाबाहो 0 mightby-armed (see 26); निघृहीतानि restrained ; सर्वशः every where ; इंद्रि याणि the senses ; इंद्रियार्थेभ्यः ( see 58) from the objects of the senses; तस्य of him ; प्रज्ञा the intelligence ; प्रतिष्ठिता ( is ) established. या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्या जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥६९॥ That which is the night of all beingsfor the dis[ 55 ] ciplined man is the time of waking; when other beings are waking, then is night for the Muni who seeth. " (69) या which ; निशा night ; संवभूतानां = सर्वेक्षां भूतानां (of) all, of beings; तस्यां in that ; जागर्ति wakes; संयमी %he disciplined ( one ); यस्यां in which; जाग्रति wake ; भूतनि creatures ; सा that ; निश night; पश्यतः ( of the ) seeing ; मुनेः of the muni.1 आपयमाणमचलप्रतिष्ठ समुद्रमापः प्रवंशातं यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशति सर्वे स शांतिमाप्नोति न कामकामी ॥ ७० ॥ He attaineth Peace, into whom all desires flow as rivers how into the ocean, which is filled with water but remaineth unmoved-not he who desireth desires (70) आपूर्यमाणम् ( ever) being illed ; अचलप्रतिष्ठे = अचल प्रतिष्ठा यस्य तं unmoving, status, whose, him ; समुद्रम् (in) to the ocean; अपः waters ; प्रविशति enter; यद्वत् as ; तत् so ; कामाः ( objects of ) desires ; यं (in ) to whom ; प्रविशति enter ; सबै all; सः he ; शांतिम् peace ; आमति obtains ; न not ; कामकामी = कामानां कामी of ( objects of) desires, the desirer. विहाय कामान्यः सर्वान्पुमाश्चरते निःस्पृहः। 1 The Sage is awake to things over which the ordinary man sleeps. and the eyes of the Sage are open to truths shut out from the common vision. While १r•e १resh that which is real for the masses is illusion for the Sage [ 56 ] निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति ॥७१॥ Who so forsaketh all desires and goeth onwards free from yearnings, selfess and without egoism-he goeth to Peace. (7) विहाय having thrown away ; कमान् desines : यः \he who ; सर्वान् all; पुमान् man ; चरति goes ; निःस्पृहः without-desire ; निर्ममः witiont-nime (ness ) ; निरहंकारः without-egoism ; सः he; शांतिं to peace ; अधिगच्छति attains. एषा ब्राझी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वाऽस्यामेतकालेऽपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२॥ This is the Eternal stateO son of Pritha. Having attained thereto none is bewildered . Who, even at the death-hour, is established therein, he goeth to the Nirvana of the Eternal. (72) एष this ; ब्राझी of Brahnnan ; स्थितिः status ; पार्थ 0 Partha; न not; एनां this ; प्राप्य having obtained ; विमुह्यति is confused; स्थित्व having sat (been established ); अस्यां in this ; अन्तकाले = भन्तस्य काले of the end, in the time ; अपि even ; ब्रह्मनिर्वाणम् =ब्रह्मणः निर्माणम् of Brahman, eo Nirvवैna ; कच्छति attains. इति श्रीमद्भगवद्गीता ० सांख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ Thus in the glorious BHAGAVAD-GTh the second discourse entitled: YOGA BY THE SANKHYA. [ 57 } THIRD DISCOURSE. अर्जुन उवाच । ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन । तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १ ॥ Arjuna said: If it be thought by thee that knowledge is superior to action, O Janardana, why dost thcu, O Keshava, enjoin on me this terrible action? ज्यायसीr superior ; चेत् if ; कर्मणः than action ; ते of (by ) bhee ; मता thought ; बुद्धिः knowledge ; जनार्दन 0 Japardana : तत् then : किम् why ; कर्मणि in act on; घोरे ( im) terrible ; मां nne ; नियोजयसि ( thon ) engage8% ; केशव 0 Keshava. व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे । तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ २ ॥ Vith these perplexing words Thou only confusest my understanding; therefore tell me with certainty the one vay by which I may reach bliss ? व्यामिश्रेण ( with) intermixed; इव as it were; वावयनwth speech : बुद्रि understanding; मोहयसि (thon ) confusest ; इव as it were; न my ; तत् so ; एकं one ; व speak; निश्चित्य having decided; येन by which ; श्रेयः better f the good ); अहं I; आप्नुयाम् may obtain { 58 ] श्रीभगवानुवाच । लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयाऽनघ। ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३ ॥ The Blessed Lord said : In this world there is a twofold path, as I before said, O sinless one: that of yoga by knowledge, of the Sankhyas; and that of yoga by action, of the Yogs. (3) लोके in world ; अस्मिन् ( in ) this; द्विविधा twofold; निष्ठा belief ; पुरा formerly; प्रोक्ता said; मया by me ; अनघ 0 sinless one; ज्ञानयोगेन =ज्ञानस्य योगेन of knowledge, by yoga ; सांख्यानाम् of the saikhyas; कर्मयोगेन =कर्मणः योगेन of action, by yoga ; योगिनाम् of the yogis. न कर्मणामनारंभान्नैष्कर्यं पुरुषऽश्नुते । न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥ Man winneth not freedom from action by abstaining from activity, nor by mere renunciation doth he rise to perfection. (4) न not ; कर्मणाम् of actions ; अनारंभात् from ( by ) non commencement: नैष्कर्म्यु inactivity : पुरुषः man ; अश्नुते obtains ; न not ; च and ; संन्यसनात् from (by ) renunciation ; एव only ६ सिद्धि perfection ; समधिगच्छति attains. नहि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । [ 59 ] कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥ Nor can anyoneeven for an instant, remain really actionless; for helplessly is everyone driven to action by the qualities born of nature. (5 ) नहि not ; • कश्चित् anyone ; क्षणम् a moment ; अपि even; जातु in reality ; तिष्ठति stands; अकर्मकृत् un-action-perform- ing ; कार्यते is made to do; हि indeed ; अवशः helpless , कर्म action; सर्वः all; प्रकृतिजैः ( by ) the -born ; युगैः quali nature ties, कमेंन्द्रियाणि संयम्य य आस्त मनसा स्मरन् । इन्द्रियार्थान्वेमढात्मा मिथ्याचारः स उच्यत॥६॥ Who sitteth, controlling the organs of action, but dwelling in his mind on the objects of the senses, that bewildered man is called a hypocrite. (6) कर्मेन्द्रियाणि =कर्मणां इंद्रियाणि of actions, the organs ; संयम्य having controlled ; यः who ; आस्त sits ; मनस by the mind; स्मरन् remembering ; इंद्रियार्थान् %he objects of the senses (see ii. 58.); विमूढारम = विमूढः आत्मा यस्य सः confused, mind, whose, he ; मिथ्याचारः = मिथ्या भाचरः यस्य सः false, con : duct, whose, he ; सः he; उच्यते is called. यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन । कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥ But who, controlling the senses by the mind, O [ 60 ] Arjuna, with the organs of action, without attachment, erformethoga by action, he is worthy. 7 ) यः who ; तु indeed ; इन्द्रियाणि the senses; मनसा by the mind ; नियम्य having controlled ; आरभते commences ; अर्जुन O Arjuna : कर्मेन्द्रियैः by the organk of action : कर्मयोगम् karma- yoga ; असक्तः unattached ; सः he; विशिष्यते excels. नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः । शरीरयात्राऽपि च ते न प्रसिद्धयेदकर्मणः ॥ ८ ॥ Perform thou right action, for action is superior to imaction, and, inactiveeven the maintenance of thy body would not be possible. (8) नियतं prescribed; कुरु do; कर्म action ; त्वं thou; कर्म action ज्यायः better ; हि indeed; अकर्मणः khan inaction ; शरीरयात्रा = शरीरस्य यात्रा of the body, pilgrimage ; आपि even ; च auld; ते blay : न not; प्रसिद्धचेत् may succeed; अकर्मणः from (by ) inaction. यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबंधनः । तदर्थं कर्म कौंतेय मुक्तसगः समाचर ॥ ९ ॥ The world is bound by action, unless performed for the sake of sacrifice ; for that sake, free from attach ment, O son of Kunti, perform thou action. {9) यज्ञार्थात् = यज्ञस्य अर्थात् of sacrifice, ( from) for the sake of ; 1 Karma-Yoga is the consecration of physical energy on the Divine Altar, 2. e., the using of ones organs of action simply in servicein obedience to La and Dnty [ 6 ] कर्मणः from ( tham ) action; अन्यत्र otherwise ; लोकः the world ; अयं this ; कर्मबंधनः =कर्म बंधनं यस्य सः action, bond , whoseit ; तदूर्ये = तस्य अर्थे of that, for the sake ; कर्म action कौंतेय O. Kaunteya ; सुन्क्तसंगः = सुत्क्कः संगो येन सः abandoned, attachmentby whom, he ; समाचर perform. सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनन प्रसवष्यध्वमेष वोऽस्वष्टकामधुक् ॥१०॥ Having in ancient times emanated mankind together with sacrificethe Lord of emanation said: "By this shall ye propagate; be this to you the giver of desires; (o) सहयज्ञाः = यज्ञेन सह with sacrifice, together ; प्रजाः the peoples ; सृष्ट्वा having emanated ; पुरा formerly ; उवाच said ; प्रजापतिः Prajépati; अनेन by this ; प्रसविष्यध्वम् shall propagate (ye ) ; एष this ; वः of you ; अस्तु let be ; इष्टकामधुक् = इष्टान् कामान् दोग्धि desired. objecte, milks. देवान्भावयतानेन ते देवा भावयंतु वः । परस्परं भावयंतः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥

  • With this nourish ye the shining ones and may the

shiningones nourish you; thus nourishing one another, ye shall reap the supremest good ( I I ) देवान् the Gods ; भवयत nourish (ye ); अनेन by this; ते those; देवाः Gods ; भावयंतु may nourish ; वः you ; परस्परं 1 The cow of Indra, from which each could milk what he wished for ; hence the giver of desired objects. [ 62 ] each other ; भावयेतः nourishing ; श्रेयः good ; परं the highest; अवाप्स्यथ (ye ) shall obtain. इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यंते यज्ञभाविताः। तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुक्ते स्तेन एव सः ॥१२॥

  • For, nourished by sacrifice, the Shining Ones shall

bestow on you the enjoyments you desire.” A thief verily is he who enjoyeth what is given by Them with out returning Them aught. (12) इष्टान् desired; भोगान् enjoyments; हि indeed ; वः to you ; देवाः the Gods; दास्यंते will give; यज्ञभाविताः = यज्ञेन भाविताः by sacrifice, nourished; तैः by them ; तान् given ; भप्रदाय not having given ( returned ) ; एभ्यः to these ; यः who; भुक्ते enjoys ; स्तेनः thief ; एव only ; सः he. यज्ञशिष्टाशिनः सृतो मुच्यते सर्वकिल्बिणैः । सृजते ते त्वघं पापा ये पचयात्मकारणात् ॥ १३ ॥ The righteous, who eat the remains of the sacrifice, are freed from all sins ; but the impious, who dress food for their own sakes, they verily eat sin. (13) यज्ञशिष्टाशिनः = यज्ञस्य शिष्टं अश्नंतिते of the sacrifice, remaink, (who) eat, bhey ; संतः the good ; मुच्यंते are freed ; सर्वकिल्बिषेः = सर्वैः किल्बिषेः by (from) all, by (from) sins; मुंजते enjoy; ते those ; तु indeed ; भघ evil ; पापाः sinner"8 ; ये who ; पञ्चति cook; आत्मकारणात् = आत्मनः कारणात् of bhe self, from (for bhe) cause (esake) [ 63] अन्नाद्भवति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः । यज्ञाङ्गवात पजन्या यज्ञः कमसमुद्भवः ॥ १४ ॥ From food creatures become; from rain is the produc tion of food; rain proceedeth from sacrifice ; sacrifice ariseth out of action; (4) अन्नात् from food; भवति become ; भूतानि creatures ; पर्जन्यात् from rain ; भन्नसंभवः = अन्नस्य संभवः of food, the production ; यज्ञात् from sacrifice ; भवात. beconmes ; पजन्यः rain ; यज्ञः sacrifice ; कर्मसमुद्भवः =कर्मणः समुद्भवः यस्यः तत् from action, the arising, whose, that. कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माऽक्षरसमुद्भवम् । तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥१५॥ Know thou that from Brahma action groweth, and Brahman from the Imperishable cometh. Therefore the Eternal, the all-permeating, is ever present in sacrifice. (5) कर्म action ; ब्रह्मोद्भवं = ब्रह्मणः उद्भवः यस्य तत् from Brahma (bhe Vedas), arising, whose, bhat ; विद्धि know ; ब्रह्मा Brahma ; भक्षरसमुद्भवम् = अक्षरात् समुद्भवः यस्य तत्, from the Imperishable, arising, whose, that ; तस्मात् therefore; सर्वगतं everywhere going ; व्र Brahman; नित्यं constantly ; यज्ञ in sacrifice ; प्रतिष्ठितम् (is) established. एवं प्रवर्तितं चक्रे नानुवर्तयतीह यः। [ 64 ] अघायुराद्यारामा माघं पार्थ स जयते ॥ १६ ॥ He who on earth doth not follow the wheel thus re. volving, sinful of life and rejoicing in the senses, he, O son of Pritha, liveth in vain (6) एवं thus; प्रवर्तितं 8et turniug ; चक्रे wheel; न not ; अनुवर्त- यात follows; इह ]here ; यः who; अघायुः= भध आयुः यस्य सः evil, life, whose, he ; इंद्रियारामः = इंद्रयेषु श्रारामः यस्य सः in the sens es, rejoicing, whose, he; मोघं uselessly; पर्थ O Partha ; सः }he ; जीवति lives. यस्त्वात्मरातरव स्यादात्मतप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥ But the man who rejoiceth in the "SELF, with the SELF is satisfied, and is content in the SELF, for hin verily there is nothing to do. (7) यः who ; तु indeed ; आत्मरतिः = आत्मनि रातः यस्य सः in the Self, pleasure, whose, he; एव ouly; स्यात् may be ; श्रमतृप्तः = आत्मना तृप्तः by the Self, 5atisfied ; च and; मानवः the man ; आत्माने in the Self ; एव only ; च and ; संतुष्टः conten- ted; तस्य २f him ; काय (work) to be done : न not : विद्यने S नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु काश्चदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥ For him there is no interest in things done in this [ 65 ] world, nor any in things not donenor doth any object of his depend on any being. (8) न not; एव even ; तस्य of him; कृतेन with action ; अर्थः concern ; न. not ; भकृतेन with imaction ; इह here ; कश्चन any; न not ; च and ; अस्य of this one; सर्वभूतेषु = सर्वेषु भूतेषु ( in ) all, in creatures ; कांश्चित् any ; अर्थस्य of (an) interest; व्यपाश्रयः dependence. तस्मादसक्तः सतत कार्यं कर्म समाचर । असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥ Therefore, without attachment, constantly perform action which is duty, for by performing action without attachment, man verily reacheth the Supreme (19) तस्मात् therefore ; असक्तः unattached ; सततं always ; कार्यं (necessary) to be done ; कर्म action ; समाचर perform ; असक्तः unattached ; हि indeed ; आचरन् performing; कमें action; परं £he Supreme; आभोति obtains ; पूरुषः man. कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः । लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥ Janaka and others indeed attained to perfection by action; then having an eye to the welfare of the world also, thou shouldst perform action . (2O ) कर्मणा by action; एव only ; हेि indeed; संसिद्धिम् to perfec tion; आस्थितः attained ; जनकादयः = जनकः आदूिः येषां ते Janaka, the beginning, whosethey ; लोकसंग्रहम् = लोकस्य संग्रहम् of the [ 66 ] world, welfare ; एव even; अपि also; संपश्यन् looking to ;कर्तुम् to do; भर्हसि thou shouldst. यद्यदाचरांत श्रेष्ठस्तत्तद्बूतरो जनः । S स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवतेते ॥ २१ ॥ Whatsoever a great man doeth, that other men also do; the standard he setteth up, by that the people go. (2) यत् what; यत् what; आचरति does; श्रेष्ठः the best ; त त् that ; तत् that ; एव only ; इतर : the other; जनः people; सः he यत् what; प्रमाणं measure ( authority); कुरुते makes ; लोकः the World (people); तत् that ; अनुवर्तते follows. न मे पाथाऽस्त कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वते एव च कमेण ॥ २२ ॥ There is nothing in the three worldsO Partha, that should be done by Menor anything unattained that might be attained; yet I mingle in action. (22) न not; में of me; पार्थ 0 Partha ; अस्ति is ; कर्तव्य to be done ; त्रिषु (in the) three ; लोकेषु worlds ; किंचन anything ; न not ; अनवाप्तम् unobtained ; अवाप्तव्यं to be obtained ; वर्ते exist (I) ; एव also ; च and; कर्माण in action. यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतंद्रितः । मम वत्मानुवतेत मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ २३ ॥ [ 67 ] For if I mingled not ever in action, unwearied, men all around would follow My path, O son of Pritha. (23) यदि if ; हि indeed ; अहं ; न not; वर्तेयं should exist; जातु (always); कर्मणि in action ; अतंद्रितः unwearied; मम my ; वर्म path ; अनुवर्तते follow ; मनुष्याः men ; पrथं 0 Partha ; सर्वशः everywhere. उत्सीदेयुरिमे लोका न कुय कर्म चेदहम् । संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥२४॥ These worlds would fall into ruin, if I did not per form action; I should be the author of confusion of castes, and should destroy these creatures. (24) उत्सीदेयुः would be destroyed ; इमे these ; लोकाः worlds ; न not; कुर्या if () perform ; कर्म action; चेत् if ; अहं I; संकरस्य of confusion ; च and ; कर्ता author ; स्याम् (I) would be ; उपहन्याम् (I) would slay ; इमाः these ; प्रजाः peoples. सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वंति भारत । कुर्याद्विद्वांस्तथाऽसक्तश्चिकीर्पलोकसंग्रहम् ॥२५॥ As the ignorant act from attachment to action,- O Bharata, so should the wise act without attachment, desiring the welfare of the world, (25) सक्ताः attached ; कर्मणि in (to) action ; अविद्वांसः the unwise ; यथा as ; कुर्वंति act; भारत 0 Bharata ; कुर्यात् should act; विद्वान् the wise man ; तथा 50 ; असक्तः unattached ; चिकीषुः desiring to make ; लोकसंग्रहम् (see 20) the welfare of the world. [ 68 ] न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसंगिनाम् । जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥२६॥ Let no wise man unsettle the mind of ignorant peo ple attached to action; but acting in harmony with Me let him render all action attractive. (26) न not ; बुद्धिभेदं = बुदः भेदं of the reason, the breaking-up; जनयेत् should produce; अज्ञानां of the unknowing ६ कर्मसंगिनाम् = कर्मणि संगो येषां तेषां in action, attachment, whose, of them ; जोषयेत् should cause (others) to like ; सर्वकर्माणि = सर्वाणि कर्माणि all, actions; विद्वान् the wise man ; युक्तः united, ( balanced ); समाचरन् performing. प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणः कर्माणि सर्वशः । अहंकारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥२७ All actions are wrought by the qualities of nature only. The self, deluded by egoism, thinketh: “I am the doer.” (27) प्रकृतेः of nature; क्रियमाणानि being performed; युगैः by the qua- lities ; कर्माणि actions; सर्वशः everywhere ; अहंकारविमूढात्मा = भइंकारेण विमूढः भत्मा यस्य सः by egoism, deluded, self, whose, he; कर्ता the doer ; अहे I ; इति thus ; मन्यते thinks. तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः । गुणा गुणेषु वर्तत इत मत्वा न सज्जत ॥२८॥ [ 69 } But he, O mighty-armed, who knoweth the essence of the divisions of the qualities and functions, holding that the qualities move amid the qualities, V1 is not attached. (28) तत्ववित् %he essence-knower ; तु indeed ; महाबाहो 0 mighty armed (ii. 26 ) ; गुणकर्मविभागयोः = गुणानाम् च कर्मणाम् च विभागयोः of the qualities, and, of the actionsand, of the (two) divisions ?; शुणः the qualities; gणेषु in the qualities; वर्तते exist ; इति thus ; मत्वा having tlhought; न not ; सज्जते is attached प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जते गुणकर्मसु । तानकृत्स्नविदो मेदान्कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥।२९॥ Those deluded by the qualities of nature are attached to the functions of the qualities. The man of perfect knowledge should not unsettle the foolish whose know- ledge is imperfect. (29) प्रकृतेः of nature; गुणसंमूढाः = युगैः संमूढाः by the qualities, deluded ; सज्जंते are attached ; णकर्मसु = गुणानां कर्मसु of the qualities, in the actions ; तन् those ; अकृक्षविः not-all- 1 The qualities as sense-organs move amid the qualities as sense objects. A suggested reading is : * The function8 dwell in the propensi- १३ les . . ४ गुणकर्मविभागयोः ( ० ) Shaikara says ; " of guna-vibhaga and karma-vibhaga "=of the cl©88 of gunas and the cl88 of karmas ; or ( ) vibhaga =apportionment, arrangement , the arrangements of gunas and of karmas, or the १relations of them [ 7० ॥ knowing ; मन्दान् %he slow ; कुत्तावत् the all-knowing ; न not; विचालयेत् should unsettle. माये सवोIण क्रमेण सन्यस्याऽध्यात्मचेतसा । निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः ॥३०॥ Surrendering all actions to Mewith thy thoughts resting on the supreme SELF, from hope and egoism freed, and of mental fever cured, engage in battle. (3०) माय in me; सर्वाण all ; कर्मणि actions ; संन्यस्य having abandoned; अध्यात्मचेतसा = अध्यात्मनि चेतसा in the Self, with mind; निराशीः unhoping; निर्ममः without f mine '; भूस्व having become ; युद्धस्त्र fight (thou); विगतज्वरः = विगतः वरो यस्य सः gone, fever, whose, he. यं म मतमदं नित्यमनुतेष्ठत मानवाः । श्रद्धावंतोऽनसूयंतो मुच्यंते तेऽपि कर्मभिः ॥३१॥ Who abide ever in this teaching of Minefull of faith and free from cavilling, they too are released from actions. (3) ये (they) who; में my ; मतम् opinion ; इदं this ; नित्य con- stantly ; अनुतिष्ठंति follow ; मानवाः men; श्रद्धवंतः faith-filled ; अनसूयंतः not cavilling; मुच्यते are freed; ते they ; अपि also; फर्मभिः by (from ) actions. ये त्वेतदभ्यसूयंतो नानुतिष्ठंति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३२॥ [ °I] who carp at My teaching and act not thereon, senseless, deluded in all knowledge, know thou these mindless ones as fated to be destroyed. (32) ये who ; तु indeed; एतत् this; अभ्यसूयंतः carping at ;. न not ; मनुतिष्ठंति follow ; मे my; मतम् opinion ; सर्वज्ञानविमूढान् = सर्वस्मिन् ज्ञाने विमूढान् (in) all, in knowledge, deluded; तान् these ; विद्धि know (thou); नष्टान् destroyed; अचतसः mind.less सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्शनवानपि । प्रकृतिं याति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥३३॥ Even the man of knowledge behaves in conformity with his own nature ; beings follow nature ; what shall restraint avail ? (33) सदृशं conformably ; चेष्टते behaves ; स्वस्याः ( of ) his own ; प्रकृतेः of nature ; ज्ञानवान् the wise man ; अपि even ; प्रकृतिं to nature : यांत go ; भूतानि creatures ; मिश्रहः restraint ; किं what ; करिष्यति will do. इंद्रियस्येंद्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिग्रंथिनौ ॥३४॥ Affection and aversion for the objects of sense abide in the senses; let none come under the dominion of these tw०; they are obstructors of the path. (34) इंद्रियस्य of the sense ; इंद्रियस्य of the sense ; अर्थे in the object; रागद्वेषौ = रागः च दोषः च attraction, and, repulsion, and; व्यवस्थितौ seated; तयेः of these (two); न not; वशम् (under [ 72 ] the) control ; आगच्छेत् let (him) come ; त these (two); हि indeed ; परिपंथिनौ (two) obstructors of the way. श्रेयान्स्वधम विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥३५॥ Better ones own duty, though destitute of merit, than the duty of another well-discharged. Better death in the discharge of ones own duty ; the duty of another is full of danger. (35) श्रेयान् better; स्वधर्मः own-duty ; विगुणः without (good) quality ; परधर्मात् = परस्य धर्मात् of another, than the duty ; स्वनुष्ठितात् (6han) well done; स्वधमें in own duty ; निधनं death श्रेयः better ; परधर्म : another's dnty ; भयावहः fear•bringing. अर्जुन उवाच । अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरांत पूरुषः । अनिच्छन्नपि वाष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६॥ Arjuna said : But dragged on by what does a man commit sin, re luctantly indeed, O Varshneya, as it were by force con strained? (36) अथ now; केन by what; प्रयुक्तः impelled ; अयम् this; पापं sin; चरति does ; पूरुषः man : अनिच्छन् undesiring; माप even ; वार्षेय 0 Varsbneya; बलात् by force ; इव as it were; नियंजितः compelled. [ 73 ] श्रीभगवानुवाच । काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो महापाप्मा विड्येनमिह वैरिणम् ॥३७॥ The Blessed Lord said : It is desire, it is wrath, begotten by the quality of mobility; all-consuming, all-polluting, know thou this as our foe here on earth. (37) कामः desire; एषः this ; क्रोधः wraph ; एषः this ; रजोगुण समुद्भवः = रजसः पुणात् समुद्धवः यस्य सः of mobility, from the quality, birth. whose, it ; महाशनः=महत् अशने यस्य सः greatdevouring, whose, it; महापाप्मा very hurtful ; विद्धि know (thou) ; एनं this; इह here; वैरिणमू the foe. धूमेनाऽव्रियते वह्निर्यथाऽऽदशं मलेन च । यथोल्बेनावृतो गभस्तथा तेनेदमावृतम् ॥३८॥ As a fame is enveloped by smokeas a mirror by dust, as an embryo is wrapped by the amnion, so This • is enveloped by it. (38) धूमेन by smoke; भात्रियते is enwrapped ; वाह्नः fire ; यथा as आदर्शः a mirror; मलेन by dust ; च and ; यथा as; उल्बेन by the amnion; भावृतः enwrapped ; गर्भः embryo; तथा so ; तेन by ib; इदं this ; आवृतम् en wrapped. 1The universe : 88 This " as opposed to ०% THAT ," the BTERNAL . Some say " This " stands for "f knowledge." [ 74 ] आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा । कामरूपेण कौंतेय दुष्परेणानलेन च ॥३९॥ Enveloped is wisdom by this constant enemy of the wise in the form of desire, which is insatiable as a name. (39) आवृतं enveloped; ज्ञानं wisdom ; एतेन (by) this ; ज्ञानिनः of he wise man ; नित्यवैरिणा by the constant enemy ; कामरूपेण = कामः रुपं यस्य सः desire, body, whose, he ; कतेय 0 Kaunteya ; दुष्पूरेण ( by ) the .unfillable ; भनलन by fame ; and. इंद्रियाणि मना बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमोहययेष ज्ञानमवृत्य देहिनम् ॥४०॥ The senses, the mind and the Reason are said to be its seat; by these, enveloping wisdom, it bewilders the dweller in the body. (40) इंद्रियाणि the senses; मनः the mind the reason ;

बुद्धिः

अस्य of this ; भधिष्ठानमू the seat; उच्यते is called ; एतैः by these ; विमोहयति bewilders ; एषः this ; ज्ञानमू , wisdom ; आवृत्य having enveloped; देहिनम् the embodied one. तस्मात्त्वमिंद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ। पाप्मानं प्रजहि हून ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥४१॥ Therefore, O best of the Bharatas, mastering first [ 75 ] the senses, do thou slay this thing of sin, destructive of wisdom and knowledge. (4) तस्मात् therefore ; त्वम् %hou; इंद्रियाणि the senses; भादौ in the beginning; नियम्य having controlled ; भरतर्षभ = भरतनां कषभ of the Bharatas, O best ; पाप्मानं sin ; प्रजहि slay ; हि indeed एनं this; ज्ञानविज्ञाननाशनम् =ज्ञानस्य च विज्ञानस्य च नाशनम् , of knowledge, and, of special knowledge, destroyer. इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुडेय बुद्धेः परतस्तु सः ॥४२॥ It is said that the senses are great; greater than the senses is the mind ; greater than the mind is the Reason; but what is greater than the Reason, is HE . 1 (42) इंद्रियाणि the senses ; पराणि superior; भाहुः (they) Bay; इंद्रियेभ्यः than the senses ; परं superior ; मनः mind ; मनसः than the mind ; तु indeed ; परा superior ; बुदि : the Reason ; यः w ho; बुद्धेः than the Reason ; परतः greater ; तु indeed ; सः he. एवं बुद्धेः पर बुढा संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रु महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥४३॥ Thus understanding Him as greater than the Reason, restraining the self by the SELF, slay thou, O mighty armed, the enemy in the form of desire, difficult to over (43) COme. एवं thus ; बुदैः than the Reason ; परं the greater; बुद्धr having 1 The Supreme [ 76 ] known ; संस्तभ्य having steadied; भास्मानमू the self ; भास्मना by the Self ; जहि slay (thou) ; शङ the enemy ; महाबाहो (ii. 26) ; 0 nighty-armed ; कमरुपं (89) (of) the form of desire ; दुरासदृम् difficult to approach. इति श्रीमद्भगवद्गीतासूप०कर्मयोग नाम तृतीयोऽध्यायः । Thus in the glorious BHAGAVAD-GTA...the third discourseentitled : THE YOGA OF ACTION, [ 77 ] FOURTH DISCOURSE. श्रभगवानुवाच । इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥१॥ The Blessed Lord said : This imperishable yoga I declared to Vivasvवीn; Vivasvan taught it to Manu; Manu to Ikshvaku told it. () इमं this; विवस्वते to Vivasvan ; योगं yoga ; प्रोक्तवान् spoke ; अहे I; अव्ययम् imperishable; विवस्वान् Vivasvीn; मनवे to Manu ; प्राह Baid; मनुः Manu ; इक्ष्वाकवे to Ikshvku ; अब्रवीत् spake. एवं परंपराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः । स कालोनह महता योगों नष्टः परतप ॥२॥ This, handed on down the linethe King-Sages knewThis yoga by great effilux of time decayed in the world, O Parantapa. (2) एवं bhns; परंपराप्राप्तम् = परंपरया प्राप्तम् by succession, obtained; इमे this ; राजर्षयः the king-sages ; विदुः know ; सः this ; कालेन by time ; इe here; महत (by) great; योगः yoga ; नष्टः destroyed ; परंतप O Parantapa. स एवाऽयं मया तेऽद्य यागः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं हृतदुत्तमम् ॥ ३ ॥ [ 78 ] This same ancient yoga hath been to-day declared to thee by Mefor thou art My devotee and My friend ; it is the supreme Secret. (3) सः this ; एव even ; भयम् this ; मया by me ; ते to thee ; भद्य to-day ; योग: yoga ; प्रोक्तः declared; पुरातनः ancient ; भक्तः devotee; भसि (phon ) ar6 ; मे my; सखा friend ; च and; इति thus ; रहस्ये secret; हि indeed ; एतत् this ; उत्तमम् best. अर्जुन उवाच । अपर भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥४॥ Arjuna said : Later was thy birth, earlier the birth of Vivasvan ; how then am I to understand that Thou declaredst it in the beginning ? (4) अपरं later; भवतः of thee; जन्म the birth; परं earlier ; जन्म the birth ; विवस्वतः of Vivasvan ; कथं how ; एतत् this; विजानीयाम् may (I) understand ; स्वं thon ; भा} in the beginning ; प्रोक्तवान् declaredst; इति thus. श्रीभगवानुवाच । बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ॥५॥ The Blessed Lord said : Many births have been left behind by Me and by [ 79 ] thee, O Arjuna. I know them all, but thou knowest not thine, O Parantapa. (5) बहूनि many ; मे my ; यतीतानि past6; जन्मानि births ; तव thy ; च. and; अर्जुन 0 Arjuna ; तानि these ; अहे I ; व know ; सर्वणि all; न not ; त्वं thou ; वेत्थ knowest ; परंतप O Parantapa अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥६॥ Though unborn, the imperishable SELF, and also the Lord of all beings, brooding over naturewhich is Mine own, yet I am born through My own Power. (6) अजः unborn ; आपि also; सन् being ; अव्ययात्मा = भव्ययः आत्मा यस्य स : undecayingself, whose, he; भूतानाम् of beings; ईश्वर ः the Lord ; अपि also ; सन् being ; प्रकृति nature; स्वम् my own ; अधिष्ठाय resting on ; संभवामि (I) become ; आत्ममायया = आत्मन मायया of the Self, by the nayथै. 1 यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधमेस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥७॥ Whenever there is decay of righteousness, O Bharata, and there is exaltation of unrighteousness, then I Myself come forth ; (7) 1 May, the power of thought that produces form, which is transient and therefore unreal compared with the eternal Reality : hence May३ comes to be taken as the power of producing illusion [ 8o ] यज्ञ when ; यदा when ; हि indeed; धर्मस्य of duty ; ग्लानि decay; भवति is ; भारत 0 Bharata ; अभ्युद्यानम् rising up ; अधर्मस्य of sin; तज्ञ then; आत्मानम् myself ; सृजामि send forth ; अहे . परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ।। ८ ॥ For the protection of the good, for the destruction of evil-doers, for the sake of firmly establishing righte. ousness, I am born from age to age. (8) परित्राणाय for the protection; साधूनां of the good ; विनाशाय for the destruction ; च and ; दुष्कृताम् of evil-doers & धर्मसंस्थापना- थाय = धर्मस्य संस्थापनस्य अर्थाय of duty, of the establishing, for the sake: संभवामि (I) anm born ; युगे in age : युगे in age. जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः। त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥९॥ s He who thus knoveth My divine birth and action, in its essencehaving abandoned the body, cometh not to birth again, but cometh unto MeO Arjuna. (9) जन्म birth; कर्म action; च and ; मे my ; दिव्यं divine ; एवं bhnsः यः wh०; वेत्ति knows ; तस्वत : from (in) reality ; त्यक्त्वा having abandoned ; देहे the body ; पुनः again ; जन्म to birth; न not ; एति comes ; माम् to me ; एति comes ; सः he ; अर्जुन 0 Arjuna. [ 81 ] वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ १०॥ Freed from passion, fear and anger, illed with Me taking refuge in Mepurified in the fire of wisdom, many have entered into My being. (Io) वीतरागभयक्रोधाः = वीतः रागः च भयं च क्रोधः च येषां ते gone, desire, and, fear, and, anger, and, whose, they ; मन्मया full of me; माम् to me; उपाश्रितः resorting ; बहवः many; ज्ञानतपसा = ज्ञानस्य तपस। . of wisdom, by the austerity ; पूताः purified ; मद्भावम् = मम भावम् (to) my being ; श्रागतः ( have) come. ये यथा मां प्रपद्यत तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्षानुवर्तते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११ ॥ However men approach Meeven SO do I welcome them, for the path men take from every side is Mine O Partha. ( I I ) ये who; यथा a ; माम् to me; प्रपद्यते approach ; तन् them; सथा so ; एव even; भजामि welcome; अहं I; मम my; वर्म path; अनुवर्तते follow ; मनुष्याः men ; पार्थ 0 Partha ; सर्वशः every where. • कांक्षत ः कर्मणां सिद्धिं यजंत इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥१२॥ They who long after success in action on earth sacri [ 82 } fice to the Shining Ones; for in brief space verily, in this world of men, success is born of action (I2 ) कांक्षतः desiring; कर्मणां of actions; सिदि succes8 ; यजंते (they) sacrifice to ; इह here; देवतr: the Shining Ones; क्षिप्रं quickly ; हि indeed; मानुषे in the human ; लोके ( in the) world ; सद्धः success ; भवति is ; कर्मजा karma-borm. चातुर्वण्यं मया सृष्टं गुणकमवभागशः । तस्य कर्तारमपि मा विद्यकर्तारमव्ययम् ॥ १३ ॥ The four castes were emanated by Meby the diffe. rent distribution of qualities and actions ; know Me to be the author of them, though the actionless and inexhaustible. (3) चातुंवण्” the four castes; मया by me ; सुटं emanated ; गुणकर्म- विभागशः = गुणानाम् च कर्मणाम् च विभागशः of qualities and of ac- 6ionsand, by division ; तस्य of it; कर्तरम् एhe author ; अपि also ; माम् me; विद्धि know ; अकर्तारम unacting ; अव्ययम् inex haustible. न मा कर्माणि लिंपंति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते॥। १४॥ Nor do actions affect Menor is the fruit of action desired by MeHe who thus knoveth Me is not bound by actions. (4) न not : माम् me ; कर्मणि actionR ; लिंपेति stain; न not; ने of me; कर्मफल = कर्मणः फले of action, in the fruit ; स्पृहा desire ; [ 83 ] इति thus ; माम् me ; यः who; अभिजानाति knows; कर्मभिः by actions; न not ; सः he; बट्ट is bound. एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पढेरप मुमुक्षुभिः। कुरु कमैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥१५॥ Having thus known, our forefathers, ever seeking liberation, performed action ; therefore do thou also perform action, as did our forefathers in the olden time (15) एवं thus; ज्ञास्वा having known ; कृतं ( was ) done; कर्म action ; पूर्वैः by ancients ; भापि also; मुमुक्षुभिः (by ) desinous of moksha ; कुरु do; कर्म action; एव even ; तस्मात् therefore ; ख thou ; पूर्वैः by ancients ; पूर्वतरं ( in the ) past ; कृतम् done, किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः। तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् १ ६॥

  • What is action, what inaction ? ” Even the wise

are herein perplexed. Therefore I will declare to thee the action by knowing which thou shalt be loosed from evil. (6) कि what ; कमें action ; िwhat; अकर्म inaction ; इति thus ; कवयः poets; अपि also ; अत्र here ; मोहिताः ( are) confused ; तत् that (therefore ); ते of (to) thee ; कर्म action; प्रवक्ष्यामि will (I) declare; यत् which; ज्ञास्वा having known ; मोक्ष्यसे (hu ) shalt be freed ; अशुभात् from sin, [ 84 ] कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकमेणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणा गतः ॥ १७॥ lt is needful to discriminate action, to discriminate unlawful action, and to discriminate inaction ; mysteri . ous is the path of action. (7) कर्मणः of action ; हि indeed ; अपि also; बोद्धव्यं should be known ; बोद्धव्यं shorld be known ; च and ; विकर्मणः of wrong action ; अकर्मणः of inaction; च and ; बोद्धव्यं should be known; गहना deep; कर्मणः of action; गतिः the path. कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ १८॥ He who seeth inaction in action, and action in inac tion, he is wise among men, he is harmonious, even while performing all action. (8) कर्मणि in action ; अकर्म inaction ) य : who; पश्येत् may see ; अकर्मणि in inaction ; च and ; कर्म action ;यः who ; सः he; बुद्धिमान् wise; मनुष्येषु in men ; स : he; युक्त : balanced ; कृत्स्नकर्मकृत् = कृत् कर्म करोति यः सः all, action, does, who, he यस्य सर्वे समारभाः कामसकल्पांजताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पंडितं बुधाः॥ १९ ॥ Whose works are all free from the moulding of desire, whose actions are burned up by the fire of wis. [ 85 ] dom, him the wise have called a Sage (79) यस्य of whom ; सर्वे all; समारंभ : beginnings ; कामसंकल्प वर्जिताः =कामे : च संकल्पैः च वर्जिता : by desire, and, by imagina. tions, and, untouched ; ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं = ज्ञानस्य अग्निना दग्धानि कर्माणि यस्य तं of knowledge, by the fire, consumed, actions, whose, him ; तम् him; आहु: call; पंडितं learned; बुधाः wise. त्यक्त्वा कमफलासग नित्यतृप्तो निराश्रयः। कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः ॥२०॥ Having abandoned attachment to the fruit of action, always content, nowhere seeking refuge, he is not doing anything. although doing actions. (20) त्यक्त्वा having abandoned ; कर्मफलासंग =कर्मणः फले श्रसर्ग of action, in ( to ) the fruit, attachment, नित्यतृप्तः always contented ; निराश्रयः without dependence ; कर्मणि in action ; अभिप्रवृत्तः engaged ; आप also; न not; एव even ; किंचित् any thing ६ करोति does ; सः he. निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः। शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥२१॥ Hoping for naught, his mind and self controlled, having abandoned all greed, performing action by the body alone he doth not commit sin. (2) निराशीः not hoping( wishing ) ; यताचित्तात्मा = यतं चित्तं च आत्मा च यस्य सःe controlled, mind, and, self, and, whose, he; त्यक्तसर्वपरिग्रहः = त्यक्तः सर्वः परिग्रहो येन सः abandoned, all, taking, [ 86 ] by whom, he ; शरीरं bodily; केवलं only ; कर्म action; कुर्वन् doing ; न not ; आप्नोति obtains ; किल्बिषम् sin. यदृच्छालाभसंतुष्टो इंद्वातीतो विमत्सरः। समः सिद्धावासिद्धौ च कृत्वापि न निबद्यते।। २२॥ Content with whatsoever he obtaineth without effort, free from the pairs of opposites, - without envy, balanced in success and failure, though acting he is not bound. (22) यदृच्छालाभसंतुष्टः = यदृच्छया लाभेन संतुष्ट: by chance, with gain, contented; ईंद्वातीतः = दृढं अतीrतः the pairs, gone beyond ; विमत्सरः un-envious ; समः equal ; सद्ध in success ; भसिद्धौ in non-success ; च and ; कृत्वा having done ; अपि even ; न not निबद्धते is bound. गतसगस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थतचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ २३ ॥ Of one with attachment dead, harmonious, with his thoughts established in wisdom, his works sacrifices, all action melts avay. (23) गतसंगस्य = गतः संगः यस्य तस्य gone, attachment, whose, of bin ; मुक्तस्य of the liberated ; ज्ञानावस्थितचेतसः = ज्ञाने अवस्थितं घेतः यस्य तस्य in wisdom, established, mind, whose, bis ; यज्ञाय for sacrifice ; आचरतः ( of) acting; कर्म action ; समग्रं entirely ; प्रविलीयते is dissolved. [ 87 ] ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्बह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मव तन गतव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ २४ ॥ The ETERNAL the oblation, the ETERNAL the clari fied butter, are offered in the ETERNAL the fire by the ETERNAL; unto the ETERNAL verily shall he go who in his action meditateth wholly upon the ETERNAL(24) बट्स Brahman ; अर्पणं ( the actf) of offering ; ब्रह्म Brahman; हविः the offering (the thing offered ); ब्रह्माग्नौ = ब्रह्मणः भग्नौ of Brahman, in the fire ; ब्रह्मण by Brahman; हुतम् (is) offered : ब्रह्म Brahman ; एव only ; तेन by him ; गंतव्यं (is) to be abtained, ब्रह्मकर्मसमाधिना = ब्रह्म एव कर्म तस्मिन् समाधिः यस्य तेन Brahman, only, action, in that, meditation, whose, by him ; दैवमेवापरे यज्ञ योगिनः पयुपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञे यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ २५ ॥ Some Yogis offer up sacrifice to the Shining Ones; others sacrifice only by pouring sacrifice into the fire of the ETERNAL (25) हैवम् divine ; एव only ; अपरे some ; यज्ञ Racrifice ; योगिनः yogis ; पर्युपासते practise ; मयाग्नौ = ब्रह्मणः भग्नौ of Brahman. in the fine ; अपरे others; यज्ञ sacrifice ; यज्ञेन by sacrifice ; एव even ; उपजुह्वति offer up . श्रोत्रादीनद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति ॥ २६ ॥ A ' ७ [ 88 ] Some pour as sacrifice hearing and the other senses into the fires of restraint; sorne pour sound and the other objects of sense into the fires of the senses as acrifice (26) अत्रादीनि = श्रोत्रं भादिः येषाम् तानि hearing, the beginning, whose, them ; इंद्रियाणि the senses ; अन्ये others ; संयमाग्निषु = संयमस्य अग्निषु of restraint ( concentration ), in the fires ; हृति sacrifice; शब्दादीन् = शब्दुः भादिः येषाम् तान् sound, the begin ning, whose, them ; विषयान् sense-objects ; अन्ये others इंद्रियाग्निषु = इंद्रियाणाम् अग्निषु of the sense8, in the fires ; जुह्वति 8acrifice ; सर्वाणींद्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ २७ ॥ Others again into the visdom-kindled fire of union attained by seif-control, pour as sacrifice all the func- tions of the senses and the functions of life (27) सर्वाण all ; इंद्रियकर्माणि = इंद्रियाणाम् कर्माणि of the senses, actions ; प्राणकर्माणि = प्राणस्य कर्माणि of the breath, actions ; च and; अपरे others ; आत्मसंयमयोगाग्नौ = आत्मनः संयम एव योगः तस्य अग्नौ of the selfthe restraint, even, yoga, of that, in the fire ; जुह्वत Bacrifice ; ज्ञानदीपिते = ज्ञानेन दीपिते by wisdom lighted. द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथाऽपरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥२८॥ ( 89 ] VOWS Yet others the sacrifice of wealth, the sacrifice of austerity, the sacrifice of yoga, the sacrifice of silent reading and wisdom, men concentrated and of effectual (28) द्रव्ययज्ञाः = द्रव्येण यज्ञः येषां ते by substanceE, sacrifice, whose, they ; तपोयज्ञाः = तपः यज्ञः येषां ते austerity, sacrifice, whose, they ; योगयज्ञाः = योगः यज्ञः येषां ते yoga, sacrifice, whose, they ; तथा 50 ; अपरे others ; स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः = स्वाध्यायः च ज्ञानं च यज्ञः येषां ते, study, and, knowledge, and, sacrifice, whose, they ; च and; यतयः the restrained ( anchorites ) ; संशितव्रतः = संशित त्रतं येष ते sharp (difficult ), vows, whose, they. अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ २९ ॥ Yet others pour as sacrifice the outgoing breath in the incoming, and the incoming in the outgoing, re straining the filow of the outgoing and incoming breaths, solely absorbed in the control of breathing; (29) अपने in incoming bneath ; जुह्वति sacrifice ; प्राणं outgoing । breath ; प्रणे in outgoing breath ; अपनं incoming breath ; तथा thus ; अपरे others ; प्राणापानगती = प्राणस्य च अपानस्य च गती, of prapa, and, of apana, (the two) courses; रुद्ध having restrain. ed; प्राणायामपरायणाः = प्राणायामः परायणं येषां ते praphyama, final refuge, whose, they. अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति । सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥३०॥ [ 9० ॥ Others, regular in food, pour as sacrifice their life breaths in life-breaths. All these are knowers of sacri fice, and by sacrifice have destroyed their sins. (30) अपरे others ; नियताहाराः= नियतः आहारः येषामू ते nestrained, food, whose, they ; प्राणान् life-breaths ; प्राणेषु in life-breaths ; जुह्वति sacrifice ; सबै all; अपि also ; एते ¢hese ; यज्ञविदः sacrifice knowers; यज्ञक्षपितकल्मषाः = यज्ञेन क्षपितः कल्मषः येषाम् ते by sacri fice, thrown away, sinswhosethey. यज्ञांशेष्टामृतभुजो यांते ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥३१॥ The eaters of the life-giving remains of sacrifice go to the changeless ETERNALThis world is not for the non sacrificer, much less the other, Obest of the Kurus. (3 ) यज्ञशिष्टामृतभुजः = यज्ञस्य शिष्टं अमृतं भुजंति ये ते of the sacrifice, remains, immortal (ambrosia) eat, who, they ; यांति go; भ्रह्म to Brahman ; सनातनम् eternal; न not; अयम् this; लोकः world; अस्ति is ; अ-यज्ञस्य:of the non-sacrificer ; कुतः whence ; अन्यः other ; करुसत्तम = कुरूणाम् सत्तम of the Kurus, O best. एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे । कर्मजान्विद्धि तान्सेवानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥३२॥ Many and various sacrifices are thus spread out be fore the ETERNAL 1 Know thou that all these are born of action, and thus knowing thou shalt be free. (32) 1 &* In the Vedas is another interpretation . [ ©r] एवं thus; बहुविधाः manifold; यक्षाः sacrifices ; वितताः spread ; ब्रह्मणः of Brahman (or Veda ); सुखे in the face ; कर्मजान् action- born ; विद्धि know (thou); तान् them ; सर्वान् all; एवं thus ; ज्ञात्व having known; विमोक्ष्यसे thou shalt be freed, श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परतप । सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ।। ३३ ॥ Better than the sacrifice of any objects is the sacrifice of wisdom, OParantapa. All actions in their entirety, O Partha, culminate in visdom. (33) श्रेयान् better; द्रव्यमयात् (than) made up of objects; यज्ञात् than sacrifice; ज्ञानयज्ञः = ज्ञानस्य यज्ञः of wisdom, the sacrifice ; परंतप O Parantapa ; सर्व all; कर्म action; अखिलं without remain- der; पार्थ 0 Partha ; ज्ञाने in wisdom; परिसमाप्यते is finished. तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यंति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ३४ ॥ Learn thou this by discipleship, by investigation, and by service. The wise, the seers of the Essence of things will instruct thee in wisdom. (34) तत् that; विदि know ; प्रणिपातेन by obeisance; परिप्रश्न by questioning ; सेवया by service; उपदेक्ष्यंति shall teach; ते of (to) thee ; ज्ञानं wisdom; ज्ञानिनः %he wise; तत्व इर्शिनः the truthseeing यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यास पाडव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥३५॥ [ 92 ] And having known this, thou shalt not again fall into this confusionO Pandava ; for by this thou wilt see all beings without exception in the SELFand thus in Me (35) यत् that; ज्ञात्वा having known ; न nobः पुनः again ; मोहम् delusion; एवं thus; यास्यसि (thou) shalt go ; पांडव O Pandava ; येन by this ; भूतानि creatures; अ-शेषेण (by) without-remainder ; द्रक्ष्यसि (thou) shalt see ; आत्मानि in the self; अथ that is; मयि 1n me. अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सवै ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि ॥ ३६ ॥ Even if thou art the most sinful of all sinners, yet shalt thou cross over all sin by the raft of wisdom. (36) अपि even; चेत् it ; असि (thou) art; पापेभ्यः than sinners; सर्वेभ्यः (than) all ; पापकृत्तमः most-sin-doing ; सर्व all; ज्ञानप्लवेन = ज्ञानस्य प्लवेन of wisdom, by the raf6; एव only; वृजिनं sin; संत रिष्यसि (thou) shalt cross over. यथैधासि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्नेः सबकमाण भस्मसात्कुरुते तथा ॥३७॥ As the burning fire reduces fuel to ashes, O Arjuna, so doth the fire of wisdom reduce all actions to ashes. £37) यथा as; एधांसि fuels ; सामदः kindled; भग्निः fire; भस्मसात् [ 93 } (to) ashes ; कुरुते makes; अर्जुन 0 Arjuna ; ज्ञानाग्निः = ज्ञानस्य अग्निः of wisdomfire ; सर्वकर्मण= सर्वाणि कर्माणि all actions; भस्मसात् (to) ashes ; कुरुते makes ; तया Bo. नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते। तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विंदति ॥३८॥ Verify there is no purifier in this world like wisdom; he that is perfected in yoga finds it in the SELF in due (38) Season. नहि not; ज्ञानेन by (to ) wisdom ; सदृशे similar; पवित्रम् purifier; इह here; विद्यते is: तत् that ; स्वयं itself; योगसंसद्धः= योगे संसिद्धः in yoga, perfected ; कालेन by (in) time; आमनि in the self; विंदति finds. श्रद्धवलभते ज्ञान तत्परः संयतेन्द्रियः। ज्ञानं लब्ध्वा परा शातमांचेपेणाधिगच्छते ॥ ३९॥ The man who is full of faith obtaineth visdom. and he also who hath mastery over his senses ; and having obtained wisdom he goeth swiftly to the Supreme Peace. (39) श्रद्धावान् the faithful; लभते obtains ; ज्ञानं wisdom ; तत्पर intent ; संयतेन्द्रियः = संयतानि इंद्रियाणि यस्य सः controlled, senses, whose he; ज्ञानं wisdom; लब्ध्वा having obtained; परां (to ) the highest ; शांतिम् to peace; अ-चिरेण without-delay ; अधिगच्छति goes [ 94 ] अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४०॥ But the ignorant, faithless, doubting self goeth to destruction ; nor this world, nor that beyond, nor happi- ness, is there for the doubting self. (40) अज्ञः n-knowing ; च and ; भ-श्रद्दधानः non-believing ; च and ; संशयात्मा = संशयः आत्म यस्य स : doubt, self, whose, he; विनश्यति is destroyed; न not; अयं this ; लेकः world ; अस्ति is; न not; पर ः beyond ; न not; सुखं happiness ; संशयात्मनः of (four) the doubting-self. योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् । आत्मवंतं न कर्माणि निबध्नंति धनंजय ॥ ४१॥ He who hath renounced action by yoga, who hath cloven asunder doubt by wisdom, who is ruled by the SELF 1, actions do not bind him, O Dhananjaya. (41) योगसंन्यस्तकर्माणं = योगेन संन्यस्तं कर्म येनतं by Yoga, renoun ced, action, by whom, him ; ज्ञानसंछिन्नसंशयम् = ज्ञानेन संछिन्नः संशय ः यस्य स : by knowledge, cut awaydoubt, whose, him, आत्मवंतं possessing the Self ; न not ; कर्माणि actions; निबधृति bind; धनंजय 0 Dhanaijaya. तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः । छित्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥४२॥ 1 Madhusudana explains atmentary as always watchful. " [ 95 } Therefore, with the sword of the wisdom of the SELF cleaving asunder this ignorance-born doubt, dwelling in thy heart, be established in yoga. Stand up, O Bharata. (42) तस्मात् therefore ; भज्ञानसंभूतं = अज्ञानात् संभूतम from igno• rance, born ; हृत्स्थं heart-seated ; ज्ञानासना = ज्ञानस्य असिन of wisdom, by the sword ; आत्मनः of the Self ; छिस्व having cloven ; एनं this ; संशयं doubt; योगम् yoga ; भातिष्ठ practice; उत्तिष्ठ stand up ; भारत O Bharata. इति श्रीभद्भगवद्गीतासूप० ज्ञानविभागयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः । Thus in the glorious BEAGAVAD.GTA..the fourthdiscourseentitled: THE YOGA OF WISDOM. [ 96 } FIFTH DISCOURSE. अर्जुन उवाच । संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । यच्छेय एतयोरकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १ ॥ Arjuna said: Renunciation of actions, thou praisest, O Krishna, and then also yoga. Of the two which one is the better? That tell me conclusively. () संन्यासम् renunciation ; कर्मणाँ of actions; कृष्ण 0 Krishna ; पुनः again ; योगं yoga ; च and ; शंससि praisest (thou); यत् which ; श्रेयः better ; एतयः of these two ; एकं one ; तत् that ; मे of ( to ) me; बृहि speak ; सुनिश्चितम् well-determined. श्रीभगवानुवाच । संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ २ ॥ The Blessed Lord said : Renunciation and yoga by action both lead to the highest bliss; of the twoyoga by action is verily better than renunciation of action. (2) संन्यासः renunciation ; कर्मयोगः action•yoga ; च and ; निःश्रेयसकरौ (two) highest-happiness-makers ; उभौ both ;तये : of these two ; तु indeed ; कर्मसंन्यासात् = कर्मणैः सन्यसत् [ 97 ] of action, than renunciation ; कर्मयोगः action-yoga ; विशिष्यते excels. ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न वेष्टि न काक्षति । निर्दड़ो हि महाबाहो सुखं बंधात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥ He should be known as a perpetual asceticwho neither hateth nor desireth ; free from the pairs of op posites, O mighty-armed, he is easily free from Set bondage (3) ज्ञेयः should be known ; सः he ; नित्य-संन्यासी constant-re nouncer; यः who ; न not ; वेष्टि hates ; न not ; कांक्षति desires ; निर्घवः without the pairs ( of opposites ) ; हि indeed ; महा बाहो 0 mighty-armed ; सुखं easily ; बंधात् from bondage ; प्रमुच्यते is freed. सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदंति न पंडिताः । एकमप्यास्थतः सम्यगुभयोर्विदते फलम् ॥ ४ ॥ Children, not Sages, speak of the Saikhya and Yoga as different; he who is duly established in one obtaineth the fruits of both. (4) 16 सांख्ययोगौ = सांख्यः च योगः च Saikhya, and, Yoga, and; पृथक् separate; बाला children ; प्रवदंति तy ; न not : पंडिताः the wise ; एकं one ; भापि even ; आस्थितः established (in ); सम्यक् together with ; उभयोः of both; विंदते obtains ; फलं ¢he fruit, यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थान तद्योगैरपि गम्यते । [ 98 ] एकं साख्यं च यग च यः पश्यति स पश्यति ॥५॥ That place which is gained by the Sankhyas is reached by the Yogas also. He seeth who seeth that the Sankhya and the Yoga are one (5) यत् that; सांख्यैः by the Saikhyas ; प्राप्यते is obtained ; स्यानं place ; तत् %hat ; योगैः by the Yogas ; अपि also ; गम्यते is goue to; एकं one ; सांख्यं the Saikhya ; च and ; योगं the yoga ; च and ; यः who; पश्यति sees ; सः he; पश्यति sees. संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः । योगयुक्तो मुनित्रंह्म न चिरेणाधिगच्छति ॥ ६ ॥ But without yoga, O mighty-armed, renunciation is hard to attain to; the yoga-harmonised Muni swiftly goeth to the ETERNAL. (6) संन्यासः renunciation ; तु indeed; महाबाहू 0 mighty-armed; दुःखम् hard ; आप्तुम् to obtain ; अयोगतः from non-yoga ; ( without yoga ); योगयुक्तः = योगेन युक्तः with yogajoined सुनिः muni ; ब्रह्म to Brahman ; न not ; चिरेण by a long time ; अधिगच्छति goes. योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः। सर्वभूतात्मभतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥ He who is harmonised by yoga, the self purified, SELF-ruled, the senses subdued, whose SELF is the SELF of all beings, although acting he is not affected. (7) [ 99 ] योगयुक्तः yoga-united ; विशुद्धात्मा = विशुद्ध - आत्मा यस्य सः pure, self, whom, he ; जितेन्द्रियः = जितानि इंद्रियाणि येन सः con• quered, senses, by whom, he ; सर्वभूतात्मभूतात्मा = सर्वेषाम् भूतनम् आत्मा भूतः अमा यस्य सः of all, ( of ) beings, the Self, become, the Self, whose, he; कुर्वन् acting ; अपि even ; न not ; लिप्यते is affected. नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् । पश्यन्भृण्वन्पृशन्जघ्रन्नश्नन्गच्छन्वसन्स्वपन् ॥८॥ << I do not anything, " should think the harmonised one, who knoweth the Essence of things ; seeing, hear ing, touching, smellingeating, moving, sleeping, breath- 1ng, (8) न not; एव even ; किंचित् anything ; करोमि ( I ) do; इति thus ; युक्तः the joined (one); मन्यते bhinks ; तत्त्ववित् %he essence knower ; पश्यन् seeing; शृण्वन् hearing; स्पृशन् touching ; जिन्नन् smelling : अश्नन् eating ; गच्छन् going; स्वपन् sleeping; श्वसन् breathing. प्रलपन्विसृजन्गृहन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तत इति धारयन् ॥ ९ ॥ Speaking, giving, grasping, opening and closing the eyes, he holdeth : * The senses move among the objects of the senses. ” (9) प्रलपन् speaking ; विसृजन् giving ; गृह्मन् grasping ; उन्मिषन् opening (the eyes ); निमिषन् closing (the eyes ); आपि also ; | IOO ] इन्द्रियाणि the senses ; इन्द्रियार्थेषु = इन्द्रियाणाम् अर्थेषु of the senses, in the objects ; वर्तते exist (move; इति thus; धारयन् nuain taining ब्रह्मण्याधाय कर्माणि संगै त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवांभसा ॥ १० ॥ He who acteth, placing all actions in the ETERNAL, abandoning attachment, is unaffected by sin as a lotus leaf by the waters (o) ब्रह्मणि in Brahman ; आधाय having placed ; कर्माणि actions; संगं attachment; त्यक्त्वा having abandoned; करोति acts ; यः piho ; लिप्यते is affected ; न not; सः he; पापेन by sin ; पद्म पत्रम् = पद्मस्य पत्रम् of the lotus, the leaf ; इव like ; अंभस by water. कायेन मनसा बुद्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वंति संगं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये।। ११॥ Yogis, having abandoned attachment, perform ac tion only by the body, by the mind, by the Reason, and even by the senses, for the pnrification of the self. (II) कायेन by the body ; मनसा by the mind : बुट्टा by the reason ; केवलैः (by) only ; इंन्द्रियैः by the senses: भाप also ; योगिनः yogis ; कर्म action; कुर्वन्ति perform ; संगं attachment ; त्यक्त्वा having abandoned; आत्मशुद्धये= आत्मनः शुद्धये of the self, for the purification. { IO ] युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शांतिमाप्नोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबद्यते ॥ १२॥ The harmonised man, having abandoned the fruit of action, attaineth to the eternal Peace; the non-har monised, impelled by desire, attached to fruit, are bound. (2) युक्तः the united one; कर्मफलं =कर्मणः फलं of action, the fruit ; त्यक्त्वा having abandoned ; शान्तिम् peace ; आप्नोति obtains ; नैष्ठिकीम् final; भयुक्तः the non-united one; कामकरेण = कामस्य कारेण of desihre, by the impulsion ; फले in (to ) fruit ; सक्तः attached ; निबद्धते is bound. A सवेकमाण मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशे। नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ १३ ॥ Mentally renouncing all actions, the sovereign dwel ler in the body resteth serenely in the nine-gated city, 1 neither acting nor causing to act. (13) सर्वकर्माणि all actions ( as before ); मनस by the mind ; संन्यस्य having abandoned ; भास्ते sits; सुखं happy ; वशी the rnler ( of himself ) ; नवद्वारे (in ) the nine-gated ; पुरे in the city ; हेही the embodied; न not; एव even ; कुर्वन् acting ; न not; कारयन् causing action. न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । 1 The body, often called the city of Brahman. [ _} IO2 न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवतेते ॥ १४ ॥ The Lord of the world produceth not the idea of agency, nor actions, nor the union together of action and its fruit; nature, however, manifesteth. (4) न not; कर्तृत्वं agency ; न not ; कमणि actions; लोकस्य of the world; सृजति emanates; मनुः the Lord ; न not; कर्मफलसं योगी = कर्मणः च फलस्य च संयोगं of action, and, of fruit, and, the union; स्वभावः own-nature ; तु indeed ; प्रवर्तते exists forth manifests). नादत्त कस्यचित्पाप न चैव सुकृत विभुः । अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यति जंतवः ॥ १५।। The Lord accepteth neither the evil-doing nor yet the well-doing of any. Wisdom is enveloped by unwis- dom ; therewith mortals are deluded . (5) न not ; भासन्ते takes ; कस्यचित् of anyone; पापं Kin ; न not; च and ; एव even ; सुकृतं virtue ; विभुः he Lord; अज्ञानेन by ignorance ; अवृत enveloped ; ज्ञानं wisdom ; तेन by this; मुह्यति are deceived ; जंतवः beings. ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥ Verily, in whom unwisdom is destroyed by the wisdom of the SELF, in them wisdomshining as the sun, reveals the Supreme. (16) [ IO3 ] ज्ञानेन by wisdom ; तु indeed; तन् that ; भज्ञानं ignorance ; येषाम् of whom; नाशितम् ( is ) destroyed ; आत्मनः of the Self; तेषाम् of them ; आदित्यवत् sunlike ; ज्ञाने wisdom ; प्रकाशयति shines forth; तस्परं that highest. तद्वद्धयस्तदात्मानस्तांश्रेष्ठास्तत्परायणाः । गच्छत्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धतकल्मषाः ॥ १७ ॥ Thinking on THATmerged in THAT, stablished in THAT. solely devoted to THAT, they go whence there is no return, their sins dispelled by wisdom (7) तद्बुद्धयः = तस्मिन् बुद्धिः येषां ते in That, mind, whose, they ; तस्मानः = तन् एव आत्मा येषां ते 'That, only, Self, whose, they; तन्निष्ठाः = तस्मिन् निष्ठा येषां ते in That, establishment, whose, they ; तत्परायणः = तत् परे अयनं येषां ते Phat, supremegoal, whose, they; गच्छंनि go ; अपुनरावृत्तिम् , (to) nofagain-returning ; ज्ञाननिर्ध तकल्मषाः = ज्ञानेन निर्धनाः कल्मषाः येषाम् ते by wisdom, dispelled, sin, whose, the विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पंडिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥ Sages look equally on a Brahmana adorned with arning and humility, a cow, an elephant, and even a dog. and an outcaste. (8) विद्याविनयसंपने = विद्यया च विनयेन च संपने with learning, and, with modesty, and, (in ) endowed ; ब्राह्मणे in (on a ) Brahmana ; गवि in (on a ) cow ; हस्तिनि in (on an) elephant; { IO4 ] शुनि in ( on a ) dog ; च and ; एव even ; श्वपाके in ( on an ) ०ntcaste; च and; पंडितः pandits; समर्शिनः equal-seeing. इहैव तैर्जितः सगणं येषा साम्ये स्थितं मनः । निदषं हि समं ब्रह्म तस्माद्रह्मणि ते स्थिताः॥१९॥ Even here on earth everything is overcome by those whose mind remains balanced : the ETERNAL is incor ruptible and balanced; therefore they are established in the ETERNAL (19) इe here , एव even ; तैः by those ; जितः conquered ; सर्गः rebirth or creation ; यषाम् of whom; साम्ये in equality ; स्थितं establi- shed; मनः mind; निर्देषं spotles8 ; हि indeed ; समं equal ; ब्रह्म Brahman ; तस्मात् lherefore ; ब्रह्मणि in Brahrman ; ते they ; स्थितः established. न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाऽप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥ With Reason firm, unperplexed, the knower of the ETERNAL, established in the ETERNALneither rejoiceth on obtaining what is pleasant, nor sorroweth on obtaining what is unpleasant. (2O ) न not; प्रहृष्येत् let (him ) rejoice ; प्रियम् the pleasant; प्राप्य having obtained ; न not ; उद्विजेत् let (him ) be agitated ; प्राप्य having obtained; च and; भप्रियम् the unpleasant; स्थिरबुद्धिः =स्थिरा बुद्धिः यस्य सः firm, reason, whose, he ; असंमूढः unbewild. 1 श्वानं पचति, he who cooks, ४. e. eats a dog. [ ITO ] ered ; ब्रह्मवित् Brahman-knower ; ब्रह्मणि in Brahman ; स्थितः established. बाह्यरपशेष्वसक्तात्मा विंदत्यात्मनि यत्सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षय्यमश्नुते ॥ २१ ॥ He whose self is unattached to external contacts, and findeth joy in the SELF, having the self harmonised with the ETERNAL by yoga, enjoys happiness exempt from decay. (2) वायस्पशुषु = वाहेषु स्पर्शीषु in external, (in ) contacts ; भस नदम = असक्तः आत्मा यस्य सः unattached, self, whose, he ; विवृति finds; आत्मनि in the Beif ; यत् (that) which ; सुखं pleasure ; सः he ; ब्रह्मयोगयुक्तात्मा = ब्रह्मणि योगेन युक्तः आत्मा यस्य स in Brahnmap, by yoga, joined, self, whose, lie ; सुखं pleasure ; अक्षय्यं imperishable; अश्नुते enjoys ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यतवतः कौंतेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२॥ The delights that are contact-born, they are verily wombs of pain, for they have beginning and ending, O Kaunteya ; not in them may rejoice the wise. (22) ये ( those ) which ; हि indeed ; संस्पर्शजाः contact-born ; भोगाः enjoyments; दुःययोनयः = दुखस्य योनयः of sorrowwombs ; एव only ; ते those ; अर्थातवंतः having beginning and end ; फतेय 0 Kaunteya ; न not ; तेषु in those ; रमते rejoices; बुधः the wise. [ o6 | शक्नोतीहैव यः सोढं प्राक् शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥ He who is able to endure here on earth, ere he be liberated from the body, the force born from desire and passion, he is harmonised, he is a happy man. (23) शन्नोति is able to; इह here ; एव even ; यः who ; सोढ to bear ; प्राक् before; शरीरविमोक्षणात् = शरीरात् विमोक्षणात् from the body, ( from ) liberation; कामक्रोधाद्भव = आम च क्रोधात् च उद्भवः यस्य तं from desire, and, from anger, and, birth, whoseit ; वर्गforce ; सः he ; युक्तः united ; सः he ; सुखी happy ; नरः man योऽतःसखोंऽतरारामस्तथांतज्र्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ । २४॥ He who is happy within, who rejoiceth within, who is illuminated within, that Yogi, becoming the ETERNAL goeth to the Peace of the ETERNAL (24) यः who ; अंतःसुखः = अंतः (आत्मनि ) सुखं यस्य सः inward, (in the self), pleasure, whose, he ; अंतरारामः = अंतः ( आमनि ) आरामः यस्य सः inward, (in the self ). Anjoyment, whose, he ; तथr so (too); अंतज्र्योतिः = मंतः ( आत्मानि ) ज्योतिः यस्य सः inward, (in the self), light, whosehe; एव ; यः who; सः that ; योगी even yogi ; ब्रह्मनिर्वाणं = ब्रह्मणः निर्वाणं of Brahman, to the nirvवैna ; ब्रह्मभूतः Brahman-become ; अधिगच्छति goes over . लभंते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः । | IO ] छिन्नद्धा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ ॥ Rishis, their sins destroyed, their duality removed, their selves controlled, intent upon the welfare of all beings, obtain the Peace of the ETERNAL. (25) लभते obtain ; ब्रह्मनिर्वाणं the Brahma-Nirvana ; ऊषयः the Rishis ; क्षीणकल्मषाः = क्षीणाः कल्मषाः येषाम् ते worn away, sins, whose, they ; छिन्नलैधाः = छिन्नं सैधं येषाम ते cut off, dualities, whose, they ; यतमानः = यतः आमा येषाम् ते controlled, self, whose, they ; सर्वभूतहिते = सर्वेषाम् भूतानाम् हिते of all, (of) beings, in the welfare ; रतः pleased. कामक्रोधांवयुक्तानां यतीना यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६॥ The Peace of the ETERNAL lies near to those who know themselves, who are disjoined from desire and passion, subdued in nature, of subdued thoughts . (26) क'मक्रोधवियुक्तानां = कामात् च कोधात् च वियुक्तानाम् from desire. and, from anger and, (of) the disjoined; यतीनामू of the controlled ascetics ; यतचेतसाम् = यतं चेतः यषाम् तेषाम् controlled, mind, whose, of these ; भभितः near; ब्रह्मनिर्वाणं Brahma-nirvीna ; वर्तते exists ; विदितात्मनाम्=विक्तिः आत्मा येषाम् तेषाम् known, of selves, whose, of those. स्पर्शान्कृत्वा बहिबोह्याश्चक्षुधैवतरे भुवोः । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यंतरचारिणौ ॥२७ ॥ { ro8 ॥ Having external contacts excluded, and with gaze fixed between the eye-brows; having made equal the outgoing and incoming breaths moving within the nostrils, (27) स्पशन् िcontacts; कृस्वा having made ; बहिः outside; बाह्यान् external ; चक्षुः eye (gaze); च and ; एव even , अन्तरे in the middle; ध्रुवः of the ( bwo ) eyebrows ; प्राणापानौ = प्राणः च अपानः च incoming breath, and, outgoing breath, and ; समौ (two) equal ; कृत्वा having made; नासाभ्यन्तरचारण = नासया अभ्यंतरे चारिणे of the nostrils, within, moving. यतेंद्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः । विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८॥ With senses, mind and Reason ever controlled. solely pursuing liberation, the Sage, having for ever cast away desire. fear and passion, verily is liberated. (28) यतेंद्रियमनोबुद्धिः = यतनि इंद्रियाणि च मनः च बुद्धिः च यस्य स controlled, senses, and , mind, and, reason, and, whose. he ; मुनिः the muni ; मक्षपरायणः = मोक्षः परायणं यस्य सः liberation, goal, whose, he ; विगतेच्छाभयक्रोधः=विगत इच्छ/ च भयं च क्रोधः च यस्य सः gone, desire, and, fear, and, anger, and, whose, he; यः who ; सदा always ; मुक्तः freed; एव even ; सः he. भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूताना ज्ञात्वा मा शातिमृच्छति ।२९॥ Having known Meas the Enjoyer of sacrifice and of {IO9 } austerity, the mighty Ruler of all the worlds, and the Lover of all beingshe goeth to Peace. (29) भोक्तारं the enjoyer; यज्ञतपसां = यज्ञानां च तपसां च of sacrifices and, of austeriies, and ; सर्वलोकमहेश्वरम् = सर्वेषाम् लोकानाम् महेश्वरम् of all, ( of ) 7orlds, the great lord ; सुहृदं the lover; सर्वभूतानाम् of all creatures; ज्ञास्व having known ; मां me ; शांतिम् to peace ; इच्छति obtainB. इति श्रीमद्भगवद्गीतासूप ० संन्यासयोगो नाम पंचमोऽध्यायः । Thus in the glorious Bhagavad-Gita...the fifth discourse, entitled : THE YOGA OF THE RENUNCIATION OF ACTION { I IO } SIXTH DISCOURSE. श्रीभगवानुवाच । अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः । स सन्यासा च याग चन नमनं चाऽक्रयः॥ १॥ The Blessed Lord said: He that performeth such action as is duty, ind. ependently of the fruit of action, he is an ascetic, he is a Yog, not he that is without fire and without rites.1 ( I ) अनाश्रितः not-relying (on ); कर्मफलं =कर्मणः फलं of action, bhe fruit ; कार्य that ought to be done ; कम action ; करोति does; यः w ho; सः he; संन्यासी Sannyasi; च and ; योगी Yogi; च and; न not ; निरग्निः without fire; न not; च and; आक्रियः without action. यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाडव । न ह्यसंन्यस्तसंकल्यो योगी भवाते कश्चन ॥२॥ That which is called renunciation know thou that as yoga, O Pandava; nor doth any one become a Yog with the formative will 2 unrenounced. ( 2) 1 The Sanuyas lights no sacrificial fire. and performs no sacrifices nor ceremonies; but merely to omit these, without true renunciation, is not to be a real sannyasi. 2 The imaginative faculty, that makes plans for the future. III ] यम् which ; संन्यासम् renunciation ; इति thus ; । (they ) call; योगं yoga ; ते that : विद्धि know ; पांडव 0• Pandava न not; हि indeed ; असंन्यस्तसंकल्पः =न सन्यस्तः संकल्पः येन सः not, ‘renounced, wishing, by whom, he; योगी yogi ; भवति becomes; कश्चन anyone. आरुरुक्षोर्मुनयोगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३ ॥ For a Sage who is seeking yoga, action is called the means , for the same Sagewhen he is enthroned in yoga, serenity is called the means आरुरुक्षोः (of the ) wishing to ascend ; मुनेः of (a) muni; योगं yoga ; कर्म action ; कारणम् the cause ; उच्यते is called; योगारूढस्य = योगं आरुढस्य ( to) yoga, of the ascended; तस्य of him ; एव even ; शमः peacefulnes8 , कारणम् the cause उच्यते is called. यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ २ ॥ when a man feeleth no attachment either for the objects of sense or for actions, renouncing the forma- tive will, then he is said to be enthroned in yoga. (4) य भhen ; हि indeed; न not; इंद्रियार्थेषु of the sense-objects न not; कर्मसु in actions; मनुषजते is attached; सर्वसंकल्पसंन्या सी = सर्वेषां संकल्पानां संन्यासी of all, of wishingsrenouncer ; योगारूढः=योगं भारूढः to yoga, attained; तदा then ; उच्यते 18 called. [12] उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बंधुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५॥ Let him raise the self by the SELF, and not let the self become depressed; for verily is the SELF the friend of the self, and also the SELF the self's enemy; (5) उद्धरेत् let (him) raise; भामना by the self; आत्मानं the self; न not; श्रात्मानं the self; अवसादयेत् let ( him ) cause to sink down ; आत्मा the Belf; एव only ; हि indeed; आत्मन: of the self; बंधुः the relative; आत्मा the self; एव only ; रिपुः the enemy ; आत्मनः of the self. बधुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनाऽत्मंवा ऽत्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्व वततात्मैव शत्रुवत् ॥ ६ ॥ The SELF is the friend of the self of him in whom the self by the SELF is vanquished ; but to the unsubdued self, the SELF verily becometlb hostile as an enemy. (6) बंधुः the relative; आत्मा the self; आत्मनः of the self; तस्य of him ; येन by whom ; आत्मा the self ; एव even ; आत्मन by the Belf ; जितः conquered ; अनामनः = न (जितः) आत्मा यस्य तस्य not (conquered ), Belf, whose, his; तु indeed ; शत्रुवे in ( for ) hostility ; वर्तेत may (would ) become; भामा the self; एव even ; शत्रुवत् like an enemy . जितात्मनः प्रशातस्य परमात्मा समाहितः । A शीतोष्णसुखदुःखषु तथा मानापमानयोः ॥ ७ ॥ | 3 } The higher Self of him who is SELF-controlled and peaceful is uniform in cold and heat, pleasure and pain, as well as in honour and dishonour. (7) जितमनः=जितः आत्मा यस्य तस्य conquered, elf, whose, of him ; प्रशांतस्य of the peaceful; परमात्म highest self ; समाहितः baijanted; शीतोष्णसुखःखेषु = शीते च उष्ण त्र सुखे च दुःखे च in heat, arld, in cold, and, in pleasure, and, in pain, and; तथा so ; मानापमानयोः = माने च अपमाने च in respect, and, in disrea. pact, and ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थे विजितेंद्रियः। युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकांचनः ॥ ८ ॥ The Yogi who is satisfied with , wisdom and know ledge, unwavering, whose senses are subdued, to whom a lump of earth, a stone and gold are the sameis said to be harmonised. (8) ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा = ज्ञानेन च विज्ञानेन च तृप्तः आत्मा यस्य सः with wisdon, and, with knowledge, and, satisfied, self, whose, he ; कूटस्थ rock-seated ; विजितेंद्रियः = विजितानि इंद्रियाणि यस्य सः conquered, senses, whose, he ; युक्तः balanced; इति thus ; उच्यते is called ; योग yogi ; समलोष्टाश्मकांचनः = समानि लोष्टं च अइमा च कांचनं च यस्मै सः equal, clod, and, rock, and, gold, and, for whom, he. सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबंधुषु । साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ९ ॥ [r I4 ] He who regards impartially lovers, friends, and foes, strangers, neutrals, foreigners and relatives, also the righteous and unrighteoushe excelleth. (9) सुहृन्मित्रार्युरासीनमध्यस्थद्वेष्यबंधुषु = सुहृत्सु च मित्रेषु च भरिषु च उदासीनेषु च मध्यस्थेषु च वेष्येषु च बंधुषु, च in lovers, and, in friends, and. in enemies, and, in apathetics. and, in neutrals, and, in haters, and, in relatives, and ; साधुषु in the good ; अपि also ; पापेषु in the bad ; समबुद्धिः = समा बुद्धिः यस्य सः equal, mind. whose, he; विशिष्यते excels. योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाका यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ १० ॥ Let the Yogi constantly engage himself in yoga, remaining in a secret place by himself, with thought and self subdued, free from hope and greed! ( IO ) योगी the yog ; रंजीत let (him ) balance; सततं always: भामानं ( him ) self ( his mind) ; रहसि in secret : स्थितः seated ; एकाकी alone ; यतचित्तात्मा = यतं चित्तं च आत्मा च यस्य सः controlled, mind, and, self, and, whose, he : निराशीः withont wish ; अपरिग्रहः without-taking. शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छूितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥११॥ In a pure, place, established on a fixed seat of his own, neither very much raised nor very lowmade of a cloth, a black antelope skin, and kusha grass, one over the other, ( I I ) I I5 ] शुचौ (in a ) pure; देशे in a place ; प्रतिष्ठाप्य having estab lished ; स्थिरं firm ; शासनं $eat ; आत्मनः of self (his own ); न not ; अत्युच्छूितं very-high; न not ; अतिनीचं very-logy ; चैला- जिनकुशोत्तरम = चैलं च अजिनं च कुशः च उत्तरं यस्मिन् तत् cloth, and, skin, and, grass, and, in succession, in which, that. तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेंद्रियाक्रियः । उपवेश्यासन युञ्ज्याद्यगमात्मवशुद्धये ॥ १२॥ There, having made the mind one-pointed, with thought and the functions of the senses subdued, steady on his scathe should practise yoga for the purification of the self. (2) तत्र there ; एकाग्रं one-pointed (comcentrated ) ; मनः mind ; कृत्वा having made ; यतचित्तेंद्रियक्रियः = यताः चितस्य च इंद्रियाणाम् च क्रियाः यस्य सः controlled, of mind, and, of senses, the ac tionswhose, he ; उपविश्य being seated ; आसने on a seat; पुंज्यात् let him practice ; याग yoga ; आत्मविशुद्धये = आत्मनः विशुद्धय of the self, for the purification . समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः । संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥१३॥ Holding the bodyhead and neck erect, immovably steady, looking fixedly at the point of the nose, with unseeing gaze, { #3) समे straight; कायशिरोग्रीवं =कायः च शिरः च प्रथा च body, and, head, and, neck, and ; धारयन् holding ; भचक्र immora [16] ble ; स्थिरः steady ; संप्रेक्ष्य looking at ; नासिकाग्रं = नसिकायाः अभ of the nose, forepart ; स्वं ( his ) own ; दिशः the quarters ; च and ; भनवलोकयम् not seeing. प्रशागतात्मा विगतभाब्रह्मचारिव्रत स्थितः । मनः सयम्य मवत्ता युक्त आसीत मत्परः ॥ १४॥ The self serene, fearless, irm in the vow of the Brahm achari, the mind controlled, thinking on Meharmo nised, let him sit aspiring after Me I4) प्रशांतात्मा = प्रशान्तः आत्मा यस्य सः calmed, Relf, whose, he विगतभीः = विगत भीrः यस्य सः gonefear, whose, he; ब्रह्मचारिव्रते = ब्रह्मचारिणः त्रते of the Brahmachari, in the vow; स्थिनः ixed ; मनः the miud ; संयम्य having controlled; 'मचित्तः = मयि चित्त यस्य सः 111 me, mind, whose, he; युक्तः balanced ; असीत let him sit ; मत्परः = अहं परः यस्य सः I, supreme, whose, he. युजन्नव सदाऽऽत्मान यग नियतमानसः । शांतिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥१५॥ The Yogif, ever united thus with the SELF, with the mind controlled, goeth to Peace, to the supreme Bliss that abideth in Me (5 ) गुंजन् balancing; एवं flhus ; सशr always ; आत्मानं the self योगी the Yog ; नियतमानस = नियनं मानसं यस्य सः controlled . mind, whose, he; शांति to peace ; निर्वाणपरमां=निर्वाणं परमं यस्याः तां nirvana, the end. of which. to that ; मरसस्थाम् = मयि संस्था { I 7 ] यस्याः तां n me, foundation, of which. to that ; अधिगच्छति attaime. नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वप्तशलस्य जाग्रता नव चार्जुन ॥ १६॥ Verily yoga is not for him who eateth too much, nor who abstainneth to excess, nor who is too much addicted to sleep, nor even to wakefulnessO Arjuna . ( 6) न not ; अत्यनतः of the much-eating; तु indeed ; योगः yoga ; अस्ति is; न not; च and; एकान्तं solely ( entirely) ; अनश्नतः of the m•eating; न not ; च and ; अतिस्वमशीलस्य = अति स्वप्तुं शीलं यस्य तस्य too mnch, to sleep, tendency, whose, his ; जाग्रतः of the waking ; न not ; एव even ; च and; अर्जुन Arjuna. युक्ताऽहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥१७॥ Yoga killeth out all pain for him who is regulated in eating and amusement, regulated in performing actionsregulated in sleeping and waking. ( 17 ) युक्ताहारविहारस्य = युक्तः आहारः च विहारः च यस्य तस्य con: trolled, food, and, amusement, and, whose, of him ; युक्तचे- ष्टस्य = युक्ता चेष्टा यस्य तस्य controlled, behaviour, whose, of him ; कर्मसु in actions ; युक्तस्वमावबोधस्य = युक्तः स्वमः च अवबोधः च यस्य तस्य controlled, sleepingand, Waking, and, whose, of him ; योगः yoga ; भवति becomes ; दुःखह the pain-killer. [ .I ] यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥१८॥ When his subdued thought is fixed on the SELF, free froIn longing after all desirable things, then it is said : che is harmonised.” (I8) यदा when ; विनियतं subdued ; चित्तं mind ; श्रात्मनि in the self; एव only ; अवतिष्ठते site down; निस्पृहः not-desiring; सर्वका मेभ्यः = सर्वेभ्यः कामेभ्यः (for ) all, for ( objects of) desires ; युक्तः balanced; इति thus ; उच्यते is said ; तदा then . यथा दीपो निवातस्थो नगतं सोपमा रमता । योगिनो यतचेतस्य युजत यागमात्मनः ॥१९॥ As a lamp in a windless place hickereth not, to such is likened the Yog of subdued thought, absorbed in the yoga of the SELF. (9) यथा as; दीपः a lamp; निवातस्थः in (a) windless (-place)- standing ; न not; इंगते kickers ; सा that ; उपमा simile ; स्मृता is remembered; योगिनः of the Yogi ; यतचित्तस्य = यतं चित्तं यस्य तस्य controlled, mind, whrse, of him ; मुंजतः (of the ) practising ; योगम् the yoga ; आत्मनः of the self. यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥२०॥ That in which the mind finds rest, quieted by the [ I I9 ] practice of yoga ; that in which heseeing the SELF by the SELF, in the SELF is satisfied (2O ) यत्र where ; उपरमते comes to rest ; चित्तं the mind ; निरुदं curbed ; योगसेवया = येगस्य सेवया of yoga, by the service; यत्र where ; च and ; एव even ; आत्मन by the self; आत्मानं the self; पश्यन् seeing ; आत्मनि in the self ; तुष्यति is content. सुखमात्यंतिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतींद्रियम् । वाते यत्र न चैवाऽय स्थितश्चलतं तत्त्वतः ॥२१॥ That in which he findeth the supreme delight which the Reason can grasp beyond the senses, wherein estab lised, he moveth not from the Reality; ( 2| ) सुखं pleasure; आत्यंतिकं most final; यत् which ; तत् that; बुद्धिग्राह्यम् = खुट्टा ग्राह्य by the reasom, graspable ; अतीन्द्रियम्= इन्द्रियाणि अति the senses, more phan (beyond ) ; वेत्ति knows; यत्र where ; न not ; च and ; एव even ; अयं this; स्थितः fixed; चलति moves ; तवतः from the Reality. यं लब्ध्वा चाऽपरं लाभं मन्यते नाऽधकं ततः । यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते ॥२२॥ Which, having obtained, he thinketh there is no greater gain beyond it; herein established, he is not shaken even by heavy sorrow (22 ) ये which ; लब्ध्व having obtained ; च and ; अपरं another ; लाभ gain ; मन्यते thinks ; न not ; अधिकं greater ; ततः than that ; यस्मिन् in which ; स्थितः established ; न not; दु:खेन by sorrow ; [ I2O } गुरुण (by ) heavy ; अपि even ; विचाल्यते is moved. तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥२३॥ That should be known by the name of yoga, this disconnection from the union with pain. This yoga must be clung to with a firm conviction and with undes ponding m1nd . ( 23 ) तं that; विद्यात् let (him ) know ; दुःखसंयोगवियोगं = दुःखैः संयोगेन वियोगं with painswith (front ) conjunction, (the ) dis- junction ; योगसंज्ञितम् yoga-nanmed ; निश्चयेन surely ; योक्तव्यः should be practised ; योगः yoga ; अनिर्विण्णचेतस = न निर्विण्णं चेतः यस्य तेन not despondent, mind, whose, by him; सकल्पप्रभवान्कामास्त्यक्त्वा सवानशेषतः । S मनसैवोद्रयग्रामं विनयम्य समंततः ॥ २४ ॥ Abandoning without reserve all desires born of the imagination, by the mind curbing in the aggregate of the senses on every side, (24) संकल्पप्रभवान् imagination-produced ; कामान् desires ; त्यक्त्वा having abandoned ; सर्वान् all; अशेषतः wibhout remainder ; मनसा by the mind; एव even ; इंद्रियग्रामं = इंद्रियाणाम् आमं of the Senses, collection ; विनियम्य having curbed ; समंततः on every side. शनैःशनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया । [ _2 } आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिंतयेत् ॥२५॥ Little by little let him gain tranquillity by means of Reason controlled by steadiness : having made the mind abide in the SELFlet him not think of anything. 25 ) शनैः gradually; शनैः gradually ; उपरमेत् let him cease (from activity ); बुझा by the reaRom : धृतिगृहीतया = धृत्या गृहीतया by firmness, ( by ) Seized ; आमसंस्थं self-seated ; मनः the mind ; कृत्वा having made ; न not ; किंचित् anything ; अपि also ; चितयेत् let him think. यतो यतो निश्चरति मनर्थाचलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्येतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥ As often as the wavering and unsteady mind goeth forth, so often reining it in, let him bring it under the control of the SELF. (26) यतः whence ; यतः wle0ce; निश्चरति runs out ; मनः mind ; चंचल unstable ; अस्थिरम् unsteady ; ततः thence ; नियम्य having restrained ; एतत् this ; आत्मनि in the self ; ए व even ; वश (in ) to control ; नयेत् let ( im ) lead. ७ ॥ प्रशांतमनसं ह्यनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शांतरजसं ब्रह्मभतमकल्मषम् ॥ २७ ॥ G Supreme joy is for this Yog whose mind is peaceful, whose passion-nature is calmed, who is sinless and of [ 122 ] the nature of the ETERNAL. (27) प्रशांतमनसं = प्रशांतं मनः यस्य तं peaceful, mind, whosehim ; हि indeed ; एनं this ; योगिनम् yog ; सुखं pleasure ; उत्तमम् highest ; उपैति comes ; शांतरजसम् = शतं रजः यस्य तं ; subsided, passion-nature, whose, to him ; ब्रह्मभूतम् = Brahman-become; eअकल्मष (to) sinless पूंजनेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमयंतं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥ The Yog who thusever harmonising the self. hath put away sin, he easily enjoyeth the infinite bliss of contact with the ETERNAL (28) युजन् practising yoga ; एवं thus ; सह always; आत्मनं the self ; योगी yog ; विगतकल्मषः = विगतः कल्मषः यस्य सः gone, sim, whose, he; सुखन with ease ; ब्रह्मसंस्पशे = ब्रह्मणा संस्पर्शः यस्य तत् with Brahmun, touch, whose, that ; अत्यंतं ultimate ; सुखं pleasure ; अश्नुते enjoyS. सर्वभतस्थमात्मानं सर्वभतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदृशेनः ॥ २९ ॥ The self, harmonised by yoga, seeth the SELF abiding in all beings, all beings in the SELF ; every- where he seeth the same. (29) सर्वभूतस्थम् = सर्वेषु भूतेषु तिष्ठति ते in al, (in ) beings, abides, him; भासमानं the self; सर्वभूतानि = सर्वाणि भूतानि all, creatures; च and ; आत्मानि in the self; ईक्षते sees ; योगयुक्तात्मा = योगेनं [ 23 ] युक्तः आत्मा यस्य सः by yoga, balanced, self, whose, he; सर्वत्र every where ; समदर्शनः equal-seeing. यो मा पश्यते सर्वत्र सर्वे च मांये पश्यते । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥३०॥ He who seeth Me everywhere, and seeth everything in Meof him will I never lose hold, and he shall never lose hold of Me यः who; मme ; पश्यति see8; सर्वत्र everywhere; सर्व all ; च and ; मयि in me; पश्यति sees ; तस्य of bim ; अहं I; न not; प्रणश्यामि perish (get lost ); सः he; च and ; मे of { to ) me ; न not; प्रणश्यति perishes (gets lost ). सभतरेिथतं यो मा भजत्येकत्वमास्थतः । सर्वथा वत्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥३१॥ He who, established in unity, worshippeth Me abiding in all beings, that Yog liveth in Mewhatever his mode of living. (3 ) सर्वभूतस्थितं = सर्वेषु भूतेषु स्थितं in all, ( m) beings, sitting; यः who ; मां me ; भजति worships ; एकत्वम् to (in ) unity ; आस्थितः established ; सर्वथा every way ; वर्तमानः existing ; अपि also ; सः that; योगी Yog; मयि in me; वर्तते is. आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥३२॥ [ I24 } He who, through the likeness of the SELF, O Arju na, seeth equality in everythingwhether pleasant or painful, he is considered a perfect Yog. (32) आरमैौपम्येन = आत्मनः औपम्येन of the self, by the likeness; सर्वत्र everywhere ; समं equality ; पश्यति sees; यः who ; अर्जुन 0 Arjuna ; सुखं pleasure ; वा or; यदि if ; वा or ; दुःखं ¥orrow ; सः he ; योगी yog; परमः highest ; मतः is thought. अर्जुन उवाच । योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चंचलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥३३॥ Arjuna said : This yoga which Thou hast declared to be by equanimity, O Madhusudana, I see not a stable founda• tion for it, owing to restlessness; (33) " यः which ; अयं this ; योगः yoga ; स्वया by thee; प्रोक्तः declared ; साम्येन by equality ; मधुसूदन 0 &layer of Madhu ; एतस्य of this ; अहं I ; न not; पश्यामि see ; चंचलत्वात् from restlessness ; स्थिति stability ; स्थिराम् firm. चंचलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् । तस्याऽहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥३४ For the mind is verily restless, O Krishna ; it is impetuous, strong and difficult to bend ; I deem it as hard to curb as the wind. (34) [ I2 } चंचलं restless ; हि indeed ; मनः the mind ; कृष्ण 0 Krishna ; प्रमाथि impetuous ; बलवत् strong ; दृढमू hard ; तस्य of it ; अहं ; निग्रहे gripping; मन्ये blhink; वायः of the wind ;. इव १६ ; सुदुष्करम् hard to be done. श्रीभगवानुवाच । असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु तय वैराग्येण च गृह्यते ।३५।। • The Blessed Lord said : Without doubt, O mighty-armed, the mind is hard to curb and restless , but it may be curbed by constant practice and by dispassion. (35 ) असंशयं doubtless ; महाबाहो 0 great-armed ; मनः the mind ; दुर्निग्रहं hard to grip; चटम् moving ; अभ्यासेन by practice; तु indeed ; केंतेय 0 Kannteya; वराग्येण by dispassion ; च and ; गृह्यते is held असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः। वश्यात्मना तु यतता शक्याऽवाप्तुमुपायतः।।३६ ॥ Yoga is bard to attain, methinksby a self that is uncontrolled : but by the SELF-controlled it is attainable by properly directed energy. ( 36 असंयतात्मना = मसंयतः आत्मा यस्य तेन uncontrolled, self, whose, by him ; योगः yogy ; दुष्प्रापः hard-gained ; खूति thns : में my ; मतिः opinion ; वश्यात्मना = वश्यः आत्मा यस्य तेन controlled, self, whose, [ I26 ] by him ; तु indeed; यतता ( by the ) endeavouring ; शक्यः possible ; अवाप्तुम् to obtain ; उपायतः through means. अर्जुन उवाच । अयातः श्रद्धयोपंत योगाच्चलितमानसः। अप्राप्य योगसंसिद्धि गते कृष्ण गच्छति ॥३७ ॥ का Arjuna said : He who is unsubdued but who possesseth faith, with the mind wandering away from yoga, failing to attain perfection in yoga, what path doth he tread, O Krishna ? (37) भ-यतिः un-Bubdued ; श्रद्धया by (with) faith ; उपतः endowed ; योगात् fron yoga ; चलितमानसः = चलितं मानसं यस्य सः strayed, mind, whosehe; अ-प्रप्य not having attained ; योगसंसिद्धि = येग स्य संसिदि of yoga, perfection; कां to what ; गतिं path ; कृष्ण o Krishna ; गच्छति goes (he ). कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महाबाहो विमढो ब्रह्मणः पथि ॥३८॥ Fallen from both, is he destroyed like a rent cloud, unsteadfast, O mighty-armed, deluded in the path of the ETERNAL ? (38) कच्चित् is it that ; न not; उभयविभ्रष्ट = उभयतः विभ्रष्टः from both, fallen ; छिन्नाभ्र= छिन्नं भर्तृ tor, cloud ; इव like; नश्यति is destroyed ; अप्रतिष्ठ: unstable ; महाबाहो 0 mighty-armed ; | I2 ] विमूढः deluded ; ब्रह्मणः of Brahman ; पथि in the path. एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमहस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता नहुपपद्यते ॥३९॥ Deign, O Krishna, to completely dispel this doubt of mine ; for there is none to be found save Thyself able to destroy this doubt. (39) एतत् this ; मे my ; संशयं doubt; कृष्ण 0 Krishna ; छेतुम् to resolve ; भर्हसि oughtest ; अशेषतः without remainder : ३ वत् than thou ; भन्यः another ; सशंयस्य of doubt ; भस्य (of) this ; छेत्त the solver; न not ; हि indeed ; उपपद्यते is to be found. श्रीभगवानुवाच । पार्थ नैवेह नामुत्र वनाशस्तस्य विद्यते । नहि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गातं तात गच्छति ॥४० The Blessed Lord said : o son of Pritha, neither in this world nor in the life to come is there destruction for him ; never doth any who worketh righteousness, O beloved, tread the path of woe. (40) पार्थ 0 Partha ; न not; एव even ; इह here ; न not ; भसुत्र in the next World ; विनशः destruction ; तस्य of him ; विद्यते is ; नहि surely; कल्याणकृत् righteous-doer ; कश्चित् any one ; दुर्गति to an evil path ( fate ); तत O beloved ; गच्छति goes. I28] O - प्राप्य पुण्यकृतालोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीना श्रीमता गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ।।४१॥ Having attained to the worlds of the pure-doing, and having dvelt there for immemorial years, lie who fell from yoga is reborn in a pure and blessed house. ( 4 ) प्राप्य having obtained ; पुण्यकृताम् of the right-doers ; लोकान् worlds ; उषिस्व having dwel6; शश्वतीः everlasting; समाः years ; शुचीनां of the pure; श्रीमतां of the prosperous ; गेहे in the house ; योगभ्रष्टः = योग भ्रष्टः from yogy, fallen; अभिजायते is born अथवा योगनामव कुल भवते धामताम् । एतांडे दुर्लभतर लोक जन्म यदादृशम् ॥४२॥ Or he may even be born into a family of wise Yogis; but such a birth as that is most difficult to obtain in this world. (42) अथवा or ; योगिनाम् of yogs ; एव even ; कुले in the family भवति becomes ; धीमतम् of wise ; एतत् this ; हि indeed ; दुर्लभतरं very difficult to obtain ; लोके in the world ; जन्म birth ; यत् which ; ईदृशं like this. तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनंदन ॥ ४३ ॥ There he recovereth the characteristics belonging [129] to his former body, and with these he again laboureth for perfection, O joy of the Kurus. (43) सत्र there ; तं 4bot; बुद्धिसंयोगं = बुदैः संयोगं of Buddhi, the conjunction; लभते obtains ; पौर्वदेहिकम् belonging to the previous body; यनते strive; च and ; सरः hen९७; भूयः again ; संसिद्धे in perfection ; कुरुनंदन = कुरूणामं नन्दन of the Kurus, o rejoicer. पूर्वाभ्यासेन तेनैव हियते ह्यवशोऽपि सः । जज्ञासुरर्षी यागस्य शब्दब्रह्मतवतेत ॥ ४४ ॥ By that former practice he is irresistibly swept away. Only w1shing to know yoga, even the seeker after yoga goeth beyond the Brahmic word. (44) पूर्वाभ्यासेन = पूर्वेण अभ्यासेन by former, ( by ) practice; तेन ( by ) that ; एव even ; हिबसे is swept away ; हि ।ndeed ; अवशः helpless ; अपि also ; सः he ; जिज्ञासुः wishing to know ; अपि also; योगस्य of yog '; शतद्व्रण sound-Brahman ; प्रति वर्तने goes beyond. प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥४५॥ But the Yogi, labouring with assiduity, purified from sin, fully perfected through manifold births, he reacheth. the supreme goal. (45 ) प्रयनात् from ( with ) perseverance ; यतमानः "striving ; तु indeed ; योगी the yogi; संशुद्धकिल्बिषः = सउर्दू किल्बिषं यस्य सः completely purified, sin, whose, he; भनेकजन्मसंसिद्धः = भनेकै [13% ] जन्मभिः संसिदः by many, (by ) birthsperfected ; ततः thence; याति goes ; पराम् to the highest ; गतिम् path तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः। कांमेभ्यश्चाधका यांग तस्माद्योग भवाऽर्जुन॥४६॥ The Yog is greater than the ascetics; he is thought to be greater than even the wise; the Yogi is greater than the men of action; therefore become thou a Yoga, O Arjuna. (46) तपस्विभ्यः than the ascetics ; अधिकः higher ; योगी the yogi ; ज्ञानिभ्यः than the wise ; अपि also ; मतः thought ; अधिकः greater ; कर्मिभ्यः than the actors ; अधिकः greater ; योगी the yogi ; तस्मात् therefore ; योगी a yogi ; भव be ; अर्जुन 0 Arjuna. योगनामपे सवषा मद्तनातरात्मना । श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७॥ And among all Yogishe who, full of faith, with the inner SELF abiding in Meadoreth Mehe is considered by Me to be the most completely harmonised. (47) योगिनाम् of yogis ; सर्वेषां of all; मङ्गतेन = मां गतेन in me, gone; मंतरात्मना with inner self ; श्रद्धावान् faith-filled ; भजते worships; यः who ; मां me ; सः he; मे by me; युक्ततमः most harmonised; मतः is thought. इति श्रीमद्भगवद्भीता अध्यात्मयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः । Thus in the glorious BHAGAVAD-cf4..the sirth discourse, entitled THE YOGA OF BELF-8UBDUAL [ 13 ] SEVENTH DISCOURSE. श्रीभगवानुवाच । मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः । असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ १ ॥ The Blessed Lord said : With the mind clinging to MeO Partha, performing yoga, refuged in Mehow thou shalt without doubt know Me to the uttermost, that hear thou. ( 1 ) मयि in me ; भासक्तमनाः = भासक्तं मनः यस्य स attached, mind, whose, he : पार्थ 0 Partha ; योगं yoga ; घृजन् practising ; मदाश्रयः = अहं अश्रयः यस्य सः I, refuge, whose, he ; असंशयं doubtless ; सम whole; मा me ; यथा as ; ज्ञास्यसि (thou ) shalb know ; तत् %hat ; शृणु listen. ज्ञान तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः । यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ २ ॥ I will declare to thee this knowledge and wisdom in its completenesswhich, having known, there is nothing more here needeth to be known. (2) ज्ञानं knowledge ; ते of ( to ) thee ; अहं I; सविज्ञानम् = = विज्ञानेन सह with knowledgetogether ; इई this ; वक्ष्यामि will declare ; अशेषतः without remainder ; यत् which ; ज्ञास्वा having known ; न not; इe here ; भूयः more ; अन्यत् othher ; ज्ञातव्यम् ( what ought to be known ; अवशिष्यते temains. { 132 ] मनुष्याणां सहस्त्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्वतः ॥३॥ Among thousands of men scarce one striveth for perfection; of the successful strivers scarce one knoweth Me in essence. (3) मनुष्याणाम् of men ; सहस्त्रेषु among thousands ; कश्चित् some one ; यतति strives; सिद्धये for perfection ; यततम् of the 8thriving ; अपि also ; सिद्धानाम् ( of ) successful ; कश्चिन् 8ome one; मां me ; वेत्ति knows ; तत्वतः essentially. भूमिरापोऽनलो वायुः खं बुद्धिरेव च । मन अहंकार इतीयं मे भिन्न प्रकृतिरष्टधा ॥ ४ ॥ Earth, water, fireair, ether, Mind and Reason also and Egoism. —these are the eightfold division of My nature. (4) भूमिः earth : अपः water; भनलः ire; वायुः air ; खं ether ; मनः ।=ind; बुद्धिः ४eason ; एव even ; च and ; अहरः egoism ; इति 6bus; इये this ; मे of me ; भिन्न divided; प्रकृतिः nature ; अष्टधा eightfold. अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ॥ जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ५ ॥ This the inferior. Know My other nature, the higher, the life-element, O mighty-armed, by which the universe is upheld. (5) [ 133 ] अपरा lower ; इयं this ; इतः from (than ) this ; तु indeed ; भन्यां other ; प्रकृतिम् nature ; विद्धि know ; मे my ; परामू higher जीवभूताम् life-element : महबहे 0 great-armea ; यया by which ; इ' this ; धार्यते is supported ; जगत् world. एतद्योनानि भूतानि सर्वाणत्युपधारय । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ६ ॥ Know this to be the womb of all beings. I am the source of the forthgoing of the whole universe and likewise the place of its dissolving. (6) एतद्योनीनि = एष योनिः येषां तेनि this, womb, whosethey ; भूतानि beings ; सर्वाणि all ; इति thn3 ; उपधारय understand ; अहं I ; कृत्रस्य (of ) whole; जगतः of world ; प्रभधः ( source of ) becoming ; प्रलयः ( place of ) dissolution; तया also• मत्तः परतरं नान्यत्कािचिदास्त धनंजय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ७ ॥ There is naught whatsoever higher than I, O Dha nahjaya. All this is threaded on Meas rows of pearls on a string. (7) मत्तः than I ; परतरं higher ; न not : अन्बन otlrer ; किञ्चित् any one ; अस्ति is ; धनंजय 0 Dhananjaya ; मयि in rme; सर्व all ; इदम् this ; भrतं (is ) threaded ; सूत्रे in a string ; मणिगणाः = मणीनाम् गणः of pearls, rows ; इव like. रसोऽहमप्सु कौतेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः । [134 } प्रणवः सवेवेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ ८ ॥ I the sapidity in waters, O son of Kunti, I the radi ance in moon and sun ; the Word of Power in all the Vedassound in ether, and virility in men ; (8) रसः the tafte; अहं I ; अप्सु in waters; कrते य o Kannteya ; प्रभा the radiance; भस्मि am (I); शशिसूर्ययोः = शशिनः च सूर्यस्य च of the moon, and, of the sun . and ; प्रणवः the pranava ; सर्ववेदेषु = सर्वेषु वेदेषु (in ) all, in the Vedas ; शब्दः sound ; खे in ether ; पुरुष virility ; नृषु in men. पुण्यो गंधः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ । जीवन सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ ९ ॥ The pure fragrance of earth and the brilliance in fire an I: the life in all beings am , and the austerity in ascetics. (9) पुण्यः pure ; गेधः smell; पृथिव्याम् in earth ; च and ; तेजः light; च and; अस्मि am (I); विभावसैौ in fire ; जीवनम् life; सर्वभूतेषु = सर्वेषु भूतेषु (im) all, in beings; तपः ansterity; च and; अस्मि am (I); तपस्विषु in ascetics. बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् । बुद्धिबृद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥१०॥ Know Me, O Partha, as the eternal seed of all beings . I am the Reason of the Reason-endoved, the splendour of splendid things am I. (o) ( I35 ] बीrजे Beed; मां me ; सर्वभूतानाम् = सर्वेषाम् भूतनाम् (of) all, of being ; विद्धि know ; पार्थ 0 Partha ; सनातनम् eternal ; बुद्धिः reason ; बुद्धेमताम् of the reasonable ; भास्मि am (I); तेज ः 8plendlour ; तेजस्विनाम् of the splendid; भई I. बल बलवतामास्म कामरागाववाजतम् । धमवरुद्ध भतषु कामोऽरम भरतषभ ॥ ११ ॥ And I the strength of the strong, devoid of desire and passion. In beings, I am desire not contrary to duty, O Lord of the Bharatas. (I) बलं strength ; बलवतम् of the strong ; अस्मि am (I) ; कामराग विवर्जितम् = कामेन च रागेण च विवर्जितम् by desire, and, by passion, and, abandoned ; धर्माविरुद्धः = धर्मेण भविरुद्धः with (to) duty, not opposed ; भूनेषु in beings ; कामः desire; भास्मि am (I) ; भरतर्षभ 0 Lord of the Bharata8. ये चैव सात्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये । मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥१२॥ The natures that are harmonious, activeslothful , these know as from Me ; not I in them, but they in Me (2) ये which; च and ; एव even ; सास्विका ppre; भावाः natures ; राजसाः active ; तमसाः inert ; च and; ये which ; मनः from me ; एव even ; इतेि thus ; तान् these ; विद्धि know ; न not; तु indeed; अहं ; ते ऽ in them ; ते they : माय in me . त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् । [136] मोहित नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥१३॥ All this world, deluded by these natures made by the three qualities, knoweth ot Meabove these, impe- rishable. (3) त्रिभिः (by ) three ; गुणमयैः (by ) the guna-made ; भवैः by natures ; एभिः (by ) the8e; सर्वम् all ; इदं his ; जगन् would; मोहितं deceived ; न not: भभिजानाते knows well ; माम् nue ; एभ्यः than these ; परम् higher ; भव्ययम् inexhaustible. दैवी वृषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यते मायामेतां तरंति ते ॥ १४ ॥ A This divine illusion of Mine, caused by the qualities is hard to pierce; they who come to Methey cross over this illusion. (4) देवी divine ; हि indeed; एषा blhis; गुणमयी guna-nuade ; मम my ; माया illusion ; दुरत्यया hard to go beyond ; मामto me ; ये who ; प्रपद्यते approach ; मासू !lusion ; एतम् this ; तरंति cross ; ते they • A न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यते नराधमाः । माययाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ १५ ॥ The evil-doing, the deluded, the vilest men, they come not to Methey vhose wisdom is destroyed by il- lusion, who have embraced the nature of demons. (15) न no6 ; माम् to me ; दुष्कृतिनः evil-doers; मूढाः deluded; प्रपद्यते approach ; नराधमाः = नरेषु अधमाः among men, onest; [137] मायया by maya.; अपहृतज्ञानाः = अपहृत ज्ञानं येषां ते torn away, wis. dom, whose, they ; आसुरं asuric ; भावम् nature ; श्राश्रितः refuged (in ) चतुर्विधा भजंते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आत जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञाना च भरतर्षभ ॥ १६ ॥ Fourfold in division are the righteous ones who wor ship MeO Arjuna: the suffering, the seeker for knoy ledge, the self-interested, and the wiseO Lord of the Bharatas (6) चतुर्विधाः founfold ; भजंते worship ; मां me ; जनाः people ; सुकृतिनः well-doing ; अर्जुन 0 Arjuna ; आर्तः the unhappy ; जिज्ञासुः wisdom-desiring; अथीर्यो = अर्थ अर्थयते इति wealth, _ seeks, thu8 ; ज्ञानी the wise ; च and; भरतर्षभ । 0 Lord of the Bharatas. तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तांवशेष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥१७॥ Of these, the wiseconstantly harmonised, worship ping the Oneis the best; I am supremely dear to the wise, and he is dear to Me (17) तेषाम् of these ; ज्ञानी the wise ; नित्ययुक्तः = नित्यं युक्तः always balanced; एकभक्तिः = एकस्मिन् भक्तिः यस्य सः in one, devotion, whose he; विशिष्यते excels; पिथः dear; हि indeed; ज्ञानिनः of the wise; अत्यर्थम् excessively: अहं I; सः \he; च and ; मम of me ; प्रियः dear. [138] S = उदाराः सर्व एवैते ज्ञान त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥१८॥ Noble are all these, but I hold the wise as verily Myself; heSELF-united, is fixed on Methe highest path. (I8) उदाराः noble; सर्वे all; एव even ; एते these ; ज्ञानी the wise ; तु indeed ; आत्मा self; एव even; मे my; मतम् opinion ; आस्थितः fixed; सः he; हि indeed; युक्तात्मा = युक्तः आत्मा यस्य सः ba lanced, self, whose, he ; मme; एव even ; अनुत्तमां = न अस्ति उत्तमा यस्याः तां not, is, better, than which, that ; गतिम् path. बहूनां जन्मनामत ज्ञानवान्मा प्रपद्यत । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ १९ ॥ At the close of many births the man full of wisdom cometh unto Me: " Vasudeva is all,” saith he. the Ma- hatma, very difficult to find. (19) बहूनां (of) many ; जन्मनाम् of births; अन्ते in ( at ) the end; ज्ञानवान् the knowledge-possessor; मां to me ; प्रपद्यते approaches ; वासुदेवः VAsudeva ; सर्वम् १ll; इति thus ; सः he; महात्मा = महान् आत्मा यस्य सः great, seif, whosehe ; सुदुर्लभः very-hardly- obtained.

  • -

कामैस्तैस्तैर्हतज्ञानाः प्रपद्यतेऽन्यदेवताः । 1 A name for Shri Krishna, as the son of Vasudeva. [139 ] त त नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥२०॥ They whose wisdom bath been rent away by desires go forth to other Shining Ones, resorting to various ex ternal observancesaccording to their own natures. ( 20) कामैः by desires ; तैः (by) them ; तैः (by) them : हृतज्ञानाः हृतं ज्ञानं येषां ते torn away, wisdom, whose, they ; प्रपद्येते ap- proach ; अन्यदेवताः = अन्याः देवताः other gods ; तं that ; तं that; नियमं rule (vow); श्रास्याय having taken up ; प्रकृत्या by nature; नियताः led ; स्वया (Uy) own . APA यो यो यां या तनु भक्तः श्रद्धयाऽर्चतुमिच्छते । तस्य तस्याचला श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥२१॥ Any devotee who seeketh to worship with faith any such aspect, I verily bestow the unswerving faith of that man. (2) यः who ; यः who ; यां which ; यां which ; तसृ shape ; भक्तः devotee; श्रद्धया with faith; अर्चितुम् to worship; इच्छति wishes ; तस्य of him; अचलां steady ; तस्य of him ; श्रद्धां faith ; ताम् that; एव even ; विदधामि make ; अहं I. स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हितान् ॥।२२॥ । He, endowed with that faith, seeketh the worship of such a one, and from him he obtaineth his desires, I verily decreeing the benefits ; (22) | I40 ] सः he; तया ( with ) that : श्रद्धया with faibh; युक्तः nited, तस्य of it ; आराधनमworship; ईहते wishes; लभते (he obtains; च and; ततः thence ; कामान् desires ; मया by me; एव indeed; वाहतान् decreed : हितान् benefits. अतवत्त फल तष तद्वत्यल्पमधसाम् । देवान्देवयजो यांति मद्भक्ता याति मामपि ॥२३॥ Finite indeed the fruit; that belongeth to those who are of small intelligence. To the Shining Ones go the worshippers of the Shining Ones, but My devotees come unto Me (23) भूतवत् with an end ; सु indeed ; फलं the fruit; तेषां of them; तत् that6; भवात is ; अल्पमेधसाम् = अल्पा मेधा येषां तेषां small, intelligence, whose, of (to ) then ; देवान् to the gods ; देवयजः = देवान् यजन्ते इति gods, worship, thns ; यांति go ; मद्भक्तः = मम भक्ताः my, devotee8; यांति go; माम् to me; अपि also. अव्यक्त व्यक्तिमापनं मन्यत मामबुद्धयः । पर भावमजानता ममाव्ययमनुत्तमम् ।। २४ ।। Those devoid of Reason think of Methe Unmanifest, as having manifestation, knowing not My supreme na. ture, imperishablemost excellent. (24) अव्यक्तं unmanifest; व्यक्तिम् to manifestation ; अपनं arrived ; मन्येते think; माम् me; अबुद्धयः irrational; परं highest; भावम् nature; अजानंतः unknowing ; मम my ; अव्ययम् imperishable; अनुत्तमम् best. [ ]4€ ] नाह प्रकाशः सर्वस्य यागमायासमावृतः । मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥२५॥ Nor am I of all discovered, enveloped in My creative illusion. This deluded world knoweth Me not, the un- born, the imperishable. (25) न not; अहं I; प्रकाशः known; सर्वस्य of all; योगमायासमावृतः= योगमायया समावृतः by yoga•maya, covered; मूढः deluded; अयं this: न नः एot; अभिजानाति kuows ; सेकः world; माम् me; अजम् unboru; अव्ययम् imperishable. वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च भूतानि मा तु वद न कश्चन ॥२६॥ I know the beings that are past, that are present, that are to comeO Arjuna, but no one knoweth Me(26) वेद know ; अहं I ; समतीतानि past; वर्तमानानि present; च and ; अर्जुन 0 Arjnna ; भविष्याणि future ; य and; भूतानि beings ; मां me; तु indeed ; वेद know३; न not; कश्चन any one, इच्छाद्वेषसमुत्थेन दैवमोहन भारत । सर्वभूतानि समोहं सर्गे यांति परंतप ॥ २७ ॥ By the delusion of the pairs of opposites, sprung from 1 Yoga-may& is the creative power of yoga, all things being but thought-forms•। [ [42] attraction and repulsion, O Bharata, all beings walk this universe wholly deluded, O Parantapa. 27) इच्छाद्वेषसमुल्येन = इच्छायाः चः चेत् च समुत्तिष्ठते इति तेन from desire, and, from hats, and, arises, this, by it; बृद्धमोहेन बृद्धस्य मोहेन of the pair, by the delusion; भारत 0 Bharata ; सर्वभूतानि = सर्वाणि भूनन all beings; संमोहं to delusion ; सर्गे in creation ; यांति g०; परंतप O Parantapa. येषां त्वंतगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । • • त इद्वमोहनमुक्ता भजत मा दृढव्रताः ॥ २८ ॥ But those men of pure deeds, in whom sin is come to an end, they, freed from the delusive pairs of opposites, worship Mesteadfast in vows. (28) येषाम् of whom ; तु indeed; अन्तगतं = अंतं गतं gone, to end ; पार्षे sin; जनानाम् of men ; पुण्यकर्मणाम् = पुण्यं कर्म येषाम् तेषाम् pureaction. whose, of them ; ते they ; इंद्वमोहनिर्मुक्ताः = हृद्वास्य मोहात् निर्मुक्तः of pairs, from delusion, freed ; भजंते worship; मme : दृढव्रत = दृढं तं येषां ते firm, row, whose, they. जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यततेि ये । ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥२९॥ They who refuged in Me strive for liberation from birth and death, they know the ETERNAL, the whole SELF-knowledge and all Action. (29) जरामरणमोक्षाय = जरायाः च मरणात् च मोक्षाय from old age , and, from death, and, for liberation ; मां me ; आश्रित्य having { I43 ] taken refuge in; यतंति strive ; ये who; ते they ; ब्रह्म Brahman ; तत् that; विदुः know ; कृत्स्नम् the whole; अध्यात्मं = आत्मानं अधिकृत्य कृतं to the Atma, having referred, made, (concerning the Self); कर्म action; च and ; भखिलं whole. साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञे च ये विदुः । प्रयाणकालेऽपे च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥३०॥ They who know Me as the knowledge of the Elements, as that of the Shining Ones, and as that of the Sacrifice, they, harmonised in mind, know Me verily even in the time of forthgoing. 1 ( ३०) साधिभूताधिदैवं =भधिभूतेन च अधिदैवेन च सह with the adhi bhuba (concerning the elements ), and, with the adhidaiva (concerning the gods ), together; साधियज्ञे = भाधयज्ञेन सह with the adhiyajia (concerning the sacrifice), together ; मां me ; च and; ये who; विदुः know; प्रयाणकाले = प्रयाणस्य काले of going-forth, in the time ; अपि also; च and ; मां me; ते they; विदुः know ; युक्तचेतसः=युक्तं चेतः येषाम् ते balanced, mind, whose, they इति श्रीमद्भगवद्द्रीता ० ज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः । hs in the glorious BHAGAVAD-GTA...the seventh discourse, entitled : THE YOGA OF DISCRIMINATIVE KNOWLEDGE. 1 Death-going forth from the body. [144] EIGHTH DISCOURSE. अर्जुन उवाच । किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं के कर्म पुरुषोत्तम् । अधिभूत च के प्रांतमाधव किमुच्यते ॥ १ ॥ Arjuna said : What is that ETERNAL, what SELF-knowledge, what Action, O Purushottama? And what is declared to be the knowledge of the Elements, what is called the know ledge of the Shining Ones ? ( ) कि what ; तन् that ; ब्रह्म Brahman; किं what ; अध्यात्म Adhyatma ; कि what; कर्म karma ; पुरुषोत्तम = पुरुषेषु उत्तम among men, 0 best; अधिभूतं adhibhata ; च and ; किम् what ; प्रेक्तम declace ; अधिवम् adhidaiva ; किम् what; उच्यते is called. अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन । प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥२॥ What is knowledge of Sacrifice in this body, and how, O Madhusudana ? And how at the time of forth going art Thou known by the SELF-controlled ? (2) अधियज्ञः adhiyajia : कथं how; कः who ; अत्र here ; देहे in body ; अस्मिन् €lhis ; मधुसूदन O Madhusidana ; प्रयाणकाले in (at) the time of departure ; च and ; कथं how ; फीयः to be known ; असि art (thou) ; नियतात्मभिः= नियतः आत्मा येषाम् तैः controlled, felf, whose, by them. | I45 ] अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते । भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ३ ॥ The Blessed Lord said : The indestructible, the supremeis the ETERNAL; His essential nature is called SELF-knowledge ; the emanation that causes the birth of beings is named Action (3 )

अक्षरं undecaying; ब्रह्म Brahman ; परमं supreme ; स्वभावः own being (His nature); अध्यात्मं Adhyatma ; उच्यते is called; भूतभावोद्भवकरः = भूतानाम् भावस्य उद्भवं करोति इति सः of beings, of the nature the birth, makes, thus, that : विसर्गः emanation ; कर्मसंज्ञितः = कर्म संज्ञा यस्य सः action, namewhose, that , अधभूत क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् । अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ४ ॥ Knowledge of the Elements concerns My perish able nature, and knowledge of the Shining Ones con cerns the life-giving energy; 1 the knowledge of sacrifice tells of Meas wearing the body, 0 best of living beings (4) अधिभूतं Adhibhuta ; क्षरः perishable ; भावः nature; पुरुषः man: च and ; अधिदैवतम् Adhidaiva ; अधियज्ञः Adhiyajia ; 1 The male creative energy. The supreme Purusha is the Divine man. the manifested God. IO [ [46] अहं I; एव only ; अत्र here ; देहे in the body; देहभृतां = देहं बिभ्रति इति तेषां body, wear, thus, of them ; वर 0 best. अंतकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भाव याति नास्त्यत्र संशयः॥ ५॥ And he who, casting of the body, goeth forth thinking upon Me only at the time of the end, he entereth into My being : there is no doubt of that. (5 ) भृतकाले = अंतस्य काले of the end, in the time ; च and ; माम् me; एव only ; स्मरन् remembering ; सुवा having cast of ; कलेवरम् body ; यः who ; प्रयाति goes forth ; सः he; मद्भर्वे = मम भावं my, to nature ; याति goes; न not; अस्ति is ; अत्र here ; संशयः doubt. यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजयंते कलेवरम् । तं तमेवैति कौंतेय सदा तद्भावभावितः ॥ ६ ॥ Whosoever at the end abandoneth the bodythink ing upon any being, to that being only he goeth, o Kaunteya, ever to that conformed in nature. (6) ये which; ये which ; वा or ; अपि also ; स्मरन् yemembering : भावं nature ; त्यजाते abandons ; जंते in the end ; कलेवरम् the body ; तं to that ; तं to that ; एव only ; एति goes ; कतेय O Kaunteya ; सदा always ; तद्भावभावित = तेन भावेन भावितः ( by ) bhat, ( by ) nature, natured (inspired ). तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च । [ [47] मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम् ॥ ७ ॥ Therefore at all times think upon Me only, and fightWith mind and Reason set on Mewithout doubt thou shalt come to Me (7) तस्मात् therefore ; सर्वेषु in al; कालेषु (in ) times ; मां me; अनुस्मर remember ; युध्य fight; च and; मय्यर्पितमनोबुद्धिः = मयि अर्पिते मनः च बुद्धिः च यस्य सः in Meplaced, mind, and, reason, and, whose, he ; माम् to me ; एव only ; एष्यसि ( thou) shalt go ; असंशयम् doubtless. अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचितयन् ॥ ८ ॥ With the mind not wandering after aught else, har monised by continual practice, constantly meditating, O Partha, one goeth to the Spirit, supremedivine{8) अभ्यासयोगयुक्तेन = अभ्यासेन च योगेन च युक्तेन with practice, and, with yoga, and, ( with ) united ; चेतसा with the mind ; न not ; अन्यगामिना = अन्यं गच्छति इति तेन to another, goes, thus, by it ; परमं %he highest ; पुरुष man ; दिव्यं divine; याति goes ; पार्थं O Partha ; अनुचितयन् %hinking on. कविं पुराणमनुशासितार- मणोरणीयासमनुस्मरेद्यः । सर्वस्य धातारमचिंत्यरूप [ I48 ] } ® मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ९ ॥ He who thinketh upon the Ancient, the Omniscient the All-Ruler, minuter than the minutethe Supporter of all, of form unimaginable, refulgent as the sun beyond the darkness, (9) कविं bhe poet ; पुराणम् ancient ; अनुशासितारम् %he ruler of the world ; अणोः %han the small: अणीयांसं smaller ; अनुस्मरेत् may think ; यः who ; सर्वस्य of all; धातारम् supporter ; अचित्य रूपम् = अचिंत्यम् रूपम् यस्य तम् inconceivable, form, whose, him ; अदित्यवर्णा =अादित्यस्य वर्ण इव वणं यस्य ते of the sam, colour. like, color, whosehim ; तमसः from darkness ; परस्तात् beyond. प्रयाणकाल मनसाऽचलन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैत्र । धृवांमध्यं प्राणमावश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥ In the time of forthgoing, with unshaken mind, fixed in devotion, by the power of yoga drawing to gether his life-breath in the centre of the two eye-brows, he goeth to this Spirit, supremedivine. (ro) प्रया। काले in the time of forthgoing; मनसा with mind; अचलेन ( with ) unshaken ; भक्त्या with devotion; युक्तः joined ; योगबलेन = यागस्य बलेन of yoga, by strength ; च and ; एव only ; ध्रुवोः of the (two ) eyebrows ; मध्ये in the middle; प्राणम् [49] breath ; अवेश्य having placed ; सम्यक् together ; सः he; ते bhab ; परं highest ; पुरुषम man ; उपनि goes ; दिव्यम् divine. यदक्षरं वेदविदो वदंति विशंति यद्यतयो वीतरागाः। यदिच्छंतो ब्रह्मचर्यं चरंति तत्तं पद् सग्रहण प्रवक्ष्यं ॥ ११ ॥ That which is declared indestructible by the Veda knowers, that which the controlled and passion-free enter, that desiring which Brahmacharya is performed, that path I will declare to thee with brevity. (II) यत् whom ; अक्षरं indestructible ; वेदाविदः the Veda-knowers ; वदंति declare: विशंति enter; यत् (into) whom ; यतयः the controlled; वीतरागाः = वीतः रागः येषाम् न gone, passion, whose, they ; यत् whom , इच्छुतः desirinue; ब्रह्मचर्यं Brahmacharya ; चरंति (bhey) perform; तन् that ; ते of (to) thee; पदं pabh; सग्रहण with (as) summary; प्रवक्ष्ये () will declare. सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च। मध्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्॥१२॥ All the gates closed, the mind confined in the heart, the life-breath fixed in his own head, concentrated by yoga, (12) सर्वद्वाराणि = सर्वणि द्वाराणि all gate8; सयम्य having con 1 The gates of the body, ४. e., the sense organs. पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/१९६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/१९७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/१९८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/१९९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२०० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२०१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२०२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२०३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२०४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२०५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२०६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२०७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२०८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२०९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२१० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२११ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२१२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२१३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२१४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२१६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२१७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२१८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२१९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२२० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२२१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२२२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२२३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२२४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२२५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२२६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२२७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२२८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२२९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२३० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२३१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२३२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२३३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२३४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२३५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२३६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२३७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२३८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२३९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२४० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२४१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२४२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२४३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२४४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२४५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२४६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२४७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२४८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२४९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२५० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२५१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२५२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२५३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२५४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२५५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२५६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२५७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२५८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२५९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२६० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२६१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२६२ [ 2I ] अभ्यधिकः surpassing ; कुतः whence ; अन्यः other ; लोकत्रये in the world triplet; ऑपि also ; अप्रतिमप्रभावः = अप्रतिमः प्रभावः घस्य सः untrivalled, might, whose, he, तरमात्प्रणम्य प्रणिधाय काय प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः (प्रयः प्रियायार्हसि देव सोदुम् ॥ ४४ ॥ Therefore I fall before Thee; with my body I worship as is fitting ; bless Thou me. As father with the son, as friend with friend, With the beloved as lover, bear with me. (44) तस्मात् therefore ; प्रणम्य having prostrated ; प्रणिधथ having bent ; काये body; प्रसादये propitiate ; स्ऽ Thee; अहं 1: ईशं »he Lord; ईड्यम् praiseworthy ; पितr father; इव like ; पुत्रस्य of the son ; सख/ friend ; इंव like ; सख्युः of the friend ; प्रियः beloved ; प्रियाय to the loved ; अर्हसि shouldst6; देव 0 God ; सहुर् to bear. अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रयथितं मन मे । तव म य व रूप प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ४५ ॥ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२६४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२६५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२६६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२६७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२६८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२६९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२७० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२७१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२७२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२७३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२७४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२७५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२७६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२७७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२७८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२७९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२८० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२८१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२८२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२८३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२८४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२८५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२८६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२८७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२८८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२८९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२९० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२९१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२९२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२९३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२९४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२९५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२९६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२९७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२९८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/२९९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३०० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३०१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३०२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३०३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३०४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३०५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३०६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३०७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३०८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३०९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३१० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३११ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३१२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३१३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३१४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३१५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३१६ [ 27 I ] SIXTEENTH DISCOURSE. श्रभगवानुवाच । अभयं सत्वसंशुद्धिर्शनयोगव्यवस्थितिः । दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ १ ॥ Fearlessness, cleanness of life, steadfastness in the Yoga of wisdom, almsgiving, self-restraint and sacrifice and study of the Scripture, austerity and straightfor wardness, ( ) अभयं fearlessness ; सत्वसंशुद्धिः = सस्यस्य संछादिः of being ( living), purity ; ज्ञानयेगव्यवस्थितिः =ज्ञाने च योगे च व्यवस्थितिः in wisdom, and, in yoga, and, fixity ; दानं gift ; दमः self-res. traint ; च and ; यज्ञः sacrifice ; च and ; स्वाध्यायः Study (of Shastras ); तपः austerity ; आर्जवं rectitude. अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शांतिरपैशुनम् । दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं हीरचापलम् ॥२॥ Harmlessness, truth, absence of wrath, renunciation, peacefulness, absence of crookedness, compassion to living beings, uncovetousness, mildness, modesty, absence of fickleness, (2) अहिंसा harmlesRneSR ; सत्यं bruth; अक्रोधः absence of anger ; त्यागः renunciation ; iतः peaceअपैशुनं absence of guile ;

ह्या compassion ; भूतेषु among being5 ; अलोलुप्त्वं oncovetous = nes8 ; मार्दवं mildnes8 ;' हीः modesty ; अचापलं absence of fiekleness. पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३१८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३१९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३२० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३२१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३२२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३२३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३२४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३२५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३२६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३२७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३२८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३२९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३३० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३३१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३३२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३३३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३३४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३३५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३३६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३३७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३३८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३३९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३४० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३४१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३४२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३४३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३४४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३४५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३४६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३४७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३४८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३४९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३५० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३५१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३५२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३५३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३५४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३५५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३५६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३५७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३५८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३५९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३६० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३६१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३६२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३६३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३६४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३६५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३६६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३६७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३६८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३६९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३७० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३७१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३७२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३७३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३७४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३७५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३७६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३७७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३७८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३७९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३८० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३८१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३८२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३८३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३८४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३८५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३८६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३८७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३८८ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३८९ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३९० पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३९१ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३९२ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३९३ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३९४ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३९५ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३९६ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३९७ पृष्ठम्:भगवद्गीता (आनिबेसेण्ट्, भगवान्दासश्च).djvu/३९८