भरतकोशः-२
मानवल्लि रामकृष्णकविः
१९९९

पताकास्थानकम् ३५१ यथा-जीमूतवाहनस्य परार्थ आत्मानं ददतः शङ्खचूडेन न मपास्य मनं भवेन् श्लिष्टप्रत्युत्तरं यथोदभासम् । खण्डित दत्तं वध्यचिहूं। तद्वयाकुलस्य कञ्चुकिनानीय मित्रावसुजनन्या नायकयोः उत्तरोत्तरमस्मिन्नुदाहरणमुपन्यस्यते। कान् नाथेत्यादिः प्रहितं रक्तवासोयुगं दत्तम्। –(चतुर्थे) पतकास्थानकम्-(द्वितीयम्) द्वययों वचनविन्यासः सुशिष्टः कान्ययोजिनः वचस्सातिशयं श्लिष्टं काव्यबन्धसमाश्रयम् पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकीर्तितम् ।। भरतः येो वचनविन्यासः कथाल्पं वा सालङ्कारत्वसंपत्याशयेन काव्यस्य प्रकृतम्य वर्णनीयस्य यो बन्धः अतिाओोक्त्यादिना शोभनः प्रसादयुक्तः श्रेषवशाट्यथै इन अनेकार्थसंग्रयुक्तः योजनं तन्निमित्तवाद्यद्वचनं सातिशयश्लिष्टमप्रकृतं प्रत्युचितं तादृशस्सन्नुपन्यासे वस्त्वन्तरोपक्षेपे सुष्ट नंपद्यते । तचतुर्थम् यथा---रत्रावल्याम् प्रीत्युत्कर्ष इत्यादौ (१-२३) काव्यरूपता तद्वचनं तदर्थो वा तदुचारयिता वा यादृच्छिकं वा प्रकृतोपयो गित्वेन सहकारित्वेन गच्छत् द्वितीयं पताकास्थानमभिसन्धाना - शयेभ श्रेष: प्रयुक्तः प्रधानवत्वन्तरं सागरिकागतमुक्षिपति । अयं स राजा उद्ग्रनो यस्याई नातन दांत सागरिंका पेक्षया। यथा-रामाभ्युदये तृतीयेऽङ्के सीतां प्रति सुग्रीवस्य बहुनाव क्रिमुक्तन पारेऽपि जलधेः स्थिताम् । अचिरादेव देवि त्वां अहरिष्यति राघवः । अत्रान्यप्रयोजनेन अतिशयोक्त्याशयेन प्रयुक्तेऽपि वचसि पारेऽपीत्यादि प्रकृतोपयोगातिायात् पताकास्थानकम् । अभिनव वचस्सातिशयमित्यादि । वचो वचनं सातिशयं बह्वर्थसमा धानम्। श्लिष्ट द्वयर्थवाचकं काव्यबन्धसमाश्रयम्। प्रस्तुतस्य काव्यस्याश्रयम् । यथा -वेण्यां सूत्रधारः निर्वाणवैरेत्यादि । गरः अर्थोपक्षेपणे यत्र लीनं सविनयंभवेत् । श्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदभिष्यते।। लीनमस्फुटरूपं उत्क्षिप्यमाणमर्थजातं श्छेिन संबन्धयोग्ये नाभिप्रायान्तरप्रयुतेनापि प्रत्युतरोपेतं सत् यत्र सविनयं विशेः षेण नयनेन विशेषनिश्चयप्राप्तवा सहितं संपद्यते नन् तृतीयं पताकास्थानकम् । यथा-मुद्राराक्षसे चाणक्यः अपि नाम राक्षसो गृहोतइत्यस्फुटेऽर्थे उपक्षेित्रे सिद्धार्थकः आयै गृहीत इये तत्प्रत्युत्तरं सन्देशाशयेन प्रयुक्त औचित्याद्विशेषनिश्चयं करोति । पुनश्चाणक्यः आत्मगतं गृहीतौ राक्षस इति मन्यते । इदं च प्रकृतसाख्योपयोगाङ्गित्वान पताकास्थानीयमिति घीयङ्गाद्भण्डा- अभिनः अर्थोपक्षेपणमिति । यस्मिन्नर्थप्रकाशं लीनं. सविनयं औद्धत्य आगभदाबिमशद्वा पताका विनिवर्तते स यत्रार्थे चिन्तितऽन्थमित्तलिोऽन्यः प्रयुज्यते । आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत्। भरतः उपपत्या संग्रयुक्तः, अर्थद्वयवाची काव्ययोजनाक्ष्म: उपपत्ति भान् । अस्य प्रयोगो मुखादिसन्धिचतुष्टये कापि विधातव्यः । 3ान् सागरः स्वफलसिद्धये यत गाणनस्य तत्र तत्रावव्यं पृथग्गणनाशङ्काम् । अस्मत्पक्षे कमिस्तर्हि प्रधानसन्धौ तस्यानुयायित्वमिति दर्शयितु माह आगभर्भादिति। यमथे व्याप्य निवर्तत पताकतिवृत्तं तावत्येव य स्वफलसिद्विरुपनिबन्धनीया । सिद्धफलस्त्व प्रधानफल एव व्याप्रियमाण: भूतपूर्वगत्या पताकाशब्दवाच्य प्रधानवञ्च कल्पयेते त्युक्तत्वान्निर्वहणपर्यन्ते पताकास्थानफले क्रियमाणे तुल्यकालयोरुपक्रायपकारकत्वाभावात, तन प्रधानोप कारो न भवेत्। प्रधानवच कल्प्येतेति पताकालक्षणे अभिधा नाद्वहुतरेतिवृत्ते व्यापकता नायकस्य पताकानायकस्य तु परि मितेति वृत्तव्यापकत्वं । यसाथै इत्यादि-अर्थः प्रयोजनमुपा यश्च । कर्मकरणव्युत्पत्या अन्यस्मिन्नुपाये प्रयोजने वा चिन्तिते अन्यः उपायान्तरप्रयोजनान्तरलक्षणः प्रकर्षेण युज्यते सम्वध्यते यखेति तत्पताकास्थानकम् । पताकाधारत्वादुपचारादितिवृत्तमपि पताकास्थानकम् । उपाध्यायास्याहुः पताकायाः स्थानमिति वृता । तत्र चाथैः क्रियमाणोऽपि पूर्वपदार्थमुपसंक्रामति पताकास्थानकमिति वृत्तमेवोच्यते । तत्र वर्तमानं तु जडाजद्ध रूपं पताकासदृशमित्यर्थादुक्तं भवति । स चान्योऽर्थः तलिङ्गः एताक्रवर्तन तन्मुख्यमर्थं लिङ्गयति। विचित्रयतीति । आगन्तुकेन भावे - कस्य प्राधान्यंन यदुपकारकं स्वेनच फलेन च फलवत्सा पूताका । नेति । भावनै भावः कारणत्वं । तच द्विविधं स्वरूपकृतं सह- यथा हि पताका कस्य चित् चिह्नरूपेण प्रकर्षशोभायै भवति एवं कारिकृतं च । सहकारिकृतमागन्तुकमुच्यते । तेन सहकारित्व- तेषु यदुपनायकादेश्चरितं तत्प्रधानस्यात्मनश्च शोभाप्रकर्षाय जाय सामान्यात्तत्समर्थाचरणलक्षणात्पताकासादयमिति यावत् । मानं पताकेत्युच्यते । अन्याभसन्धानेऽन्यसिद्धिचेत् भूषणभूतापि कैश्चिदूषणत्वेन गृहीता । तैरर्थशब्दः उपायवाच्योपाश्रितः । तलिङ्ग इति कारण । यथा - मूझन जान्बवतोऽभिवाद्य इति रामचरिते। त्वधर्माभावप्रवृत्तिनिमित्त उपायः । गर्भसन्धौ तृतीयमङ्गम् पताकास्थानानि चत्वारि । काव्यस्यालङ्कारभूतान्यिप िनर्वहण- कार्यसिद्धये िमखसंपाभः। सन्धिवर्ज कार्याणि पताकास्थानानि शोभाहतूनि । यथा-दश । यथा – मायामदालसे अग्रिपतितां मदालसामदहता मैत्री रथाङ्के रामस्य राज्ये चिन्त्यभानं भरतस्य राज्यं तलिङ्गजातमिति दर्शिता । सागरनन्दी दशरथ उक्त्वा रामोऽपि गच्छतु वनमिति विषादेनागन्तुकेन व्यभिचारिणा भावेन गृीतः पठति । (क्रिया) तालाङ्गम् क्रियाशब्दे द्रष्टव्यम् । स्वार्थाय प्रवृत्तो यो हेतुश्चेतनः परस्य प्रधानस्य प्रयोजनं सम्पादयति सा प्रसिद्धिप्राशास्त्यहेतुत्वात्पताकेब पताका। सुग्रीव विभीषणादिहिँ रामादिनोपक्रियमाणो रामादेरात्मनश्धोपकाराय यद्वत्तं हेि परार्थं स्यात्प्रधानस्योपकारकम् भवन् रामादेः प्रसिद्धिं प्राशास्त्यं च सम्पादयति । प्रधानवञ्च कल्प्येत सा पताकेति कीर्तिता ।। अतीतानागते कार्ये कथ्यते यस्य वस्तुनः । अन्यापदेशव्याजेन पताकास्थानकं तु तत् ।। तत्तुल्यसंविधानं च तथा तुल्यविशेषणम्। इति द्विधा यदन्योक्रिरूपं तत्प्रथमं भवेत्। मणिबन्धावधिभ्रान्तिः पताकस्य मुहुर्भवेत्। सव्यापस०थतो यत्र सा पताकाख्यवर्तना अभिनवगुप्त प्रकृतित्वात्पताकस्य प्रवृतिस्सर्वकर्मसु । जायते हि स्वभावेन विनियोगोऽस्य तन्महान् । प्रसूतिर्बहुहस्तानामत एवास्य मुख्यता ज्यापन पताका-अर्थम्कृति यस्या वृतं पदार्थ स्यात्प्रधानस्योपकारकम् तत्सबन्धाश्च फलवत्सा ५ताति कीर्तिता ।। भरतः कथाशरीरव्यापिनि पुनस्सहायविशेषे साधकतमत्वंकरणभूते वर्तमाने आरम्भः पताकेत्युच्यते । कथाशरीरव्यापिनो हेि नाय-ः | | पतिता-क्रिया (तालाङ्गम्) कियाशब्दे द्रष्टव्यम् । पतिता भ्ररधः प्राप्ता सद्वितीयं क्रमेण वा हासे घ्राणे विस्मये च रोषे हर्षजुगुप्सयः । असूयाक्षेपयोश्चौभे पतिते गदित ध्रुबौ अनिष्टगन्धासूयादौ ध्रुवमेकामधो नयेत्। हास्यशोकविषादेषु भ्रवौ द्वे अप्यधेो नयेत्। पत्रकर्णिका-कर्णपूषणम् पत्रलेखाः-गण्डभूषणम् पञ्चभस्य द्वितीया श्रुतिः। हनुमvमतेऽष्टादशैव श्रुतयः। पञ्चमोऽत्र त्रिश्रुति । पथ्य ३५३ छः गः पथ्यः--प्राकृते मात्रावृतम् पदतृचम्-देशीनृजन् लयश्चतुर्मात्रिक गणः एकः पञ्चमवत्रिक । कर्णाटभाषया बद्धं यदुद्राहादिभिर्युतम् । तालेन येन केनापि युतं तत्पदसंज्ञकम् । दामोदरः पद-घ्यायप्रबन्धः पदार्थटीका-इस्तप्राणः यव छोट्राहखण्डं तु वरुपमेव प्रयुज्यते अङ्गानां कथितानां स्यादर्थनिर्वाहता यदि । शुदैः कूटैसमस्तैश्च व्यस्तैः पटैः प्रकल्पितः । या पदार्थटी के खि पूर्व या भरतोदिता । बी वर्णसरेणापि नातिदीर्घा भवेद्ध्रुवः। अन्ते च छडयः फणैः पदं प्रायेण नर्तने दीप्ते पदं तस्मिन्प्रयुज्यते यद्यद्भावाश्रयं नृत्तं पदार्थोंगिनयामकम् । वादयित्वा गृतिं पूर्वं पाटेनान्ते विमुच्यते । वाद्यप्रबन्धमध्ये तत्पदमित्युचर बुधैः । पदोवयः--लक्षणम् सोमेश्वरः बहूनां तु प्रयुक्तानां पदानां बहुभिः पदैः । आदितो वावयित्वा यष्टेन त्यज्यते थतिः। उच्चयस्सदृशार्थो यः स विज्ञेयः पदोच्चयः । वाद्यप्रबन्धमध्ये तपमित्युच्यते बुधैः । गुणैर्बहुभिरेकत्रैः पदैर्यसंप्रद्युते। उदाहरणं रत्नाकरे द्रष्टव्यम् । पदोच्चयं तु ते विद्यान्नानार्थप्रथितार्थकम् सोमराजः | द्रहोऽल्पे ध्रुवो नातिदीर्घः शुद्धादिनिर्मितः। एकतापर्यार्थनिकैः बहुभिश्शब्दैर्ये वाच्यत्वेन स्वीकृता धर्माः स्याद्वर्णसरबद्धो व झुण्डणोऽन्ते यदा तदा । तदुपलक्षितत्वेनैव यस्तद्वस्तुनः प्रीसनं कथं नानार्थेनेथितात्मक पदं बन्ति बाथज्ञाः श्रायस्तद्दीप्तनर्तने । सुपलम्भितरूपं कृत्वा तत्पदानामुच्चयः टकर्षेण वचनबहुत्रं वादयिष्ठा यातिं मध्ये प्रबन्धस्ल विमुच्यये। यत्रेति पदोचथः। यथा--असारं संसारं मालतीमाधवे) इत्यत्र पाटेन यत्न तस्म्नोक्तमपरैस्सूरिभिः पदम् ।। वान्तरावगमकारिणां अवान्तरवाक्थरूपाणां पदानां तात्पर्य मभिन्नं सार्थे तु भिन्नः। पाशब्दस्तु अन्ये पठन्ति पादे भाग ५बन्धथुम् ऑस्तः पदं प्रकाशयेद, अभिनयः पद्मः-देशीतलः विज्ञेयः सगणः प्रश्नः । पदक-वक्षोविभूषणम् । सुत्रyपरिविन्यस्तरनराजिसमन्वितम्। हरिन्मणिकनीलेन चूंहिता नायकेन च । मध्यदेशनिबिन मणिना परिशोभितम् । पदकं रुचिरं रथं वक्षःस्थलविभूषणम् । पुग्नकेसरः-मेरागः (कमवर्धिनीमेलजयः) (आ) स रिग रि म ग म प ध प नि ध नि प नि ध स. (अब स नि ध प म ग रि ग स पदगलित-मात्रावृत्तम् पद्मकोशः-हतः द्वौ चतुर्मात्रिकौ एकः पद्मात्रिकः चतुर्मु पादेषु यभक्कम् । अङ्गधाञ्जलयो यस्मिन्नळगाभा धनुर्नतः। पदद्वयनिकुट्टिता-मुड्मचारी विरलाः पञ्चकोशोऽसौ कथं देवार्चने बल,॥ पदद्वयनिङह्य स्यामेवाद्विद्यनिर्मिता । द्वित्रिर्वा विप्रकीणां पुष्पाणां प्रकरे करः। अशोः फले बिल्वकपित्थादौ स्त्रीणां च कुचकुम्भयोः । सेत्येकपदकुट्टिता १S कुचस्थलसमीपस्थं पद्मोशद्वयै तदा । बध्वा तु कुचभावेऽपि पद्मोत्य स्वस्तिकः । वक्षस्तले त्वयै हस्तः कुचद्वयनिरूपणे । पद्मनाने निरूपित गुर्वोर्मध्ये तु षट्दण्डचयवोऽनुदुतान्तराः। द्वितीया प्रथमे पङ्क्तरथाचाया द्वितीयके । स्थाने स्थिता द्वितीयस्यास्तृतीयं पदमाश्रयेत् । तृतीयायाश्चतुर्थे च चतुथ्र्या च द्वितीयकम् स्थानक्रमाद्वजेनेवं द्वितीया पङ्कक्तिरिष्यते । तृतीयपङ्कते राद्यस्था िद्वतीयाया द्वितीयकम्। आद्यावाश्ध तृतीयं च चतुर्थे च क्रमाद्वजेत्। एवं तृतीयपङ्क्तः स्यादथ तुर्याद्यमाश्रिता । तद्वितीयं पदं प्राप्य तृतीयायास्तृतीयकम्। द्वितीयायाश्चतुर्थे च क्रमाच्छेदियै पुनः चतुर्थी पङ्कक्तिरेवं तु चतस्रः पाखपङ्क्तयः मिथश्चरन्ति मिलिता एवं विनिमयात्पृथक् । तै पद्मबन्धमाचष्ट रूपनारायणो नृपः ॥ पद्भ्रमरनामासौ करः प्रोक्तो मनीषिभिः ॥ षट्पदः - हस्तविशेषः । सितरक्तसमायोगे पद्मावर्णः प्रकीर्तितः । नलिनीपद्मकोश चेत्सविलासं लुठन्ति तौ। पूर्वसूरिभिरादिष्टा पववर्तनेिका तदा । ३५४ । पाकोशाभिधौ हृत्तौ व्यावृत्तादिक्रियान्वितौ। आश्चिष्टौ च करौ क्षेत्रव्यावृत्तपरिवर्तितौ । मिथः पराङ्खौ सन्तौ सैषा कमलबर्तला । नकुलादीनां लक्षणे द्रष्टव्यम् । पक्षसौन्दर्या-मेलरागः (रामप्रियमेलजन्य:) ( अा) स रि ग म प ध नेि स (अव) स नि प म ग स लक्ष्मणः | पक्षाकारः-वर्णालङ्कार सरिसससरिगग, रिगरिरिरिगम, गामगगमपप, मपमम भपसध, पधपपपधनिनि, धनिधयधनिस । प्रतापसिंह पद्मावली-मेलरागः (मायामालवौलमेलजन्यः) ( आ ) स रि ग प घ नि स (अव) स नि ध प ग रेि स पशासतम्-मेलरागः (विश्वम्भरीमेलजन्यः) ( आ) स रेि ग रि म प नि स (अव) स नि ध नि प ग र स पबिनी-द्वादशाक्षरवृत्तम् र राः । चतुर्मास्रागणौ द्वौ पञ्चमाख एकः ग --(क्रिया) तालाङ्गम् क्रियाश्ब्दे द्रष्टव्यम् । षड्जश्च वैधतथैष पद्मिनी स्त्र इष्यते । पशिन्याश्शुकतुण्डस्यादपवेष्टितरूपक भरतः अलपलुषमृगशीर्षहस्तयोः ललाटदेशाधारणेन कर्तव्यः। अभिनवजलदाभइयाभला कोमलाङ्गीं करगतशुकबालां कान्तसान्निध्यलीलाम् । शुचिविमलदुकूल चारुसौवर्णकैलां मधुचषक्रसमीपां पन्तुकां चिन्तयामि पन्तुक्राली-मेलकर्ता केक्यादि धेनुशिवमेषविरुद्धमध्य सर्वत्र तुल्यमेिति पन्तुवरालेिरागे संपूर्णजातिरिति गायति वित्तसेनः ॥ सरिपधाः शुद्धाः।गस्साधारण:। प्रतिमध्यमः काकलेिविादः। --मेलरागः (शुभपन्तुवरालीमेलजन्यः) ( आr ) स रेि ग म प ध नि स. (अ) स नि ध प म ध म ग रि स गण्डमण्डितसुकुन्तलजालां दण्डकेलेिवरकुण्डललेोलाम् पाटलाहितसखीसहलील नाटिकां भजति पन्तुवराली । पाङ्जीवैवतिकाभ्यां जातिष्षङ्कजश्च षड्जकन्यासः । पूर्णः पञ्चमकाल्पः पन्नगलास्येति (विश्रुताख्या स्यात् ।। परोढा यद्यपि प्रायो न महाकविभिः स्फुटम्। प्रबध्यते स्प्रबन्धे तथाप्यवोच्यते कियत् । अनन्यशरणा स्वीया धनहायों पराङ्गना । अस्थास्ति केवलं प्रेम तेनैषा रागिणां मता । रासागर अत्र पराङ्गनेति वेश्या विवक्षिता । अस्याः परकीयायाः। परज इषुधनुर्धारी हारी गौरतनुस्तनूदीर्घः। मिथ आहतालवधूनालीतवनेन शालीनः । ३५५ थग्रन्थतिसूक्ष्मत्वाते भेदा नैव लक्षिता एतेषामुपयोगस्तु गमकालापगोचरः परन्तपे पुतो वक्री खण्डलः कुण्डले लघुः । परमेश्वर वीणालक्ष्णकता। कालः १७०० दक्षिणे चिदम्बरप्रान्तवासी। मन्वज्यौतिपयोः प्रवीणः। पञ्चमस्य द्वितीया अतिः पञ्चमस्य चतुर्थो श्रुतिः पञ्चसस्य तृतीया श्रुतिः । परावृत्तम्--शिर पराक्षुखीकृतं शीर्ष पावृतमुदीरित । तत्कार्य कोपलज्जादिकृते वक्वापसारणे परावृत्तानुकरणे पृष्ठतः प्रेक्षणे तथा । देशीस्थानम् परस्परं परावृत्य स्थिनयाः घाटयाद्रयाः । पाष्णिभ्यां सदृशौ यत्र कनिष्ठझष्टकौंकृतौ। स्थानकं तत्परावृतमवोचन्त विपश्चितः । थत्राननं पराधीनं तत्परावृत्तमिष्यते । पश्चाद्विलोकनादिष्टोद्विमस्यापनयादिषु पश्चात्सारिपरावृत्तो बाणाकर्षणकर्मणि । धूलिकाबन्धने योज्यो वीटिकाग्रहणे तथा । । परा

7

शकटास्यालातकभ्रमरनिकुट्टककरिहस्तकटछेिन्नानां षण्णां परावृत्तला. देशीचारी पश्चादुतानितलः स्पृशन्नेव महीतलम्। बहिश्चेत्प्रसृतः पादः परावृत्तला भवेत् । पञ्धाता परावृत्ता परावृत्ता तु कार्या स्यादुदणुतौ दर्दूरासने । पश्चाद्यान्ती परावृत्ता भूमौ जानुनिपतिते । वामतः पितृकार्ये स्माद्भ्यतो वेदकर्मणि।। पर्यायेण बहूनां यत्र प्रतियोगिनां कथाकुशलैः। श्रूयन्ते शूद्रकवजिगीषुभिः परिकथा सातु । यदुत्पन्नार्थबाहुल्यं ज्ञेयः परिकरस्तु सः । सत ईषद्विस्तार्यते इति परेिकरः । समुत्पन्नेऽर्थे यदार्थानां बाहुल्यं स परिकरः उपक्षिप्तार्थस्य सुष्ठ विशेधवचनैरल्पविस्तारणं परिकरः। घथा-युष्मच्छासनलङ्कनेति वेणीसंहारे समुत्पन्नाथै परिज्ञाय इहानयनमित्यर्थः । परिक्रमे तद्वन्द्वं यगणस्तदनन्तरम्। परिझान्तम्-नृतकरणम् स्वस्थं शिरोऽधोगतं स्यात्करः पुष्पपुटाङ्खयः। करुणा दृक् तथा चारी तत्परिछान्तमीरिसम्। सोमेश्वरः रामचन्द्रः । जगदेकः अत्र स्वस्थं स्थानं । करुणा गतिः । मृदुप्रचार करुणा नासान्द्रष्टिः समा तथा। समपादप्रचारा च करुणागतिरीरिता । भास्वरजातिनाटके चतुर्थस्सन्धिः । पणवैश्छादितं यत्र वाद्यमल्पमृदङ्गजम्। सुविभक्ताक्षरपदं परिक्षिप्तः स उच्यते । गुणभूतो मृदङ्गः स्यात्प्रधानं पणवेो भवेत्। परितो मुरजःक्षेपात्परिक्षेपो भवेत्तदा। वाद्यकार पणवश्छालेितं यत्र वाद्यमल्पमृदङ्गजम् । सुविभक्ताक्षरपदै परिक्षिप्तस्स उच्यते । परिगूहनम्-निर्वहणसन्ध्यङ्गम् अद्रुताप्तिः परिगूहनम्- विस्मयथायिभावात्मकस्य अद्रुत रसस्य प्राप्तिरुपगूहनम्। यथा- रामाभ्युदये रामेण प्रत्याख्याता सीता ज्वलनं प्रविष्टा नेपथ्ये कलकलानन्तरं सीतामादाय वह्निः भरतः | प्रविशति। आश्चर्यमाश्चर्यमिति। सर्वजनवाक्यमबुतप्राप्तिसूचकम्। इदमङ्गं भरत उपगूहनमाह । परिचरणम्--संगीतभृङ्गाराङ्गम् आगतानामनुरागवृद्धये प्रसादनात्संवाहनादिविधिः परि चरणम् । भरतः परिचारिका छलशय्यासनायुक्ता तदा व्यजनकर्मणि संवाहने च गन्धे च तथा चैव प्रसाधने ।। तथाभरणसंयोगे भालासङ्गथनेषु च। विज्ञेया नामतस्सातु नृपतेः परिचारिका ।। परिच्छिन्नः---अङ्गहार समनखछिन्नसंभ्रान्तभ्रमरार्धसूच्यतिक्रान्तभुजङ्गत्रासितकरेि हस्तकटीछिन्नानां नवानां करणानां प्रयोगे परिछिन्नाङ्गहारः। परिदेवनम्-लक्षणम् अन्ये पठन्ति परदोषैििचत्राथैः यत्रात्मा परिकीर्यते । अनुक्तोऽन्योऽपि वा कश्चित् सतु श्रेोभ इतीरितः। दोषैर्यदन्यनामोतैः प्रसिद्धार्थः प्रयोजितम् अन्यत्रार्थेन संबद्धं ज्ञेयं तत्परिदेवनम् ।। परस्य दोषो येऽभ्यस्तास्ताशा ये विचित्रा अर्थाः परगुणातैर्हेतु भूतैः अदृष्टोऽप्यर्थ आत्मा अन्य इति ऋष्टत्वेन कीर्यते। अन्यो वा कश्चिदात्मव्यतिरिक्त इति क्षेोभो द्यसञ्चलनात् । अनुक्त सिद्धिरपीदमेव भरत यथा-बालरामायणे दशरथनाम्रा ये दोषा उक्ता रामनिर्वास नादयः तैरेव प्रसिद्धार्थे: सद्भिर्यत्प्रयोजितं वचनं परमार्थन संबन्धोरक्षस एव युक्तो न तु दशरथे तत्प्ररिदेवितम् । नरेन्द्र वृद्धः इत्यादि । अर्थेन प्रयोजनेन ये अन्थनामोक्ता अर्थाः प्रसिद्धाथैः यत्प्रयोजितं संवादितमन्यदये दोषाः । संबन्धं संबन्धनम्। तञ्चार्थेन संबन्धं परमार्थतः रचितं तत्परिदेवितम्। इदमेव परिवादनमिति भोजः, सर्वेश्वरः परिवेदनमिति, परि वादो मृषा दोष इति शारदातनयश्च आहुः । परिनन्दितः-प्राकृते मालावृत्तम् र लौ ज स भरतः यथा । तन्निष्पत्ति: परिन्यासः । ततोऽपि िनश्चयापत्तिरूपतयापरितो हृदये सोऽयोंन्यस्यते। अभिनवः संशुद्धार्थभाषणं यत्तत्परिन्यासः। संशुद्धं तत्त्वभूतं यद्भाषणं स एव परिम्यातः ताननुरोधात् सागरनन्दी विनिश्चयः परिन्यास:/ उपक्षिप्य विस्तारितस्यार्थस्य विशे- षेण निश्चयः सिद्धतया हृदयेऽवस्थापनम् । रामचन्द्रः तस्य निष्पतिसौन्दर्य परिन्यासो विधीयते सर्वेश्वरः ३५७ मरत: कुतूहोत्तरावेगो विज्ञेया परिभात्रना। कौतुकेन जिज्ञासातिशयेन व्यामिश्रेो य आवेग: सा पर भावना। किमेतदिति । यथा-वेण्यां तूर्यशब्दं श्रुत्वा किमि अभिनवः

                        • " "" ,

विस्मय: परिभाधना कुतूहलंान्तरादार्थ स्यादर्थः परिभावना अद्भतापादनं यस्मात्परिभावो मतो यथा अमृतानन्दी परिभाषणम्--निर्वहणसन्ध्यङ्गम् परिवादकृतं यत्स्यात्तदाहुः परिभाधणम् । यथा- सागरिकावासवदते अन्योम्यापराधमुट्टयतः यौगन्ध रायणः प्रविश्य देव्या इत्यादिश्वासराधमंप्युट्टयति। परिभाषास्वनिन्दनम्--स्वापराधेोद्भट्टनम् यथा-तापसवत्सराजे देवीं प्रति यथातथेत्यादिराजवाक्यम् परस्परकृता सूक्तिः परिभाषणम् । इदं भाषणमिति भरतेनोच्यते परिभ्रमणचारिणी-गतिः भ्रमणेन यदागछेत् परिभ्रमणचारिणी । परिवर्तकः परिवर्तकः--ात्वायङ्गम् उत्थानसभारब्धानर्थानुत्सृज्य योऽर्थयोगवशात् अन्यानर्थान्भजते स चापि परिवर्तको ज्ञेयः । निर्दिष्टवस्तुविषय प्रपञ्चबद्धः त्रिहास्यसंयुक्तः सहर्षविशषकृतः विविधः परिवर्तको ज्ञेयः । यथा-वेण्यां सहदेव गच्छस्व अहमस्रागारं प्रविशामीति भीमवचने नेदमायुधागारं पाञ्चालीभवनमिति सहदेवेनोक्त अथवा मन्वयितव्यैव पाञ्चालीति भीमेनोक्तं । परिवर्तक । कार्यान्तरसैपादकचे मानसो व्यापारः परिवर्तयति कार्यमिति परिवर्तकवचनं तूपचारारूढम् । योगक्षेमावहं कर्म प्रारब्धं वीक्ष्य निष्फलम्। परावृत्यारभेतान्यद्भवेत्स परिवर्तकः । अभा व भेदस्साम व दानं च वयं नेिष्फलतां गतम् । उद्धरेद्दण्डमास्थाय थस्मात्तत्परिवर्तकम् यथा- रामाभ्युदये कूटसंधिना िनष्फलीभूतो रावणः स्वरूप - गास्थाय दुरात्मन् लक्ष्मण इत्यादि तस्य वाक्यम् । अन्ये तु प्रकृतस्य कार्यस्य दैववशाद्न्यथैव परिपाकः स परिवर्तकः । पक्षा-दुर्योधनः सदसि प्रविश्य भीमवचनादुत्थित सागरः । तालप्राणे लयेऽङ्गम् आवृत्तेः पादभागादेः परिवर्तनमिष्यते । भव पाद् इति एककलद्विकलचतुष्कलादिषु प्रयुक्तः पादशब्दो परिवर्तनम्-पूर्वरङ्गम् यस्माञ्च लोकपालानां परिवृत्तिपतुर्देिशाम् वन्दनानि प्रकुर्वन्ति तस्माब परिवर्तनम् तुष्यन्ति लोकपालाश्च प्रयुक्त परिवर्तने । परिवर्ताश्च चत्वारः पाणयस्रय एव च। ३५८ परिवर्तः-हस्तप्राण पार्श्वभागपुरोभाषं प्राप्तो यो नटने करः। परिवर्तरसमाख्यातो नाझा हतविशारदैः । ताललये इदमङ्गम् । गीते वा नाट्ये वा पादभागानामावृत्ति रेव परिवर्तनम्। गीतनाट्योरन्तपर्यन्तं तालस्य पुनःपुनरावर्तनं तालशाखे परिवर्तनमित्युच्यते वर्णालङ्करः (सञ्चारी) त्रीनारोहेत्यरान्फू लङ्घयित्वा द्वितीयकम्। परिवर्ते ह्यलङ्कारे प्रवृतिष्ठङ्गिता पुनः । भरतः

अां तृतीयं च ततश्चतुर्थे गायेद्यदासा प्रथमा कला स्यात्। द्वितीयतुर्याव पश्मं च । गायेद्वितीया तुमता कळेयम् तृतीयमादावथ पञ्चमं च षा तु गायेत्तु कला तृतीया । तौ तुषष्ठावथ सप्तमैं च गायेद्यदा सा त्रिकला चतुर्थी। तै पञ्चमं सप्तममादिमं च स्वरं यदा गायति पञ्चमीयम्। एवं कलाः पञ्च भवन्ति यत्तालङ्कार उक्तः परिवर्त एष ।। सगम रिमप गपध मघनि पनिस परिवर्तितम्-हस्तकरणम् कनिष्ठाद्यङ्गुलीनां चेन्निष्क्रमो बाह्यतः क्रमात्। तदा तत्करणं धीरैःपरिवर्तितमीरितम् । एरिवादः-नाट्वालङ्कार धत्र्मना । यथा-वेण्यां ते तस्य मे इत्यादि दुर्योधनवाक्यम्। परिवादिनी-वीणा विपञ्ची सा तु तन्त्रीभिः सप्ताभिः परिवादिनी । विपञ्च्यां लौहतन्त्रीपञ्चकम् । परिवादिन्यां सारीद्वयमधेि कम् । लोहतन्त्रीसप्तकम् । रञ्जकतालाभावे सारीद्वयमधिकमिति सम्प्रदायः । तयोरन्यत्सर्वे समानम्। परिवाहितम्-शिर परिमण्डलिताकारभ्रामितं परिवाहितम्। लजाभरोद्भवे माने वलभानुकृतौ तदा । . विस्मये च स्मिते हर्षामर्षयोरनुमोदने। विचारे च विचारज्ञाः कार्यमाहुरिदं शिरः। पार्थात्पार्श्व शिरो नीतं पर्यायैः परिवाहितम् । मस्तकं मण्डलाकारभ्रमितं परिवाहितम् ॥ स्कन्धौ किञ्चिदिवाश्लिष्यदेनदारात्रिकं मतम् । हर्षेऽनुमोदने क्रोधे विचारे विस्मये स्मिते ।। लज्जाकृते यथा भने प्रियानुकरणेऽपि च । कार्यमाहुरिदं तद्ज्ञाः पराभिप्रायवेदने ॥ परिविष्टहिमांशुकम्-नृत्करणम् प्रत्यालीढे स्थितिः पूर्व पाश्चाभिगमनं शिरः। दृष्टिः प्रलेकिता हस्तः स्वीविद्भाङ्खयो मतः। हरिणलासिता चारी परिविष्टहिमांशुके ।। हरिणवास्तिा गतिः । यथा कुञ्चिते वलेिते पादतले स्वस्तिकतां गते । उछुख्य सङ्गते यत्र वारितान्तमिमां जगुः। हरिणत्रासिताभिख्यांचा चारीविचक्षणाः। । कुम्भः परिवृत्त-करणम् ऊध्र्वमण्डलिनौ सूची चरणौ दद्वयश्चित: विचित्रत्वेन यलान्यपादो भवति वर्तितः । भ्रमर्थाऽथ त्रिकभ्रान्तिः परिवृत्तं तदीरितम् । अत्र कीर्तिधरो वाह्यभ्रमरीमपि मन्यते । परिवृत्तं स्यालयान्तरयोजने इति लक्ष्मणः। पुटद्वयाभिघातेन परिवृत्तो भवेद्यथा । धां झे धां ज्ञे धां दिणनं दिणन ।। परिवृत्तकरेचितः-अङ्गहाः नितम्बलस्ति रेवेितविक्षिप्ताक्षिप्रकलतावृश्चिकोन्मत्तकरिहस्त भुजङ्गत्रासिताक्षिप्तकनितम्बकरिहस्तकटीछिन्नानां फरणाना क्रमाः प्रयोगे परिवृत्तकरेचितः । प्रतीपयाविनी जङ्घा कथिता परिवर्तिता । ताण्डवेऽशोकमलेन नृपाप्रण्या मनीषिणा । परिवर्तिनी-ग्रीवा सव्यापसव्यचलेिता ग्रीवा यत्रार्धचन्द्रवत्। सा हेि नाट्यकलाभिझैः विज्ञेया परिवर्तिनी ॥ श्रृङ्गारनटने कान्ताकपोलपरिचुम्बने नाट्यdन्त्रविचारशैः प्रयोज्या परिवर्तिनी । परिश्रमणिका-पाटवाद्यम् क्रियते वादनं यत्र कर्तयां समपाणिना। क्रमादवधटेनापि परिश्रवणिका च सा । कर्तथैवघटाभ्यां या मिश्रा च समपाणिनैा। परिसर्पः-प्रतिमुखसन्ध्यङ्गम् प्रथमं दृष्टस्य पश्चान्नदृष्टस्यानुसरणं परिसर्पः। भाथ सागः दृष्टनष्टानुसरणं परिसर्पः। यथा-वेण्यां- कञ्चुकिनः, आश्स्रग्रहणादितेि वाक्यम् । दृष्टनष्टप्रायो हि कांयन्तरव्यासङ्गात्कुरुकुलक्षयेो भीष्मवधेन ३५९ स्थानपरितोषसूचितेन दुर्योधनस्थायुक्तचेष्टितत्वेनानुसूत इति भक् तस्यार्थस्य परिसर्पणात्प्रसरणात्परिसर्पः । परिहारः--संगीतश्रृङ्गाराङ्गम् नवोढायाः कामौढिपिशुनं मदैवदर्शनं परिहारः । उक्तस्य परिहरणम्। वेण्यां अश्वत्थामाङ्के दुःखितोऽहमित्यादि मतीनामनुरागातिशयशैसिनः चेष्टाविशेषवेषाद्धः परिहार परिहासः-क्षणम् यद्ग्राम्यै भवेद्वाक्यै गुरुणामधिकेष्वपि। तथावसरभासाद्य परिहासस्स कथ्यते । यथेोतरचरिते – तमसाधाक्यं, आयेि वत्सेतेि । प्रम७खासमारब्धमुद्दामरतिवर्धनम् अन्योन्यहसितं सद्भिः परिहासो मुनेर्मतः ! गीतगुण परिहार (हास पदैर्युक्तं परभाग्योपहितम् । गीतं हायरसोदारंपरिहासं विटप्रियम् । स्नगुण परेङ्गिता-श्रुति गान्धारस्य द्वितीया श्रुति भः आन्दोलिकाख्यहस्तयाङ्गुष्ट तु विरले यदि। पर्यङ्को देवता विष्णुस्तत्रैव विनियुज्यते । पाल्कुरिकि सोमः भोजः प्रागुक्तकरणजातिं श्रयतेऽवसानतो यस्या त्रिलयोऽपि हि नृत्यविधौ पर्यवसाना तु सा ज्ञेया ।। नन्थः पर्यागच्छति पूर्वे यमिन्वै प्रस्तुतं करणजातम् । त्रिविधेऽपि तु लक्योगे पर्यवसांना तु सा जातिः । भरतः पुष्करनाछे जाति पर्यवगच्छतेि पूर्वे यस्मिन् वैमरुतुतं करणजातम् त्रिविधेऽपि तु लययोगे पर्यवसाना तु सा जातिः। अभिनवगुप्त पाठ तलणुष्पपुटापविद्धवर्तितनिकुट्टकोरूद्वताक्षिप्तोरोमण्डलनि - करिहस्तकटछिन्नानां दशानां करणानां क्रमात्प्रयोगे पर्यस्तकाङ्ग पर्यता-पुष्करवाचे जाति तार्धे तां तां दोघे दोह्वामित्यक्षरैस्तु संयुक्ता पर्यस्ता जातिरियं मध्यमपुरुषेषु कर्तव्या । अभिनवगुप्तसपाठ एकैकाक्षरचरितं यद्वाचं सर्वमार्गसञ्चारा । पयैस्तेति च विज्ञेया सा समस्तान्विता जातिः ।। पर्यायगजदन्तकः-चालक लुठिते तिर्यगेकस्मिन्करोऽन्यः प्रसृतः पुरः। पर्यायात्करयोज्ञेयः पर्यायगजदन्तक पर्यायोवृत्तम्-पादमणि अङ्गुलीष्टभागेन थितयोः पादयोद्वयोः। एक: पाद: पुरोगछेदपरः पृष्ठतो व्रजेत्। उत्पुत्योन्त्य पर्यायादेव यत्र क्रियां कुर्वांते चरणौ ततु पर्यायोद्वतमीरितम् । उपासनमुपाख्यानां विषयेघूपसेवनम् पालपृष्ठ पर्युपासनम्-प्रतिमुखसन्ध्यङ्गम् क्रुद्धस्यानुनयो यस्तु भवेत्तत्पर्युपासनम्। यथा-रन्नावल्यां विदूषकवाक्येन राजा अनुनीतः दुर्वारा मित्यादि पठति । अभिनयः रामचन्द्रः-तदेव मान्त्वनमित्याह। क्रद्धस्यानुकूलनं सान्त्वनं । यथा--रामाभ्युदये मारीचं प्रति ऋद्धस्य कोपशमनार्थं लोकखये त्यादि प्रहस्तस्य वाक्यम् । ज्ञेयः केदारवद्भिः केदारः पर्वताश्रयः । अस्मिन् रागे रिपौ नस्त: । ग्रहांशान्यासः षड्जस्वरे । पर्वतनारदीयम् एतन्नामा ग्रन्थो नोपलभ्यते। अच्युतरायकृततालाब्धौ वीणाया विचारे अयं ग्रन्थः स्मृतः। यस्मिन्नितिहासार्थाः छन्दोभिः संस्कृतेन बध्यन्ते । बह्वरसपर्ववन्धो भवति महाभारतप्रभृति । पर्वतमञ्जरी-मेलरागः (कामवर्धिनीमेलजन्य) ( आ) स ग प ध नेि स. (अव) स नि ध प ग रेि ग म स पर्वमणिः-मेलरागः (खरहरप्रियामेलजन्यः) ( आ ) स रि ग म प स (अव) स नि ध प म ग रेि स पलवौ बर्तितौ चेत्सा सवेिलासमनोहरैः । निरवादि तदाधीरैः पलुवाभिधवर्तना । अत्युल्बणाध्वनिम्.ि .....पूर्णभावा गान्धारधैवतरवोचित [ मन्द्र धांशा......भवति पछविका विभाषा । धांशन्यासग्रोपेता पूर्णा गपतिमोल्वणा। तारमन्द्रा च गान्धारं थावत्पलविकेष्यते । पछत्रैौ-नृत्तहस्तौ व्यावृत्या तु भुजादूर्ध्व प्रसार्यं परिवर्तितः। अधोमुखौ पताको चेत्स्वस्तिकौ पलवौ तदा । शिथिलौ मेनिरे केचित् पिताकौ कराविह यदा नतोन्नतौ स्यातां पद्मकोशाभिधौ करौ । शिथिलौ मणिबन्धस्थौ पुरो यद्वा स्वपाश्र्वयोः। तदाहुः पलवौ केचेिन्नृत्तविद्याविशारदाः । पताकौ विबुधाः प्राहुः स्थाने तौ पद्माकोशयोः । शेिखरौ त्रिपताकौ वा पताकौ वा करौ यदा इति शिखरावपि विप्रदासेन विकल्पेन प्रोक्तौ। तिर्यग्वा पुरतो वापि प्रेोन्नतौ न सितावपि। शिथिलौ मणिबन्धे तु पाकौशौ तु पल्लवौ। व्यावर्तेत भुजादूर्ध प्रसार्य परिवर्तनात्। पताकौ मणिबन्धस्थौ शिथिौ स्वस्तिकीकृतौ ।। सम्पद्येते यदा विद्भिः कथितौ पलवौ तथा । केचित्पताकयोत्स्थाने त्रिपताकाविहात्रुवन् । श्रिता धैत्रतन्यासमंशं ग्रहं यामताराम मन्द्राच षड्जर्षभाढथा। सुपूर्णा मता पलवीरागकाङ्गं तथा कैश्विनेषौव भाजाङ्गमुक्ता । पल्ल हस्त पद्माकोशं मतं कुर्यादीषत्पल्वलनामकः। घटासु पुष्पगुच्छेषु चषकेषु च कन्दुके । पल्वलादिषु वृत्तेषु वस्तुष्वपि नियुज्यते । एवनः–देशीताल; पवने स्याद्विररामल पवनवसन्तः-मेलरागः (हरिकाम्भोजीमेलजन्यः) (आ) स म ग म प ध नि स (अव) स नि प ध नि प म रि म ग स रि स अकार्य सहसा कृत्वाऽकृत्वा कार्यमथापि वा । सन्तापो मानसेो यस्तु पश्चात्तापः प्रकीर्तितः । नाट्यालङ्कारः भरत: सहसेत्यविचार्य अकार्यं कृत्वा ! अथवा कार्यमकृत्वा पश्चा तापः । द्वितीयस्योदाहरणम्। मुखमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्या इति दुष्यन्तवाक्यम्। अभिनव . मोहाद्वधीरितस्यार्थस्य पश्चात्परितापः। यथा – अनुतापाङ्के-किं देव्या न विचुम्बितोसीति राम- वाक्यम् सागरः ३६१ पश्चात्क्षेपा भवत्येषा पश्चात्क्षेपनिकुट्टिता। एषा पुरःक्षेपनेिकुटुता। एषा पश्चात्पुरक्षेपान्मता पश्चात्पुरस्सरा पहाडी-राग षड्जत्रया पहाडीस्याद्रिपद्दीन तथौडवा । छाया तैलेिङ्गदेशीया यस्यास्सा परिकीर्तिता ।। भेलराग गौर्युत्पन्ना पहाडी स्याद्भान्धारस्वरवर्जिता उद्वाहे षड्जसम्पन्ना न्यासांशयो रिटोभिता । पहाडीरागध्यानम् वीगोपगायत्पतेिसुन्द्राङ्गी रक्ताम्बरा वञ्जुलवृक्षमूले ! श्रीचन्दनाद्रौं स्थितिकारिणी सा श्रीरागकान्ताविदिता पहाडी ॥ शुकतुण्डः फलकामी पाञ्चालार्थे निरूप्यते पाञ्चालानुयातम्--संगीतश्रृङ्गागङ्गम् पाश्चालमुनिप्रवर्तिता भिन्नभाषावेषचेष्टितैः प्रहासक्रीडा पावा लानुयातम् । यस्या भूतमात्रेति प्रसिद्धिः। पाश्चाल: - बाभ्रव्यः । य: चतुष्षष्टिलीला: कामे उक्तवान् । पाञ्चालाभिनय शुकतुण्डहस्तस्य काले धारणेन कर्तव्यः । पाञ्चाली प्रवृत्तिः पाञ्चालमध्यमेति नामान्तरम् पाञ्चालाः शौरसेनाश्च काश्मीरा हास्तिनापुराः । बाहीकाश्शकराचैव मद्रकौशीनरास्त । हेिमवत्संश्रिता ये तु गङ्गायाश्चोलरां दिशम् ये श्रिता वै जनपदः तेषु पाञ्चालमध्बमा! पाञ्चालमध्यभायां तु सात्वत्यारभटी स्मृता । सा त्रिविधा । चिलम्बा द्वादशमात्रा। भध्या चतुर्दशभाखिका। द्रतपाञ्चाली षोडशमात्रिका पात्रैषोडशसंख्याते मध्यपङ्क्तचतुष्टयम् परितष्षोडशा ज्ञेया शङ्काकारनिवेशिता । इति द्वात्रिंशदाख्याता नर्तकीनामनुक्रम यत्र पङ्क्तस्तृतीयायाः तृतीयं स्थानमाश्रिता । तद्दितीधं द्वितीयस्या द्वितीयं च तृतीयकम्। चतुर्थे च क्रमात्प्राप्य तृतीयायाश्चतुर्थकम्।। क्रमात्स्थानानि चत्वारि तुरीयायाः समेत्य च। तृतीयादं द्वितीयाया आईं सर्वमपि क्रमात् । ततः प्रदक्षिणावृत्य बाह्यस्थानानि षोडश। क्रमाद्वलतथान्यास्तु चरेयुः प्रातिलस्थत स पाञ्चजन्यबन्धस्थो वीरनारायणप्रिय बाद्यवर्णसमूहस्तु पादः पटुधेियां मतः। पाटः स्यात्केवलैः पाटैः क्रियते यत्र वादनम् । निष्पन्नः केवलै; पाटैः पट इत्यभिधीयते । प्रबन्धाङ्गम् सन्दोहो वाद्यवर्णानां पाटस्तालानुगो भवेत्। स पाटो यश्च शब्दानामुचारो वाद्यसङ्गिनात्। पाटपूर्वे तु करणे गीयते धातुयुग्मकम्। स्रैश्च हस्तपादैश्च यतिभिश्च मनोरमैः । मृदङ्गवीणामुरजादिजन्माकराभिधातप्रभवस्तु पाट: नान्य कुम्भ जगन्नाथः हरिपालः ३६२ धातुद्वयं परिथेयं तत्पाटकरणै द्विधा पण्डितमण्डल्या करणप्रबन्ध अष्टधेोक्तः । स्वर, पाटः, पद बन्ध, तेन्न, बिरुद्, मिश्र, चित्र, भेदैः। पाटचालिः-वाद्यप्रवन्ध पाटवर्णादयोऽष्टाद्या अन्तास्संवादिनो वृताः । षटूखण्डास्ते स्युरैत्रैकमेकै प्रत्येकविंशति । तत्संख्यात्मिका वर्णा मालाबैचित्र्यसंयुताः । नानावाद्यान्विता रासतालयुक्ता भवेत्तत ॥ अनेकवाद्यसंपन्नो बहुभङ्गीविचित्रितः । कलासश्चरीयुक्त पाण्डरीकाद्यः प्राहुःशब्दचालेिं परेऽपिच । अस्य नाम पाटचालेिरियन्ये । पण्डरीकादय इति। पण्डरीक विटलाद्यः नर्तननिर्णयादिग्रन्थकारा:! पण्डरीकस्थाने पुण्डरीक इति केचित्पठन्ति। पाण्डुरङ्गविटल् देवस्य पर्यायशब्दत्वात्पण्ड रीक इत्येव साधु स्यात्। परे इति । देवेन्द्रौद्यः। पाटलार्णवः-मेलरागः (नटभैरवीमेलजन्य (आ) स ग रेि ग म प नेि ध नि स (अव) स नि प म रि स पटहे तु हुडुकायां पाटविन्यासभेदतः वाद्यानि विविधानि स्युस्तेषामुद्देश उच्यते । आदौ बोलावणी चलावणी चाप्युडवस्तथा। ततः कुचुम्बिनी चापि चारुअवणिका तथा ।। परिश्रवणिकालग्रः तथा कुडुपचारणा समप्रहारसज्ञश्च ततः स्यात्करचारणा । दण्डहस्ताभिधचैव ततो घनरवाभिधः । इति द्वादश वाद्या िप्रोक्तानि पटहे बुधै । चली ततश्धलिपाटो धत्ता चैव झडप्पणी अनुश्रवणिकाभेदो हस्तस्तदनुजोडणी त्रिगुणः पञ्चहस्तश्च पञ्चपाणिस्तथैव च । पञ्चकर्तरिकासं ततश्चन्द्रकला तथा ।। कथितानि हुडुकौयां चाद्यानीति त्रयोदश । प्रञ्चविंशतिरुक्तानि वाद्यानि मेिलितानि तु। वफू प्रतिवर्ते द्वे शिरशरीरक्रमेण च चतुर्णाम् । पटहडुछाषुि वाढ्ने भागः । अथवा खण्डः । अंशानामेतेषां कथयामि च लक्षणं थनियमम् । वाद्यमिति रूढिपदम्। मुखमन्न षोडशकलं प्रतेिमुखभपि षोडशकलं च । पाटीरवः-मेलरागः (गमनश्रममेलजन्य:) द्वादशकलं च शीर्थे चतुरुतरविंशतिः शरीरकलम् । यदा भरतः (आ) स रि ग म प ध नेि स (अव) स नि ध प ध प म ग म ग रि म ग स मुखं प्रतिमुखं चैव द्वात्रिंशकमुदाहृतम्। मश् शिरो द्वादशकं प्रोक्तं द्विगुणे विग्रहस्ततः । मेलरागः (धीरशङ्कराभरणमेलजन्यः) इति चतुराद्यष्टकलान्तं नियमादः च तद्ववकम् । ( आ ) स म ग म प ध नि स एवं लक्षणयोगादष्टाद्दापाणेिका ज्ञेयाः । (अब) स नि ध प म ग म ग रि स थाणिकायाः पदानि स्वरश्च भरतभाष्ये नान्यदेवेनोदाहृताः मञ्ज तत्र पशुपतिपाणिकायाः शीर्षकं चोक्षषाडये । पाख्यम् उमापणिका, वरदापाणिका-शुद्धपञ्चमरागे, रुद्रपाणिका पठव्यक्तायां वाचीत्युक्तम्। व्यक्तत्वं विवक्षाविशिष्टस्वार्थार्पण | शुद्धसाधारिते, धवलपाणिका मध्यमग्रामे चोक्षकैशिकेच, सदा शिवपाणिका शुद्धकैशिके मध्यभग्रामे च, गान्धारीपाणिका मि तीति तयोपस्कृतं पाठ्यमुच्यते षड्जे, गान्धारपञ्चमे च, दिवाकरंपाणिका शुद्धमध्यमरागे स्कन्दपाणिक्रा गान्धारपाणिका । शिष्टानां पाणिकानां लक्षणं --संकृताकृतरूपण द्विविध संस्कृतवाठ्य तु कछस्वरूपं पदखरयोजनं च नोदाहृतं नान्यदेवेन । नामाख्यातोपसर्गाश्च निपातास्तद्धिताः कृतः । समासाश्च स्वराचैव सन्धयोऽथ विभक्तयः । व्यञ्जनान्यङ्गकैरेतैः नानाधातूपवृंहितम् प्रयोगार्ह प्रविज्ञेयं संस्कृतं पाठ्यमित्यदः ।। समपाण्यर्धपाण्युतं तथैवोपरिपाणिकम् कुम्भः गीतवाद्यानुगं वादैः ज्ञेयं पाणिसमं तु तत्। ५४ ५ उपभाषाभाषा च जाँतिभाषा तथैव च यत्र गीतिर्भवेदादौ पदं तु तदनन्तरम् तथा योन्यन्तरी चैव भाषा नाये प्रकीर्तिताः ।। पदं चादौ ततो गतिः सममेवाथवा द्वयम्। गीत्वा युक्तं तु तद्वाचं भवेत्पणिसमं बुधैः पाडी-मेलरागः (मायमालवगैलमेलजन्य) आ) स रि म प नि स –गीतेन ममं पञ्चपाणिप्रहारसमत्वम् (अव) स नि ध प म प म ग रि स समपाण्यर्धपाण्युक्तं तथैवोपरिपाणेिकम् गीतवाद्यानुगं यत्तु ज्ञेयं पाणिसमं तु तत् ॥ ३६३ चिकुरविजितमतालीं कान्तिपराभूतप्रावृडधरपालीम्।, शुद्धस्वरालीं हृदि पालीं ध्यायामि मूर्तिसमवर्णकालीम् । रागसागरः चत्वार्यङ्गानि स्थुस्सर्वाखवध पाणिकासु सदा। ध्रुवकं विह्यधि पुनरन्यश्वासारितेन पाणेिकां नाम यजुर्वेदसंबन्धि ब्रह्मप्रोक्तं गीतम्। इयं सप्तरूपाङ्ग - भरतः नान्यः पाणिहस्तः-हस्तपाटः समपाणिस्तु पट:(?) पुष्करे विरलाङ्गलेि । वादयेद्यदि संग्रेोक्तः पाणिहस्तो मनीषिभिः । तरगेिड द्रगिड अङ्गुल्यो विरलात्सर्वाः साङ्गुष्ठास्ताडयन्ति चेत् । पाणेिहत इति ख्यातो हस्तपाटो मनीषिभिः॥ स्रोमेश्वरः ईषत्सितत्तु पाण्डुत्स्यात्स पुनििनयुज्यते । विप्रलम्भाख्यशृङ्गारे तथैवावेगशङ्कयोः सितपीतसभायोगप्पाण्डुवर्णः प्रकीर्तितः। यदा व्यवहिताङ्गुष्टः खपुटे दक्षिणश्चलेत्। निीडयेत्फुटं वामस्तदा पाण्यन्तरो भवेत्। उलासाद्दक्षिणेो हतो व्यङ्गष्ठः स्वपुटे भुहुः। पीडयेत् पुनं वामो भवेत्पाण्यन्तरस्तदा । विशिष्टाङ्गुलेिसञ्चाराद्ङ्गुष्टावर्धिताडनात्। पाण्यन्तरस्य जननं केचिदाचक्षते बुधाः।। अन्ये पाण्यन्तरं प्राहुल्यैङ्गष्टद्युक्तलक्षणम् । हस्तान्तरं ततो भिन्ने विश्लिष्टदिकलक्षणम् । मोक्षदेवः पाण्यन्तरनिकुट्टकः--हस्तपाट दृक्षिणाङ्गधतर्जन्योधताद्वाभस्य रेफवत्। क्रमव्युत्क्रमघाताच पाण्यन्तरनिकुट्टकः । धगिडदां खरिझरां खरिक खरिकदांदां खरिवरिदां गिडदां । पातः-वादनम् (दक्षिणहस्तव्यापारः) केवलथा, तर्जन्या, इति शेषः । पातोऽधोगमनं रसे च करुणे कायें वीणायां दक्षिणहस्तव्यापार आहसि तन्त्रिक गाडै तर्जनी खवला यदा । वैरिणां दुर्गपातज्ञस्तदा पातमिहाब्रवीत् । पातालकुण्डली-देशीताल एातालकुण्डलीताले शरो दीप्तो गुरुस्तथा । लपौ लगौ गपौ लपौ मपौ च मगणपुतौ। ३६४ गौ गौ लौ गलौ लश्च भगणे पुतौ तथा। दुतद्वयं लधुद्वन्द्वं प्रान्ते व्यापकयुग्मकम् । ध्रुवायां संप्रयुक्तायां पटे चबापकर्षिते । कार्य: प्रवेशः पात्राणां नानार्थरससंभव स्थानं तु वैष्णवं कृत्वा ह्यत्तमे मध्यमे तथा। समुन्नतं समं चैव चतुरश्रमुरस्तथा। बाहुशीर्षे प्रसन्ने च नात्युक्षिप्त च कारयेत्। ग्रीवाप्रदेश: कर्तव्यो मयूरचितमस्तकः । कर्णादृष्टाङ्गलस्थे च बहुशीर्षे प्रयोजयेत्। उरसश्चापि चिबुकं चतुरङ्गुलसंस्थितम् । हस्तौ तथैव कर्तव्यौ कर्टिनाभितटस्थितौ। दक्षिणेो नाभिसंस्थस्तु वामः कटितटे स्थितः । पादयोरन्तरं कार्य द्वौ तालावर्धमेव च । पादोत्क्षेपस्तु कर्तव्यः स्प्रमाणविनिर्मितः घट्टितोद्भट्टितोत्सेधा मर्दितस्ताडितोऽग्रगः। पाष्टिर्णगः पार्श्वगसूची निजश्रेति नवाड्य समाप्रतलसञ्चारकुञ्चितोद्भट्टिताविताः । इति पादभिधाः पञ्च भवेयुर्मुनिसम्मताः ।। ताडितो घट्टितोत्सेधो भ्रतिो मर्दितोऽग्रगः । पार्श्वगः पाणिगस्सूचीसंज्ञक्रोङ्गलिपृष्ठग तलाहृतिरिति प्राहुरस्य भेदान् परे दा भरतः ज्याथ समस्यस्रोऽञ्चितस्सूची पादोऽअतलसञ्चरः। कुञ्चितोद्भट्टितौ चेति चरणास्सप्त भारताः।। घट्टितो ध्घटितोत्सेधो मर्दितस्रोटितस्तथी। पाणिग: पाश्वगस्तद्वदप्रगश्चेति केचन । सप्तान्याश्चरणानाहुः । प्रिदासः समोऽञ्चितः कुञ्चितश्च सूच्यप्रतलसञ्चर उद्भट्टितस्तथापादः षड़िधो मुनिना मतः । ोटितोद्भट्टितोत्सेधघट्टितौ मर्दिताप्रगौ। पाष्णिगः पार्श्वगोऽप्येवं पादोऽन्यैस्सप्तधोदितः ।। सन्धिदेशे सुसंश्लिष्टौ नीलकेन तु कीलितौ। चतुरश्रौ षडश्रौ वा तथाष्टौ च कारयेत् ।। श्लक्ष्णौ वा कान्तिसंयुक्तौ नाद्वन्तावश्वापि वा। रत्रैव विविधैर्युक्तौ कटकौ पादभूषणे ! पाद्घर्षरिका-पादभूषणम् किङ्किण्यः स्वर्णरचिता गुणगुम्भितविग्रहः । नाद्वयस्सुरम्यास्ताः पाद्धघेरिकाभिधाः । पादतालोद्धट्टितम्-पद्मणि तिष्ठतोरङ्गुलीनिष्ठः अङ्कयोरेको यथोचितम्। तालपातानुसारी स्यादपरश्चरण: पुनः । पाटानुट्टयेचारीरथवा जनयेद्यदि । पादतालोद्भट्टितकं प्राह चेममहीपतिः । पादपट्टः-पादभूषणम् त्रिपन्नश्ङ्खलाक्षौ नानारत्रसरैः कृतौ। कीलकाहितसंघातौ पादपट्टवितीरितौ। पादपाट अयं देशीचारीष्वेव लक्षितः अशोककुम्भादिभिः । मतङ्गमतानुसारेण षोडश पादपाटा भिन्नाः । देशीलास्थाङ्गम् पाटाक्षराणि वाद्यानां पादपाटैर्निरन्तरैः। स्फुटमुचारयन्तीव पूर्वकायमचञ्चलम् । रेखासौष्ठवसम्पन्न दधाना यख नर्तकी । नर्तनं कुरुते सोऽयं पादपाटः प्रकीर्तितः ।। पादमणि अयमेव पादपाट इति कचेित् दृश्यते । यात्वन्तर्बहिरङ्गष्टाग्रस्य पाणैर्निरन्तरम् नमनोन्नमनोपेता गतिः सा पादरेचकः ।। ... . ३६ | यस्यां नेिकुट्टित: पाद: थितोऽथझुलिपृष्ठतः। पादाङ्गल्यस्तथाङ्गष्टसंलग्रश्चेति पञ्चधा ! सोमेश्वर उत्क्षिप्ताः कुञ्चितास्तधा अवक्षिप्तास्वभावजाः । अनङ्गष्टयुताङ्गुष्टसंयुक्ता चेति सप्तधा । दाङ्गः उक्षिप्तोऽवनतोऽङ्गष्ठरसहजश्चे आदौ पादे तु यत्र स्यात्समावेशारसमाक्षर पादादेियमकं नाभ था-विष्णुः सृजति भूतानि विष्णुरुसंहरते प्रजाः। चतुर्णा यत्र पादानां अन्ते स्यात्समक्षरम्। दिनक्षयात्संहृतरश्मिमण्डलं दिवीव लमं तपनीथमण्डलम् । पादापविद्धकम्-करणम् यख नाभिस्थले हस्तौ पराञ्चौ खटकामुखैौ। सूचीपावृत्ततोऽन्येन चरणेन समेत्य च । कुर्याचारीमपक्रान्तभन्योऽङ्गिश्च तथा भवेत् । पादापविद्धकं नाम करणं तत्प्रचक्षते। । “सूक्ष्मनृत्तेऽभिनीयताम्' इति लक्ष्मण । पादोध्र्वचक्रभ्रमेिः-कला आनीयाशु विलासकखययुगं त्वस्मिन्स्थले हस्तयो धृत्वाऽथोवदना पृथक् पुरपथक्षिप्रताभ्यां नटी। पद्मायां भ्रामयते च पादयुगलं यत्रार्कभाजित्वरं प्रोक्ता सा नृपनामलजयिता पादोध्र्वचक्रभ्रमिः ।। पानाटगूर्जरी -मेलराग नगमल्ल, पानाटगूर्जरीरागख्यानम् पानाटगूर्जरीरागध्यानम् खङ्गखेटधरां रक्तां चापतूणीरभासिताम् । दुकूलमकुटोद्भासां भजे पानाटगूर्जरीम् । पारस्परी-देशीनृतम् सालङ्कतं नटीयुग्मं धृत्वा दक्षिणहस्तके दारुशस्त्र वामहस्ते फलकं वर्तुलं वरम् । स्थाने विषमसूच्यां च स्थित्वा सम्मुखमेव च दण्डशाखायुधाघातैः परस्परकृतोत्सवैः। युद्धं तं सविलासै च सप्तखण्डैः सतालकैः । सार्थकैः वाद्यभेदैश्च झुवन्तं च परस्परम् । आभेगं वदतं चान्ते चारीकरणसंयुतम् । पूर्वकट्टरवन्मध्ये गतिमानेन राजितम्। एता पात्रयुग्मं रङ्गे पारस्परी मता। पूर्वकट्टरमिति बङ्गालीकट्टरम्। पारिजातलता-मृतरूपकम् मुखसन्धि प्रतिमुखसन्धि निर्वहणैर्युता उदात्तवर्णनोत्कर्षा ललितोदात्तनायका । पारिजातलतैकान्ता मुखनिर्वहणान्विता। वर्णमाखाखण्डतालवती गाथासमन्विता । वीरशृङ्गारभूयिष्ठा देवक्षत्रादिनायका । कलहान्तरितावस्थानायिोदात्तनायका ॥ अथवा भोगिनी स्वीया गणिका नायकान्विता । तास्थुरष्ट्र । चतस्रस्युः दण्डरासकनर्तनाः अपसारसं५। । वित्रकथागेथ समन्विता कचिद्विदूषकक्रीडा परिहासमनोहरा पारिजातलता सेयं यथा गङ्गातरङ्गिका। पारिजातकमित्येव कैश्चिदेषाभिधीयते । पारिपाश्र्वकः-देशीताल पारिपाकतालं युश्चन्द्रौदलगपाः क्रमात्। SS वेदः ३६ पार्वती-राग गान्धारंशन्यासा धरिहीना तारपञ्चमोपेता। मापन्यासा सा ध्वनिबहुला कथिता च पार्वती कविभिः। | गांशम्यासा धनित्यक्ता मापन्यासोरुपध्वनिः। पञ्चस्तारमेिहिता पार्वती गीतवेित्तमैः । पार्वतीपतिः-देशीताल पार्वतीपतिाले तु द्रता एकादश स्मृता । विरामान्तास्ततो लोग ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ० ।ऽ पार्वतीलोचनः–देशीताल मगणालो दुतोगौ च पार्वतीलेचने द्रतौ ऽ ऽ ऽ | ० ० ऽ ऽ ० ० गाख्यो लप्तो लौदौ पार्वतीलेोचने क्रमात्। पार्वतीलोचने वृत्तौ लैौद्रतैौ तनभाः क्रमात् । अथवा मगणेो लश्च गुरुद्वन्द्वं द्रतद्वयम् । ऽ ऽ ऽ । ऽ ऽ ० ० विवर्तिताभिधमथोपसृतं च प्रसारितम् नतं चोन्नतमेवेति पार्श्व पञ्चविधं भवेत्। पाश्र्वकम्पितम्-शिर कम्पिताभ्यामञ्चिताभ्यां चाथै पाश्र्वमुखै यदा स्यात्पाश्र्वकम्पितं पाश्चकम्पितं च क्रमात्तदा। प्रश्ताललोलासलास्यादौ तद्दयं मतम्। पाश्र्वक्षेधनिकुट्टिता-मुडुपचारी पाश्र्वतः क्षेपणादेवं पाश्र्वक्षेपनिकुट्टिता । एवमिति पुरक्षेपोक्तक्रिया । पाश्र्वक्रान्तश्-करणम् यत्रान्थस्य पुरः पाइर्वक्रान्तायां चरणं क्षिपेत् । हस्तौ पादानुगैौ यद्वत् प्रयोज्याभिनयोचितौ। पाइर्वकान्तमेिदं रौद्रे भीमादेरस्यात्परिक्रमे । वेम उद्यम्य पार्श्वभागेन चरणे कुञ्चितं यदि । पातयेत्पाणिना भूमौ पार्वक्रान्ता प्रकीर्तिता । यद्वान्यचरणस्योरुक्षेखपर्यन्तमुद्धतम् चरणं धरणीभागे न्यस्योदृष्टितकं यदि । एषापि पाश्र्वक्रान्ताख्या चारी नृत्तवेिद् भता । पार्श्व च्छन् पाश्र्वगस्याद्यद्वा पाश्र्वे स्थितो मतः। अशोकः कण्टकोद्वतै। आसने च भवेन्नृत्ये सा पुरो बहुभङ्गिभिः पार्श्वजानु-करणम् यस्मिन् समस्थितस्याङ्गेरूरुपृष्ठेष्यवस्थितः । अन्योऽग्रेणाथ वक्षस्थो भुष्टिस्याद्परः करः । अर्धचन्द्रः कटीसंस्थः पाश्र्वजानु तदीरितम् । बुधैर्युद्धे नियुद्धे वा विनियोगोऽस्य कीर्ति ऊर्वोरभ्यन्तरे पाइवें परपादाप्रसंस्थतिः भट्टतण्डुरिह ब्रूते पाठान्तरविलोकनात् । पार्श्वच्छेदः--अङ्गहार वृश्चिककुट्टितोध्र्वजान्याक्षिप्तस्वस्तिकेोरोमण्डलानितम्बकरिहस्त - कीछिन्नानां करणानां प्रयोगे पाइर्वच्छेदः । पार्श्वताडितम्-पादमणि उत्प्य स्थितयोरङ्गयोः पृष्ठन च तलेन च पर्यायात्पाश्र्वयोर्यत्र सत्वरं ताडनं भुवि। क्रियते तदिदं तशैः कथितं पाश्र्वताडितम् ।। पार्थदर्शनम्-नृत्तकरणम् अवहित्थस्थानकं स्यादञ्चितं दृक्प्रलोकिता। पाश्र्वावलोकिनी चारी यत्र तत्पाश्र्वदर्शनम्। वेभः पार्श्वदर्शिनी-गति पदाक्षेपसमन्विता क्रमेण दर्शयेत्पाइवें सान्वर्था पाश्र्वदर्शिनी । जय नः ३६७ ०2 काले स्यादित्यूह्यते येन परमर्दि, सोमेश्वर प्रतापपृ४ीखाः स्मृता विशेषः । प्रतापपृथ्वीश्वरः जगदेकमलः सङ्गीतचूडामणिकारः स.ीतसमयसारस्थलक्षणश्मेोकाः बहवस्तृङ्गीतचूडामणेरुद्धताः। दिगम्बरमतोदित इति सङ्गीतसमयसारे सत्र तत्र श्यते । अन्थः कारमेव सा पङ्कतित्सूचयति । अयं दिगभ्धरजैनमतावलल्वी ! अस्य पिता ब्राह्मण इति ग्रन्थारम्भ उक्तः । पाश्चद्धथचरी-मुडुपचारी स्वस्तिकाद्विच्युतः पूर्वः रूपाश् च निकुट्टितः। पाश्धद्वयन्तम्-करणम् पादौ च स्वस्तिकं गात्रं जनं पाश्र्वे शेिरस्तथा । एकोऽलपलुको डोलस्तथान्येो भस्तकं स्थितः। क्रमाद्ङ्गन्येप्येतत्पाश्र्वद्वयनतं मतम्। पार्श्वद्वयविवर्तितम्—करणम् क्रमात्पाइवैट्टौ पादौ हस्तौ चापि प्रसारितै। अलपद्मौ च करणे पार्श्वद्वयविवर्तितम्। पानिकुट्टकम्-करणम् यत्पार्थे स्विस्तकौ हस्तौ पर्यायेण निकुट्टिती उन्मुखाधेोमुखौ स्यातां तत्पादं च निकुट्टितम् ।। यस्मिन्नङ्गान्तरेणैव तत्स्यात्पाश्र्वनिकुट्टितम् । प्रकाशाचरणाभ्यासवाक्यार्थाभिनये मतम् । नखाग्रवदनात्पाइर्वपाणेिस्सञ्जायते यथा गिन गिनन गिगेिन पार्श्वप्रसारितम्-करणम् पाश्र्वप्रसारितौ स्यातां हस्तपादौ तथैव च । अन्यपाश्र्वे क्रमेणैतद्भवेत्पाइर्वप्रसारितम्। जयात्रन: पार्श्वमण्डलै-नृत्तहस्तौ तौ मिथस्संमुखौ पार्श्वविन्यस्तौ पार्धमण्डलंौ । स्कन्धक्षेत्राद्धस्वपायेभ्रमणं परे । आविद्धभुजयोरूचुस्तयोरन्वर्थवादिन कक्षवर्तनिकेत्यन्यद्नवोनम कल्पितम् ।। केचिदावेष्टिताख्येन कर्मणा निजपार्श्वयोः । आविद्धभ्रमितभुजौ पार्श्वमण्डलिनौ जगुः ।। पाश्र्वाभिमुखम्--शिर पाश्र्वाभिमुखमन्वथै पार्श्वस्तस्यावलोकने । पार्श्वमुद्राकरः-हत मुद्राहरते नासिका चेद्वक्रिताकारमाश्रिता । पार्श्वमुद्राकरस्सोऽयं पार्थोक्तमतसङ्गहे। पार्श्वमुद्राकरस्सोयं यथार्थे संप्रयुज्यते । श्झरशेखरः पार्श्वस्वस्तिकः--अङ्गहार दिक्स्वस्तिकार्धनिकुटुकापविद्धोरूद्वताक्षिप्तनितम्बकरिहस्तकटी च्छिन्नानां करणानां क्रमात्प्रयोगे पास्वस्तिकाङ्गहारः। पाश्र्वाभिमुखमन्वर्थसंज्ञे पार्श्वप्रलोकिते। यस्मिन् समौ तु चरणैौ समुत्लुत्य मुहुर्मुहुः एकपाश्ॉन्मुखतलैौ तिष्ठतोऽङ्गलिपृष्ठत । ताडयन्तै महीभार्ग तलाभ्यामन्तरान्तरा । पार्श्वयोश्चेत्क्रमादेवं पार्श्वद्वत्तं तदीरितम्। विधायाभ्यन्तरावृतिं प्रापितं पार्श्वमात्मनः। अङ्गलीपृष्ठभागेन तिष्ठन्तं चरणं भुवि ।। तलेन ताडयेदूरुमपरश्चरणेो यद् पाश्रुताडितं ओतं तथा नृत्तविशारदैः ।। पाणि उत्क्षिप्ता पतितोक्षिप्ता पतितान्तर्गता तथा । बहिर्गता मिथेो युक्तां विमुक्ताङ्गुलिसङ्गता। पाणिरित्यष्धा पादचारीस्थानेषु दृश्यते ॥ ज्ययन झोकः ३६८ वेः पृष्ठतो याति यः पाष्ण्य स पादः पाणिगो भवेत्। पाष्णिगं किङ्किणीविधै। पश्चादपस्मृतैौ तस्य विनियोगो नेिरूपितः। पाणिपार्श्वगतम्-देशीस्थानम् स्वाभाविकस्थितस्याङ्गेरन्तः पाश्र्धान्तरस्थितः । पाष्णिरन्यस्य यत्रैतत्पऽिगणपार्श्वगातं मतम् । पाष्णिपीडम्-देशीस्थानम् पाष्णि: पादस्य चेदीषत्पुरोदेशान्मुखस्य तु । अन्यस्याङ्गष्ठसंविद्वा पाणिपीडं तदुच्यते । पाष्णिरेविता-देशीचारी पणिपार्श्वगते स्थाले पादयस्थितयोर्यदा । पाध्णीं तु रेवितैौ यत्र सा चारी पाष्णिरेघेिता पाष्णिसमा-अवनद्धे जतिः धित्थं धिगधिं धिगर्ट मटधिकरणैस्सपाष्णिगतैः । धे छे टेघे ग्रथितपाष्णिसमा सा भवेज्जातिः ।। करुणेतरविषयेऽशेोभग्रहणचलितचरणगतौ। पाष्धतात्पद्योः पाष्णिसमाजातिरिति मता तद्द्वै: सोभेश्वरः ऊध्वाङ्कदक्षिणमुखैः क्षिप्ता प्रभृता वितस्तमार्गे तु पाष्णिसमस्ता जातिः कार्याश्ङ्गारहास्यगता । पाठणसमा-पुष्करवाच जाति धित्थं धिकटधिं धिक मठधिकरणै रस पाष्णिकृतैः । धे झे टाघे प्रथिता पाष्णिसमा सा भवेज्जातिः ।। अभिनवगुप्तपाठ धिधिकट कटविधि कं मां धिस्थिकटपटथेिथीकरणे । धडाधुंगदिता पाणिसमा भवति जातेिरियम् । पाली—(मालवौलमेलजा) षड्जप्रहांशा सन्यासा गरिक्ता पालिका मता। गानशैगीयते सायै कतिचिद्मकान्विता ।। नान्: वेम पाठ पालीरागध्यानम् अस्य पाडीति नाभन्तरं वर्तते । पाली ललाटोदितचन्द्ररेखा प्रफुलराजीवसमत्रिणेत्रा । भागीरथीपूतजटाकलापा चकास्ति भुक्ताफलचारुहारा । नवाङ्गुलप्रमाणेन कर्तव्यः पावसंज्ञकः ताररन्ध्रप्रमाणेन मुखरन् प्रकल्पयन् ।। प्रन्थिस्तत्र न भेतव्यो मुखरन्भ्राय धीमता । स्वल्पध्वनिविशिष्टोऽयं पावः कर्णसुखावहः वेणूद्भवो भवेत्पावो वङ्गपत्रैः परिष्कृत नवाङ्गरागेो लोवरीति नाझा लोकेषु कीर्यते ॥ लोचरीति केषुचिदादशेषु ऋश्यते । पावकरागध्यानम् गोपालवेष एषः कणयम् वेणु सदा मुद्दाक्रीडन् । चिताङ्गरागविभवः पावकरागोऽस्तिो ललितः । अङ्गत्रयेणैव तु पावनी च इयं कविताख्येति गद्यपद्यचम्यूभेदादुक्तमन्यै स रेि ग ० ० ० म प ० ध नेि ० स पाविका–सुषिरवाद्यम् कनिष्ठिकापरीणाहगर्भरन्त्रेण संयुता द्वादशाङ्गलिदीर्घ स्यात्पाक्किा वेणुसंभवा । अङ्गष्ठस्थौल्यसम्पन्ना तत्रैकं रन्ध्रमिध्यते । फूत्कारहेतुकं पञ्चरन्ध्राण्थन्यानि कल्पयेत्। खरनिष्पतिसिध्द्यथै तानि लोकानुसारतः। वादनं क्रियते तस्यारतारनाद्समाश्रयम्। यक्षनागग्रहावेशविधायकमनेकधा । 26 कुम्भः रघुनाथः ! | वितस्तिमात्रिका पाधी स्थौल्येनाङ्गष्टमात्रिकः वैणवी ला प्रकर्तव्या कनिष्ठाप्रवेशिनी ।। मुखरन्ध्र भवेदेकं स्वराथै रन्ध्रपञ्चकम्। सूच्या निकुञ्चिते श्झेि तर्जन्यौ पाशा ईरितः । पुरोभागे त्वयं हस्तः कलहे श्रृङ्खलार्थके । पाशे च रौद्रभाचे च प्रतिबन्धे नियुज्यते । पेिकग्यिः-देशीताल पिच्छोला-मुखवाद्यविशेष लक्षणं ऋग्यम् पिनाकम्-क्रणम् देहं चापवदानम्य पुनश्रेोन्नभ्यते यदा पाणिक्रियानुगै यत्र पिनाकं करणं तु तत् । हरिपालः पिनाकी-वीणा दण्डःपिनाक्यां धनुषः सपञ्चाङ्गळसम्मितः । सार्धहस्तो भवेद्दध्यें स्यात्सपादाङ्गुष्द्वयम्। मध्यविस्तारतस्तस्मिन् शिरवाते स्यादधस्तलीम् । आयामेऽङ्गलिभानेन सपादाङ्गलेिसंमिता । अस्मिन्नूध्र्वा शेिखा प्रोक्ता सपादाङ्गुलिपिण्डौ। कर्तव्यौ कटकौ स्यातां दैर्ये चाङ्गलसंमितौ ।। पादोनाङ्गलमानौ वा संलग्रौ निकटे तथेः। तुम्बके चरणन्यूनांङ्गलद्वन्द्वमुपान्तयः विस्तारधनुषो भानं बीयाच्छिाययोर्गुणम् । कोणोऽन्यो वादनाय स्यादङ्गलान्येकविंशति । पादोनमङ्गलं मानमायामे तच्छिखाद्रथम । त्यक्ता शिखाद्वयस्यान्ते तृतीयांशो न मङ्गलम् ()। मुष्टिरत्य भवेत्सोऽथ विस्तारे यडुलो भवेत्। अश्वालधिकशोत्थो गुणः कोणस्य कल्प्यते । पद्भ्यामाक्रम्यते तुम्बं भुवेि न्यस्तमधोमुखम् । स्कन्धस्योध्र्वा पिनाकी या तच्छिखा तत्र संश्रिता ।। ३९ तुल्बमूध्र्वमुखं वामहस्तेनाक्रम्य तद्रणम् । दृक्षहस्तश्च धनुवो रालासंलिप्तयाज्यया। वाद्येनिपुणश्धात्यां खरस्थानानि कल्पयेत्। एकतन्त्रीवद्धराधारतारयुता बुधः पिनाकीलक्षणं प्रोतं पिताकिपदसेविना । पिनाकी दीरश्रमुखं निष्कले वाद्यमीर्यते । पिनाकीणाया याश्च कर्तव्या वस्तु काण्डत । चतुर्दशभिरेवैतत् मुष्टिभिः प्रमितं भवेत्। मैौवींबद्धं नयेदमिस्तन्त्रीं स्नायुमयीं पुनः । पञ्चमुष्टिप्रमाणेन सध्येतरकरश्रिता। सितगुग्गुलुचूर्णाक्तवाजिवालगुणेन च वादयेत्कार्मुकेनैव वामहस्तेन तत्परम् । सतालं तुम्बमादाय दक्षिणां संनिधापयेत् ॥ भूमौ निवेशयेत्तुम्बे स्थापयेदटिनीं ततः। अप्रभागममुप्रैव वामस्कंधेन धारयेत् ।। अधेोदेशे सुसंबद्धा रज्जुबाणासनस्य तु। क्रमेणानेन धनुषोऽशैथिल्यमुपजायते । एवं पिनाकवीणाया: स्वरूपं समुदीरितम्। मानाधिकाङ्गलिः क्रूरा राौ निष्कुटचारिणी। वालेोद्वेजनशीला च पिशुना छिष्टभाषिणी। सुरते कुत्सिताचारा रोमशाङ्गी महास्वना । पिशाचसत्त्वा विज्ञेया मद्यमांसबलिप्रिया। पिहितावतिसंलौ पुटौ स्यातां दृशां रुजे । सुप्तमूर्छितहर्षोंष्णधूमवाताञ्जनार्तिषु धांशग्रहे निधनमथ्यमरावरम्या षड्जर्षभेण रहिता लघुसप्तमा च । तारास्पद्स्फुरितपञ्चमका च नित्य मान्दोलिताख्यगमकेन मनोहरा च । मूर्छायां शुगान्धार्वा तानेन गमकेन च । गीतविद्भिस्सभाख्याता पिञ्जरी लोकरञ्जनी ।। ... कुम्भः ३७० हरिपालः धैवतांशा मध्यमान्ता पडजर्षभविवर्जिता । निषादाल्पा च विज्ञेया पिञ्जरी तारपञ्चमी । भापराग षडजन्यासांशगान्धारा निषादेन विवर्जिता । हिन्दोलसंभवा भाषा पिञ्चरी सम्प्रगीयते । पिण्डहस्तः-हस्तपाट रेफेण चोध्र्चहस्तेन क्रमात्स्यात्पिण्डहस्तकः । धकड धककड झैं झे झैँ पिण्डीपत्रम् देवपार्थिवशिरोभूषणे बलसन्धानतया चित्ररचनानि वर्तुः लानि पत्राणि पिण्डीपत्राणीत्युच्यन्ते । गीतालानुगो यत्र नानावाद्यविनिर्मितः। अल्पो यश्शब्दखण्डेो हेि थां तोधि दिगणान्तकः।। विरलाङ्गुलिकाः कुर्यात्पताकस्य पिशाचके । सानभेदे पिशाचेषु ताडनेविनियुज्यते । पिष्टकुट्टम्-मण्डलम् कुरुते दक्षिणस्सूचीमपक्रान्तां तथेतरः । ततो तक्षिणवामाङ्गीं भुजङ्गवासितां मुहुः । पर्यायेणैव कुरुतः तथान्ते भण्डलक्रमम् यत्र तपिष्टकुट्टाख्यं मण्डलं परिकीर्तितम् । पीडनम्-दन्त स्फोटने क्रमुकादीनां कोपे च परिकीर्तितम्। पुटपरिकर्म-(अवनद्धम्) द्विहायनस्य वत्सस्य चर्मणा कारयेत्पुटम्। वृद्धस्य वृषभस्यापि वधं कुर्याच चर्मणा। पुटकुण्डलिकां काष्ठः रथचत्रैश्च कारयेत्। प्रयुतैश्च प्रमाणेन भाण्डेषु पणवादिषु ॥ गौरीमतम् कुर्याद्वस्तिपुटोत्थेन चर्मणा छादनं सदा । सम्मार्जिताभिस्तन्त्रीभिः दृढाभिश्च पुटद्वयम् कुर्याचैवानहनं पशवादिषु सर्वदा पणवस्य हुड्कस्य कीलकाश्च दशाङ्गुलाः॥ चतस्रो यन्त्रकाख्यास्तु श्रृङ्गन्तैश्च दारुभिः। उद्दलीमुखमेकै च पृथक्तद्दिपुटं विदु पणवे च हुड्के च स्कन्धारोपणरज्जव आलिङ्गयकोध्र्वकाद्येषु चान्येपूटूलिकादिषु चर्मकाञ्चनरूपायं कार्था मण्ढलिका सदा । उद्दल्यां पुष्पिकाः कार्या दन्तधातूद्भवास्तथा। शृङ्गकाञ्चनरूपायैरन्यैरपि मनीषिभिः। एवं स्याद्वाद्यभाण्डानां सिद्धिश्शास्त्रनिदर्शनात् । पुटमयूरः-मेलरागः (खरहरप्रियामेलजन्यः) ( आr ) स ग रि ग म नि ध नि मम (अव) स नि ध प म ग रेि स समौ च प्रसृतौ चैव कुञ्चितौ च निमेषितौ । उन्मेतिौ च स्फुरितौ पिहितै च विवर्तितौ। विताडितौ चेति पुटै नवधा कथितै बुधैः । पुनर्भूमण्ठकः—देशीताल सचतुर्लधुनिश्शाब्दं पुनर्भूमण्ठको भवेत्। ऽ ।। मध्यमातर्जनी स्थातां स्वमूले कुञ्चिताकृती । लीनमुद्राकरस्सोयं दृश्यतेऽत्र पुनर्वसु । पुनर्ववभिनयः लीनमुद्राहस्तेन कर्तव्यः। पुरःक्षेपा-देशीचारी कुञ्चितं पादमुक्षिप्य प्रसार्य पुरतो जवात्। । स्वस्थाने स्थापयेद्यत्रःपुरक्षेपा भवेदियम् ॥

पुरःक्षेपनिकुट्टिता-मूडुपचागे स्थापितः कुटितः स्थान पुरक्षेपनिकुट्टिता ! पुरःपश्चात्सरा-मुडुपचारी केतनादौ निकुन्नाथ पुरःपञ्चन्निवेशितः। अरिडुलिष्टटेन स्वस्थाने कुट्टितो यथा। पुरःपश्चात्सराचारी तदान्वर्थनिरूपिता । पुरः प्रसारितौ हस्तावलपौ नतं वपुः। पादः प्रसारित: पृष्ठ हस्तै पृष्ट प्रसारितै। पादोऽपि पुरतः क्षिप्तः पुरःपश्चान्नतं तु तत् । पुरगमणिः-मेलरागः (खरहरप्रियामेलजन्यः) ( आ ) स र ग म प ध नि स (अव) स नेि ध नि ए म ग म रेि स पुरस्ताछठिता-मुडुपचारी पुरस्ताल्लुठिता सा स्याद्यत्राङ्गिलैंठितः पुरः सेति पृष्टलुठिता पुराटिका-पादपाट उद्धृताङ्गयोर्मिथो यत्र ताडनं सा पुराटिकां । पुरानगः-मेलरागः (मायमालवौलमेलजन्य) (आ) स रेि ग रेि म प नि ध नि प ध नि स (अध) स नि ध गरि स पुरुषमेदः-तान षड्जग्रामे सपहीनैौडु ध म गरि नेि पुरुहूतिकै-मेलरागः (धीरशङ्कराभरणमलजन्य ( आ ) स म प ध नि स (अव) स नि ध प म स पुरुहूतिक कुन्भः पुरोदण्डभ्रमणिकम् पुरोदण्डभ्रमणिका-चालक एकस्तु मुष्ठितां नीतस्तिरश्चीनतया धृतः। अन्यस्तस्य बहिश्चान्तलीलया विलुठन् करः । पुर प्रसारितः पाण्योरेवं पर्याययोजनात् । पुरोदण्डभ्रमणकं तदाहुतवेदिनः । पुलस्त्यः—मेलरागः (कामवर्धिनीमेलजन्यः) (आ) स म प ध नि स (अव) स नि ध म ग रेि स पुलिन्दः-देशीताल पुलिन्दे त्याद्विरामान्तं दूतद्वन्द्धं लघुस्तथा चतुर्वारंलपावन्ते ०) ऽ । ० ऽ । ० ऽ } ० ऽ । । ऽ पुलिन्दी-राग भापन्यासा षट्जांशा धन्यासा च पुलिन्दिका रुचेिरा। षड्जांशा धैवतन्यासा न च गान्धारपञ्चमी सधयोरिधयोर्यक्ष संवादृस्यात्पुलेिन्दिका ॥ सधयोरिधयोर्यत्र संवादः परिश्यते भिन्नषड्जभवा सेयं पुलिन्द्यन्तरभाषिका । अनन्तरं पुलिन्दी स्याद्भिन्नषड्जसमुद्भवा षड्जांशा धैवतन्यासा हीनगान्धारपक्वमा । धैवतर्षभयोस्तद्वत् षड्जधैवतयोरपि । संवादयुक्ता सैवेयं भवेद्न्तरभाषिका। षडूजांशागपहीना स्याद्वैवतान्ता पुलिन्दिका संयोगस्सधयोरस्यां पुलिन्दैः परिगीयते पुरोभागे कुञ्चितो वा रेचेितो वा प्रसारितः। यो हस्तस्तु पताकाख्यो नान्नासौ पुङ्कितो भवेत्। पुञ्जावलिः-मेलरागः (धीरशङ्कराभरणमेलजन्यः) (आ) स म ग रेि म प नि ध नि स (अव) स नि ध म ग रेि स मङ मतः " ३७२ मोक्षः | मझ | पुण्डरीकः---तान ग रि नि ध प म पुष्करप्रभवं यस्मादासीद्वाधमिदं पुरा । अतस्तु वाद्यभाण्डानि पुष्कराणि प्रचक्षते । आतोचं पुष्करं चैव श्रेष्ठ तौर्यंत्रिकं विदु । सर्वप्रयोगमुख्यत्वादव मन्दिमतं यथा । न पुष्करविहीनं हेि नाट्यं नृत्तं विराजते । तत्रैव हि श्रुतौ लोके तन्मुखं प्रतिपद्यते । तदेवं सिद्धमालिङ्गथध्र्वकं चाङ्किकै तथा। संस्थाप्य मण्डलेष्वेषां देवताः पूजयेत्तत पुष्पोपहारधूपैश्च बलिभिर्विधिवत्कृतैः नाम्रा चामन्त्रयेचैवभाचार्यः प्राङ्मुखशुचि ध्वनयः कल्पिता येषामभ्बोदाभा अमीषु च । नानावाचैश्च पुष्पैश्च बलिधूपैश्च पूजयेत् । पूजाविधानमेतेषां त्रयाणां भरतो मुनिः। स्वशाखे विस्तरं प्राह यथावश्चापि तद्यथा ।। बध्वाखेतेन विधिना त्वाङ्गिकालिङ्गयकोध्र्वकान् । देवताभ्यर्चनं कृत्वा ततः स्थाप्या महीतले । चित्रायामथवा हस्ते शुल्लपक्षे शुभेऽहनि । उपाध्यायश्शुचिर्विद्वान् कुलीनो रोगवर्जितः । मतिमान्गीतितत्त्वज्ञो मधुरोऽविकलेन्द्रियः सोपवासोऽल्पकेशश्च शुक्रुष्वासा दृढत्रतः । मण्डलक्षयमालेिष्य गोमयेन सुगन्धिना । ब्रह्माणं शङ्करं विष्णु त्रिषु तेषु प्रकल्पयेत् ।। आलिङ्गथं स्थापयेत्पूर्वं ब्रह्माणे पूर्वमण्डले अध्र्वकं तु द्वितीयेऽस्मिबुद्रनामि निधापयेत्। तिर्यगुत्सङ्गिकं सम्यग्वैष्णवे मण्डले क्षिपेत्। बलिषुष्पोपहारैस्तु पूजयेत्पुष्करत्रयम् । पायसं घृतमध्वत्तं चन्दनं कृसुमानि च । शुञ्जानि चैव वासांसेि दत्त्वालिङ्गथे स्वयंभुवः । मः गन्यः ऋग्वाकाय प्रदातव्यः साणायोध्र्वके बलिः। वैष्णवे मण्डले स्थाप्यः सर्ववीजहितोऽट्टिकः। श्वग्वस्रालेपनैः प्रीतैः चरुभिश्ध स्पायसैः ।। एतास्तु देवता िवप्राः पुष्करेषु प्रकीर्तिताः । सृष्टा मृदङ्गान्पणवं द्रं च महामुनिः। मेधैश्च स्वरसंयोगं मृदङ्गानामथासृजत् । विद्यजिह्वो भवेद्वामे मेधस्स तु महास्वनः । ऐरावतो महामेघः तथा चैत्रोध्र्वेके भवेत् । आलिङ्गथके तटिंदांश्च नाम्रा चैव बलाहकः। दक्षिणे पुष्कलो मेवः पुष्कलो वामयोजितः । भूदङ्गानां तु नामानि ऊध्र्धके नन्द्यथोच्यते। आङ्गिकस्सिद्धिरित्येवालिङ्गथकश्चैव पिङ्गलः । इति एवमुत्पाद्य विधिना वाद्यभाण्डानि शास्रवत्। चतुर्धा सन्निवेशेन स्थापयेद्वादनाविधै। ऊध्र्वे तिर्यगथाङ्गे च पार्थे च विनिवेशनम् । पञ्चानां वाद्यभाण्डानां नान्यदेवोऽनुमन्यते । अवनद्धगतस्यापि तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् । यथेोतं मुनिभिः पूर्वं स्वातिनारदपुष्करै सर्वलक्षणसंयुतं सर्वातोद्यविभूषितम् मृदङ्गानां समासेन लक्षणं पणवस्य च । दुर्दरस्य च सङ्केषाद्विधानं वाद्यमेव च। अनध्याये कदावितु खातिर्मइति दुर्दिने । जलाशायं जगामाथ सलेिलानयनं प्रतेि । तस्मिञ्जलाशये यावत्प्रतिष्ठः पाकशासनः ।। धाराभिर्महतीभिस्तु पूरयन्निव मेदिनीम्। पतन्तीभिश्च धाराभिः वायुवेगाजलाशये ॥ पुष्करेिण्यां पटुइशब्दः पत्राणामभवत्तदा तेषां धारोद्भवं नादं निशाम्य स महामुनिः। आश्चर्यमिति मन्वांनश्धावधारितवान्खनम् । ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानां पत्राणामवधायै च । गम्भीरमधुरं हृद्यमाजगामाश्रमं ततः। ध्यात्वा सूटिं मृदङ्गानां पुष्करानसूजत्ततः। देवानां दुन्दुभिं दृष्टा चकार मुरांस्ततः ।। आलिङ्गद्यमूर्वकं चैव तथैवाङ्किकमेव च । चर्मणा चावनद्वांस्तु मृदङ्गन्दरं तथा तन्त्रीभिः पणवै चैत्रमृहापोहविशारदः। त्रयं चान्यानपि तथा काष्टायसकृतान्यथ । झलरीपटहार्दीनि चर्मनद्धानि तानि च । आतोद्यसमवाये तु यनि योज्यानि वादकैः। अधुनाऽऽकृतिरेतेषां यथा मुनिभिरीरिता। हरीतकीयत्वग्गर्भा गोपुच्छा च तथापरा समा पिपीलिका कुम्भा हरीतक्यर्धसंज्ञिता सौवाऽऽकृतयस्त्वेताः विज्ञेया वाद्यवेदिभिः। सर्वेषां वाद्यभाण्डानां मार्गाणां भार्गदेशिना ।। हरीतक्याकृतिं विद्याद्वाद्यमाङ्किकपुष्करम्। सार्धत्रितालमान तन्मुखं चतुर्देशाङ्गुलम् । जपाकृतिं विजानीयादूर्वकं मध्यपुष्करम् चतुस्तालेोत्थितं वक्ते द्वादशाङ्गलसमितम् ॥ गोपुच्छाकृतेिरेवं स्यादालिङ्कथश्चापि पुष्करः। तालत्रितयमानश्च मुखेऽष्टाङ्गलमानवान् । एवमाकृतिमानाभ्यां जानीयात्पुष्करत्रयम् पिपीलिकाकृतिं चापि प्रमाणं मध्यभागतः । ोङाङ्गलदीर्घ च पणवे मुनयो विदुः। हीनमध्येऽङ्गलान्यष्टौ पञ्चाङ्गलमुखस्त तस्य छिद्रं तु मध्ये स्यातुरङ्कलसम्मितम् सार्धाडुलाटं च तथा मण्डलेन चतुर्दश । विज्ञेयान्यङ्गलान्येवं विधिः स्यात्पणवाश्रयः। विद्यते च घटाकारं वाद्यभाण्डं च दर्दरम् नवाझुख्मुखं चापि विस्तारे द्वादशाङ्गलम् द्विमुखं पीवरोधे च वर्तुलं विपुलध्वनि । पञ्चवातोद्यानि चैतानि भरतोप्याह पुष्कला-श्रुति मन्द्रगान्धारप्रथमा श्रतेिः कान्ताद्वयेनाद्वियुगं वहन्तं गजाधिरूढं कवचायुधाश्चितम्। पुन्नागरार्ग मनसा स्मरामि । पुन्नागतोडी-मेलरागः (हनुमत्तोडीमेलजन्यः) (आ) नि ध नि स रेि ग म प ध नि (अच) ध प म ग रि स नि ध नेि स पुन्नागललिता-मेलरागः(रिकाम्भोजीमेलजन् (आ) स म ग म प ध नि स. (अव) स नेि प म ग म ग रेि स पुन्नागवराटी-मेलाग पुन्नागाख्यवराट्यां तु निषादस्तीव्रसंज्ञक यस्तु तीव्रतरः प्रोक्तो गधावुद्राहकौ स्मृतौ ॥ द्वितीयभइरोलरगेया ोडिमेलजोऽयं रागः पुन्नागाख्यवराल्यां तु षड्जधैवतयोः पुनः । स्थायिभेदो भवेत्। --मेलागः (हनुमत्तोडीमेलजन्य:) ( आ) नि स रि ग म प ध नि (अब) ध प म ग रेि स नि षड्जादिः स्वरसंपूर्णः स्वस्थाने चैव कम्पितः। मध्यमः फुरिती नेयं पुनाटक । रागः स्मृतः काश्यपस्य मते भिन्नषड्जोत्थो धैवतांशभाक् पूर्णाटो मध्यमन्यासो दैन्ये पञ्चस्वरान्वितः । पुष्करकरणा-पुष्करवाचे जतिः स्यन्तिकहस्तविचारा सर्वमृदङ्गप्रहारसंयुक्ता सा विलयवाद्ययुक्ता पुष्करकरणा भवेज्जाति । ३७४ रागारः मञ्ज परमेश्वर अहोविलः , |. जगदेक कखगघ टठडढ तथद्ध मरल: इति पोडशाक्षराणीह आलिप्तः अङ्कितः गोमुखः वितस्तः। पुष्करवावे करणानि-पट् रूपं, कृतप्रतिकृतं, प्रतिभेदः, रूपशेष:, ओघः, प्रतिशुष्ठा . समा स्रोतोगता गोपुच्छा षड्जग्रामे रिपद्दीनौडुव म ग स नि ध । निहन्यते यदा तन्त्रीरेरककालं कनिष्ठया। सदाङ्गुष्ठयुगेन स्याद्धातुः पुष्पाभिधस्तथा । समकालमेकतन्यां प्रहारद्वितयेन तु अङ्गष्टाभ्यां कनीयस्य पत्र पुष्पं प्रचक्षते पुष्पम् अङ्गुष्ठाभ्यां कनीयस्या रतन्त्रीरेका निहन्यते। युगपचत्र तत्पुष्पमभिलेखुः पुरातनाः । त: कुम्भ प्रतिमुखसन्ध्यङ्गम् पूर्वं स्यमन्येन वा केनचित् प्रयुक्तं वचनमपेक्ष्य द्विशेष सोभेश्वर युक्तं वचनमपेक्ष्यते तेनान्येन । तत्पूर्वग्मात् विशेधयन्। तथ वाक्यं पुष्पम । केशरचनायाः पुष्पमिव पूर्ववाक्यस्यालङ्कार कारित्वात् । यथा-विलक्षदुर्योधने भीष्मवाक्यं यावन्तो वय माइवप्रणयिनः तावन्त एवार्जुना, इति । कुम्भः रामचन्द्र पुष्प स्याद्वगुदारता । विशेषवचनं यत्तत्पुष्पम् । यथा-रखावल्यां एष कोऽपि चित्रफलकः-इतेि विदूषकोक्ति प्रभृतिपरिच्युत इति राजवाक्यपर्यन्तम् अभिनय विशेषवचनं पुष् । क्रियायामन्यन्न क्रियायामितरक्रियाधिक्यै विशेषवचनं पुष्पम्। यथा-जानकीराघवे सीतामाश्वास्यमानं वचनं “मा भैषीरियादि सागरः पुष्पह्मणहस्तः करष्टौ तु संश्लिष्टौ शिष्टाङ्गुल्यः प्रसारितः तस्तिर्यङ्मुखे कृत्वा लर्जनीश्लेषपूर्वकम् प्रसारिता यदि तदा पुष्पग्रहणहस्तकः । देवतानां शिरोभागपुष्पप्रद्दणदर्शने । विनायकः पुष्पपुटः-हस्त सर्पशीर्षों मिलाह्मपार्श्वः पुष्पपुटो भवेत्। धान्यपुष्पफलादीनामपां च ग्रहणेऽर्षणे । कारैः पुष्पाञ्जलौ चैष प्रोक्तः सोढलसूनुना । शाः व्यक्तं संश्ष्टिकरभावुत्तानौ सर्पशीर्षकौ । हस्तः पुष्पपुटो नाम पुष्पाञ्जलिविसर्जने । धान्यपुष्पफलादीनां ग्रहणे देवतार्पणे अर्धदाने गुरुनृपप्रसाद्ग्रहणे तथा। पाणिपात्राशने तोयानयने च प्रकीर्तितः । परिवृत्या पुष्पपुटः करः पार्श्व प्रजेद्यदि । ततो वक्षस्थलं प्राप्तो व्यावृत्या नेत्रसुन्दरः । तदा धीरैः पुष्पपुटवर्तना समुदाहृता। पुष्पबाणः—देशीताल: पुष्पबाणे रसादिष्टौ (१) । ऽ ।ऽ।। ऽ।। लक्ष्मणः पुष्पमनोहरी-मेलरागः (कीरवाणीमेलजन्य (क्षा) स म ग पनि ध स (अव) स नि ध प म ग रि स. पुष्यललिता मेलरागः (कामवर्धिनीमेलजन्यः) (आ) स ग म ध नि स ( अव) स ध भ रि स मञ्ज पुऽपवद्धस्तः आदौ तु यानेिन वध्वा मुखे चापताकः । पुष्पवन्ताख्यहस्तोऽयं प्रोच्यते भरतादिभिः । पुष्पवन्तःपुरेभागे पुष्टिपण्यां संप्रयोजयेत् । पुष्पवसन्तः-मेलग:(लाङ्गीमेलग्य) (अ) स ग म प ध नि -स पुष्पविवृद्धा-भुववृतम् आद्यचतुर्थे पञ्चमषष्ठं नवमथ च निधनगतं ये च ततोऽन्ये येषु लघुत्वं यदि भवति चरणगतिविधै। [भीमनेिनादश्चण्डप्रवाही विचरति वरतनु सुखपदः:] । प्रणतोन्मुखकोदण्डसभान्मुकुलाकृतिः श्चिष्टाङ्गलिकरद्वन्द्धं पुष्पाञ्जलिरिति स्मृतम् ।। पृष्पापचयः--संगीतश्रृङ्गाराङ्गम् कामिनामन्योन्यानुरागहेतुः कुसुमपलवादिहणे विभ्रमः गान्धारप्रामे नारदीयतानः ।

[ अङ्गुष्टस्तर्जनी चापि कनिष्ठ च यथाक्रमम्। प्रसूताः स्युः प्रचालिताः शेषे द्वे कुञ्चिते तले। चलपक्ष्करस्सोऽयं पुष्यार्थे संप्रयुज्यते छलपक्षहस्तेन कर्तव्यः शैलयानविमानानि चर्मवर्मध्वजा नाः । ये क्रियन्ते हि नाये तु स पुस् इति संक्षित ।। अतः नान्यः रः महाराष्ट पुस्ततु त्रिविधो ज्ञेयो नानारूपप्रमाणतः । सन्धिमो व्यालिम चैव वेष्टिमश्ध प्रकीर्तितः । पूीविदारणकला-कला यदि नोऽभिघने हानिरतिभिन्ने हृदो भयम्। सन्देहदिग्धहृदया कुर्यात्पूगोविदारणम्। धृत्वा भूमौ करौ या चरणयुगमपि प्राक् प्रकण्र्यान्तमूलं कुर्यात्पश्चात्प्रदेशेोन्नमितगतिलघुन्र्यस्य कट्टरिकामे । पूीं चाथोभित्तिद्युभगतनुलता वक्षसा यत्र लेोक्ता वक्षः पूग्यङ्गभेतूीत्यमितगुणकला नागमलक्षितीशैः॥ पूरिका-मृदङ्गवामे पुटै देयं वस्तु भक्तं चिपिटक लाजानाम । तेषामन्यतमेन जलमिश्रे भस्म । स्थूलरूपं भवेत्पूर्णतुन्दिले श्वसिते तथा। जलेोदराभिधे व्याधौ विनियोगोऽस्य इयते । तुन्दिलाभिनये गर्मे तथाश्वासनिरोधने । जलेोदरे चात्यशाने पूर्ण जठरमिष्यते ॥ पूर्ण:-कोल कपोलावुन्नतौ पूर्णौ तौ गर्वोत्साहगोचरौ । नाटकभद पूर्णस्य नाटकस्यास्य मुखाद्याः पञ्च सन्धयः। उदाहरणमेतस्य कृत्यारावणमुच्यते पूर्णकङ्कालः-देशीताल दाश्चत्वारो गलै क्रमात्।। ० ० ० ० ऽ। पूर्णकाम्भोजी-मेलरागः (हरिकाम्भोजीमेलजन्यः) (आ) स रि ग म प नि स. (अव ) स ध प म ग रि सं चन्द्राभिधरतालः स्थित्या चन्द्रवद्ाकृतिः । द्रतमाने द्रतो ज्ञेयो लधुभित्रिंशमात्रिकः । विप्रदासः वेमः एको द्वौ च यचैव चत्वारः पञ्च क्रमात्। एवं च व्युत्क्रमेणैव दूताश्च लघवोऽथवा । भूर्णचन्द्रिका-मेलरागः (धीरशङ्कराभरणमेलजन्तः) (अ) स रेि ग म प म ध नि स (अव) स नि प ध प म ग म रिस . (आ) स ० रि ० ग म ० प ० ० ० ० स (अव) स नेि ० ० ० प ० भ ० ० ० रेि स मेलरागः (शङ्कराभरणमेलज़राग ) स्यात्पूर्णचन्द्रिकायां त्ववरोहे मेषकुञ्जरत्याग (गनिलोपः) पूर्णताला–देशीतल एकाद्येकान्ततो वृद्धिहासाभ्यां क्रमतो द्रतै । वीजयूराकृतिधरैः पञ्चविंशतिसंख्यकै पूर्णतालः समादिष्टः पूर्णविश्वम्भरावृता । पूर्णपञ्चमः-मेलराग (आ) स ० रि ० ग म ० ० ध ० ० नि ल . अव) स नि ० ० ० म ० प ० गरि ० स पूर्णमालवी-मेलरागः (भायामालवगौलमेलजन्य ) (आ) स रेि ग प ध नि स (अव) स नेि ध प म ग म रेि स पूर्णमालिनी-मेलरागः (चक्रवाकमेलजन्यः) (आ) स रेि ग म नि ध नि प ध नि स. (अव) स ध म ग रेि स । पूर्णरागानफलम् आयुर्धर्मो यशः कीर्तिः बुद्विसौख्यधनानि च। राज्याभिवृद्धिः सन्तानः पूर्णरागेषु जायते पूर्णवासा-श्रुति मध्यमस्य प्रथमा श्रुतिः । अस्य मते मध्यम:त्रिश्रतिरेव । परमेश्वरः पाल्कुरिकि सोमः पूर्णश्यामला पूर्णश्यामला-मेलरागः (धिार्गिणीमेलन्य) ( आ ) स रि ग म प ध नि स . (अव) स ध प म रि ग रे स पूर्णषड्ज-मेलरागः (मायामालयौलमेलजन्यः) (आ) स रि ग म प ध स . (अव) प म ग रि स नि ध नि स . पूर्णषाडवः--राग न्यासांशग्रहमध्यममधुरो......मध्यमाधारः मध्यमया सहजातो जात्या स्यान् रागषाडवः पूर्णः। मध्यमप्रामसभूता मध्यमारान्त एव च । विकारान्मध्यमाजातिसंभूतष्धाडवस्वरः । पूणी-श्रुति पञ्चमस्य प्रथमा श्रुतिः । मूर्छनाभेदे द्रष्टव्यम्। निर्णयतेऽथ पूर्णाटो भिन्नषड्जसमुद्भवः। धैवतांशो भवेन्न्यासे मध्यमोऽयमितीरितः । मध्यमस्य द्वितीया श्रुतिः। मण्डलीमते तारभध्यमयैव। पूर्णोदयः-मेलरागः (धीशङ्कराभरणमेलजन्यः) ( आ) स रि म प ध स, (अव) स रेि प म रि गरि स. पूर्वः-देशीताल पूर्वताले द्रतौ द्वन्द्वौ गद्वयं लद्वयै भवेत्। पूर्वकर्णिका-मेलरागः (मायामालवौख्मेलजन्य) (आ) स रि ग म प ध नि प स . (अव) स ध प म ग स. मञ्ज सुधा | , | पूर्वो गौड: परित्यक्तो नित्रयेो रागसंभवः । प्रार तारस्थनिग्रहन्तांशः सगयोः समयोर्युतः। संगत्याः षड्जभूयिष्ठ ऋषभेण विसर्जितः। पूर्वगौड इति ख्यातः पूर्वदेशाजनप्रिय ॥ देशवालगौडस्य नामान्तरम् । पूर्वगौलः-मेलरागः (धीरशङ्कराभरणमेलजन्यः) (आ) स रि ग म प नि घ नि प ध नि स (अव) स नि ध नि प म ग रेि स . पूर्वगोलीरगथ्थानम् व्याघ्रासनां मञ्जुलरत्रहारिणीं पुण्ड्रक्षुपाशाङ्कशबाणधारिणीम्। रक्ताम्बरां एीतसुवर्णकञ्चुकां भजामि नित्यं वरपूर्वगौलिकाम् । पूर्वफल्गुनी निदर्शने ताम्रचूडहतः। पूर्वफल्गुन्यमिनयः हस्तयोस्ताम्रचूडेन कर्तव्य । सङ्कीर्णपताकहरतेन कर्तव्यः । पताके मध्यमा वक्रा तलं सम्यक् स्पृशेद्यदि । सङ्कीर्णाख्यपताकोऽयं पूर्वभाद्रार्थके भवेत्। पूर्वभावः--निर्वहणसन्ध्यङ्गम् पूर्ववाक्यशब्दे द्रष्टव्यम् । पूर्वरङ्गसमापूजा मः यतो रसात्मकस्यास्य प्रयोगे प्रयुक्षिते। रज्यते वै सट्टदः पूर्वरङ्गस्ततः स्मृतः । स पाद्भास्सकल: परिवर्तस्समन्वित । प्रयोगोऽय) यतो रङ्गे पूर्वमेव प्रयुज्यते । तेनोक्ता भरताचार्यप्रमुखैः पूर्वरङ्गता । रङ्गशब्देन तत्कर्मोच्यते तौर्यत्रिकाश्रितम् । तत्पूर्वभागो विद्वद्भिः पूर्वरङ्ग उदीरितः । लोपोहनास्तद्विना वा ध्रुवा उत्थापनीमुखाः सूत्रधारप्रवेशार्था यतोऽस्मिन्पूर्वमेव हि । प्रयुज्यते ततः पूर्वं रङ्गतावास्य सम्मता। चतुरश्रयश्रभेदाद्विविधस्स पुनधिा । शुद्धचित्रविभेदेन पृथगेवं चतुर्विधः। करणोङ्गहारराहित्यशुद्धताचिक्षता तत्तद्भावोऽथ चिसाचैः मागैर्भिन्नध्रुवायुतः। चतुरश्रस्तथा यः षड़िधः कैश्चिदिष्यते । केषांच्चम मते म्रिो द्वयं सम्मिश्रणान्मिथः ।। पूर्वङ्ग नि ने अस्याङ्गानि तु कार्याणि यथावदनुपूर्वशः । तन्त्रीभाण्डसमायोगैः पाठ्ययोगकृतैस्तथा। प्रत्युहाराऽवतरण तथा ह्यारम्भ एव च । आश्रावणा वक्तूपाणिः तथा च परिघट्टना।। सोटना ततः कार्या मार्गासारितमेव च । ष्ठमध्यकनिष्टानि तथैवासारितानि च । एतानि तु बहेिर्गतान्यन्तयैवनिकागतैः । प्रथोक्तभिः प्रयोज्यानि तन्त्रीभाण्डकृतानि च । ततस्सवैस्तु कुतपै: संयुक्तानीह कारयेत्। विघाटथ वै यवनिकां नृत्तपाठ्यकृतानि तु। गीतानां मद्रकादीनां योज्यमेकं तु गीतकम्। वर्धमानमथापीह ताण्डवै यत्र युज्यते ततश्चोत्थापनं कार्य परिवर्तनमेव च । नान्दी शुष्कावकृष्टा च रङ्गद्वारं तथैव च। चारी चैव ततः कार्या महाचारी तथैव च । त्रिगरं प्ररोचना च पूर्वरङ्गे भवन्ति हि । कुम्भः ३७८ एवं यः पूर्वरङ्गं तु विधिना संप्रयोजयेत्। नाशुभं प्राप्नुयादा पश्चात्स्वर्गं च गच्छति । भांशामप्रहविराजमेशला पूर्णसप्तकारीरशालिनी। साधिकस्वरलघुप्रसारिणी पूर्वरामकृतिरीशतीषिणी मध्यमं स्थायिनं कृत्वा तमेव द्रुततां नयेत् । तत्परं स्वरभुक्ता च तुरीयं तु विलम्ब्य च । पुनः परं स्वरं स्पृष्टा पञ्च पञ्च विलम्ब्य च । स्थायी यदाबरोहेण प्राप्यते जायते तदा । स्थानं प्रथमं राभकृतेरस्य द्वितीयकः । पूर्ववाक्यम्--निर्वहणसन्ध्यङ्गम् पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथेोक्तार्थप्रदर्शनम् शारदातनयः यथा-रावल्यां इदानीं सफलेत्यादि बाभ्रव्यवाक्यम्। अभिनव पूर्वभाव इति नाम कृत्वा-लक्षणमाह-भाग्भावः कृत्यशै नम् । यथा रत्रावल्यां मुखसन्ध्याद्यक्तसदृशवाक्यदर्शनं पूर्ववाक्यमङ्गमस्य स्थाने केचिदामनन्ति यथा-मुद्राराक्षसे इदं च वक्तव्यो विजय इत्यादि चाणक्यवाक्यम् पूर्वसारङ्गः—मेलराग कोगलौ च रिधौ यत्र गनी यत्र च तीव्रकौ मश्च तीव्रतरः प्रोक्तः पूर्वसारङ्गके पुनः । कुम्भः बीजोद्धाटनं पूर्ववाक्यम्। यथा-वेण्यां छ सा भानुभतीत्यादि समस्वरा निरेितरा सांशभन्द्रोत्सवे भवेत् । पूर्वा पूर्वसमुदूत देशभाषाविचक्षणैः। अहोबिलः पूर्वाषाढाभिनय युक्तचन्द्रहतेन कर्तव्यः महाराष्ट्र विवादे च परीक्षायामुत्साहे त्यागकर्मणि। पूर्विकल्याणी-मेलराग श्रूयते च यदा वा पृथ्ध्वाधं तदुच्यते । आ ) स रेि ० ० ग ० ० प • ध ८ नि स (अव) स नि ध ० प भ ०ग ८ ८ रि स.(वक्रम्) आहवे चोत्सवे चेति तद्वदन्येषु कर्मसु । गीतनृतैर्विना च भोगार्थे वाद्यते यदा। पूर्विकल्याणी-मेलागः (गमनशूममेलजन्यः) तदपि प्रोच्यते प्राः पृथग्वायं पृथग्विधम्। (आ) स रेि ग म प ध नि प ध प स सोमेश्वरः (अव) स नि ध प म ग रेि स . पृथ्व म् मञ्ज वाद्यशब्दे द्रष्टव्यम् पूर्वकल्याणीरागध्यानम् पृच्छा-लक्षणम् सखीवरकराञ्चितां विवृतोद्धवाहुद्वयां नताङ्गेिवरलेखिकां विषमपादनाट्यिस्थताम् यत्राकारोद्भवैर्वाक्यैरात्मानमथवा परम् । । सिताम्बरधरां लसत्प्रसवदामभूीकृतां पृच्छन्निवाभिधत्ते ऽथै सा पृच्छेत्यभिसंज्ञिता । भजामि सुविलासिनीं मनसि पूर्वकल्याणिकाम् पृच्छा-शोकादिपरवशतथा अत्मानं वा परं वा परोक्षे रागसागरः | संबोध्य पृच्छन्निवाभिधानम् । तोत्तरमपेक्षते। तस्यैव प्रत्याय पूर्वीरागध्यानम्, कत्वात्। यथा-रामचरिते सीतां दृष्टा हनुमानाह स्थाने इत्यादि। अमृतकलनिभाङ्गीभङ्गनाथोत्तमाङ्गां पृच्छा-लक्षणम् हरिणशिशुविलोलामालिकासेव्यलीलाम्। पृच्छन्निवाभिधत्तेऽथं सा पृच्छेत्यभिसंहिता कनकमयसुचेलां पूर्वेकां चिन्तयामि। रागसागरः किं भीमादिति श्लोके (देण्यां) आकारेणाभिप्रायसूचकेन पूर्वी-मेलराग काक्वादिनोद्भतानि द्योतिशक्तिकानि वाद्यानीति भाव गौरीमेछसमुत्पन्ना षड्जोद्वाहसमन्विता यत्र भाबरसोपेतमित्यन्ये प्राच्यं पादमधीयते । न्यासांशगस्वरोपेता पूर्व सा सुखदायिनी ॥ अहोबिलः पृथुला-चतुष्पदागतम् पूर्व-मेलरागः (आयामालवगौलमेलजन्यः) त्रिलयो स्खल्बाक्या च सुकुमारविचेष्टिता । (आ) स र ग म प ध िने प स. गुरुपुताक्षराया पृथुला परिकीर्तिता । (अव) स नि ध प म ग रि स पृथुला-गीति लक्ष्मोच्यतेऽथो पृथुलाख्यगीतेत्संभावितावत्सकलं च देयम् पूर्वोत्तराषाढाहतः पूर्वोत्तराषाढे द्वे द्वे आमलकवत्) ठध्वक्षराणां बहुलप्रयोगोऽपरं भवेदेष तयोर्विशेषः । भरतार्णवसंप्रोक्तः संयमाभिधहस्तकः। शिष्टं मागधीगीतिलक्षणे द्रष्टव्यम् । पूर्वाषाढोतरे योज्यो भरतार्णववेदिभिः। रघुनाथः ज्ञाः पृथ्वी-मेलरागः (श्याम्लाङ्गीमेलजन्य ) संयमहस्तो मुनिहतपर्यायः । (आ) स ग म प नि ध नि स. अर्धचन्द्रेह्यनाभिका कनिष्ठा कुञ्चता तले । युक्तचन्द्रसमाख्यातं पार्थोक्तमतसङ्गहे । -- .

  • ारः

(अव) स नि ध प म रिस मः पृथ्वीकुण्डलतालः-देशीताल पृथ्वीकुण्डलतालस्तु जायते षष्टिमाविकः । तानरत्नाकरं नामेतस्यास्माभिः प्रतिष्ठितम् पृथ्वीकुण्डलताले स्यु नॉयस्तो न्नभायतौ। यौ तो यगणयैव जगणाश्च गुरुः क्रमात् । ।। 1, । , ऽ ऽ1, ।। , , ऽ ।।। , ऽ ।।, ।ऽ ऽ; ऽऽऽऽऽऽऽ ऽ । । ऽ ऽ । । ऽ ऽ, । ऽ ।, ऽ ४०-गुरवः, २०-लघवः पृष्ठलुठिता-मुडुपचारी पादश्चेत्कुञ्चितः पृष्ठ लुठितोऽङ्गलिपृष्ठतः। पुनश्च लुठितस्थाने स्यात्पृष्टलुठिता तदा । पृष्ठस्वस्तिकम्-करणम् चारीं कुर्वन्नपक्रान्तां भुजावुद्वेष्टय विक्षिपेत् । अपवेष्टयोक्षिपन्नेतौ सूचिमेकाणिा भजेत्। ततस्त्रिकविवर्तन विदूधीतपराङझुखम्। पृष्ठ सव्यस्य पादस्य वामेन स्वस्तिकं यदा ॥ पृष्ठस्वस्तिकमाख्यातं पृष्टस्थान्वेषणे तदा। अन्ये स्वस्तिकमिच्छन्तः पृष्ठतः करयोरपि । विनियोगं वदन्यस्य सङ्गमस्य परिक्रमे । विसृष्टवस्तुग्रहणे सदन्वेषणभूषणे । पृष्ठानुसारी-बाडु पृष्ठतस्सरणात्पृष्टानुसारी बाडुरीरितः । वीटिकाप्रहणेऽन्वेषे तृणाद्वाणग्रहे तथा ।। पृष्ठतश्चरणोक्षेपात्दृष्टलक्षेपः प्रकीर्तितः । पृष्टोत्तानतलम्-देशीस्थानम् एकः पुरस्समः पादः पश्चातु चरणाऽपरः । भूपृष्टाङ्गुलिपृष्ठश्चेत् पृष्टोत्तानतलं भवेत्। पृष्ठोत्तिम्-पादमणि मुहुः कृत्वा समोद्वतं विनैव तलताडनम्। चरणौ तिष्ठतो यत्र पृष्ठोद्वत्तं तदीरितम् । अशोकः ज्यायनः ल६मण । ३८० वेः पेक्खणं तूच्यते नृतै गीतशब्दप्रबन्धजम् नानार्थरससम्पन्ने नरनारीप्रवर्तितम् विचित्रं च मनोहारि स्वेच्छया कल्पितक्रमम्। पैङ्गल-मेलरागः(मेचकल्याणीमेलजन्यः) (आ) स रि ग म प नि ध नि स अव) स ध प ग रि स षट् पितापुत्रके ताले रूपसाधाररागतः। पैतामहं द्वितीयं स्यादित्युक्तं पृथिवीभृता। षड्जग्रामे नारदीयतानः नि स रि ग म प ध । वैसारसमुदायनामभ्यां च व्यवह्रियते। आतोद्यानि सभस्तानि वाद्यन्ते च पृथक् पृथक् । खण्डे खण्डे यदा तद्भः पैसरस्स तु कथ्यते । रखण्डस्यात्पृथगातोद्यवाचै: पैसारसंज्ञकः । मध्यमप्रामे नारदीयतान: ध नि स ग म प तनुगौरी पौरविकाऽऽयतवेणी मिलितकञ्चकीबन् । डोलान्दोलनलोला नीरनिचोला मधौ मुदिता ।। अम्भोधरवाकारान् पूर्वत्र कुरुते स्वरान् । पौरवी धैवते मूर्श विधिश्चात्राधिदैवतम्। नान्यः (आ) ध नेि स रि ग म प , (अव) प म ग रेि स नि ध धांशान्यासग्रहणसरिपप्रचुरा च तारगान्धारा मध्यममन्द्रा पूर्णा पौराली सूरिभिः प्रोक्ता । सरिगप्रचुरा प्रोक्ता पौराली परिकीर्तिता । धैवतांशग्रहृन्यासा पङ्कवभर्षभवर्जिता । षड्जमन्द्रा मतारा च पौराल्यौडुविता मता । अनन्तरं तु पौराली जाता मालवकैशिकात् न्थासांशाप्रहृषङ्जा च षड्जमध्यमभूयसी । संपूर्णा वर्णिता सेयं गीतशास्त्रविशारदैः षड्जन्यासग्रहोपेता जाता मालवकैशिकात्। ष इजमध्यमभूयिष्ठ पूर्णा पौरालिका मता । पौराली भिन्नषड्जोत्था धैवतांशरिकोमला। समपैः प्रचुरा ज्ञेया मन्द्रधैवतभूषिता पौरुषरसप्रेमविलासः-सूडप्रबन्ध रागे कर्णाटबङ्गाले सपौरुषरसात्परः प्रेम्णा विलासनाभार्य प्रबन्धो माधवप्रियः । पौर्णमासः---तान षड्जग्रामे निगहीनौडुव म रैि स ध प पौर्वाहिकम्--संगीतशृङ्गाराङ्गम् कामिना पूर्वाह्वकरणीयं पौर्वाङ्गिकम् । पैौशलम्-शारीरभेद ज्ञेयं पौशलशारीरं तारे रागप्रकाशकम् ! पंडितमण्डली मृतः जगदः ३८१ "" ... | | पार्वेदेवः प्रकम्पितेति सा श्रीवा नाटयशास्त्रे प्रष्टास्यते । युष्मद्रम्मदिति प्रेोते देशीनाट्यविशेषतः । डोलायां भणिते चैव प्रयोक्तव्या प्रकम्पिता । यत्र कविरात्मशक्रस्या वस्तु शारीरं च नायकं चैव । औत्पत्तिकं प्रकुरुते प्रकरणमिति तुधैज्ञेयम् । यदनार्षमथाहा काव्यं प्रकरोत्यभूतगुणयुक्तम् उत्पन्नबीजवस्तु प्रकरणामिति तदपि विज्ञेयम् । यन्नाटके मोतं वस्तु शरीरं च वृत्तिभेदाश्च । तत्प्रकरणेऽपि योज्यै सलक्ष्णं सर्वसन्धिषु तु । विश्वणेिक्सवित्रानां पुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । चलितं तत्रैकविधं ज्ञेयै तत्प्रकरणं नाम । नेोदात्तनायककृतं न दिव्यचरितं न राजसंभोगम् बाह्यजनसंप्रयुक्तं तद्ज्ञेयै प्रकरणं तद्भः । दासविटश्रेष्टियुतं बेशरत्र्युपचारकारणोपेतम्। मन्दकुलस्त्रीचरितं काव्यं कार्य प्रकरणे तु । सचिवट्रेष्ठिाह्यणपुरोहेितामात्यसार्थवाहानाम् । गृहवार्ता यक्ष भवेन्न तल वेश्याङ्गना काय । यदि वेशयुवतियुक्तं न कुलस्त्रीसङ्गमोऽपि स्यात् । यदि वा कारणयुक्ल्यो वेशाकुलस्त्रीकृतोपचारः स्यात्। अविकृतभाषाचारं तत्र तु पाठथै प्रयोक्तव्यम् । संक्षेपात्सन्धीनामर्थानां चैव कर्तव्य । अङ्कान्तरालविहितः प्रवेशकोऽर्थक्रियां समभिवीक्ष्य॥ अत्र प्रधानलक्षणं तु वस्तूत्पाद्य, कथाशरीरं तु यथोचितं कल्पनीयम् । अनार्षे बृहत्कथादि । तसाद्ग्राह्य वस्तु । विश्वणिगादिनायकनायिकाः । प्रख्यातराजर्षिनिषेधान्नाटकात्प्रकरणस्य वैलक्षण्यम् । प्रकरणं प्रायशो लोकव्यवहारदृष्टम्। दिव्यचरितमलौकिकमिति निषि द्धम्। कञ्चुकप्रभृतयोऽन्तःपुरजनः । तद्वयतिरिक्तो बाह्मजन इचेष्टदासादिः प्रवेशकादौ कार्यः । मन्दकुलानां स्त्रीणां चरितं वाऽस्मिन्प्रयोज्यम्। वेश्याकुलरिवयोस्सहसमावेशः प्रतिषिद्धः । अथवा तयोः प्राधान्येन समावेशः स्यात् । धीरशान्तश्च सापायधर्मकामार्थतत्पर शेषं नाटकवत्सन्धिप्रवेशकरसादिकम् ।। नायेिका तु द्विधा नेतुः कुलस्त्री गणिका तथा। कुलजाभ्यन्तरा वेश्या बाह्या नातिक्रमोऽनयोः ।। आभिः प्रकरणं त्रेधा द्वाभ्यां सङ्कीर्णमुच्यते । सङ्कीर्णे तत्प्रकरणे यत्स्याद्वर्तसमाधुलम् । शिल्पादिव्यपदेशे भवेद्वेइयासमागमः । भाषेत प्राकृतं वेश्या संस्कृतं कुलनायिका ।। शकारः कुट्टनी चेटी धर्मशास्खवहिष्कृता विटचेटादयो बाह्या निलं प्रकरणे मता । अन्यूनाधिकपञ्चाङ्कत्वादिलक्षणसंयुतम् । ईद्वा रूपकं यत्तु तद्वै प्रकरणं भवेत् । पद्मावतीपरिणयो विप्रभ्य चरितं भवेत् । तथैव मृच्छकटिका वणिजश्चरितं भवेत्। कुलस्त्रीनाविकं ततु मालतीमाधवाभिधम् । यथा तरङ्गदत्ताख्यं गणिकानायिकाङ्कितम् । तथैव मृच्छकटिका विहेितोभयनायेिका ।। शारदातनय तन्न विप्रचरितं मृच्छकटिकायां। वणिग्वृत्तं पुष्पभूषिते । अमात्यचरितं तरङ्गदत्ते नवाई शारीपुत्रप्रकरणं अश्वघोषकृतम् सामानि गीतकानीति संप्रोक्तानि चतुर्दश । मन्द्रकाद्यत्तरान्तं च सप्तकै गीतकाभिधम् चतुर्दशपि चोक्तानि बुधैः प्रकरणाह्वयः । प्रस्तूयन्ते प्रकार्यन्ते मार्गतालैस्तु पञ्चभिः । अतः प्रकरणानीह प्रोकानि भरतादिभिः । बहुधा वस्तु तालाद्वैः प्रकर्षेण स्थितेर्यतः। कुलकच्छेद्यकपदप्रकरः क्रियते तत आहुः प्रकरणं नाम मन्द्रकादि पुरातनाः । प्रकरणिका-रूपकम् एवं प्रकरणी कार्था चतुरङ्क तु सा स्मृता एवं प्रकरणवन् । प्रकरणिकायाश्चत्वारोऽङ्काः ३८२ प्रकरणिकाया अपि उत्पाई वस्तु । यथा - नाटकस्य भेदो नादिका । एषा प्रकरणस्य भेद । अत्र केचित् - “एके भेदः प्रख्यातो नाटिकाख्यः । इतरत्वप्रख्यातः प्रकरणिकासंज्ञेो नाटी संज्ञया द्वे काव्ये आश्रिते इति "व्याचक्षणाः प्रकरणिकां प्रकरण चिशेषं मन्यन्ते । तदसत् । उद्देशलक्ष्णयोर्भरतेन अनभिधानात्। प्रकरी-सप्तगीतभेद अथ वस्तु प्रकृयः स्याच्चतुष्षण्मात्रशोभितम् शम्यान्तास्तत्र माताः स्युः द्वितीयान्त्यविवर्जिताः । द्वितीयायाश्चतुथ्याश्च पञ्चम्याश्च यथाक्रमम् । ताला गुरुभिराख्याताः षोडशद्वादशाष्टमाः। ततो द्वैकलभद्रक्य: कला अस्यास्तु षोडश । इति वस्तूनि चत्वारि त्रीणिसाधन्यथापि वा । त्रीणिचार्धानि वेदर्धमादौ दक्षिणमार्गके। यदा तदपि वृत्तौ स्यात्पूर्णमेव भवेत्तदा । उपोहनं च तलादं स्मृतं चार्थविवर्जितम् ।। उभयोः पक्षयोस्तत्र कर्तव्ये विवधैकके. वस्तुन्यन्त उपान्त्यापा मात्राया गमनान्तरम् । आसारितं कनीयः स्यादिति संक्षुरणं स्मृतम् ।। द्वैकलमद्रक्ष्ये इति । या: कला द्विकलभद्रके उक्तः ताः। उभयोः पक्ष्योरिति । पूर्वार्धपश्चिमाधैविपर्यासपक्षयोः। आसाः रितं कनीय इति । कनिष्ठासारितम् । शाने निरुक्तम् अर्थप्रकृति फलं प्रकल्पते.यस्याः पदार्थायैव केवलम् । अनुबन्धविहीनां तां प्रकरीति विनिर्दिशेत्। कथाशरीरव्यापिनि पुनस्सहायविशेष एवासाधकत्वात्करणा भासभूते वर्तमानारंभः प्रकरीत्युच्यते । पताकैव ह्यपलवत्यनु बन्धविहीना च प्रकरी । प्रकरी लघुभिः प्रकरः प्रकरीत्युच्यते स तु पुरुपादीनामेव स्यात्। यथा च पुष्पप्रकरः परार्थोपवरकादे शयनस्थानस्यान्यस्य वा शोभायै भवति । एवं महाप्रबन्धस्य श्रतुवर्णनादिभ्यो वा कोपि तद्विधेो व्यापारः सा प्रकरीति कथ्यते। यथा - मैनार्क किमयं रुणद्धि इत्याद्यदात्तराघवे । फलं प्रकल्प्यते यस्याः परार्थ केवलं बुधैः। अनुबन्धविहीनं स्यात्प्रकरीमिति िनर्दिशेत्। मध्यानामिकयोः पृो कनिष्ठा वक्रतां गता । प्रकीर्णमिति विख्यातम् । कृति प्रकृतिच्छन्दोवृत्तानि तथा शतसहस्राणां प्रकृतौ शितिर्भवेत् । सप्त वै गदितान्यत्र नवतिश्चैव संख्यया ।। वृत्तानि परिमाणेन वृत: गदितानि तु । प्रक्षेप्यम्-आभरणम् प्रक्षेप्यं नूपुरं विद्याद्वस्त्राभरणमेव च। प्रगयणस्य पाठान्तरम् । प्रगयणस्य नामान्तरम् । अगयणत्य्-प्रतिमुखसन्ध्यङ्गम् ततु अगमनं यत्पादुत्तरोत्तरभाषणम्। सिंगः प्रगमः प्रतिवाक्श्रेणिः प्रअप्रतिपन्थिनी वाक्, प्रतिवाक् तस्याः श्रेणिः अपकर्षतो द्वे प्रतिवचने उत्कर्षतो बहून्यपि। यथा भानुमती दुर्योधनवाक्यानि। किो व्याप्तदिशामिति । उत्तरोत्तरवाक्यं तु भवेत्प्रगयणं पुनः। अगमनं, प्रशाम्नमिति च पाठान्तरं वर्तते । अगयणमिति रूढिशब्दः । अन्ये तु प्रजाशब्दाद्विचिकृिष्य - यत्रशब्देन शताकिना व्युत्पतिं कल्पयन्ति। प्रागयणमिति अन्ये पठन्ति । प्रगिति पूर्ववचनम् । ततोऽयनं प्राप्तिः यस्योत्तरवघ- संपूर्णयौवनतृतीयवयःप्ररूढः कन्दर्पविभ्रमयुता वनिता पगल्भा। लीनेव भर्तरि रतप्रथमावतारे प्यानन्दमूर्छितविलासविशेषरन्था ३८३ | | मानवृतेः प्रगल्भारि धीरार्धरादिभेदतः । त्रिधा न्युस्त: पुनर्वेश्वः कनिष्टभेक्षुतो द्विधा । धीरार्धरप्रान्भ तदुभयगुणसंमिश्रिता स्यादधीरा कोपेनातज् वान्नं प्रकटितकटुवाक्, ताडयेत्प्रौढरोषा । प्रगल्भारभते वैरं वाथे चाभ्यन्तरे रते । पात्रे प्रिये शेषाद्भापने पह मुहु ॥ प्रषट्टाम्बुधेिः-देशीताल लघुबिन्दुत्रयं मञ्च तद्वन्द्वं लघुत्रयम् गुरुध क्रमशो यत्र सेो प्रघट्टाम्बुधिः मृतः ।। मुहुर्विकाससंरोधात्प्रचला हनुरीरिता। केोपे प्रयुज्यते जल्पे शष्कुल्यादेश्च चर्वणे । प्रचुरता -फूत्कारगुण: ध्वनेः प्रचुरता नाम पीवरत्वसुदाहृतम्। निषादस्य प्रथमा श्रुतिः । प्रणयहस्तः कनिष्ठिके स्वनिकतो बीयाच्छिखरोभयोः । प्रणयाख्योऽधिदेवोऽस्य परमात्मा प्रकीर्तित । तत्रैव विनियोगः स्यात्कथितश्शूलपाणिना । प्रच्छाया-संगीतश्रृङ्गाराङ्गम् अमातपादिविश्रमहेतुः लतागृहान्तरपत्राद्याश्रयः प्रच्छाया । प्रणयि-दर्शनम् यत्प्रीणयति दृष्टस्य मनस्तत्प्रणयेि स्मृतम् शारदातनयः कुम्भ 77 प्रतापः-मेलरागः (कामवर्धिनीमेलजन्यः) ( आ ) स ग म ध नि स . (अव) स नि ध प म ग रेि स प्रतापरञ्जनी-मेलरागः (मायामालवौलमेलजन्य ( आ ) स रि ग म प नि स . (अव) स ध नि प म ग रि स कम्पिता पञ्चमे षड्जे धमन्द्रा भूरिपश्मा । षड्जांशन्याससंपन्ना स्यात्प्रतापवराटिका । प्रतापवरार्टी-प्रथम राग धमन्द्र। सम्प्रहांशा स्यात् षड्जपञ्चमकम्पिता । प्रतापाख्या वराटी च विज्ञेया भूरिपञ्चमा। या मन्द्रधैवतोपेता षडूजमध्यमकम्पिता । भूरिपा गीयते वीरे सा प्रतापवराटिका स्यात्प्रतापवराटी च धमन्द्रा कम्पसरिपा। प्रतापाख्या वराटी च षडुजाद्या चोपभाषया । यचकारेण अंशान्यासावपि सूचितौ। मतीव्रतरसंयुक्ता प्रतापोपपदान्विता। वराटी च विना युक्ता तीव्रसंज्ञेन गादिका। द्वितीयप्रहरोत्तरगेया ततः प्रतापपूर्वा या वराटी साऽभिधीयते कम्पिते पञ्चमे षड्जे मन्द्ररूपा च धैवते । पञ्चमस्वरभूयिष्ठा षड्जांशन्याससंयुता । प्रतापवराली-मेलरागः (हरिकाम्भोजीमेलजन्यः) (आ) स रेि म प ध नि ध प ध नि स . (अव) स नि ध प म ग रिस. जगदक अहोबिलः ३८४ .ि ' अथ प्रतापोपपदा भवेद्वेलाधुलीपुनः। पक्वमर्षभहीनेयं आता धैवतेन च । प्रतापवेलावली-उपाङ्गराग धैवतेनाहता नूनं पञ्चभर्षभवर्जिता। वेलावल्येव रागाईं:प्रतापादिः प्रगीयते । रिपाभ्यां वर्जितैवैव कर्तव्याधवताहृता । बेलाउलिः पतापादिः प्रतापपृथिवीभुजा । प्रथमर्ग वेलावली ग्रतापाद्या धैवतातिभूषिता। पञ्चमर्षभहीना च गेया गीतविशारदा सैव प्रतापपूर्वास्याद्.हृतारिपवर्जिता वेलाउली प्रतापाख्या धखया परिवर्जिता । प्रतापवर्धनः-प्रबन्ध यत्यानन्दकरैः पाटैः पदैरुत्साहसूर्षेि प्रेतापवर्धनो रच्यः स्वरतेन्नकसंयु एवमुत्साहजनकैः पदैः पाटोपशोभितै । इष्टनार्थेन रागेण बुधैस्तालेन भाषया । प्रतापवर्धनो गेयो लक्ष्यशैर्बयकारकैः । प्रतापवर्धनाख्योऽथ पाटैस्तेनै: मदखरैः । बिरुदै रुविरोऽस्य स्यादाभोगस्तु पदान्तरैः। पार्टन्यास इति ख्यातः प्रतापादिश्च वधेनः ।। प्रतापवर्धनो वीरे पाटन्यासेन गीयते ॥ प्रतापशेखरः-देशीतालः प्रतापशेखरे दीप्तद्विरामान्ततद्वयम् । जगदेक हम्मीर सोमेश्वर हरिपालः प्रतापसिन्धुः-मेलरागः (खरहरप्रियामेलजन्य । ( आ ) स रेि ग म प ध नि स प्रतिभेदो विपर्यस्ता भवेद्रपक्रियैव सा । (अव) स नि प म रेि ग रेि स स यदा तद्वयं मुख्यवीणायां वाद्यते विदा। प्रतापाभरणम्-मेलरागः (धीरशङ्कराभरणमेलजन्यः) विपञ्च्यादिषु वीणासु तदा लधुरिति स्फुटम् ( अा ) स रेि ग म प नि स यदा मत्तकोकिलायां तद्वयं वाद्यते तत्सहकारिषु विपञ्ध्या (अ) स नि ध प म ग रेि ग स दिषु एो लघुकालः प्रयुक्तः स एव प्रतिभेद :। प्रतिज्ञानम्-लक्षणम् न साधयमेि यद्येतदेवं कर्तास्म्यहं तदा । युगपत्कृते करणे मृदङ्गानां यदुपरिकरणेत गच्छति । इत्युद्धवादेर्वाक्यस्य तत्प्रतिज्ञानमुच्यते यथा-यद्धा धाधा णाधा मटिधे तमडिं घटेघटे दोघे घट यथा-मुकुटताडितके, ध्वता इत्यादिभीभवाक्यम् । उर्वी- भत्थिणहू खो वे। त्यादि भीमेोक्तश्शेोकश्च । भोजः प्रतिभेदनम् -श्रृङ्गारचष्टा वचसा न पिधायैव ज्ञापनं क्रिययैव यत्। प्रतिाले लघुट्टन्द्वाध्यै स्याष्ट्रगानद्वयम्। वध्वा प्रयापराधस्य भवेत्तत्प्रतिभेदनम् । मः यथा-स्थवीक्षितमेित्यादि (कालिदासस्य ) लघुना च द्रुताभ्यां च प्रतिालः प्रकीर्तितः। सोमराजः प्रतिमट्टः-देशीताले; प्रतिभा-वाक्यार्थ प्रतिमट्टे स्मृतः आज्ञे भगणः साणेऽथवा खै स्वमर्थमभिधायोपरतेषु पदेषु पदार्थप्रतिपत्त्यनन्तरं उप तालविदूिरसौ कञ्चित्कथ्यते डोलकाभिधः ॥ जायमानाइदं तदिति व्यपदेश्या अनुपदेशसिद्धा िहताहितप्रति | परिहारहेतुः प्रवृत्त्यनुकूला बुद्धिः प्रतिभा तारश्चाप्यमरश्चैव विचारः कुन्दसंज्ञक । सन्निधावपि मान्यस्य कर्तु किञ्चिद्यथापुरम्। चत्वारः कथिताद्येते प्रतिमध्यास्तु शम्भुना । बुद्विर्यस्य वितकाय नरोऽसौ प्रतिभायुतः प्रतिमण्ठः-प्रबन्ध प्रतिभेदः—करणम् तालः पूर्वो भवेदेवं प्रतिमण्ठस्तथापरः। रूपक्रियाविपर्यासात्प्रतिभेदो भवेद्यथा । इोद्वाहध्रुवाभोगा गातव्यास्तालवर्जितः वाद्यते लद्वयं तञ्शैर्मतकोकिळया यदा। रागैर्मनोहरैचैवं प्रतिमण्ठो निरूपितः । गुरुस्तद् विपञ्ध्यादि वीणाभिरिति तद्विधिः । अवनद्धे करणम् मृदङ्गानां तु युगपत्करणे प्रकृते सति । अन्याक्षरप्रक्रमणं प्रतिभेदस्स'उच्यते । लघुद्वयानुकरणे प्रक्रान्ते हि तदादितः । गुरुद्वयानुकरणं (प्रतिभेदः प्रकीर्तित) ॥ 27 ३८५ नान्यः मगणेो दत्रयं छै च लुतश्च प्रतिमछके । 12} मात्रा प्रतिमलिकामोदः-देशीताल जायते मलिकामोदे लद्वयं खचतुष्टयम् । । ।। ० ० ० ० भरतः कुम्भः प्रतिसुखम् विशेषवर्णालङ्करोतिं अष्टगणं यथा – कान्तोसि देव गिरिदुहितृपति जगतिप वलितक इंटुं इति। यन्धि बीजस्योद्वाटनं यत्र दृष्टनष्टमेिव कचेित्। मुखे न्यस्तस्य दृश्येत तद्वै प्रतिमुखं स्मृतम् । प्रतिमुवरी-मालिक एतैः कतिपयैश्च हीनो मुखरिणेो गुणैः। स तु प्रतिमुखे गुक्तो विदुषा वेमभूभुजा । ग्रतिलम्भः--प्रबन्ध लभ्भकलक्षणे द्रष्टव्यम् । प्रतिलेोमलक्ष्मीः -देशीताल. लद्वयं दत्रयं लोदो लोौ सश्ध लदौ दृगौ । लैौलत्रयं च निश्शब्दं लक्ष्म्याख्ये प्रतिलोमके । 20 मात्राः प्रतिलोमानुलोमकः–देशीतालः नगणेो भगाणश्चैव यगणेो मगणस्तथा। भगणो जगणो लौ च प्रतिलोभानुलोमके ।। 28 भात्राः प्रतिलोमानुलॉमिका-मुडुपचारी व्यत्यासाद्रविता सैव प्रतिलोमानुलोसिका । सेति अनुलोमविलोमा प्रतिवर्तना प्रातिलेोम्येन गातस्य हस्त आक्षिष्य बर्तितः । अलपलुचनामाचेत्तदोक्ता प्रतिवर्तना प्रतिविच्युतः-वाद्यप्रकार प्रतिविद्यत एव नामान्तरम् । प्रतिविद्युतः-वाद्यकारः अनुगम्य यदातोद्य गच्छेत्समलयं पुनः । श्रान्तवत्समवायेषु तदा स्यात्प्रतिविद्यतः । नान्यः वेमः ३८६ अत्र प्रतिविच्युत इत्यपि केषुचिदादशेषु पठितम् । द्यालङ्कार विद्योतनात्प्रतीपं तु वाचं स्थात्प्रतिविद्यतम्। प्रतिशुल्का-अवलद्धे करणम् चित्रकालं मृदङ्गेन प्रयोगे तु कृते सति । तथैव पर्णवाचैः स्वात्प्रतिशुल्काभिधा भवेत्। प्रतिशुल्कम्—मृदङ्गवाद्ये करणम् अनुखारः माङ्गिकपाणविकद्रवादकानां यथा-धटमथेि कुणकिटिंघरखाखा णखो णखो खोणाला कुटकटकुणकिटि खटखें धदिदि ण ण एात्थि प्रतिशुल्काख्यं करणं । प्रतिशुष्का-करणम् अंशुसंवाद्यन्यतरस्रव्यञ्चिकया यदा। तन्त्र्यैकयैव करणं स्यान्मुख्यामुख्यवीणयोः । प्रतिशुष्कां तदाचष्ट शादेवो विदां वरः । एकयैव यदा तन्त्र्या स्यान्मुख्यामुख्यत्रीणयोः । संवाद्येशान्यतरयोः खरव्यञ्जिकया यदा । तदा तत्करणं नाम प्रतिशुष्केति गीयते । प्रतिषेधः--अवमर्शसन्ध्यङ्गा ईप्सितार्थप्रतीघातः प्रतिषेधः प्रकीर्तितः प्रतिध लक्षणम् कार्येषु विपरीतेषु यदि किञ्चित्प्रवर्तते। निवाते च कायै: प्रतिषेधः प्रकीर्तितः ।। नान्य यथा--रत्रावलीवृत्तान्तवर्णने ईप्सितार्थप्रतीघाते बाभ्रव्येण प्रस्तुते तस्य प्रतिघातोऽन्तःपुरदाहेन । अभिनवः नान्यः यथा- लझानांशुकपलवे इत्यत्र तृतीयपादेन विपरीतकार्ये - प्रवृत्तिरुक्ता । आद्यार्धेन कार्यज्ञत्वं नायिकाया:। तथापि निवारणं तुरीयपादेनोक्तम् । अन्ये पठन्ति यद्वाक्यं वाक्यकुशलैरुपायेनाभिधीयते । सठ्ठशार्थाभिनिष्पत्या स लेश इति कीर्तितः । वाक्यमिति वाक्यार्थो निषेधो वा नदीपूरश्च वर्षासुरोधको दृष्ट इति सट्शभिधानेन उपायेन निषेधः कृतः। द्वितीयं लघु सर्वत्र चतुणां यत्र दृश्यते । सा प्रतिष्ठा यथा -पुष्कवाही (छा) पुष्पवाही ! नायिकानां प्रयोक्तव्या प्रतिष्ठ प्रियसन्निधौ। मालवकैशिकश्चात्र तालश्चाचपुटो भवेत् ।। प्रतिसंस्कार्येतिवृत्तम्-कथाशरीरम् इतिहासेषु यथास्थितवृत्तोपनिबन्धने न्यायप्रवृत्तेरप्यफलवत्वं निष्ठावाप्तिफलत्वंच दृश्यते । अन्यथा यत्प्रवृत्तेरपि फलयोग्या वधार्यते, तत्र तथा प्रतिसंस्कारो विधेयः । यथा वीणायां स्वरावरोहे केवलं मध्यमोसवनम् सन्धिविग्रहसंबद्धं नानाकासमुत्थितम् । निवेदयन्ति कार्य याः प्रतीहास्तु तः स्मृताः। भरत प्रतीक्षणम्—संगीतशृङ्गाराङ्गम् मदनार्तकामेिकामिनी प्रतिपाळनं अभिसारिका प्रतीक्षणम् । भोजः प्रत्यङ्गानि-(पट्) श्रीवा करै पृष्ठअथोद्रमूरू सजकिौ प्रत्यङ्गानि षडेतानि त्रीण्यन्यानि जगुः परे। जानुनी मणिबन्धौ च भूषणानीति तद्विदुः। भाण प्रत्यङ्गः-देशीताल गुरुत्रयं लधुद्वन्द्वं प्रत्यङ्गे परिकीर्तितम्। . ऽऽऽ । चेः प ध नी स नि धानि ध पा प म गा . . . जगदेकः भरतः ३८७ श्रीवादोःकुक्षिपृष्टश्जङ्घाः प्रत्यङ्गकानि षट् । प्रत्यनुमर्म-देशीतल सगणद्वितयं लोगः ताले प्रत्यनुमर्मणि 28 मात्रा प्रत्यालीढम्-देशीमण्डलम् अलीढस्य विपर्यासात्प्रत्यालीढाख्यमण्डलम्। प्रलयालीढं विपयोसादालीढावयवस्थिते अस्यापि देवता रुद्र इत्याह भरतो मुनिः। आलीढयोजितं शत्रं प्रत्यालाढेन मोक्षयेत् । न्या नाट्यदर्पणे कुतपस्य तु विन्धासः प्रत्याहार इति स्मृतः । तथावतरणं प्रोक्तं गायकानां निवेशनम् नेपथ्यगृहद्वारयोर्मध्ये पूर्वाभिमुखो भार्दङ्गिकः, तस्य, पाण वामतः, रङ्गपीठस्य दक्षिणत: उत्तराभिमुखो गायनः अस्याग्रे उत्तरतो दक्षिणाभिमुखस्थिता गाथक्यः, अस्य वामे वैणिकः, अन्यत्र वंशकारिकौ इत्येवं कुतपविन्यासः । कुतं पाति । कुतः शब्दविशेषः । कुं तपतीतेि कुतपो न शब्दविशेष । शब्दविशेषपालकस्य नाट्यभूमिकोज्वलताधाविनश्च । वर्गस्य यो विचित्रो न्यासः स विप्रक्रीणानां एक ौकनात्मना प्रया हारः । यद्यपि कुतपस्य विन्यासो मध्य एव गायकस्याभिमुख्यो २ड्रपीठस्त्रोत्तरतो गायन्य इति गायकानां विन्यासः, तथापि त्व वतरणं नाम पृथगुक्ताम्। अङ्गानां गतस्यावश्यंभावित्वं रञ्जक वर्गे ख्यापयेितम् । गन्धव्यैश्च गन्धर्वाश्चेत्येकशेषेण स्त्रीगीतस्यापि नारद्वाचैश्च गन्धर्वैरित्यत्र संभावनादवतारणान्तं वस्तुत एकमेवा ङ्गम् । अन्ये निवेशनं स्थानस्वरादाविति मन्यन्ते। अभिनवगुप्त प्रत्युन्नमतेित्वम्-सन्ध्यन्तरम् प्रत्युत्पन्नेऽर्थे मतिवैदग्ध्यम् । यथा-चित्रशालाङ्के, मम शीर्ष वेदना गता । बुभुक्षा आगतेति विदूषकवाक्यम् तात्कालिकी तु प्रतिभा प्रत्युत्पन्नमतिः स्मृता प्रथममञ्जरी-रागः (शे वादनक्रमः) पञ्चमं तुग्रहं कृत्वा समारोहेतु पञ्चमम्। आसाद्य तं विलम्ब्यास्यात् द्रुतै कुर्याद्धस्तनम्। तदधत्यं स्वरं दीधकृत्य तस्मात्परं स्पृशेत् ॥

दीर्घ कृत्वा तत्परं च पुनरप्यवरोहणात्।

तं प्रोग्य तस्मादागत्य ग्रहे न्यासः क्रियेत चेत् । तथा प्रथममञ्जयाः स्वस्थानं प्रथम भवेत्। । वैशेष्वस्या द्वितीयस्तु स्वरः स्थायितया स्मृतः । अनन्तरं......नाम्रा प्रथममञ्जरी । गान्धारमन्द्रा तारा च धैवतर्षभयोस्तदा । शेषेष्वल्पत्वसंयुक्ता गीतशैरभिधीयते । त्यक्तर्षभेण...तारनादा मन्द्रध्वनिः प्रथमञ्जरिकाविलापा ।। षाडवारिषभत्यागा मपांशाथ गमोत्कटा। पग्रहन्यासांशका प्रथममञ्जरी । –भाषाङ्गरागः (वीणायां वादनक्रमः) स्थायिनं पञ्चमं मन्द्रं कृत्वा तेन सह क्रमात्। स्वरानारुह्य षटू तेषां स्वराणामवरोहणे तृतीयं तु विलम्ब्याथ कम्पयित्वा तुरीयकम्। स्थायिन्यस्या यदा न्यांसः तदा प्रथममञ्जरी । गान्धारस्तु ग्रहो मन्द्रः तस्या लक्ष्येषु दृश्यते ॥ पञ्चमांशग्रहन्यसां धनितारां गमोत्कटाम् रिवर्जिताममन्द्रां च प्राहुः प्रथमञ्जरीम् । गान्धारमध्यमानल्पा,धैवतर्षभतारयुक् गेया शरदि शृङ्गारे गमन्द्रपूर्णतान्विता। मध्यमांशेन मिल्य(?)न्ये तथा गीतेषु दर्शनात् । नान्य मतङ्गः ३८८ वेमः | अत्र पञ्चमो यहांशन्यास इत्यन्ये । पञ्चग्रहवत्वादुत्सचे विनि योगः । माधववाक्यं लेखदुष्टम् | गमन्द्रा धरितारा च ग्रहांशन्यासपञ्चमा। गमध्यमाल्पशेषा च प्रोक्ता प्रथममञ्जरी । पश्चमादिर्यतस्तस्मात् उत्सचे विनियुज्यते । पांशप्रहान्ता गदिता गमन्द्रा गान्धारमध्योत्कटतांल्पशेषा कारुण्यगेया धरितारकाया सा मञ्जरी स्यात्प्रथमादिशब्दा। पञ्चमांशग्रहन्यासा धरितारा गोत्कटा । शृङ्गारे चोत्सवे गेया प्रातः प्रथममञ्जरी ।। पञ्चमांशाग्रहन्यासा धरितारा गमोत्कटा । गमन्द्रा चोत्सवे गेया तज्झैः प्रथमभञ्जरी ॥ त्रिपञ्चमात्र भाषायां ज्ञेया प्रथममञ्जरी । प्रदशमुकुलहस्तः प्रथमञ्जरीरागध्यानम् वियोगिनी कान्तवितीर्णपुष्प स्रजं वहन्ती वपुषातिमुग्धा। आश्वासमाना प्रियया च सख्या वेिधूसराङ्गा फलमञ्जरीयम्।। प्रथममण्ठः-देशीतालः गुरुर्दूतः पुतो यत्र मण्ठे प्रथमसंज्ञके । मुकुलार्थे कनिष्ठापि किञ्चिद्वक्रितभाग्यदि नाम्रा प्रदेशमुकुछी योज्योऽयं साऽसार्धके । प्रदेशः पृष्ठदेशः । जगदेक प्रदीपः-देशीताल प्रदीपके गुरू लपौ ऽ ऽ।ऽऽ मदनः प्रदीपानेिशिखा-कला शिरसमाधाय विलासकानां त्रये कराम्भोजधृते हि यत्र । चक्रेण या भ्रामयते पदाभ्यां प्रोक्ता प्रदीपमिशिखेति नान्ना॥ दामोदरः हस्तेनास्फालनं च स्यात् उत्तानितले करे । वामे वा दक्षिणे वापि तत्प्रध्वानं प्रिये मतम् । प्रपञ्चः-वीथ्यङ्गम् यदसबूतं चचनं संस्तवयुतं द्वयोः परस्परं यत् । एकस्य चार्थहेतोः स हास्यजननः प्रपञ्चः स्यात् । भरतः यथा-रन्नावल्यां- सुसंगताराजभाषणं आभरणदानपर्य प्रपञ्चः । तथाहि- सागरिकासुसंगतयो राजविदूषकयोः परस्पर संबन्धमाश्रित्यासद्धतसत्यं देव्ये निवेद्यामीत्युक्तम् । संस्तवश्च तत्रास्ति । भट्टणेो पसादेण किरीिदं मए इति । हास्यमपि परिहासरूपं वर्तते । एकस्य च राज्ञेऽर्थे प्रयोजने सागरिकासङ्गमे हेतुर्भवत्येवेत्यन्यथाभिधानात्प्रपञ्चः केचित्वसङ्कतेन पारदायदिनैपुण्यादिना येऽन्योन्यस्तो हास्यहेतुः तं प्रपञ्चमाहुः । यथा कयोः परस्परधर्माशंसनम् । अन्ये तु द्वयोर्लभं विना मिथ्यारूपं हास्यं संस्तवयुक्तं प्रपञ्चत्वेन मन्यन्ते । यथा-तरङ्गदत्ते चेटी विदूषणभाषणम्। प्रपदभ्रमरी—तिरिपतृत्ताङ्गम् चतुरश्रे पताकौ चेत्प्रसृतौ पार्श्वयः पुनः चामप्रिपदे वक्ष:प्रपद्स्य तलं भवेत्। हृद्ये वामशेिखरो दृक्षेो भौलावधोमुखः । वपुर्वामे नाभयेच दक्षिणावर्ततो भ्रमात्। प्रपद्भ्रमरी प्रोक्ता क्रेोहलेन मनीषिणा । प्रफुछ्करणम्-करणम् ऊध्र्वजानुश्च चारी स्याद्धस्तै चाप्यलपलवौ । उत्तानैौ स्वस्तिकौ चापि प्रफुल्लुकरणं तदा कुम्भकर्णोक्ताष्टाविंशप्रबन्धच्छन्दसां लक्षणमुच्यते त्रिंशन्मात्रास्तु पूर्वार्ध विंशतिस्सप्त वा परे । समपञ्चाशदुभयोर्मात्राज्ञेयास्तु योगतः त्रिंशतो येऽधिका वर्णाः द्विगुणास्रो खयाधिकाः । लध्वस्तेऽत्र विज्ञेयः शेषास्तु गुरो मताः । ऊनि(ऋ)रूलिता अथवा वैणैर्माताः स्युर्गुरवोऽखिलाः । वसन्तोत्सवः प्रबन्ध: स्याभवभिः पञ्च मातृकै द्विषष्टथान्ते तथा गीतौ द्विभङ्गः परिकीर्तितः । द्विपद्धान्ते तथागीतिरन्ते भध्येऽवलम्बकम् । स-त्रिभङ्गिद्वेिदिका चद्वयं चाथ दद्वयम् । लघु पस्तथा देलास्वयः कर्तृरपूर्विका तिथिच्छेदे अश्वचैर्नन्त्ये द्विपर्द विषमे षि(ष?)जे । ललितै:विच्युतस्सप्त चगणैः युः परा अपि। स्रयोऽथ भ्रमरपदमुपपूर्वं तदेव हि। कुडुमा ङ्गं सूडपदं हरिणीपदमेव च । कमलाकरं च भ्रमररुतं स्याद्रत्नकण्ठिका घुकुङ्कमतिलकावली कदलीपत्रमित्यपि ।। चतुर्माखयै पञ्चमात्रः स्यात् खञ्जनामकः । श्रीयशोगुणपूर्वं तत्क्रमादोजे तु चद्वयम् । समे चौ श्रीधवलं तथादृशे च तृतीयके तथाविधेतृतीये च तथा तुर्ये तु चत्रयम् पञ्चमे सप्तमे द्वौ ौ तश्चैकस्समयोः पुनः । चद्वयं दस्तथा चैकः चवयं वा यशः परम्। धवलं तु षडङ्कत्वाद्ये चतुर्थे तु धद्वयम् । दौ द्वितीये पञ्चमे च दृौ षष्ट च द्व तृतीयके । षद्वयार्थे धषे कीर्तिधवलं चतुरकेि । पश्चौबे पच चाद्वस्तो वातल्याणपूर्वकम् आद्यः पश्चत्रयं च प्रत्येकत्वं तयोस्तथा । पञ्च चास्सर्वपादेषु चान्ते तो दोऽथ मङ्गलम् । आदिथे तोदनाद्ये तु तदादं धवलादिकम् । उत्साहहेलावदनानिलादैः सञ्जायते मङ्गलवाचि किञ्चित् । तपक्षाणां अभिधानपूर्व छन्दोविदो मङ्गलभाभनन्ति यो निश्वासः प्रबद्धस्सन् सशस्याद्विनिर्गतः । प्रबद्धनामासौ वायुः क्षयव्याध्यादिसंश्रयः तस्मात्प्रबन्धः कथितः प्रतापपृथिवीभुजा ६ त्रिपदी षट्पदी चैव धवलो मङ्गलस्तथा । ओवी च चर्चरी चची राहडी दन्तिका तथा । एते सूडेषु नो गेयाः प्रबन्धा लौकिका मताः । विप्रकीर्णाः प्रगातव्या व्यापारेषु पृथक् पृथक् । त्रिपदीकण्डने चैव शृङ्गारे विप्रलम्भश् । प्रायशस्त्रिभिरेवैषा गेया नानार्थभूषिता । कथासु षट्पद य:उया विाह धवलस्तथा । उत्सचे मङ्गलेो गेयश्चर्या योगिजनैस्तथा। महाराष्ट्रपु योपिद्भिः ओवी गेया तु कण्डने ।। होलार्क चर्चरी गेया राहडी वीरवर्णने । दन्ती गोपालकैर्वादे गानव्या निजभाषया ।। मेदिनी, आनन्दिनी, दीपी, पावनी, तारावलीति. पडङ्गादिप्रमाणेन प्रवन्धाध्यायसंमताः । कृता वाग्गेयकारैस्तु तेषां खण्डानुसारत ।। म्व्राणां पाटशब्दानां तेनकानां लयेन च । संगीतोक्तक्रमेणैव पदानां भावदर्शन ये प्रबन्धाः पुरा प्रोक्ताः तेषां नर्तनमाचरेत्। प्रबन्धबन्धुरः-देशीतालः प्रत्रन्धवन्धुर ल/ । विरामान्तायुद्धुता । प्रबन्धाङ्गानि पदतेन्द्रौ च विरुदपाटतालवर इति । एतान्यङ्गानि षट्प्राहुः प्रबन्धस्य मनीषिणः। सोमेश्वरः । । प्रबन्धानाभानन्त्यम् प्रबन्धाङ्गानां समस्तव्यस्तभेदेन बहवो भेदास्संभवन्ति । एवं धातूनां एकतालतया पृथक्तालतया चान्ये प्रभूतरा भेदाः किञ्च शतशो भेदा जरीजूनृम्भते। ते तु प्रतिपादयितुमशक्याः। तथोक्तं भट्टोद्भटेन न रागाणां न तालानां न वाद्यानां विशेषतः । नापि प्रबन्धगीतानां अन्तो जगति विद्यते । कृष्णदासः श्मिष्ट कनिष्ठतर्जन्थौ मध्यमानामेिकाङ्गली अङ्गट्टेन युते स्यातां प्रभातझर ईरितः । नेत्रस्थाने तु बद्धश्चेन्नेवभावनिरूपणे । सूर्यावलोकने चैव दर्शयन्ति बुधोत्तमाः । प्रभावती-क्षयोदशाक्षरवृतम् ध्रुवावृत्तम् यस्या: पादे नित्यौ चतुर्थषष्ठौ जकारसंज्ञौ तु शेषाण्यन्यानि युः गुरूणि सा स्यात्प्रभावती नाम्रा । प्रतिव्रीरध्वनिं श्रुत्वा युद्धेोयोगपरिक्रमे । प्रभावत्युत्तमानां स्यात्तालरागौ तु पूर्ववत् । मेघच्छत्रं दृट्टण अंवरं गञ्जिदेण मजैतो । [मेघछत्रं दृष्टा अंवरं गर्जितेन मञ्जता।] अत्र णअंबा जिद्वेण इति चतुर्थे षष्ट जगणौ। प्राकृते मात्रावृतम् ज: चतुर्मात्रिकः ज: चतुर्मात्रिंक लः काः मेलरागः (पाक्नीमेलजन्यः) (आ) स रि म प ध नि स (अव) स नेि ध म प म रि ग रि स. धडजस्य द्वितीया श्रुतिः। प्रभासः-मेलरागः (शुभपन्नुवरालीमेलजन्यः) (आ) स रेि ग म प ध स (अव) स नि ध प म ग रेि ग म स प्रमातरङ्गिणी-मेलरागः (कामवर्धिनीमेलजन्यः) ( अा) स रि ग म प ध नि स (अव) स प ध नि प म रेि ग म रेि स विनायक प्रमदः--शिल्पकाङ्गम् तं दृष्टा शत्रहन्तारमेियादौ स तु दृश्यते मन्दप्रहर्षः प्रमदः परस्तात्स च वाणतः । प्रियाप्रियेति वाक्यादौ मदणलै उदीरितः॥ शारदातनय प्रमाणस्-देशीलास्याङ्गम् प्रमा' गीतवाद्याभ्यां नृत्स्य समता भवेन्। प्रसादः--शिल्पकाङ्गम् सत्वात्रिः कल्पितेत्यादिमालतीमाधवादिवाक् । प्रतिा -ध्रुवावृतम् (दशाक्षरम्) यदि पञ्चमं हि स तृतीयं गुरुणी पदान्तरचिते द्वे । प्रमेितेति सा भवति नान्ना ह्यवधृष्टजातिरिह पद्भक्तिः (सजसग:) भाअणं ग7 णे ििहस्सी । [गगनाङ्गणे ििहत उत्तमेषु प्रयोक्तव्या प्रमिता करुणे रसे तालेो युग्मोजभङ्गोऽयं क णे च प्रयुज्यते युग्मोजभङ्ग इति। चत्पुटचाचपुटयोर्भङ्ग तृतीयं पञ्चमं चैव नवमं नैधनं तदा। गुरूण्येतानि पादे तु यत्र तत्प्रमिताक्षरा ! मदुभूसिदं सुरहिचूदवर्ण-मधुभूषितं सुरभिचूतवनं ग्रमिताक्षरा-द्वादशाक्षरवृत्तम् नवमान्त पञ्चमतृतीयगुरुलघुशेषमक्षरगतं भवतेि । चरणं तु यस्य सततं विविधं प्रमिताक्षरेति कथेितां सा। प्रमोदः-प्रबन्ध वहते तालसंयुक्तः प्रमोदः परिगीयते। पदैः गटैश्च तेनैश्च सतालो गीयते मुदा । प्रमोदाख्यः प्रबन्धेऽसौ मोदजननस्सदा। भरतः नान्यः " ज-मळु श्रीकण्ठः | प्रमोदकम्-भुवावृत्तम् आद्यचतुर्थषष्ठदशमं स षोडशमथान्यमेव च यदि द्वादशमेव यत्र चरणेषु सप्तदशकात्परं च विहितं । छन्दसि चेत्तथा गुरुचेदथाकृतिगतं भवेतु सततं भद्रकमेव खञ्जकमेवं पुलश्च कथितं प्रमोदकमिदम्। मद्रकमित्यन्यनामान्तरम् फुलिदचूदषंडसहवारमञ्जरीविलोलनादएवणे। भस्तः (अ) स रेि ग म प ध नेि इस ( आ ; स नि म ग रि गा सप्त अपश्यतः फलश्रानि यो व्यापारः फलं प्रति । परश्वत्सुक्यगमनं प्रधन्नः परिकीर्तितः । अत्रनिरुद्धस्येति अनिरुद्रनायकं नाटकं । इदं तु नोपलब्धं । प्रावृङङ्कः, कृत्यारावणनाटके कश्धानाङ्कः । प्रयोगः-गानक्रिया यथा--प्रावृङङ्के अये अन्विष्य रागलपनमालप्तिर्भूरिभङ्गिमनोहरा प्रयोगाह्वा तथालापसंज्ञा साक्षरवर्तित --रङ्गस्थले नाटकयोजना स द्विविधः सुकुमारः आविद्धश्चेति प्रयोगातिशयः-आमुखाङ्गम् प्रयोगे तु प्रयोगे तु सूत्रधारः प्रयोजयेत् ततश्च प्रविशेत्पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः । यथा-स्वप्रवासवदत्ते नेपध्ये सूत्रधारस्योत्सारणां श्रुत्वा थये कथं तपोवनेष्युत्सारणा कथं मन्त्री पद्मावतीयजनैरुत्सार्यते इति उत्सारणाशब्दोऽख पूर्वकप्रयोगमुत्सायै नाटकार्थसूचक: उत्सारणाप्रयोगश्चाङ्कोपक्षेफ्लक्ष्णः स खल्वतिशेते । सागर प्रयोग इति प्रस्तावनात्मके । प्रयोगामिति नाटयात्मकं भावि तम् । एकस्तु शव्दो भेदान्तरेभ्यो व्यतिरेकमाह । द्वितीयोऽव धारणे। सूत्रधार एव यत्र प्रयोगे प्रयोगं समुद्रककवादयुगलवदो जयति स प्रयोगहूयश्रेषणात् प्रयोगातिशयः। यथा-विक्रमो वैश्यां - अथ कुररीणामिवाकाशे शब्दः । ऊरुद्भवा इति श्रीकं । प्रयोगेतु प्रयोगन्तु सूत्रधारः प्रयोजयेत् । ततश्वप्रविशेत्पात्रं प्रयोगातिथेो हि सः । अयुज्यमानोऽभीष्टार्थः कारकादिसमन्वितः नीयते यत्प्रमोदाय तत्प्रयोजनमुच्यते । उपक्षेपेण कार्धस्य हेतुर्युक्तिसमाश्रया । द्वेनामन्त्रणा या तु विज्ञेया सा प्ररोचना । अक्मशसन्ध्यङ्गम् प्ररोचना चव विज्ञेया संहारार्थप्रदर्शिनी पूर्वरङ्गाङ्गम् प्ररोचना सा यत्रैव प्रत्याख्यातोक्तवस्तुनः । प्रशैसवा प्रेक्षकाणामुन्मुखीकरणं च यत् । शारदातनयः ... । संद्वियमाणस्य निर्वाह्यमाणस्यार्थस्य दर्शिका प्रकर्षेण रोचत इति प्ररोचना। यथा-कासौ ज्वलन्नित्यादिवाक्यम्। युक्तिरित्यन्ये इदमङ्गं व्याहरन्ति । अत्रोद्देशक्रमत्यागे यत्केषाञ्चिदङ्गानां लक्षणं तत्क्रमनियमसूचनार्थम् भरतः पूर्वरङ्गे गुणस्तुत्या सभ्यौन्मुख्यं प्ररोचना । पूर्व नाट्यात्प्रथमं गीतालवाद्यनृत्तानि नाट्यादिकं च पाठ्यं व्यस्तं समस्तं च प्रयुज्यते यत्र रङ्गे रञ्जनाहेतौ स पूर्वरङ्ग । अस्य पूर्वरङ्गस्य प्रत्याहारादीनि नवान्तर्यवनिकाङ्गानि ! गीतका दीनि दश वहियैवनिकाङ्गानि । प्ररोचना तु नाट्ये प्रवृत्तौ प्रधान मङ्गमिति लक्ष्यते । गुणस्तुत्या प्रस्तुतप्रबन्धार्थस्य प्रीत्यादिहेतुत्व प्रशैसनेन सामाजिकानां श्रवणावलोकनोत्साहोत्पादनं प्रकृतोऽर्थः प्रकर्षेण रोच्यते । उपादेयतया ध्रियतेऽनयेति प्ररोचना । रामचन्द्र जयाभ्युदयिनी चैव मङ्गल्या विजयावहा। सर्वपापप्रशभनी पूर्वर प्ररोचना भाविसिद्धिः प्ररोचना=भाविनोऽर्थस्य सि;ि ििद्धत्वेनोप क्रमणे प्रकर्षेण रोच्यते । अनया पिकार्थ इति प्ररोधूना । अन्ये तु सत्कारादेशनं प्ररोचनामाहुः । अन्ये तु अस्य स्थाने युक्ति पठन्ति । युक्तिश्च सविच्छेदोक्तिः । यथा-पुष्पभूषेितके 'भर्ता तवाह' मेित्यादिसमुद्रदत्तवचनम्। प्ररोचना च विज्ञेया सहतार्थप्रदर्शिनी । प्ररोचना स्यात्फणितिरभूतस्यापि भूतवत्। शिल्पकाङ्गम् गुणैरतिशयारोपः पदार्थस्य प्ररोचना । नेदै मुखं किमित्यादौ श्यते सा प्ररोचना । -भारतीीवृति जयन्युदयनी चैव मङ्गल्याविजयावहा सर्वपापप्रशभनी पूर्वरङ्गे प्ररोचना । प्रलयः-चित्राभिनय प्रलयस्सुखदुःखाडैः चेतसस्तु विसंज्ञिता। स्त्रीणां रत्यन्तसमये शुक्रचालनकालके तत्काले च मतिभ्रान्तिः स्त्रीजातीनामुदेष्यति आलोलिताख्यदृष्टिश्च धुतं नाम शिरस्तदा। हृदये मुकुलं बध्वा पुरोभागे तु कर्तरी। शरपञ्जरहस्तेन प्रलयस्य निरूपणम् सात्विकभाव श्रममूछामदनिद्रमिघातमोहादिभिःप्रलयः निश्रेष्ठो निष्प्रकम्पत्वाद्व्यक्तः श्वसितादपि । महीनिपातनाचापि प्रलयाभिनयी भवेत् । प्रलयो मदनिद्रारुकप्रहरैरुपजायते। स च दुखाभिषङ्गाभ्यां िनश्चेतनतयोच्यते। अभिषङ्गः सुखातिशायः । ... विनायकः माधवस्य परिच्छेदव्यक्तिर्न भवतीतिवत्। प्ररोचनायाः कोऽर्थः । प्रसिद्धार्थप्रदर्शिनी प्ररोचनाभिधीयते । ' प्रलोभनं गुणाख्यानपूर्वाभीष्टार्थलम्भनम् । यथा- अम्भोधिवारेितरणे इत्यादि । अन्ये तु प्रस्तुतस्यैव काव्यस्य यन्निध्पन्नेन वस्तुना । कथनं सा प्ररोचना । मुखादि - प्रयोजनार्थमर्थादिभिः प्रलोभनं प्रलोभः । यथा-मोटकाङ्के सन्धीनामवतारायादौ प्ररोचना कार्या ! शुवन्न आणे इत्यादि । मोटकाङ्कः-मृच्छकटिके अष्टमोङ्कः। शारदातनयः सागरः प्रलेमेिकं—मेलरागः (श्रीराङ्कराभरणमेलजन्य ( आ ) स रि ग प ध स (अ) स नि ध म ग सः प्रवरललितम्-षोडशक्षरवृतम् तत्र द्वयोर्विवादप्रधानमधिकृत्यं जायते सदसि । सार्धप्राकृतरविता प्रवल्हिका चेटकप्रभृति तिर्यञ्चौ गजदन्तौ तु संयुक्तौ तु प्रवालकः। ऊध्र्वेयं मुखसंयोगे दन्तक्षेत्रनिरूपणे । उभयोः पार्श्वसंयोगे मेक्युद्धे नियुज्यते भरतः विनायकः कः पुनरयं प्रवासो नाम । यस्यैते दैतजातयः नर्मश्रवण सङ्कीर्तनादिभ्यो बिभ्यतीत्युच्यते । सत्यनुरागे परस्परंदैवादिज नितदेशान्तरध्यवधानं प्रवासः । सै दैवापन्न उत्तमः । धर्मापन्नो मध्यम:। अर्थापन्नः कनिष्ठः । अथैषत्रिविधोऽपि सामान्यते विशेषतश्च प्रपञ्च्यमानः प्राथो द्विपञ्चाशत्प्रकाराः प्रथते । तत्र सामान्यतो भूतपूर्वः अभूतपूर्वः साधारणः असाधारण सहजरागो विस्रब्धरागः प्राप्तसमयः अप्राप्तसमयः सप्रति - विधानो निष्प्रतिविधानः सन्निकृष्टो विप्रकृष्टः सावधिर्निरवधिः अल्पकालो दीर्घकालः सानुबन्धो निरनुबन्धः प्रकाशकायैः प्रच्छन्नकायै: सोपसंहारो निरुपसंहारः नायेिकानिमित्तः इति प्रकाराश्चतुर्विंशतेि दैवापन्नश्चतुर्धा शापकृतः पापकृतः संभ्रमकृतः विभ्रभकृत 50 धर्मोपन्नोऽपि चतुर्धा साभिप्रायो भिरभिप्रायः सानुतापो निरनुताप इतेि अर्थापन्नोऽपि साभ्यनुज्ञो निरभ्यनुज्ञः सोपधानो निरुपधान इति । दैवधर्मापन्नः प्रकृतिस्थः कोमलः कठोर: परिणत इति । दैवार्थापन्नस्तु ग्राम्यः नागरः उपनागर: विप्रकीर्ण इति। धर्मार्थाः पन्नो हितः अहितः सुखः दुःखः इति । दैवधर्मार्थापन्नो विवृतः आयतः त्र्यंश्र: चतुरश्र इंति । षट्त्रंशतः प्रवासानां घोडानां तु कथ्यते अथैकैकम्य वयः स्कन्धा भवन्ति प्रक्रिस्कन्धः व्यास्किन्धः समाप्तिस्कन्ध इति । तेषु प्राष्ट्रिस्कन्धस्य प्रवासशङ्कां प्रवासारंभः श्रियप्रस्थानं प्रियानुरामः श्रियाश्ः प्रतिनिवृत्तिः प्रवासचर्या प्रवासवृत्तान्तः--इत्यटै प्रकाण्डानि ! यस्किन्धस्य वियुक्तस्वरूपं वियुक्तावस्था विरहोद्दीपनं विरहअतीकारः सट्टायाश्वासनं सहाय सखीनायकानां स्नपरदोषेोद्धाटनं उत्कण्ठाविनोदः सन्देशादानं इति प्रवासावस्थाः । एतेषामवान्तरभेदा उदाहरणानि च शृङ्गारप्रकाशे ज्ञेयानि नानाविधास्तु गतयः विचारा इति स्मृताः । चतुरैस्ते प्रयोक्तव्याश्शवमोक्षणकर्मणि ।। प्रविभागः-भक्ति एतावतोऽर्थभागस्य स्यादियान् शब्द इत्ययम् । प्रविभागः पदे दाक्ये महावाक्ये प्रतिष्ठितः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां शक्तिनिष्कर्प एव सः । साहित्यमीमांसा प्रविलोकितम्-दर्शनम् पाश्र्भाभ्यां यावृत्तं तत् प्रविलोकितमीक्षितम् प्रलोकितं परिज्ञेयं दर्शनं पाइर्वभागयोः । प्रवृत्तकम्-आमुखाङ्गम् कालप्रवृत्तिमाश्रित्य वर्णना या प्रयुज्यते । तदाश्रवाच पात्रस्य प्रवेशस्तत्प्रवृत्तः । ५६ हरिपाल भरत: यदा कालावृतिमाश्रित्य काञ्चिद्वलम्ब्य किञ्चिद्वस्तुवण्यैते तदाश्रयेण च पात्रस्य प्रवेश वृत्तकम् । यथा-वेण्यां सत्पक्षा मधुगिर:- इत्यादि । यथा-शर्मिष्ठपरिणये नटनटीवाक्ये वसन्तसमयगानं व्यज्यते। वसन्तावतरणरुचिं दर्शयन्त्याऽनया शर्मिष्ठाया अवस्था प्रवर्तिता। अन्ये तुल्यकार्यप्रवर्तकमेव प्रवृत्तकमिच्छन्ति। यथा-गुरोर्विधातुं शुश्रूषामित्यादि । कालसाभ्यसमाक्षिप्तप्रवेशः स्यात्प्रवृत्तकम् । यथा-आसादितप्रकटेति (छलितरामे) ततः प्रविशति यथो दिष्टो रामः । अत्र शरत्कालसाम्येन मुखस्तरूपस्येतिवृतरामपात्र प्रवृति प्रवृत्त आवन्ती दाक्षिणात्या च पाञ्चाली चोडूमागधी। पौरत्यादिभेदेन अन्ये पुनरन्यधा प्रवृत् िचतुर्विधा प्रवृत्तिश्च औक्ता नाट्यप्रयोकृभिः। चतुर्विधति केचित् । व्याचक्षते । दशविधा पुण्यप्रवृत्तिः। दशविधा पापप्रवृत्तिरिति। पृथिव्यां नानावेश वेषभाषाचाराः वार्ताः ख्यापयतीति वृत्तिः। केचित्तु तामप्यन्यथाहुः । पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि प्रवृत्तिश्च निवेदने । समानलक्षणश्चासां प्रयोगश्चतुर्वेिधत्वका तद्वारिका च पृथक्प्रथक् दशप्रकारा प्रवृत्तिर्भवतीति । अथान्य रणम्। मतं-प्रवृत्तिर्वाग्बुद्धिशरीरारम्भ: । तत्र वागरंभा द्वादश-आला पप्रलापाद्यः । बुद्यारम्भा द्वादश-भावहावादयः । शरीरारंभ यथा-जातं मे परुषेण भस्मरजसा तचन्दनोद्धलनै । विलासादयः द्वादश । तत्र तत्रोदाहरिष्यन्ते । अन्यतु दर्शनम् । | उदात्ताराघवें । वेषविन्यासक्रमः प्रवृत्तिरित्युक्तम् । तत्र च पौरत्योढमागधीत्याः । दिन । देशोपलक्षणेन देशाग्रवृत्तिः । देशकालपाखवयोऽवस्थाशक्ति । आश्रमात । साधनाभिप्रायप्रत्ययविपरिणामनिमित्ताभिगमसङ्गामविहारोपहा यथा-चूडाचुम्बितकङ्कपत्र (महावीरचरित रच्छलच्छद्मश्रमजातिवृत्तिविभवप्रकीर्णसङ्कीर्णविप्रकीर्णादयौ वेष विशेषप्रवृतिहेतवः सङ्गह्यन्ते । विहारत | यथा--शृङ्गाणि द्रतकनकोज्ज्वलानेि (माघ ८-३० ) यथा-शिरसेि जटिलोऽगिणमणि इत्यादि । ताटङ्कवल्गनतरङ्गितगण्डलेखं इत्यादि । चेष्टाविशेषविन्यासक्रमो वृत्तिः । वेषविन्यासक्रमः प्रवृत्तिः । सा चतुर्विधा, पौरस्य, मागधीः दाक्षिणाया, आवन्त्या चेति । यथा-छणपिट्टदूसरत्थणि इत्यादि यथा-शाकुन्तले सप्तमेऽङ्गे वसने परिधूसरे वसाना, इत्यादि । यथा-कर्णे मेरै शिरीषं.........जयति मृगदृशां प्रैष्मिको बेष एष यथा--अथ हिमशुचेि भस्म भूषितं । (जातितः) यथा-गलनिहितकुटानां.....कुटीरकै हट्टकुट्टिन्याः। (बयस्तः) यथा-विरचित .........बृन्दैः कुमारकाणां विहितवतंसा (छलात्) यथा-- अथाजेिनाषाढधरः (कुमार सं ५-३०) यथा-प्रत्यप्रमज्जनविशेष, इत्यादि (रावली १-२०) देशविशेषगता वेषभाषासमाचारवैचित्र्यप्रसिद्धिः। तत्र देशे देशे येष्वेव वेषादयो नैपथ्यं भाषा वा आचारो लोकशास्रव्यव हारः वार्ता कृषिपाशुपाल्यादि जीविका इति तान् प्रख्यापयन्ति। पृथिव्यादि सर्वलोकविद्याप्रसिद्धिं करोति । प्रवृतिर्वाह्यार्थे यस्मा न्निवेदने निश्शेषवेदने ज्ञाने प्रवृत्तिशब्दः। प्रवृत्तयश्चतस्रः दाक्षि णाल्या आवन्ती पाञ्चाली उढूमागधीति । यथा-आद्रः स्रजोअलथजोदुकमच्छमेकं इति भरतः यथा-आथाभिपश्यन्निव विद्विषः पुरः (भारविः ३-५६) यथा-न्यस्तालक्तकरक्तमाल्यवसनेत्यादि (मालतीमाधवे) अभिगमात् यथा-गोराङ्गयातरुण्णा इत्यादि (सरस्वतीकण्ठाभरणे ३-३६३ उदाहृतम्) प्रवृतिकम् विपरिणामत यथा-बभूव भस्मव सत्ताङ्गरागः क्रपालमेवामलशेखरश्रीः । उपान्तभागषु च रादिनाङ्कः सिंहाजिनस्यैव दुकूलभाव यत्यास यथा-ग्रतिमूर्धजं निहितकर्णपूरका परिवर्तिताम्बरयगा: समापत द्वलयीकृतश्रवणकुण्डलाः स्त्रियः । यथा—वासेो जाम्बवपलवानि जघने गुञ्जाः स्रजोभूषणं यस्यागातिवधूजनेन शबरीसंवासतः शिक्षित ---(अभिप्रायत यथा--सिहि बहुणाव अंस (गाथा सप्तशती २-७३) भोजः संशयव्युदासे प्रवृत्तिः । यथा-आशङ्कसे यन्निमेित्यादिः दुष्यन्तवाक्यम् सागरः -लक्षणम् एवं मयाऽत्र कर्तव्यमिति यन्निश्चितं वचः । श्रेहाद्दाक्षिण्यतो वापि प्रवृत्तिस्सा निगद्यते । भोजः यथा-मालतीमाधवे-कामन्द्कीवाक्यम् यथा-क युवतिमार्दवं कच महापद्दारुणता इत्यादि . प्रकीर्णत यथा-मलेिनवसणाणक अवेििण आण. (वप्रकीर्णतः) यथा--अथ स ललेितयोषिद् भ्रलताचारुश्धृङ्गम् २-६४) प्रवृत्तिकम्-आमुखाङ्गम् प्रवृतै कार्यमाश्रित्य सूत्रभृत् यस वर्णयेत् । तदाश्रयाच पात्रस्य प्रवेशास्तत्रवृत्रिकम् ॥ भरतः ३९५

  • ात

इयमेव पूर्वोक्ता वेण प्रकर्षेण विरच्यमाना द्वादशागण्णा प्रवेशः--क्रिया (तालङ्गम् प्र गिरिचवगहने वातायाते जलनिधिपुल, सुरमुनेि भवते सर्वगतत्वं पूजितमूर्ति । शक वा तत्र प्रवेशकः-प्रवेशयति पात्राणि रङ्गमिति प्रवेशावः । कथानु बद्धा नीचमध्यमा: ते प्रवेशकाः कर्तव्या: ; रामस्य वनमधिवसतः क तथाविधः परिजनः सुग्रीवसख्यातु हनुमदायः । मातृगुः, विटतापसविप्रावैर्मुनि कञ्चुकिभिस्तथा । प्रवेशकमपीच्छन्ति सन्तस्संस्कृतभाषिभिः ॥ इति प्रवेशाकं वर्ण प्रवेशकाः-अर्थोपक्षेपकाः दिवसावसानकायै यद्यङ्गे नोपपद्यते सर्वम् अङ्कच्छेदं कृत्वा प्रवेशकैस्तद्विधातव्यम् । विप्रकृष्ट तु यो देशं गच्छेत्कार्यवशानुगः। अङ्कच्छेदेऽथ सङ्केपन्निर्दिशेत्तं प्रवेशकैः । सन्निहितनायकोऽङ्कः कर्तव्यो नाटके प्रकरणे वा परिजनकथानुबन्धः प्रवेशाको नाम विज्ञेयः । अन्यस्तु प्रक्रमात्प्रवेशको नाम इत्याह । यथा-रेवतीपरिणये तृतीयेऽङ्के तापसः । शाकुन्तले तृतीये विप्र । शशिकामदत्ते तृतीयेऽङ्के विट:। भायामदालसे तृतीयेऽङ्कगृध्रमिथुनं। कुम्भाऽङ्के तिलोत्तमाभानुमती संवादः । प्रवेशकेन कथासंग्रहणं कार्यम् । अनन्तरस्य पात्रस्य प्रवेशोऽभिधेयः। अङ्कमध्येऽसूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो नैव विद्यते । स चाङ्कान्तरसन्धिषु कर्तव्यः। प्रवेशकेनीच एव कर्तव्यः । यथा-दार्वत्यङ्क वानरद्वयम् । यदा तु तापसाद्यः प्रवेशाकारसन्ति तत्र संस्कृतपाठ एव विशेषः । बहुपाठको न प्रवेशकः । बहुतरेऽपि वृत्तान्ते स्वल्पवचनैस्समापनीय सागरः दिवसोऽवसानं समाप्तिः यस्य तत्सर्वं यद्यङ्के प्रत्यक्षेण प्रदर्श यितुं न युज्यते तदा अङ्कच्छेदं कृत्वा प्रवेशकैः प्रदर्शनीयम् । अष्टमप्यर्थ हृदि प्रवेशयन्तीति प्रवेशकाः । चूलिका, अङ्काव तार, अङ्कमुखः, प्रवराकः विष्कम्भकश्वद्दाभप्रतः । अङ्गलीकुञ्चनं यत् प्रवेशाः परिकीर्तितः । अवशनम्-तार पुटान्तर यः । प्रवेशो ऋष्टा तां विशालाक्षां तुतोष मनुजाधिपः । मुनििभस्साधितां कृच्छूत्सिद्धिं मूर्तिमतीमिव । प्रगयणस्य पाठान्तरम् । स्तुतिर्विद्याभिजात्यादेः प्रशस्तिरिति गण्यते । उत्पतिर्देवयजनादित्यादौ सा विलोक्यते । उत्पति: चीरचरि ?-२१ प्रशमनम्-स्वराङ्गम् प्रशमनं नाम तारगतानां स्वराणामेव वेिम्वरेणावतरणमिति। नान्यः 3अशाः कुम्भ प्रशान्तम्-नाटकभेदः (सुबन्धूक्तम्) प्रशान्तरसभूयिष्ठं प्रशान्तं नाम नाटकम् । न्यासोन्यास समुद्वेदो बीजेोक्तिर्बजदर्शनम् । ततोऽनुद्दिष्टसंहारः प्रशान्ते पञ्चसन्धयः। सात्वतीवृत्तिरत्र स्यादिति द्रौहिणिरब्रवीत्। स्वमवासवद्त्ताख्यमुदाहरणमत्र तु आच्छिद्य भूपायसनाद्देवी मागधिकाकरे। भरतः भरतैश्चराचराणां आशीराशंसनं प्रशस्तिः । घथा-बालरामायणे सम्यगित्यादिकं विभावक्राद्याशंसनम् । नृपदेशप्रशान्तिश्च प्रशस्तिरभिधीयते । "" यथा-उर्बमुद्दामसस्यामिति भरतवाक्यम् प्रशस्तिश्शुभर्शसना- जगतः कल्याणाशैसना प्रशस्तिः तच नायकस्तद्न्यो वा पठति । यथा – कृत्यारावणे निरीतयः प्रजास्सन्त्वित्याद्रािमवाक्यम् न्यस्ता यतम्नतो न्यासो मुस्वसन्धिरयं भवेत्। पद्मावत्या मुखं वीक्ष्य विशेपकविभूपितम्। जीवन्त्यबन्तिकत्येतद्भज्ञातं भूमिभुजा यथा। उत्कण्ठितेन सोद्वेगं वीजोक्तिर्नामकीर्तनम्। एहि वासवदत्ते कयासीत्यादि इयते । सहावस्थितयोरेकं प्राप्यान्यम् गवेषणम् दर्शनस्पर्शनालापैरेतत्स्याद्रीजदर्शनम् । चिरप्रसुप्तः कामो मे वीणया प्रतिबोधित । तां तु देवीं न पश्यामि यस्या घेोषवती प्रिया किं ते भूयः प्रियं कुर्या इति वाग्यत्र नोच्यते। तमलुदिष्टसहारामत्याहुभरताद्यः । युक्तिः प्रतिस्समाधानं विधानं परिभावना । एतान्यवश्यकार्याणि प्रशान्ते नाटके बुधै । प्रसङ्गः-अवमशेसन्ध्यङ्गम् प्रसङ्गचैव विज्ञेयो गुरूणां परिकीर्तनम् । भरत यथा-रन्नावल्यां वासवदत्तायाः इन्द्रजालिकस्वागमनं बन्धुः कुलादारभनं बहुभावकरणम् । अभिनव अप्रस्तुतार्थख्यापनं प्रसङ्गः । यथा- वेण्यां - षष्ठेऽङ्के हा तात भीम इत्यादिवाक्यम् । प्रसङ्गो महतां कीर्तिः-कीर्तिः संशब्दनम् । यथा-वेण्यां युधिष्ठिरस्य निवापावसरे वाक्यानि। केवेिदप्रस्तुतार्थवचनं प्रसङ्गमिच्छन्ति । यथा-वेण्यां द्रौपदीं प्रति सकीचकेत्यादि युधिष्ठिरवाक्यम् । अत्र युधिष्ठिरस्य अप्रस्तुतः शोक प्रसन्नः-मुखरागः प्रसन्नः कान्तिभूषित श्रृङ्गारहास्योः कार्यः प्रसन्नस्त्वदुते तथा। प्रसन्नो िनर्मले वीरे श्रृङ्गारेऽदुतहास्ययोः। सस्मितभ्रविलासं यत्तत्प्रसन्नमितीयैते । मन्द्रः प्रसन्नमध्यः-वणालङ्कारः तारद्वितयमध्यस्थो मन्द्रो यत्र प्रवर्तते । प्रसन्नमध्यमाहुस्तमलङ्कारं मनीषिणः । प्रयोगः-सा री गमा पधनी सा सानी धपभगरी सा । यश्रवर्णतालः । जन्दकः देहो रेखायुतो थत पादौ समनखायुतौ । शिरस्समं समा ऋष्टिः प्रसन्नवदनाह्वयम् । समदृष्टिस्तु सुरनारीवदुन्मेषनिमेषरहितं वीक्षणम्। प्रसन्ना-पाकृते द्विपदी विषमा-भ भ भ भ . निषादस्य प्रथमा श्रुतिः। मण्डलीमते तारनिषादत्यैव । धैवतस्य प्रथमा श्रुतिः। निषादस्य द्वितीया श्रुतिः। सुषः प्रसन्नादिः-वर्णालङ्कार मन्द्रादारभ्य समारोहणं तारगतिं यावदसौ प्रसन्नादिः अस्य प्रथेोग सा री गा मा पा धा नी सा सा नी धा पा मा गा री सा जग-मळु | तारादारभ्याधरोहे क्रमेण मन्द्रपर्यन्तं प्रसन्नान्तः । सु

स रेि ग म प ध नि सा स नि ध प ग गा रेि सा षड्जादिमूर्छनोपेतः प्रसभः पञ्चमेक्षितः। अयं भूपालीजन्यः स्यात्। प्रातर्गेय प्रसरम्-देशीनृतम् (डुपाङ्गम्) चतुरश्रस्थानकं च शिखरद्वितयं हृदि । आविद्धवक्रहस्ताभ्यां पऽिर्णरेचेितयान्वितम् । मध्यसङ्गेन प्रसरमादितालाच यद्भवेत्। सन्यः पताकः प्रसृतः पाश् वामः पुरोगतः ।। पताकः स्याद्विपर्यासादङ्गानां प्रसरे भवेत् । मण्डलस्थानके पाइवें पताको प्रस्तौ यदि । तत्तत्स्थाने कुञ्चितके शिखरद्वितयं हृदि । समसूच्या भुवं गत्वा सौष्ठवेन यदा भवेत् । । पुनः पश्चात्प्रचलनमाद्विप्रसृतौ करौ । व्यावृत्य पुरतः पश्चात्परिवर्तनतो भवेत् । । संतस्थानके स्थित्वा भ्रमरीमाचरेत्तत प्रान्ते च चतुरश्रे मा: प्रसन्नादिरौ ज्ञेयस्तारो प्रतिमुखसन्धेतिीयमङ्गं मातृगुप्तभते । मन्द्रद्वयात्परः । प्रयन्नस्य निरोधनं प्रसरः । मन्द्रं द्विरुचार्य सकृतु तारे गीते प्रसन्नादिमुदाहरन्ति । यथा-मायामदालसे पाताळकेतुना मदालसाहरणं पाताल केतुना। मदालसावाक्ये भयं द्योत्यते । प्रसन्नाद्यन्तः-वर्णालङ्कार यत्राद्यन्तयोः प्रसन्नः मध्ये च तारः स प्रसन्नाद्यन्तः । प्रसर्पितम्-करणम् मः | यत्र वामो लतासंझो रेवितस्वपरः करः । अस्य प्रयोग तद्दिछोदृष्टभूः पाद्री पदान्तरसमीपतः । सा री ग म प ध नि सा सा नी ध प म ग रेि सा । मन्दमन्दृतरादेवं भवेदङ्गान्तरेण च । प्रसर्पितमिदं प्राहुर्देवदत्तनिरूपणे अत्र पादद्वयस्यापि पाश्र्वयोस्यात्प्रसर्पणम यौगपद्यात्क्रमाचेति भट्टतण्डुरभाषत समोत्सरितसत्तलीमत्र कीर्तिधरः पुनः । युगपट्टधत्क्रमादेवेति, पाठान्तरम् । अस्य विनियोगविषये “खगगता' वित्यशोकः पदानि खेचरसञ्चारविषय इति वेमः । व्योमयानगता विति कुम्भश्च अपश्यतः फलप्रात्रिं यो व्यापारः फलं प्रति । परन्स्वौत्सुक्यगमनं प्रसवस्स उदाहृत न्यासांशाग्रहसहितो यदा तु पङ्कजे निश्शेषन्रपरिपूर्णतानिधान भध्यग्रामकरभणीयसर्वजाते जातस्स्यात् प्रसव इति स्फुटता न रागः । मध्यमग्रामसंभूतो षड्जन्यासांशसंयुत मध्यमग्रामजातिभ्यः सत्राभ्य: प्रसवस्मृत भिन्नकैशिकवद् ज्ञेयौ रूपकालापकाविह। तद्विशेषपरित्यक्तौ न्यासमात्रेण भदितैः। प्रसादः-काव्यगुण अप्यनुक्तो बुधैर्यत्र शब्दोऽर्थो वा प्रतीयते। सुखान्दार्थसंयोगात्प्रसादः स तु कीत्यैते । यत्रार्थे अनुक्तोऽपि बुधैः कष्टकल्पनया अध्याख्यातोऽप्यर्थः प्रयोजनं स्यं जायते सोऽर्थो वैमल्याश्रयोऽपि ! वैमल्यमुप जानन्ननुपयोगिपरि वर्जनात् । वैमल्यशब्दवाच्याञ्जलस्येव पांसुभिः असंपर्काद्भव - ीति वैमल्यमर्थस्य प्रसादः । सुखेति न प्रयत्रमपेक्षते । यश्शब्दार्थो यरसंयोगः शब्दविषय इत्यर्थः । कालमाखरूप एव यत्र सन्धिः। अतएव शैथिल्यात्मा स शब्दगुणः प्रसाद शैथिल्यं प्रसादः । गुणस्संवात् । सत्वनुभवसिद्धः । य यन प्रसिद्धार्थपदन्यासांत्प्रसाद इति कीर्तितः । शीघ्रार्थबोधकत्वं तु प्रसाद् इति कश्यते । मनः अविद्वदङ्गनावालं प्रकटं यत्प्रसादवत् ।। साहित्यसीमांसायाम् श्रुतिमात्रेण छान्दानां येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणस्समम्राणां स प्रसादगुणो भवेत्। असमस्तपदन्यास: प्रसिद्धः कविवर्मनि । कश्चिदोजः स्पृशन्प्राय: प्रसादोऽप्यल ऋश्यते गमकानि निबध्यन्ते वाक्ये वाक्यान्तराण्यपि । पदार्नीवाल कोऽप्येष प्रसादस्यापरः क्रमः । प्रीत्युत्कपः प्रसादो वा विषयेपूपसेवनम् शुश्रूषाद्युपसंपन्नः प्रसादः प्रीतिरुच्यते। यथा- एतावता तावन्म इत्यादवाक्य रत्नावल्याम् । प्रसाद स्रिग्धतारता भवेस्प्रतिकलं यत्र व्युत्क्रमस्तारमन्द्रयो तं प्रसादमलङ्कारमलङ्कारविदो जगुः। सरिसं संगमसं संपधनिसं इति प्रसादः । आद्यः कलानां यदि तोरकः स्या द्न्यश्च मन्द्रः तिसृणामसीषाम्। प्रसादनामा स भवेदितीह ।। –(प्रबन्धे) नाद स्रस्थानपदानां यः प्रसादनमुपागतः । –वर्णालङ्कारः (सञ्चारी) पराश्वाधेो यदायाति प्रथम: प्रथमश्वरः तदा प्रसादनामानमलङ्कार जगुबुधाः । सरिस, रिगरि, गमग, भएमः पधप, धनिध प्रसाधनम्--संगीत शृङ्गाराङ्गम् संभोगार्थे शरीरप्रतिकर्म प्रसाधनभ प्रसाधनम् अभिनव कुम्भः प्रसाः-वीणायामुभयहस्तव्यापार: तले सङ्कचिताङ्गष्टे चतुरङ्गलिसम्मती । कनिष्टतर्जनीपास्पर्शस्तन्याः प्रसारकः । प्रसारणमिति ख्यातमङ्गलीनां प्रसारणात्। प्रसारकः-वादनम् (उभयहस्तव्यापार) चतुरङ्गलेिसङ्कते कुञ्चिताङ्गष्टके तले। प्रसारिणी-श्रुति मध्यमस्य द्वितीया श्रुतिः । प्रसारितम्-देशीस्थानम् उंपधानीकृतो बाहुर्जानुनी च प्रसारिते । यत्र प्रसारितं तत्स्यात्प्रसुझे तत्प्रयुज्यते । शयनस्थिति एकं भुञ्जगुपाधाय संप्रसारितजानुकम् स्थानं प्रसारितै नाम सुखसुप्तस्य कारयेत् । उपधानीकृतो बाहुः जानुनी च प्रसारिते। यत्र प्रसारितं तत्स्यात्प्रसुझे तत्प्रयुज्यते । नतमध्ये भुजं कृत्वा प्रसार्य यदि जानुनी तत्स्यात्प्रसारिताभिख्यं तदा त्यात्सुखनिद्रिते। प्रसारितं मुखादौ तत्पार्श्वयोर्यत्प्रसारणात्। ऊध्र्वस्थानां पदार्थानां कर्षणे बाहुयुग्मतः । जलावंतरणे पार्श्व कर्तव्यं स्यात्प्रसारितम्। प्रसारितः-अधर अधरोष्टो विनिष्क्रान्तः प्रसारित उदाहृतः। रतौ रागविलेपे च रदनक्षतवीक्षणे। भरतः अशोकः सोमेश्वरः प्रसरत्यप्रद३ या महुिस स्यादप्रसारितः । आदानेऽसौ फलार्दूनां याचनेऽपि नियुज्यते । अनुधावन् पुरोदेशं समाख्यातः प्रसारितः। प्रसारिताः-चरणाङ्गल्य अङ्गल्यः सरलाः स्तट्धः यस्ता उक्ताः प्रसारिताः । नियुज्यन्ते बुधैरताः स्वपे रतम्भेऽङ्गमोटने ऋज्यस्तद्वधा यदाङ्गल्य; तदाख्याताः प्रसारिताः । स्तम्भे च मोटने स्वभे प्रयुज्यन्ते प्रथोतृभिः। प्रसिद्धिः-लक्षणम् वाक्यैस्सातिष्ठायैर्युक्ता वाक्यार्थस्य प्रसाधकैः। लोकप्रसिद्वैर्बहुभिः असिद्धिरिति कीर्तिता । प्रसाधकैः-प्रकृष्टसाधकैः। प्रसिद्धे:- पूर्वमेव सिद्वैः । • यथा- गदायुद्धे येनेन्द्रस्य चेति दुर्योधनवाक्यम् । अक्ष वाक्यार्थस्य साधका एव भगवतोर्विष्णोः पारिजाताहरणलीला वटपत्रशयनादयः। अन्ये तु प्रसादकैरलङ्कारिभिः-इति वदन्ति। प्रसृतः-श्वास मुखावो निर्गतो दीर्घः यः शब्दः प्रसृतश्च स । प्रसुताभिनये प्रोक्तोऽशोकमलेन धीमता । प्रसृता-द्विपदी द्वौ पञ्चमाखिकौ एकश्चतुर्मात्रिकः । जः चतुर्मात्रिक एकः ज: चतुर्भात्रिकः प्रसृतौ-पुटौ आथामितौ तौ प्रसृतौ वीरे हर्षे च विस्मये । भरदः प्रसेनावली-मेलरागः (गमनश्रममेलजन्यः) (आ) स म प ध निस (अ) स नि प म ग रेि स अथ प्रस्तारसभूताः प्रत्ययात्सान्त विस्मयाः । षु पञ्चाङ्गसंभूतः प्रस्तरः कथ्यतेऽधुना । (अछ पञ्चाङ्गमिति अनुदुतुद्रुतलघुगुरुप्तानि प्रस्तारेऽस्मिन्विजानीयाद्ल्यं प्रत्यधिकं महत्। इच्छातालं लेिखेत्पूर्वं दक्षिणाद्वासगामिनम् तथा स्थूलादिसूक्ष्मान्तं यथा संभवयोगत ! तमेव वेिषीकृत्य प्रस्तारः प्रस्तृतो भवेत् । वामान्यमहतोऽधस्तादल्पं विन्यस्य दक्षिणे । यथेोपरि तथाशेषं वामे स्थूलीकृतं न्यसेत् ।। योगाङ्गं यततो वाभे लेिखेदेवं पुनः पुनः । सर्वानुद्रतपर्यन्तं तथा संख्यां विनिक्षिपेत् (एष अनुद्रतान्त प्रस्तारः) संख्या-तालप्रस्तार इत्यङ्गयुक्तो यस्तालः तस्य भेदाः कतीतिः । पृच्छति प्रसभं तस्य वतुं संख्याङ्कसन्ततिम् । (इतीति—अनुद्रतान्त प्रस्तारलक्षणोक्ताङ्गविन्यासक्रमेणेत्यर्थः) प्रकल्प्याच्युतरायोऽसौ कक्त लक्ष्यविचक्षणः पृच्छकेच्छा तालजातान् शुद्धासमकोष्ठकात्। तिरश्धीनान्वामपूर्व विलिख्याथाङ्कयोजनान् एकद्वन्द्वक्रमान्न्यस्य योजयेद्वामसंभबान् अङ्कानन्त्योपान्यतुर्याष्टमद्वादशाकोष्ठान् । तुर्याष्टमद्वादशानामभावे तु लिखेन्क्रमात्। तृतीयं सप्तमं चैकादशं चैव पुनः पुनः। घन्द्राद्याद्यन्तभेदास्ते मीयन्तेऽत्र समुद्भवाः । (चन्द्रा अनुद्रता अनुद्रतो द्रतस्यार्षे बिन्दुमावासपादल चन्द्राकाशयुतो वक्रः प्लुतः स्याद्दादशे गृहे । ततः परं तथैकैककलावर्धनयोगात लिखेदुपरिकोष्ठानां तद्धः कोष्टसंख्या तावन्त एव भेदाः स्युरित्युत्तरमथोच्यताम्। चन्द्रः अनुद्वत:। आकाशे द्रतः। वक्रो गुरुः । कलेयङ्गम्) । . येन तावतिथेो भेदः किंरूपमिति पृच्छति तन्नष्टमुत्तरं पश्य प्रक्तिमच्युतभूभुजा । कतिभेदा नष्टताले तावस्संख्यां क्रमालिखेत् । तत्प्रान्त्यपातनस्थानं पात्यास्तूपान्त्यपूर्वकाम् । पातस्थाने नष्टसंख्या प्रथमं पातयेत्ततः । शेषत: पातयेदङ्कान् क्रमादेकैककोष्ठजान् । एककोष्ठाङ्कपातेन भवेदेकद्रतागमः निरन्तरे कोष्ठयुगे पातितं मात्रिकागम ।। मात्राहेतोस्तृतीये तु पातिते लो गुरुर्भवेत्। यत्राङ्कपातनाभावो चतुर्थी ग: लुतो भवेत् । यत्राङ्कपातनाभावो भवेत्तस्मादनुद्रतः। अङ्काभावे तलपूर्तिपर्यन्तं चन्द्रलेखनम् । संप्रदायं प्रवक्ष्यामेि द्रतलाभादनन्तरम् कोष्टमेकं त्यजेतेन पातितेन समन्वितम् ।। लधुलाभात्परं क्षेोष्ठद्वयै ताभ्यां सह त्यजेत्। गुरुलाने तु तेभ्योऽथ त्यजेत्कोष्टत्रयं तदा। प्लुतलाभे तथा तेभ्यः त्यजेत्कोष्ठचतुष्टयम् अनुद्रतस्त्वपात्योऽथ तस्मात्यागो न लभ्यते ॥ एवं कुर्यान्नष्टभेदमात्रापर्यन्तगां क्रियाम् । तथा नष्टत्य भेद्य रूपमायाति कौतुकम् ।। भेदमेकं समालेिख्य कतमोऽयं वदेत्यथ यः पृच्छतेि तदुदिष्ट तस्योत्तरमिहोच्यते । उद्दिष्टे च लिखेत्सैख्यासन्ततिं नष्टकात्पुन नष्टोत्पन्ने तु पतितानङ्कानङ्गे निपातयेत्। तत शेषीकृताङ्कः स्यादुद्दिष्टस्योत्तरं बभौ । प्रता अङ्गान्यनुद्रतादीनि तालेऽस्मिन् प्रथिते सति । भवन्ति हेि कतीत्येवं प्रश्नः पाताल उच्यते । संख्यापङ्क्तेरधः पङ्कक्ति समक्रेोष्ट लिखेदथ । तत्राप्येकाङ्कयुग्माङ्कक्रमात्कोष्ठद्वयं लिखेत् । ततोऽत्यन्तसमै संख्या पञ्चक्तथङ्के च स्वपङ्क्त गान् । उपान्त्यादीन् यथायोगं प्रतीन्त्यक्ता पुरोलेिखेन्॥ (प्रतीनिति । प्रतिनिधीभूतान्तृतीयसप्तमैकादशकोष्ठङ्कान् त (अछिन्ने सुधाकरा इति । प्रम्नारिता अनुताः कर्तीति सम्बन्धः) तत्संन्यां समकाष्टाङ्कां तिरश्चानामधेोलेिखन्। पट्टक्तिमेकां ततश्चोध्र्वमृलाद्वी कोष्ठिकाम् । (तदिति । इछागततालग्नेःामनुट्टतसंग्यामिति भावः ) प्रभवन्त्यन्तपर्यन्तं ताम्यङ्कावलिफच्यते तत्राधः पङ्कक्तिकोटेपु विपमेषु यथाक्रमः । लिखेदन्तोपान्त्यतुयष्टिमद्वादशकेोष्टगान् । अङ्कान्समेषु केोटेषु त्यक्त्वान्तं पूर्ववलिखेत् ॥ दुयाष्टमद्वादशाना अभाव तु यथाक्रमम् । तृतीयं सप्तमं चकादशं प्रतिनिधिं लिखेत् ॥ अथेोध्र्वपङ्क्तौ विपभोठेष्वन्त्याद्धस्तनम् अन्त्यप्रतिनिधीकृत्योपान्त्यादिग्रहणं भवेत्। समेत्वन्त्यादिपञ्चानां नास्ति प्रतिनिधिस्तथा ।। (पञ्चेति । अन्त्योपान्त्यतुर्याष्टमद्वादशा अस्मिन्मरावध: पड़न्तेरकादिविषमे गृहे । ऊध्र्वपङ्क्तक्रमेणैव तालदर्शनमुच्यते । एकत्रिपञ्चसप्तादि चन्द्रतालान्विनिर्दिशेत्। समोध्र्वपडूक्तिकोष्ठस्थैः क्रमादरुदीरयेत् ।। चन्द्रहीतां चन्द्रयुग्मान् चतुष्षट्चन्द्रपूर्वकान्। तालान्प्रस्तारसञ्जातानच्युतन्द्र न्यरूपत । इत्युक्तलक्षणं मेरुर्लक्ष्यान्निर्दिशति स्वयम्।

प्रस्तारेऽनुद्रते बिन्दुहीनैकद्वयादिसंभवान्। तालान् दर्शयितुं मेरुः प्रोच्यतेऽच्युतभूभुजा। शशाङ्कमेरुवृत्कोष्ठान् द्रुतमेरुर्विलिख्यताम् तत्र पङ्क्त षु सर्वासु प्रथमे प्रथमे गृहे । लिखेदेकाङ्कमेकाङ्गं ततोऽधः पङ्कक्तिरुच्यते। त्यक्तोपान्त्यतयान्त्यादीनभावे प्रतियोगतः ॥ 28 ४०१ तथा । तदात्वेवं प्रतिनिधिं न कुर्यादत्र पूर्ववन्! एकद्वित्रिचतुःपञ्चद्रतलालान्विलोकयेन् । धीमत्रैश्च द्रष्टव्यं ममेषु विषमेषु च । कोष्ठसंख्यां लिखित्वात्र कुर्यात्कोष्टत्रयोनितान् पङ्कतिं द्वितीयां तदनु तदूथ्वध्र्वास्तु पङ्क्तय चतुश्चतुः क्रोष्टीनाः कार्या: प्रान्तसमाङ्किताः तास्ादिपङ्क्तौ प्रथमे कोष्टद्वन्द्वे लिखेत्क्रमात्। एकट्टयङ्कवथेोथ्र्वासु सुपङ्क्त ष्वादिमे उमे । क्षिपेदेकाङ्कमेकाङ्के शेषकोठेष्वथ क्रमात्। लिखेतुर्यान्परित्यज्य क्रमादन्त्यादिोगात: । तत्राष्टमद्वादशयोरभावे प्रतियोगतः । उपरिस्थासु तुर्याधस्तुया प्रतिनिधिर्भवेत् ।। एवमन्त्वादिभिर्युक्तमङ्कमग्रे पुनः पुनः । ऊध्र्वहीनैद्वर्षादिकांश्च लेख्यै दूतवद्द्रुतम् लघुतालान्वद्वेत्सुधी अनुद्रुतगुरुमेरुः-तालमस्तार गुरुमेरावधः पङ्कक्ति: सप्तकोष्ठोनिता परा। द्वितीयाद्याः पङ्क्तयस्तु वसुकोष्ठोनिता मताः।। इत्धमन्त्यसमे मेरौ लेख्याधः पङ्कक्तिकादिगान् एकद्वयङ्कक्रमान्ल्यस्य लेिखेदन्यादिपञ्चकम् अष्टमाङ्कत्यजेत्तक्ष पुनः पुनरयं सुधी तुर्यादिकोष्ठानामभावे प्रतिकल्पनम् । अर्थोपरि गतास्त्र पङ्क्तष्वाद्याद्यकोष्टके । लिखेदेकैकमत्राङ्कमन्यादीन् चतुरः क्रमात् ।। अष्टमस्याष्टमाधस्तं कृत्वा प्रतिनिधिं लिखेत् । तुर्यादिष्वप्रतिनिधिरथ तालान्विलॅकयेत् ।। अधोभागादाशिखान्तं गुरुहीनमयैकगम् द्विगत्रिगचतुर्गादि तालरूपं विलोकयेत्। स्

द्वितीयां विलिखेत्वत्र तदूध्र्वाः पङ्क्तयः पराः । झादा द्वादशेोना स्युः दक्षिणाग्रसमन्विताः। तत्रादिपङ्कौ प्रथमे कोष्ठयुग्मे यथाक्रमम् । क्षिपेदेकाङ्कमेकाङ्गं ततोऽधः पङ्कक्तिलेखनम् त्यक्त्वा द्वादशामन्त्यादीन् (हिं ?) प्रतियोगात्पुरो लिखेत्। द्वादशस्य द्वादशाधः कोष्ठाङ्केन युतपुर पूरयेदङ्कविन्यासैर्मरुकोष्ठो न तां परम्। यानि बिन्दुमुखार्नीष्टतालस्थानानि तान्यथ । कूटीकृत्य लिखेदादौ तत्रायुक्ततया यदि शेषाङ्गं वर्तते चेत्तद्वामभागे निवेशयेत् । प्रस्तारे जनोऽयं स्यात्तालो जन्क्रमं ब्रवे । दुतप्रस्तारे नष्टोद्दिष्टपातालमेरुलक्षणानि,शादेव कुम्भकर्णादि प्रन्थेषु द्रष्टव्यानि। अििवस्तरभिया नाव दत्तानि। अन्तविर भप्रस्तारयेोः शाङ्गदेवादिग्रन्थेष्वनुक्तत्वात्तयोर्विशेषाः प्रदृश्यन्ते। विरामप्रस्तारः-तालप्रस्तार यानि बिन्दुमुखानीष्टतालस्थानानि तान्यथ । शेषाङ्गं वर्तते चेत्तद्वामभागे निवेशयेत्। प्रस्तारे जनकोऽयं स्यातालेो जन्यक्रमं ब्रवे । पूर्वप्रस्तारवत्कार्यस्तत्राल्पत्वमहत्वयोः। क्रयं ब्रवीमि महतः प्लुतस्याथो गुरुं न्यसेत् गुरुश्च भहतोऽधस्तात्सविरामलधुं न्यसेत्। तस्याधस्ताव दलघुरतस्यचाथेो विरामद तद्धश्शुद्धबिन्दुश्च महदल्पविधीन्स्वयम्। तस्यां तु प्रथमे कोशद्वयेत्वेकैकमालिखेत्। द्वितीययुग्मे द्वौ द्वौ च ततो युग्मे तृतीयकं पञ्च पन्न लिखित्वाऽथ सप्तमे मन्दिरे पुनः । रुद्रसंख्यां विनिक्षिप्य तदूर्ध्व लक्ष्म कथ्यते द्वितीयं च तृतीयं च चतुर्थे षष्ठमष्टमम् । द्वादशाहूं च संयोज्य लिखेत्कोष्ठऽग्रिमे तथा। सेकीकृत्य प्लुतस्थाने तदमे पूर्ववलिखेत्। ४०२ यथालाभं लिखद्ग्रकोष्ठ कोठे पुनः पुनः। एवमन्यै बिहायाङ्कसभूहे लिखिते सति । उपान्त्यादिक्रमेणैव द्रुताद्याद्यन्तसूचकाः। मात्रामात्राक्रसै तेषां कोष्टानां महेऽधुना द्रतो विरामदो लोऽथ बिन्दुयुक्तो विरामदः विरामलो विरामान्तद्रतयुक्तो लघुर्गुरु सविरामौ दलैौ तस्माद्दौ शेखरविन्दुगौ। प्लुतो विरामान्तबिन्दुद्वययुक्तो गुरुस्तथा । दृषौ विरामद्रतपो लपावित्यर्धबिन्दुना । विवर्धितानां तालानांप्रस्तारेण समुत्थितान् । भेदानङ्कान्वदन्त्येते तत्तत्कोष्ठगतान् क्रमातू वक्ष्यं विरामपातालसंख्यापङ्कक्तिमथ क्रमात्। समकोष्युतां पद्भक्ति कृत्वा तत्राङ्कयेोजनाम् ।। मस्तस्रादिमे कोष्टद्वये त्वेकैकमालिखेत्। द्वितीयकोष्टयुग्मे तु द्वौ द्वाव ततःपरम् ॥ पञ्चमे पञ्च षष्ठ षट् सप्तमे दश पञ्च च । अष्टमेऽष्टादशाः च पीठेिकां विलिखदथ।। नवमादिषु कोठेषु लक्षणं क्रमयोगतः । विहाय वामसंस्थानां लिखेद्ङ्कान्प्रयन्नत । द्वितीयं च तृतीयं च तुर्थे षष्ठं तथाष्टमम् द्वितीयशिरसस्थानं कोष्ठाङ्केन युतं तथा। दशादिसमकोठेषु युताङ्कत्वेकीनतः ।। लेिखेदेवं विधान संख्याकोऽवधेः क्रमात् । तथेोपान्त्यादिभेदन मीयन्ते स्वभेदजः। सर्वद्रतादयस्तस्मात्पातालोऽयमितीरितः ।। मो विरामप्रस्तारे नष्टतालस्य दर्शनम्। अन्याङ्के शिष्टनष्टाङ्गं परित्यज्याथ शेषतः। पातयेद्वामभागङ्कान् पूर्वपूर्वान् प्रथन्नत प्रत्यङ्गे पतिताङ्गे य अन्त्ये संत्यज्य शेषत { तालाङ्गान्युद्धरेदेन्मन्त्यं त्यक्त्वा पुनः पुनः । एककोष्टाङ्कपालेन स्याद्विरामद्रतागम कोष्ठद्वयाट्टपातेन निरन्तरतथा यदि लघुलाभेो भवेतन तथा कोष्टये यदि पतितं न विराझेो ल: समायाति तत:परम् । विरामलघुहेतोस्तु तुर्गये पतिते सति । पूर्वलब्धविरामाङ्कलघुरेव गुरुर्भवेत् गुरुहेतोस्तुरीये तु पतिते सति लब्धग प्लुतो भवेत्तथा पाते कोष्ट शुद्रतागम सविरामद्रते प्राप्त तथा छोटौ वृथा त्यजेत् । स विरामे लघौ आपे तेभ्यो गेहत्रयं त्यजेत् । गुरुलाभे तथा कोष्टकायरत्याज्या निरन्तरम् । प्लुतलामे तथा पञ्च केोष्टत्यागो निरन्तरम्। यथा शुद्धद्रते लब्धे त्यजेतेनैकमन्दिरम् एवं नष्ठोत्थितस्तालो यद्यर्थद्रतहीनवान् । तथा बामान्तिमे व्योम्रि न्यसेन्नष्टोत्तरं तथा अभ्युतरायः एवमेव विरामप्रस्ताराः शेषा द्रष्टव्या: प्रस्तारः. गीताङ्गम् चतुरश्रतालेनाष्टभिर्गर्भवति, मन्द्रस्वरेण। यश्रतालदक्षिणभावेन चतुर्विशतिगणैर्भवति । षड्जग्रामे नारदीयतान ग म ध नि स रि ! छन्दसि अङ्गानुसारि प्रस्तरणम्। अङ्गमिति छन्दसि | त्रेताले गुरुलघु । स्वरे स रि ग म प ध नि तालेऽनुदुद्रुतलघुगुरु प्लुतविराम:, घडङ्गानि विरामेण विना पञ्चाङ्गानि, अनुद्रतविरा | माभ्यां विना चतुरङ्गानि नान्यः वणालङ्कार प्रस्ताराख्यो भवेद्यक्तक्रमरेचितमध्यगः। रिपभादिस्वरास्सर्य दीप्ता स्युः स्थायेिनं विना । सरिस सगमस सधनिस. मूर्छनायां क्रमेणैव विपमौ च समौ स्वरौ निगदते यदा तरिन्स प्रग्नारोऽभिधीयते । एकान्तरसमुचार: १ङ्जादीनां क्रमाद्यदि । द्विस्वरा स्वात्कलाचैका यत्र प्रस्तार उच्यते । सग रिम गप मध पनि. स्वरद्व(त्र)यान्मुक्तमध्यस्वरान्मुक्तस्वरादिकम् । तादृशं युग्ममारोहे चेत्प्रस्तारस्तदेदितः । सग रिम गप मध पनि इति प्रस्तारः । कलासु तासु प्रत्येकमन्त्यस्तारो यदा भवेत्। तदा प्रस्तार नामानभलङ्कारं प्रचक्षते । सां रिसं गम पधनिस धटचेट्यादिनायिकं कैशिकीवृत्तिबहुलं, बहुताललयात्मकं सुरापानराजितं, विटोपनायकं, दासादिनायकं प्रस्थानं कैशिकीवृत्तियुतं हीनोपनायकम् । आपानकेलिललित लयतालवशानुगम्। दासादिनायकं द्वयङ्गं विटवेटादिनायकम् । भुखनिर्वहगोपेतै शृङ्गारतिलकं यथा प्रथमानुरागमानप्रवासश्ङ्गारसंश्रयं यत्स्यात् । प्रावृडसंतवर्णनमन्यद्वापि सोत्कण्ठम । अन्ते वीररसाढयैर्निबद्धमेतश्चतुर्भिरपसारैः । प्रस्थानमिति.ब्रवते प्रवासमुपलक्षयेत्सुधियः अपसरैरिति । निष्क्रमैरित्यर्थः । गजादीनां गतिं कुर्यात् कृत्वा प्रवसनं तथा अल्पाचि सुमसृणं तत्प्रस्थानं प्रचक्षते । अत्राल्पोद्धतं सुकुमारपहुलनृतं प्रयोज्यम् । प्रस्फुटः-देर्शताल लैौ दौ भो दौ गुरुदौ च गुरुश्च प्रस्फुटाङ्खये द्रतप्रचलिता किञ्चिद्विकासा प्रस्फुरा हनुः शीते शीतज्वरे तस्या: प्रयोगः कथितो बुधैः । धं शुद्धं सङ्कीर्ण च । आदं परिव्राट् तापसद्वजरन्यै. रपि हास्यकुशलैरारब्धं । सङ्कीर्ण वेश्याटिनपुंसकादिभूषितं। प्रथमं शशिविलासादि। द्वितीयं भगन्द्ज्जु कादि । अस्य व द्वाव भवतः मुखनिर्वहणसन्धिश्च । नखकुट्टरत्वाद्द-वृत्याऽऽर भाद्या शून्यं शून्यं प्रहसनमिति सागरन्न्दी भाणवत्स्यात्प्रहसनै तत्विा परिभिद्यते । शुद्धं काप्यथ सङ्कीर्णक्षचिद्वैकृतभियापि । तत्र श्रोत्विनिर्मुन्थशाक्यादीनां यथायथम्। भाषाचेष्टितद्रपहास्यवाक्यसमन्वितम् चेटचेटीविटव्याप्त शुद्धं प्रहसनं भवेत्। । उद्धात्यकादिवीथ्यझैः मिश्र सङ्कीर्णमुच्यते । विटकामुकचेष्टादिवचो वर्षधेरैस्तु यत् परित्राण्मुनिपाषण्डैः कृतं वैकृतमुच्यते । हास्यस्तु भूयसा कायेः षट्प्रकारंस्ततस्ततः । मुखनिर्वहणे चैव सन्धी द्वावस्य कीर्तितौ । अङ्गोप्येको भवेद्यस्य तत्तु प्रहसनं भवेत् । सौभद्रकं स्यात्सङ्कीर्ण शुद्धं सागरकौमुदी शशिकलाप्रहसनं यत्तद्वैकृतमीरितम्। शारदातनयः द्विजपाषण्डदुर्वचेिटचेटीविटावृतम्। वेषभाषाविभूषादैः शुद्धं हासकृतं भवेत्। कामुकरतिवाचाँटैः चण्डदुष्पण्डितादिभिः । जरत्कञ्चुकिनिन्थतापसैर्विकृतं स्मृतम्। धूर्तकापालिकञात्यचोरसैवाहकादिभि वीथ्यङ्गेरन्तराकीर्ण सङ्कीर्णमिति कथ्यते । मुखनिर्वहणे सन्धी वृत्तिरेकैव भारती। एकाङ्ककल्पणीयं स्यान्नानाहासमनोहरम्।। सर्वेश्वर हास्यः षट्रप्रकार इति । हसितातिहसितविहसिताद्य । | प्रहरः-हस्तपाटः प्रहरतु तलाङ्गष्ठहारात्कथितो प्रहार इत्यपि कविद्दश्यते कूटपाटैस्तु घटितमुद्धतध्वनिसंयुतम्। खण्डं मुहुः युक्तं तु यत्तत्प्रहरणं भवेत्। छायालगस्य सूडस्यत्वन्त्यप्रङ्क्तः प्रवर्तते नृत्ते सति प्रयोक्तव्यमेतन्ऋत्तविचक्षणैः । तद्ज्ञः उद्धतं ध्वनितं कूटबद्धं खण्डं मुहुर्मुहुः। प्रयुक्तं स्यात्प्रहरणं ध्रुवाद्याभेोगोचरे । नृते प्राय: प्रयोक्तव्यभन्यक्षापीच्छया भवेत् । यूथा ग्रहर्षिणी-त्रयोदशाक्षरवृत्तम् प्रहर्षः—नाञ्चालङ्कार मूढस्योद्वेोधलब्धो हर्षः । अथा—अये उच्ठ्ठसितमार्येणेति लक्ष्मणवाक्यम् प्रहरशाब्दपर्यायः अहारैकोद्याद्र्वाक् प्रहारैरकोद्योषरि । देशाक्षी भैरवी शुद्धा सालगा च प्रगीयते । वराटिका तथा शुद्वा द्राविडी नागसंज्ञका। प्रहारोपरि गातव्था मलारी शाबरी तथा ।। अन्धालिका राभकृतिश्छायानट्टा गुरुञ्जिका। मध्याहात्परतो गेया गौडरागाणि यानि च । त्रियामोपरि गातव्या द्वसालानाटिका ।। तारयासमत्रस्थान प्रकृत्या प्राकृत मतम् । प्राकृतम्-शिर निर्विकल्पं स्वभावस्थं शिरः प्राकृतमुच्यते । तच पूजाजपध्यानस्वामिसेवादिषु स्मृतम्। प्रकृत विप्रदासः एतदेव विपर्यस्तै संस्कारगुणवर्जितम्। प्राकृत पाठय नानावस्थान्तरात्मकम् । प्राकृतपाठयं त्रिविधै-समानशब्दं विभ्रष्टं देशीगतमथापि च। छन्दुतः प्राकृतं पाठयं स्मृतमप्सरसां भुवि । मानुषाणां च कर्तव्यं कारणार्थव्यपेक्षया । एतेषामपि सर्वेषां नाएकानां प्रयोगजम् । कारणव्यपदेशेन प्राकृतं सम्प्रयोजयेत् । दारिद्याध्ययनाभावयश्च्छादिभिरेव च । ऐश्वर्येण प्रमत्तानां दारिद्येण प्लुतात्मनाम्। अनधीतोत्मानां च संस्कृतै न प्रयोजयेत्। ध्याज्जलिङ्गप्रविष्टानां श्रमणानां तपस्विनाम्। भिक्षुचक्रचराणां च प्राकृतं संप्रयोजयेत्। भागवततापसोन्मतबालनीचग्रहोपसृष्टषु। रुीनीचजातिषु तथा नपुंसके प्राकृतं योज्यम्। प्रागल्भ्य म् प्रयोगनिस्साध्चसता प्रागल्भ्यं समुदाहृतम्। प्राकृतयुक्ता | ये वर्णा वर्णगत व्यञ्जनयुक्ताश्च ये खरा िनयताः। तानपरस्परवृते प्राकृत्युक्त्या अवक्ष्यामि भरतः ग्रागयणम्--प्रतिमुखसन्ध्यङ्गम् भगयणस्य नामान्तरम् मध्यमग्रामे नारदीयतान नि स रेि म प घ भरतः (रि-लेपः-षाडवै:) स नि ध प म ग नान्यः कुम्भः | व्यवहारार्थतत्वज्ञ बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः। भध्यस्था धार्मिका रक्ताः कार्याकार्यविचक्षणाः। शान्ता दान्ता जितक्रोधा नोद्धतास्समदर्शिन : ईद्वशा: प्राविाकाश्च स्थाप्या धर्मासनेष्वथ स्निग्धाः क्षान्ता विनीताश्च मध्यस्था निपुणास्तथा । नानारूपेस्समायुक्तां गुणैरेतैर्भवन्ति हि । अनुस्नश्वरूपः सन् प्रबन्धपदगामेिमिः । उपाधिभिरभिव्यक्तः स्थानांत्रतयवर्तिभि प्रीणयन् जनचेतसि प्राण इत्युच्यते रव मध्यमानामेिकाग्राभ्यां अङ्गष्ठो मिश्रितो यदि । अङ्गष्ठमूलवक्रायां तर्जन्यां प्राणयामकः । नासाग्रभागे बद्धश्चेद्रेचके पूरक तथा। कुम्भाकारो वायुबन्धे दर्शनीो बुधोत्तमैः निशाप्रथमयामकर्म प्रदोषिकम् प्रातर्गेयः-रागा देशाक्षी भैरवी शुद्धा सालगाख्या च भैरवी देवकी रक्तर्हसी च माहुरी रागरञ्जनी । एते सूयॉशतो जाताः सायंकाले तु निन्दिता प्रगायतेि प्रभाते यः स नरस्सुखमेधते । प्रातर्गेयाः-राग धनाश्रीमालवश्रीश्च रक्तहंसो वसन्तकः देशाख्यो देशकारी च भूपाली प्रसभस्तथा । मध्यमादिः कोलहासो बङ्गाली भैरवस्तथा । नारायणेो विभासश्च प्रातर्गेथा इमे बुधैः । द्वितीयश्रहरगेयाः--रामा गुर्जरी रेतgप्तिश्च कौमारी कञ्जली तथा शाङ्करभरणस्तोडी सोरठी रामकृत्तथा । प्रातथा नादरामक्रियारागो वेलावलिः कुडारिका। गुणकरी जयश्रीश्च तथैव दाशिवलभ । तृतीयहरगेयः-राग हंसाख्यो दीपको रागः काम्भोदी कङ्कणस्तथा । सारङ्गो देवगान्धारी रागो देवकिरिः परा । ऐरावतोऽर्जुनो रागो रत्रावली ततः परम् । असावरी च हिन्दीलो मनोहरतः परम् । वैजयन्ती तथा रागाः सर्वाश्चैव वराठेिकाः । एते रागा: प्रगीयन्ते द्वितीयप्रहरोत्तरम् । घण्टारवस्तथा ठकः श्रीरागः कोकिलः पुनः । सौदामनीकुरङ्गश्च विवेणी च सुरालय । पूर्वी विहङ्गडेो रागः सामन्तः कुसुदस्तथा। बलहंसः पहाडी.च चक्रधारस्तथैव च । कल्याणाग्यवराली च मञ्जुभाषा ततः परम् सिंहरवस्तथा रागः तथैव पटवरी ॥ स गौछास्तथा नाटा: कल्पतरुस्तथैव च । एते रागा: प्रगीयन्ते तृतीयप्रहरोत्तरम् सैन्धवो मेघरागश्च मलारी पवमस्तथा । नीलाम्बरी मुखारी च भैरवी ललितस्तथा । मेघनादस्तथा देशी रागो मङ्गलकौशिकः । गौडरागश्च मलारो राग अनन्दभैरवी । शङ्करानन्दमालयौ राजधानी च शर्वरी। सावेरी राग इत्येतास्सर्वदा च सुखप्रदाः । । माधवी मालवी पूर्णा शिन्धुडा नाटिका तथा। सारा गणिीताः प्रगायन्ति चतुर्दा अहोबिलः | एतन्मतं फेवलागिणगानपरम् । प्रातर्गेयास्तु देशा च ललितः पटभञ्जरी विभासो भैरवी चैव कामोदी गुण्डकयैपि । एका रवाडी (वराटी?) मध्याहे सायं कर्णाटमालवी नाटश्च गौरवाडी च यूर्जरी देशिरेव च गानं तेषां तु पूर्वाहे निषिद्धमिति तद्विदः। यङ्गालदेश सङ्गीतसार अहोलिः प्रातर्गेयः-रागाः मधुमाधवी च देशाख्या भूपाली भैरवी तथ वेलावली च मलारी बङ्गाली सामगूर्जरी ।। धनाश्री मालवश्रीश्व मेघरागश्च पठ्ठमः । देशकारो भैरवश्च ललितश्च वसन्तकः । एते रागाः प्रगीयन्ते प्रातरारभ्य नित्यशः । मालवधैव मलार: श्रीरागश्च वसन्तकः। हिन्दोलश्चाथ कर्णाट एते रागाःषडीरिताः ॥ क्षणदान्ते पुरो रात्रौ गेया गायनराजिभिः बङ्गालदेश सङ्गीतसारः वराटी मायु(थु?)रीक्रीडावैराटी चैव धानसी। वेलावली मारहट्टा मध्याहे भरतोदिता ॥ एवं वराटी भध्याहे सायाहे भरतोदिता । गान्धारी दीपिका चैव कल्याणी प्रवरी तथा । प्राप्नमान्तर प्राप्तिशष्ट्रे द्रष्टव्यम् । सुखार्थस्याभिगमनं प्राप्तिः। सखयतीतेि सुखं । तादृशस्य वस्तुन यथा-वेणीसंहारे-प्रथमाङ्के-अर्थ ह्यर्थो भीमस्य चेतः मुखार्थस्योपगमनं प्राप्ति या चित्तस्य सुखप्राप्तिः सा प्राप्तिर्गीयते यथा । प्राप्तिः कोऽपि समागम धैवावयवं किञ्चित् भावो यत्रानुमीयते प्राहिं तामभिजानीयालक्ष्णै नाटकाश्रयम् । भरत सागरनन्दी हामृतानन्दी भरतः अभ्युन्नता पुरस्तादित्यत्र पदपङ्क्तलक्षणमं दृष्ट्राऽनयात्र वितव्यमिति शकुन्तलासद्भावमनुमीयते अभिन यथा-कुन्दमालायां रामबाक्यम्-ननु वक्तव्यं सीतायाः पदानीति...समानं संस्थानमिति होक । अत्र पदपङ्कक्ति संस्थान सीताया एवेति निश्चिता सा प्राप्तिः । ईषत्प्राप्तथैदा काचित्फलस्य परिकल्प्यते । भावमात्रेण तं प्राहुविधिज्ञाः प्राभिसंभवम् प्राभातिकम्--संगीत शृङ्गाराङ्गम् प्रत्यूषकालकर्म ग्राभतिकम औौस्क्य मात्रं बन्धस्य यो बीजस्य निबध्यते । महतः फलयाँगस्य सोऽन्न प्रारम्भ इष्यत । प्रार्थना-गर्भसन्ध्यङ्गम् रतिहत्सिवानां तु प्रार्थना प्रार्थना भवेत् । एतत्साध्यफलोचितभावलक्षणं । तन्न साध्यफले य: प्राधान्येन समुचिनो भावः तद्विषया या प्रकर्षेणाभ्यर्थना सा प्रार्थनाख्य म । यथा-रन्नावल्यां सङ्केतस्थो राजा तीन्नः स्मरेत्यादि वदति। अभ्यर्थनापरं वाक्यं प्रार्थ: यभिधीयते प्रार्थना भावयाचना । भावानां साध्यफलोवेितानां रतिहर्षे त्सवादीनां याचनं प्रार्थना । यथा-देवीचन्द्रगुप्त कण्ठे किन्नरः कृण्ठीत्यादि चन्द्रगुप्तवाक्यम् । अत्र रतेः प्रार्थना। केचेिदभ्यः र्थनामात्रं प्रार्थनामाहुः । केचितु प्राक्तनमिदं चाङ्गं न मन्यते । लीलया वलिता यत्र कोमला तनुवलरी। उद्वत्तश्चरणोऽप्येतत् प्रावृतं परिकीर्तितम् । रामचन्द्र प्रविशतः प्रात्रस्य रसभावप्रकृयवस्थादिकं प्रवेशशब्देनोच्यते। तदनुसारेण श्रेषसमासोक्त्याद्यलङ्कतं यद्रपर्क गीयते सा प्रावे. शेिकी- प्रवेश: प्रयोजनमस्या इतीक्रणि प्रवेशिकी। यथा देवीचन्द्रगुप्त पञ्चमा स्थापायशङ्किनः कृतकोन्मत्तस्य कुमारः चन्द्रगुप्तस्य चन्द्रोदयवर्णनेन प्रवेशप्रतिपादिका ।

प्रवेशसूचनी या तु पात्राणामर्थोगनः । नानाभावरसोपेता सा न्यात्प्रवेश्मिः क्षु गीयन्ते यत्र सादृश्यादल्पावस्थानकीर्तनात्। रसभावांनुरोधेन रागा यव भवन्ति हेि । छन्दांसि च प्रसन्नानि पदैः श्रेत्रसुखानि च । सैव प्रावेशिकी ज्ञेया प्रवेशविषये भता । नानारसार्थयुक्ता नृणां या गीयने प्रवेशे तु । प्रावेशिकी तु नाम्रा विज्ञेया म ध्रुवा तज्ञः । प्राक्षिकलक्षणम् चारित्राभिनयोपेताः शान्तवृत्तश्रुतान्विताः। चतुरातोद्यकुशलाः वृत्तज्ञास्तत्वदर्शिनः । देशभाषाविधानज्ञाः कलाशिल्पप्रयोजकाः । चतुर्थाभिमयज्ञाश्च रसभावविकल्पने । शब्दच्छन्दोविधानज्ञाः नानाशास्त्रविचक्षण एवं विधास्तु कर्तव्याः प्रत्रिका दशारूपतः । प्रश्नुतस्य रसस्य विभावोन्मीलनेन निर्मलीकरणं प्रसादः। प्रविष्टपात्रस्यान्तर्गतचित्तप्रवृत्तेः सामाजिकान्प्रति प्रथनं वा प्रसादः । प्रसादप्रयाजनात्प्रासादिकी । इयं च प्रादेशिक्यापि कानन्तरमवश्यं प्रयोज्येति वृद्धसंप्रदाय:। आधक्षेपवशादा च रसान्तरमुपेयुषी रङ्गप्रसादं कुरुते सा स्यात्प्रासादिकी ध्रुवा । या च रसान्तरमुपगतमाक्षेपवशात्कृतं प्रसादयति रागप्रसादजननीं विद्यात्प्रासादिकीं तां तु । प्रासङ्गिकं-वस्तु तस्योदाहरणार्थं तु प्रासङ्गिकमिहोच्यते। तस्य । आधिकारिकवस्तुन । प्रियम्-लक्षणम् । आदौ यत्क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम् । तत्प्रियं वचनं ज्ञेयं आशीर्वादसमन्वितम्। भः विनष्ट तु यदा द्रव्ये चुपलब्धिः पुनश्च या। सुखमुत्पद्यतेऽतीव सा प्रीतिरिति कीर्तिता ।। इति केचन तु भरतपाठान्तरमाहुः। यथा--किं वृत्तान्तैरिति श्रीक भ्रमतिबलुत्यादौ हन्त कीर्ति - िित हर्षकृत् अन्ये पठन्ति --वाच्यमर्थे परित्यज्य ऋष्टयादिभिरनेकधा । अन्यस्मिन्नेव पतनादाशु शास्स उच्यते । भरतः दृष्टिर्दशेने प्रकृतिमुखरादिवाक्यमिति पूर्वोक्तमित्यर्थः । नचेयं व्याजस्तुतिः निन्दाभागे स्तुतेरभावात् । पूर्णतायास्तु निन्दाया प्रियोक्तिः-लक्षणम् यत्प्रसन्नेन मनसा पूज्यं पूजयितुं वच हर्षप्रकाशनार्थे तु सा प्रियोक्तिरुदाहृता -वीणावासवदते (७ ऑके भरतरोहको वत्सराजाय वासवदत्त वीणाभ्यासार्थमर्पयितुकामं तं दृष्टाह या शेते इत्यादि। यथा पुंसः पूर्वापरीभावः सुखित्वेन व्यवस्थितिः। बुद्धेरुन्मीलनीगाढं प्रीतित्वेन निगद्यते। मध्यमस्य तृतीया श्रुतिः । प्रीतिपीताम्बरतालश्रेणिमुक्ताफलम्-सूडप्रबन्धः आदितालस्तथापञ्च हरवत्समुद्भवाः प्रतेिमण्ठश्चतुर्मातो मण्ठचैवाहूतालक ताले चर्णयतिश्चैव जलमङ्गलसंज्ञक विजयानन्दूनामा च जयश्रीसंज्ञकः परः ।। नवमातृकमण्ठश्च निस्सारुझेम्पकीऽपि च पको द्रतमण्ठश्च प्रतिालाभिधः परः । प्रतिालं पदानि स्युः पाटास्तदुभयं तथा मध्ये मध्ये यथा शोभा प्रयुक्तं च विशेषवत् ॥ विशेषतो वर्णयतो जयश्रीसंज्ञकेऽपि च। तेनकाः स्युः पदस्थाने प्रतिाले न चेष्यते । भुक्तिः पाटाकरैर्युतैरालापेन पुरस्कृतैः। पदान्येवं षोडशैव ताला एकोनविंशतिः । ४०८ गौण्डः स्याद्देशवालादिरागस्सर्वपदाश्रय धीरोदात्तगुणैर्युक्तो वण्र्य उत्तमनायकः । छन्दः स्यात्वेच्छयाबद्धं समानादिगुणा दश । वर्णाः स्युर्यत्र स ज्ञेयः प्रबन्धः प्रीतिकृद्धरे ।। प्रीतिपीताम्बरतालश्रेणिमुक्ताफलाभिधः । अव्यप्रैरिन्द्रियैज्ञशुद्ध ऊहापोहविशारदः। व्यक्तादोषोऽनुरागी च स नाये प्रेक्षकः स्मृतः । यस्तुष्ट तुष्टिमायाति शोके शोकमुपैति च । दैन्ये दीनत्वमभ्येति स नावे प्रेक्षकः स्मृतः। नवैवेते गुणास्सर्वे एकस्मिन्प्रेक्षके स्मृताः ॥ प्रेक्षणिकम्-नृतरूपकम् पदार्थाभिनयं यच ललितं च लयान्वितम् । कुरुते नर्तकी यत्र सोऽपि नर्तनकः पुनः। लास्यं द्विपथच्छलेिकसमरथ्यासमन्वितम्। सुतालचतुरश्राभ्यां यत्र कर्तुः प्रवर्तते । गर्भावमर्शरहितं सर्ववृत्तिसमन्वितम्। प्रभूतमागधीशौरसेनीकं रसभावयुक् विसन्धीति वदन्त्येतदुत्तमाधमनायकम् । भारत्यारभटीयुक्तं कवेित्स्यात्तस्य सात्वती यथा बालवधाख्यं च नृसिंहृविजयो यथा । पूर्णनैपथ्यपाठेन नान्दी तस्य विधीयते । कचेिद्भर्भावमौ स्तः कविद्वतिचतुष्टयम् कविज्ञेप्थ्यपाठाङ्गं न कदाचन सूलधृत एवं प्रेक्षणिकै विद्याद्यथा त्रिचुरमर्दनम् । प्रेक्षणिकम् यस्य पदार्थाभिनयं ललितलयं सदसि नर्तकी कुरुते तन्नर्तनकं शम्या लास्यच्छलिकद्विपद्यादि । रथ्यासमाजचत्वरसुरालयादौ प्रवर्तते बहुभि पालविशेषैर्यत्तत्प्रेक्षणकं कामदहनादि । कुमन्भ अशेषभाषोपशोभितं, शौरसेनीप्रधानं, गर्भविमर्शशून्यं, तः क्षणयुक्तं च सर्ववृत्तिनिष्पन्ने, प्रतिमुखसन्धिप्रवेशका न कर्तव्याः परिवर्तकयुक्त प्रयव्रतः कार्ये नियुद्धसंफेठयुतं; विपदनुचिन्ता हुलं च। अत्र तु सूत्रधारो न विधेयः । यथा-वालिवधः । प्रेक्षेोदीक्षणम्--संगीत शृङ्गाराङ्गम् वेिस्रभानुरागयोः दाढ्द्यथै रमणीयपदार्थानां प्रदर्शनमवलो. डोलापादाङ्गिमादाय तदन्येनोत्पुतिं भजेत् । । चारीश्च भ्रमरीर्यत्र तत्प्रेङ्केोलितमितीरितम् ॥ नान्यू: ४०९ प्रेङ्कः-वर्णालङ्कारः (सञ्चारी कला गतागतवतं द्विस्वरैकैकहानतः । यत्रान्यास्तादृशः स स्यात्प्रेङ्खः । द्रवीभूतं मनो यस्य दर्शने प्रेमगर्मित सीरिसा रिगा गरी गमा मगा सपा पमा पधा धपा धनी प्रेमाभिसन्धिः-शृङ्गाश्चेष्टा विपक्षसंज्ञया ज्ञानार्दीध्यातिशयसंभवम् राग क्षीणां श्रेमभिसन्धानं दुःखदं मरणादपि । हिन्दोलस्य नामान्तरम् । तानश्चेत् खञ्जरीको भवति यदि पुनर्मूर्छना पौरवी त्यात् प्रेरणम् बीभत्से भीषणोऽपि स्फुरमुदितमहाकालकालाधिदैवः । हास्यशायं प्रेरणे तु स्यात्प्रहेलिकयाग्वितम् गान्धारीधैवतीभ्यां िवहेित.उभयग्रामजातिप्रसिद्धो न्यासांशोद्वाह (पङ्कजे िस्थतधर.मयः प्रेष्ठको नाम रागः :। प्रेरितश्-देशीमण्डलम् सन्ताडयैकपदै पाश्वें वितस्तित्रितयान्तरम्। उभयग्रामसंभूतो तिर्यकुञ्चितजानुभ्यां स्थित्वाऽथ शिखरं करम् । द्वे जाती वर्जयित्वा तु गान्धारीं धैवतीमपि । निधाय वक्षस्यन्वेन प्रसृता च पतक्रिका। गान्धर्वशास्रतत्वदैः प्रेङ्खकः परिकीर्यते।। प्रदर्शयेदिदं तज्ञाः प्रेरितै मण्डलं जगुः । कश्यपः प्रेङ्कणम्-देशीमण्डलम् प्रसृत्यैकपदं पार्श्व पाष्णिदेशं स्वपाद्तः । पश्चाद्भागे कुवितो वा रेचितो वा प्रसारितः। स्थित्वान्ते कूर्महस्तेन स्थितिः प्रेम्णमण्डलम्। नायद । यो हस्तः कथितस्सोऽयं ग्रेरतः पूर्वसूरििभः। प्रेह्नितः-वर्णालङ्कारः(अवरोही) प्रणका नीधधाप पाममागारि रीस, प्रेषणैः कामसंयुतैः गुह्यगुह्यसमुत्थितैः। पण्डितमण्डली वर्णालङ्कार या नियुक्ता बुधैस्सा तु ज्ञेया प्रेषणकारिका । समुचार्य स्वरयुगं पूर्वपूर्वान्तिमादिभान्। प्रोता—विभाषाराग परान् स्वरयुगान्कुर्याद्वान्दोल्थ प्रेखितो भवेत् । पञ्चमांशग्रहा षड्जन्यासा याष्टिकसंमता । स रीरेिगा गमा मपा पृधा धनी मध्यमग्रामगा पूर्णा ओता नाम विभाषिका। केचिदेनमलङ्कारं क्रममाचक्षते बुधाः। प्रोत्साहनस्-नाट्वालङ्कार प्रेङ्खोलितम्-दर्शनम् कुतश्चित्कारणान्निवर्तमानस्य प्रवर्तनम् । यथा विक्रमोर्वश्यां प्रेङ्गोलेितं तदाख्यातं यत्र स्यातां गतागते । मन्दारपुष्पेति (४-६३) पुरूरवोवाक्यम् । स एव प्रवयास्तु प्रयुक्तो विवशतरः। संमतं तत्समीपे तु क्षि प्रेमतयोदितः । उत्साहजननैः स्पष्टैरथैरौपम्यसंश्रयैः । प्रसिद्वैरुपगूढं च ज्ञेयं प्रोत्साहनं बुवै प्रत्साहनम् औपम्यस्य संश्रयणं अन्वेप यत्रेति । अनेन यत्रान्वेषणेऽि भाव इति दतिम् । यथा-भट्टेन्दुराजस्य हरवृषभेति इदमन्यत्र प्रियवचनमिति पठितम्। अन्यैरुदाहरणमिति पठितम् प्रियवचनोदाहरणे द्रष्टव्ये । अभिनव पादाग्राभ्यां समानाभ्यां तथाङ्गलितथैः स्थिति । या कायभाथतीकृत्य तत्स्थानं प्रोन्नतं मतम् । नासादन्नजले धार्ये भिक्त्याद्यन्तरितेऽपि च । प्रांशुग्राह्यफलादीनां श्रहणेऽपि तदीरितम् । समपादतलामाभ्यामङ्गलाना तयाराप । 3ायतीकृत्य गात्रं चेत् तिष्ठत्यात्प्रेोन्नतं तदा । नासिकाद्वयसेतोये...मन्तरीक्षणे । प्रांशुप्राप्यप्रमाणस्य फलादिग्रहणादिषु । फलाद्याकर्पणे चोथ्र्ववस्तूनां धारणे भवेत्। नानाकार्याणि सन्धाय यस्या वै प्रोषितः प्रिय प्ररुढालकशान्ता भवेत्प्रेषितभर्तृक त्रिपताकौ पताकौ वा कृत्वा नाभिावितौ करौ । पद्भयां तालानुगं गच्छेत् पश्चाद्यत्र भवेदसौ । आद्यो भेदः पुंवाद्यश्च कलासः स बुधैर्मतः। (द्वितीय:) विधाय त्रिपताकौ चेद्वामम िपुरोगतम्। पाणिमेवं विधं वामं लघुमानेन नंतकी । अशोकः प्ररुढाः प्रलम्बीभूता अलकाः, केशान्तश्च कबरीभारः। प्ररूढे एकवेणीभूते यस्याः। अन्ये तु अकृतकर्मतया केशान्ते ललाटे रोम्णामुद्रेदमुत्प्ररूढं वर्णयन्ति । अभिनव प्रौढम्- गीतगुण सुस्थानं सरलं श्राव्यं शुद्वकाकुविराजितम् । सप्रमाणं क्रमयुतं गतिं प्रौढजनप्रियम् । सोमेश्वर भरतः ४१० वामतो गमनं कृत्वा बन्नीयादासनं समम् । विषमं वा ततः स्थानात्समुत्प्लुत्य समाह्निकम् । गच्छेतदा पूयस्योक्तः सद्भिर्भदो द्वितीयकः । (तृतीय:) त्रिपताकौ कटीक्षेत्रे विधाय सममासनम् । विषमं वा यदा िस्थत्वा स्थित्वात्प्लुत्य भहीतले। दधती चरणौ गच्छेत् लघुमानात्पुरोऽनु च पश्यन्तीमवनिं ज्ञेय: एवभेद्त्तृतीयकः । --(चतुर्थ:) सव्यापसव्ययोर्तृत्यं चतुर्धा संग्रजायते तदा भेद: एवस्य स्याँचतुर्थश्चतुरोदितः । विपता करं कृत्वोरप्लुत्योत्प्लुत्य सभे पदे। सर्वतो दधत वित्रं विपमासनमास्थिता । यत्र नृत्यति स प्रोक्तः कलासः पूवसंज्ञकः अस्यैव मण्डूककलास इति नामान्तरम्। आविद्वधातु पुतो लगाभ्यां लपुन लगुरुर्वा भवेद्यम् त्रिभिर्वा लधुभिः पूर्वं तमाहुर्विपश्चितः । लपुना। लघुताभ्यामित्यर्थः प्लुतचम्पा-दंशीताल लप्लुतौ लप्लुतौ गश्च प्लुतवभ्पेति कथ्यते। 10 मात्राः तारस्थानं तथा शृङ्गी प्लुते नामसमुचयम् । फणेिताले द्रताः पञ्चलघुस्तद्वतूिवारकम् । ततोऽन्ते मिश्रलोपः स्यात् । कुम्भः कुम्भ श्रीकण्ठ स्वरजानि त्रयशिात्स्वरंजतिः फणिरित्यभिधीयते। फणिभूषानुकरणम्-नृतकरणम् पाणिपीडे िस्थतिं कुर्यादृचितं तु तदा शिरः । ऋष्टितिकिंता सर्पशिरो मस्तकपागः । मृगशीर्यो नाभिगतः ललिता वाव चारिका । फणिभूपानुकरणं करणं परिकीर्तितम् । पाणिपीई स्थानम्। ललितागतिः । यथा मण्डलाकारतः पाण्यराभिमुख्ये कृते ततः । ताभ्यां क्रमात्पुरः पश्चान्नाट्यं चेललिता भवेत् । फणिभोगस्वस्तिकहस्त अंसट्टयस्योध्र्वभागे सर्पशीप स्थितौ यदि । फणिभोग इति ख्यातो भरतागमवेदिभिः । अंसभागे त्वसौ हस्त: अंसद्वयनिरूपणे । फरजु-मेलरागः (मायामालवौलमेलझन्य) ( आ) स ग म प ध नि र ( अव) स नि ध म ध प म ग रि स अभीष्टार्थपरीपाको नेत्रादेरथवा कवेः। द्रुमादिफलवद्यत्र स्ाद्यते तत्फलं भवेत्। फलप्राप्तिः-इतिवृत्तम् कवेः प्रयत्रान्नेतृणां युक्तानां दिावाश्रयात्। कल्पिते हि फलप्राप्तिः समुत्कपत्फलस्य च । फरुस्-मेलराग (आ) स रि ० ० ग म ० ० ध ० ० नि स (अव) स नि ००ध प ० म ग ० ० रि स मेललक्षणे औौमापतम् उद्वर्ताभिधहस्तौ तु तथा तौ फलमञ्जरे। फलमञ्जरी-देशीताल नन्दी विनायकः १2ः ल गणः द्राक्षालतागारनिवासभासुरां माणिक्यक्रयूरकिरीटशोभिताम् । ध्यायांम रागं फलमञ्जरी सदा । उपलब्धग्रन्थेषु कुत्रापि सा न निरुक्ता: 'औद्भटाः पञ्चमी मर्थवृतिं च प्रतिजानते'इति शारदातनयवाक्येन काचिदर्थवृत्ति रुद्भटेन कल्पितेत्यूह्यते । अभिनवगुझेन च नाट्यशास्रव्याख्यायां वीथीलक्षणे “यच्छकलीगर्भमतानुसारिणो मूछादौ आत्म संवित्तिलक्षणां पश्चमीं वृतिं सकलकायेनिवृत्यनुनयां मूछाकभानु भावेन फलेनावछिन्नां आत्मव्यापाररूपां मन्यन्ते । न च परि स्पन्द एवैको व्यापार इति मनस्कृित्य तन्मतं भावानां बाह्य ग्रहणस्वभावत्वमुपपादयद्भिः भट्टलोलटप्रभृतिभिः पराकृतं-इति न फलवृत्तिः काचित् ।' इति उक्तम्। अर्थवृत्तिः फलवृतेर्भिन्नानवेति सन्देहः । फल्गुनः-देशीतालः फल्गुने लएदा गः स्यात् । ततःस्यात्फाललेोचने ।गुरोरूध्यै लघुट्टन् लविरामः प्रकीर्तितः। २ व्यावृत्य वक्षसः फालं प्राप्य तत्पामागतौ। ततो मण्डलवद्भान्त्या प्रचालितभुजौ करौ । पताकौ चेच्छनैरूध्र्वगाण्डलावेव कोविदैः । चक्रवर्तनिकेत्युक्ता फाठवर्तनिकापि च विकातिौ कपोलौ तु फुलौ हर्षे प्रकीर्तितै दाताल पुले कुण्डलयोमध्ये यथा चन्द्रो विराजते । १० ऽ ० लक्ष्मण कटनाथ ते द्वादश-ध्वनिप्रचुरता व्यक्तिः स्निग्धता सावधानता नादानुरणनं रक्तिललेित्यै घनता तथा। निस्थानत्वं श्रावकत्वं माधुर्ये सुकुमारता। फूत्कारगुणा लालित्यं कोमलत्वं च स्निग्धता घनता तथा । ध्वनिप्रचुरता चैव स्थानत्रितयशोभिता । रक्तिर्यक्तिरनुध्वानश्रावकत्वं ततःपर। माधुर्य सावधानत्वमिति द्वादश कीर्तिताः। फूत्कारस्य गुणाः । (वश) स्थैर्य तारवरस्कृ:ि घनता सुस्वरस्थता । अमी गुणशैनिर्दिष्टा गुणाः फूत्कारसंश्रयाः । फूत्कारदोपाः--(वंशे) यमलः स्खलितस्तोकः कृशः कफिलकाकिनौ। सन्दष्टस्तुम्बकी चैते वाव्यवस्थित एव च । दोषाः स्युः फूत्कृतौ फेनद्युतिः-मेलरागः (खाङ्गीमेलजन्य:) ( आ) स रेि म प ध नि - स (अव) स नि ध प म ग रि -- स फेनमार्दवः-देशीताल मिश्रल: फेनमार्दैवे यत्र पक्षौ समानीय बकवद्वन्वती करौ । सव्यापसव्ययोरारात्सन्दंशमुकुलाभिधौ ।। नर्तकीलघुमानेन कृतासनसमुत्थितिः । नृत्येत्सौष्ठवं स स्वात्कलासो बकपूर्वकः । (प्रथमः) कामपि भ्रमरीरीं कृत्वा संहतस्थानमाश्रिता । करौं कृत्वाऽलपाख्याक्रालौ यत्र पादयोः। नीत्वा क्रमेणैकदा चाकल्पयेदच्युताविव। जलछिन्नावद्ध...ख्यपाणिं मुकुलसंज्ञिकम् कुम्भः । मत्स्यग्रहासक्तचित्तधकवद्यदि संत्रजेत्। पादाश्रेण नटी मन्दं मन्दं पश्चात्पुरोऽपि च ।। तदैष भेद आद्यः स्याद्वकपूर्वकलासज द्वितीय:) धिपताकौ यदा पाणी विषमासनसंश्रिता। विधाय मण्डिकां पादौ यथा रंच पदे पदे ।। नीत्वातत्र करौ चित्रं सन्देशमथ कुर्वती। पश्यन्यग्रे पाश्र्वयोश्च चकितेव नटी मुहुः । तनोति यत्र नृत्तं स बकभेदो द्वितीयकः । (तृतीयः) मुकुलं हस्तकं कृत्वा शनेः पश्चाद्दतै पुर । गच्छन्ती प्रस्खलत्येव ......नुपदं यदा ।। धृतभक्ते बको मत्स्येऽनुपदं हस्तकानपि । अलपद्ममरालं च मुकुलं वाऽपि तन्वती ।। वित्रं नृत्यति यत्रैष भेदः प्रोक्तस्तृतीयकः । (चतुर्थः) उत्तानवश्चितौ हसौ यथाकृत्वार्थचन्द्रकम्। कट्यां निवेश्य हस्तं च प्रपदाभ्यामथारभेत्। । नानागतिविशेषांश्च धनुर्वत्पृष्ठतः पुरः । वक्राकृतिः पदाङ्गष्टपाणिसंस्पर्शलालसा प्रनृत्यति यदा चित्रं भेदः प्रोक्तः चतुर्थकः । विनतासूचिकाहस्ततर्जनी चेकाह्वयः बकादिविस्तृतगलपक्षेषेषनेियुज्यते । बङ्गालः-ग्रामरागः (वीणायां वादनक्रमः) मध्यस्थानस्थमास्थाय मध्यमं स्थायेिनं स्वरम् । तृतीयं तुर्यवान् कृत्वा गत्वान्यं तान्खरानथ।। अवरुह्य गपर्यन्तं विधाय स्थायेिनं स्वरम्। हत्वा धमवरोहे चेत् स्थाय्यन्तं जायते तदा। बङ्गालो नाम रागाङ्गं रागाक्षजनसम्मत । पञ्चमोऽपि प्रहः कैश्चिद्स्य तद्भरिहेष्यते। बङ्गालः-रागः (वंशे वादनक्रमः) मध्यमं स्थायिनं कृत्वा तत्पूर्वस्वरमेत्य च । ततो ग्रहं सद्वितीयं कम्पयित्वा ततः परम् । तृतीयं सह तुर्येण लकृत्य तृतीयकम् । उक्त्वा तमव चाहत्य तत्पूर्व प्रच्य च स्वरम् ।। स्थायिन्यासेन बङ्गाले स्थानं प्रथमं भवेत्। द्वितीये च तृतीये च तुर्ये स्थानके तथा भवेत्स्वराणामारोहः प्राक् प्राग्वदवरोहणम् । लक्ष्यशैरस्य देशेषु द्वितीयो ग्रह ईरितः । (व्याख्या) लक्ष्यझैरिति । षङ्जादिषु मध्ययोर्मुद्रितस्वरो भवति । तदपेक्षया द्वितीयर्पभादिः स्थायी । स द्वितीयोऽन्तिमरन्ध्रद्वये मुक्ते सति इति सम्प्रदायः। भैरवादिष्वपि द्वितीयस्वर एव प्रद्दत्वेन गृहीतः। वेभः बङ्गाल)-(प्रथमः) ग्रामराग बङ्गालो (मुक्त) षड्जेश्च षड्जमध्यमयोदितः। समशेषस्वरः षड्जमहांशन्यासको भवेत्। (द्वितीयः) ग्रामराग मध्यमे कैशिकीजातेिसंभवस्तारपञ्चमः। सांशन्यासग्रहस्तुल्यस्वरो बङ्गाल उच्यते । --मेलरागः (हरिकाम्भोजीमेलजन्य:) (आ) स रेि ग म प स ( अव ) ध नि ध प म रि ग रेि स राग बङ्गालः कैशिकीजातः षड्जन्यासग्रहांशकः । सकम्पमन्द्रगान्धारो गेयः करुणहास्ययोः । पञ्चमकतारमन्द्रः समशेषरवश्च कैशिकीजनितः। षड्जांशन्यासयुतः संपूर्ण भवति बाङ्गालः ॥ कैशेिकीजातिसंभूतो मन्द्रपञ्चमतारकः। बहुत्वाल्पत्वरहितः पूर्ण बाङ्गाल इष्यते । रूपकालापकावस्य कैशिकस्येव सङ्गतौ अमीभिर्भदभापलैरशेषैरभ्युदीरितैः। मतः पञ्चमांशन्यासयुक्तो मन्द्रे वृषभराजितः। बङ्गालरागस्संपूर्णो निषादः परिपीडितः । षाडवादेव वङ्गालो ग्रहांशन्यासमध्यमः। प्रहर्षे च निवक्तव्यः प्रोक्तो हम्पीरभूभुजा । बङ्गालोंशग्रहन्यासमध्यमो रागजो मतः। बङ्गाले व तथा ज्ञेयो हस्तोऽयं च पताकिकः । षड्वांशान्यासग्रहमन्द्रत्यक्तश्च षड्जमध्याजः । समस्वरश्च सम्पूर्ण बङ्गालेो वृद्धरस्रको न्यासः । मन्द्रे च रहेितः पूर्णः षड्जन्यासांशसंयुतः समसप्तस्वरो नित्यं बङ्गालो नाम गीयते । बङ्गालगौडः—मेलागः (मलवगौडजः) गखयेण भनोज्ञोऽसौ बङ्गाले रिविवर्जितः। घूर्णे मत्रययुक्तो वा फलिनाथमतन्त्विदम् इन्द्रनीलभासमानकाकपक्षधारिणे। चन्द्रशेखराङ्कियुग्मपूजनं जनार्चितम् ङ्गालरागशेखरं हृदि स्मरामि सन्ततम् ॥ भस्मोज्ज्वलाङ्गस्तरुणार्कवणे जटाकलापं शिरसा दधानः बङ्गालरागः कथितस्तपस्वी । मनोज्ञवेषः कमनीयकेशः शरदिन्दुवक्तूः सदा विलासी नवगेहवासी बङ्गालनामा रविकल्पधामा । स्वरं दधानो धरणीरुहस्य चण्डः कुमारः कमनीयमूर्तिः बङ्गालरागः शुचिसामगान

मत फल वामहस्तेन धृत्वा शिरसि दक्षिणम्। करं लताक कृत्वा संहतस्थानके स्थितम् । यवन्याः परतः पात्रं सौष्ठवेन विराजितम् । समश्रुतिं वादयित्वा मेलापं बृन्दकेन च । ततो यवनिकां दूरीकृत्वा रङ्गे समागतम् परिवृत्य लताहस्तं कृत्वाप्रतलसञ्चशै । पादौ पाटाक्षरैतत्रालापं कुर्यान्भनोहरम् । बङ्गालदेशभाषायां गीर्वाण्या भाषयापि च । ललिताक्षरबद्धानि पञ्चखण्डानि सप्त च । भिन्नतालैरुपेतानि सचच्काराणि तानि वै । गीयन्ते गायकैस्सम्यक् गतिभेद्युतानि च । अझेपालैश्च हतैश्च पदभावं प्रदर्शयन् । मध्ये मध्ये पिलमूरूकईभूरूकलासकाः। प्राह्यास्सगतिमानेन पात्रेण सुन्दरेण धै । साभोगै नृत्यते तच बङ्गालीकट्टरं शुभम् । दङ्गलिका-राग मध्यमर्पभौ तारै मपौ स्फुरणसंयुतौ। धैवतो दीर्घतां याति यन्न बङ्गालिका च सा । मध्यमर्षभोदींघ ग्रहांशन्यासधवता। भिन्नपङ्कजोद्भवा भाषा बङ्गाली मंन्द्रधैवता। गापन्यासा सदा गेया परमुदीपने बुधैः। --मेलराग बङ्गाली रिधीना स्यात् मतीव्रतरसंयुता। नितीश्रेणापि संयुक्ता सस्वरोत्थितमूर्छन ॥ रंग पश्चमांशाग्रहन्यासा षड्जोत्था मध्यमावधेि। अपन्यासस्तु िरपभः पूर्णा बङ्गालिकाभिधा। सप्तस्वरा तु रुचिरा बङ्गाली पञ्चमांशसंयुक्ता। (गति) मध्यमतस्तारा रिषभपन्यांसलक्षणोपेता।

अहोभिल ४१४ नान्यः रिधहीना च विज्ञेया मूर्छना प्रथमा मता । पूर्णा च मवयोपेता कलिनाथेन भापिता । बङ्गालीदशा-राग मध्यमार्पभबाहुल्या मन्द्रधवतभूपिता संपूर्णा भिन्नपङ्कजोत्था बाङ्गाली गीयते बुधैः ।। बङ्गालीरागध्यानम् क्रक्षानिवेशितकरण्डंधरा तपस्-ि न्युद्यतूिशलपरिमण्डितवामहस्ता। भस्मोज्ज्वल निबिडबद्धजटाकलापा बङ्गालिकेत्यभिहिता तरुणार्कवर्णा। सिन्दूरशोभिसीमन्ता वेष्टिताङ्गी सुवाससा । संस्फुरत्कम्बुवलया बङ्गाली सोन्नतस्तना ॥ बदरीवसन्तः--मेलरागः (लताङ्गीमेलजन्यः) (आ) स रि ग म नि स (अव) स नि ध प ध नि ध म ग रि ग म ग स बद्धा-चारी जङ्गास्वस्तिकतां यत्र प्राप्तयोः पादयोर्मिथ । ऊरुद्वयस्य वलनं सा बद्धेत्यभिधीयते । अथवा स्वस्तिकं मुक्त्वा तदप्रेमण्डलभ्रमम् । कुर्वन्तावूरुवलनं विधाय स्वरवपार्श्वयोः। चरणौ यदि तिष्ठतां सा च बद्धा प्रकीर्तिता ।। बद्धापणस्तु कथितो लक्ष्योरूथ् प्लुतं लघुः। मद्वापुणस्तु कथितो लघ्वोर्मध्ये द्रतं अवेत् बन्धः--(काव्ये) वाच्यधाचकसौभाग्यलावण्थपरिपोपकः व्यापारशाली वाक्यस्य विन्यासो वन्ध उच्यते । ततस्तु बन्धकरण गातव्या धातुयुग्मक । न्ध चन्धनीयम्-आभरणम् श्रेणीसूत्राङ्गदे मुक्तावन्धनीयानि सर्वदा। बन्श्वनृत्यम्-देशीनृत्तम् यत्र पात्रे उभे युक्ते नृत्येते करणैस्तदा यदा मिथेो भुजौ हस्तौ पादावपि तदा तयोः । रमणीयाकृतिर्यद्वा त्रीणि चत्वारि वा तथा । यद्वा सुन्दररूपाणि त्रीणि चत्वारि सप्त च । पात्राणि यत्र नृत्यन्ति तन्नृत्यं बन्धपूर्वकम्। बन्धनृत्ये विलासिन्या: प्राधान्यं तु विशेषतः । अन्धसारः--नृतं वन्धः पात्राणां पङ्क्तयो यत्र चतस्रश्चारुवेिभ्रमा ओराक्रमेण सारीवत्तिरधीनाश्चरन्ति चेत्। स बन्धो बन्धसाराख्यः कथितो वेमभूभुजा । बन्धुरम्–दर्शनम् तदेव बन्धुरं ख्यातं किञ्चिदुफुलतारकम् । तदिति मन्थरदर्शनम् -वक्षोभूपणम् नानारत्रविचेित्रं च मध्थनायकसंयुतम् । सरकैम्बितं रम्यं पदकं बन्धुरं विदुः।। म्बरस्वस्तिकहस्तः मध्यमानामेिकाङ्गg: श्रिष्टाश्चान्ये प्रसारिते। करद्वयेन बद्धश्चेद्वम्बरस्वस्तिकाभिध अलकस्थानचलित अलकार्थनिरूपणे हरिपालः सोमेश्वर ४१५ नित्सरो बम्लः शृो बाहुलेो न तु मध्यभाक् पादेः बभ्वळ एव बोम्टक मध्यभािित । मन्द्रतारयोः स्पर्शनं कुरुते । न तु मध्यस्थाय्यां चिरमवतिष्ठते ( अा) स ग म रि ग म ध नि ध स (अव) स नि ध म ग रेि स १० ऽ } ० | 5 ० बहिर्गीतम्-निर्गीतमित्यपि वदन्ति बहिर्गतविधौ सम्यगुप्तर्ति कारणं तया । चित्रदक्षिणवृत्ते तु सप्तरूपे प्रकीर्तिता । सोपोहने मनिर्गते देवस्तुत्यभिनन्दिते । नारदादेस्तु गन्धर्वेस्सभायां देवदानवा निर्गीतं श्रावितास्सम्यग्लयतालसमन्वितम् तच्छूत्वा तु शुभै गार्न देवर्तुल्यभिनन्दितम् अभवन् क्षुभितास्सर्वे मात्सर्यादैत्यराक्षसाः । सम्प्रधा च तेऽन्योन्यमित्यवोचन्नवस्थिताः ।। निर्गतं तु सवादिवमिदं गृहीमहे वयम्। सप्तरूपेण सन्तुष्टां देवाः कर्मानुकीर्तनात् वयं गृहीम निर्गतं तुष्यामोऽत्रैव सर्वदा। ते तत्र तुष्टा दैत्यास्तु साधयन्ति पुनः पुनः । रुष्टाश्चापि ततो देवाः प्रत्यभाषन्त नारदम् । एते तुष्यन्ति निर्गते दानवास्सह राक्षसैः ।। प्रणश्यतु प्रयोगोऽयं कथं वै मन्यते भवान् । देवानां वचनं श्रुत्वा नारदो वाक्यमब्रवीत्। धातुवाद्याश्रयकृतं निर्गतं मा प्रणश्यतु । किन्तूपोहनसंयुतं धातुवाद्यविभूषितम् भविष्यतीदं निर्गतं सप्तरूपविधानतः । निर्गतेनात्रबद्धाश्च दैत्यदानचराक्षसाः । न क्षोभं न विघातं च करिष्यन्तीह तोषिताः। एवं निर्गतमेतं तदैत्यानां स्पर्धया द्विजाः। देवानां बहुमानेन बहिर्गतमिति स्मृतम्। गौपप्पिः भरतः बहितिशब्दस्योत्पतिं तत्प्रोगे प्रयोजनरू कारणं तत्पूराः कल्पद्वारेणाह गीतवाद्यगीतवाधेोभयक्रमेण विवादो वृत्तिः मार्गाः, तद्विषयं यङ्गीतकं सहोपोहनप्रत्युपोहनैः वर्धमाननिगतेिन सहितं देवस्तुत्या च वाच्यभूतयाऽभिनन्दितं समृद्धं, तस्मिन् प्रवर्तिते प्रवृत्ते सति, तदानं गीयमानं सुखजनकमिति श्रुत्वा दैत्याद्याः क्षुभिता मात्सर्यात् । कुत । देवैरो रम्ये साधु साध्वित्यादिभिः स्तुतिभिरभिनन्द्यमानं यतः । नारदाः-सप्त रूपाधिष्ठितैर्नारदाः प्रवर्तिते, लो द्रतादिः, तालः शाम्यापात विशिष्टचतुरश्राद्य । सम्प्रधाथै परितोष्टव्यम् । तुष्याम इति स्ततिकीर्तनाभावेऽपि आभिमानिकेन निर्गतम् । वादित्रं तदूतै शुष्काख्यं वीणावा, धातुवाद्याश्रयकृतमिति धातवः तन्त्री- विशेषाङ्गलिविशेषसंयोगजा वैणवराः रञ्जनया आकृष्टविशेषस्य (धातुवाद्यस्य) सप्तभेदलक्षणं तदाश्रयणं कृतमिति चित्रम्। अव- बद्धा इति । अव, अवखेलनेन बालहेवाकपोषणन्यायेन बद्धा स्वीकृताः । एवभविनाशकारणं प्रतिपाद्य संज्ञानिर्वचनै रूपयति । निर्गतमिति तावद्वाचं नाम । निरर्थकं गीतमिति । तत्तु गन्धवै बहिर्गीतमिति स्मृतम् । कुत: । दैत्यानां स्पर्धयेति । तत्कृतोऽयं स्वीकारः। ततो हेतोः । देवानामिति देवकर्मकं यद्वहुतयेत्कृष्टतया मननं । तेन प्रयोजनभूतेन वयं देवान्दानवेभ्यो बहुत्वेन मन्या महे । तथाचेदं नाभ्यन्तरम् । बाहं गीतस्माभिर्गीयत इति तैरेव वेदितव्यः अभिनवगुप्त । ४१६ यत्तत्कीर्तिधरेण नन्दिकेश्वरमतागमित्वेन दर्शितं तदस्माभि - स्साक्षान्न दृष्टम् । तत्प्रत्यतु लिख्यते सङ्केपत तत्रकृते मार्गासारिते प्रयोगे नर्तकीचतुष्कं पटान्तर्हितपुष्प दीथ्यां पुष्पाञ्जलिमादाय प्रविश्याष्टामिः षोडशभिद्वादशभिर्वा थ: प्रतिक्षेप गीयमानः स्तिलयेन तदर्थे भावयेत्। अपकृष्ट तु पदे स्थितलयेन परिवत्र्य पूर्वरङ्गमध्ये पुष्पं त्यक्त्वा मध्यगतलयं परिवर्तद्वयमङ्गहरैः कुर्यात् । तत्र प्रथम: पञ्चकल उपोहन । पुष्पवीथ्यां सूचया भावयेत् । ततः तिस्रो वर्तितं करणं कुर्युः। चतुर्थी तु वैशाखरेचितकरणम् । एतदेव तमङ्गहौरैः कुर्यान्। ततः प्रथमवस्त्वर्थमभिनयेत्। तत्सर्वा मिलित्वा तदेव देवता - राधकं िपण्ढीबन्धं कुर्युः। तचोपोहनमङ्गहारैर्तृत्येयुः। ततो िद्वती याप्राग्वदुपोहनं प्रयुज्य द्वितीयवस्तुनः चचत्पुटात्मकेनार्थमुपान . येत् । तदेव चास्य पतिक्षेपाङ्गहारपस्तकाख्यं कुर्यात् । ततः सर्वाः श्रृङ्खलां कृत्वा पुनरुपोहनं कुर्युः । तत आद्या. प्रतिक्षेपं धृत्वा प्रथमवस्त्वथ पुनरभिनयेत् । द्वितीया चाङ्गहारं कुर्यात् । ततः प्रथमपिण्डस्योपोहनं कुर्युः । ततस्तृतीया प्रविश्योपहारं कृत्वा तृतीयवस्तुनः पञ्चपाणेरर्थमभिनयेत् । आद्यौ अङ्गहरै कुर्याताम् । ततो लतापिण्डीस्थमुपेोहनं कुर्युः । ततो द्वितीया द्वितीयस्यार्थमभिनयेत्। ततोऽङ्गहारान्कृत्वा श्रृङ्खलया सेोपेहनं कुर्युः। प्रथमा आद्यस्याभिनयनं कृत्वा आढं पिण्डीबन्धं कुर्यात् । ततस्सर्वा नार्य उपोहनं कुर्युः । पुनश्चतुर्थी तुर्यवतुनः पञ्चपाणे रर्थमभिनयेत् । ततस्सवः भेद्यकस्यः तृतीोपोहनं रचयेयः। पुनस्तृतीया तदेव भावयेत् । ततो लतास्थाः द्वितीयेोपोहनं सूच येयुः । पुनद्वितीया द्वितीयस्यार्थमभिनयेत् । अन्याहारं कृत्वा श्रृङ्लयोपोहनं कुर्यात् । आद्या प्रतिक्षेपार्थमभिनयेत् । अन्या अङ्गहारं कृत्वा विदध्युः, यदा चतुर्थक्त्वन्तात्तीयद्वितीयप्रथम वस्तूनि केवलैरेवाङ्गहारैः कुर्युः। तदेव हि पुनर्वस्त्वन्याश्रयेण तेन प्रतिक्षेपान्ते आद्या(अन्याः पिण्डीबन्धं कृत्वा रङ्गपीठं परीत्य पुष्पवीथ्यां पुष्पाणि कृत्वा अपसरेयुः । एवमन्याश्चतस्रो द्वितीयमासारितं प्रयुञ्जीरन् । एवं चतस्रश्चतस्रो यावचतस्र । उतं हि “एवं पदे पदे कार्यो विधि' रिति । पिण्डीबन्धकाले तु द्वादशमाला विकिरेयुः। तन्न षोडश सम्भूय शैवमन्यं वा पिण्डौंबन्धं कृत्वा पुष्पवीथ्यां पुष्पं प्रतिक्षिप्य निष्क्रामयेयुः । अभावे तु आसारितचतुष्कान्ता एव चतस्रस्तत्र प्रतिक्षेपाथैवद्भिः पदैः दर्शितमुपेोहनं चवत्पुटपञ्चपाणिद्वयसन्नि पाताश्चेति तालाध्यायोक्तपदैः सह भविष्यति । एवमासारित क्रिया । ततो वर्धमानं प्रयुञ्जीरन्। एकप्रघट्टकेन चतुर्भिर्नयै परिवर्त प्रयुज्य पटेऽपकर्षिते पुष्पवीथ्यां चतसृणां नर्तकीनां प्रवेशः, ततो ब्राह्मीपरिवर्तन पुष्पाञ्जलिं क्षिपेयुः । त एका ब्राह्मीमभिनयेत् । ततस्सवाः शिवीथयामासीरन् । तद्यथा एकस्या आलीढमर्थवत् भण्डलवत्खटकामुखेन । तत्पार्श्वयोः द्वौ षोडशकलानिबद्भसंभाविता गीतिकोद्दिष्टा । तदनन्तरं वर्षे मानप्रयोगे यत्प्रोक्तं भरतेन कण्डिकाः विशालाद्वः ते प्रयोज्य । वर्धमानानन्तरं ध्रुवां कुर्यात्) इति मन्दिकेश्वरमतानुसारेणार्य विवपूर्वरङ्गविधिरिति मया न बद्ध । नाट्यशास्त्रव्याख्यायामेकोनत्रिंशाध्याये उतं तव द्रष्टव्यम् बहिर्थबनिकाङ्गानि-पूरङ्गाङ्गानि प्रत्याहाराद्यासारितक्रियापर्यन्तं नवाङ्गानि पूर्वरङ्गाङ्गानां अन्तर्थ वनिकाङ्गानीत्युच्यन्ते । ततो गीतविधिः, उत्थापना, परिवर्तनं, नान्दी, शुष्कावकृष्टा, रङ्गद्वारं, चारी, महाचारी, त्रिपातं, प्ररोच नाचेति दश बहिर्यवनिकाङ्गानीत्युच्यन्ते । अन्तर्येवनेिकाङ्गानां दृष्टार्थ एव प्रोग: तान्यन्तरेण प्रयोगंस्यैवासंपतैः। बहिर्यवनि काङ्गान्यपि दशदृष्टफलान्येव। तथाहेि गीतकवर्धमानान्युपजीव्य ध्रुवागानं, नाट्योपजीव्यत्वाद्वयं प्रथमं बुद्धौ निवेश्यं तावत्सामान्ये । तत्र सदाचारपालनाय देवतावन्दनं ततःपर आशीर्वादनमभिमुखीकरणार्थम् । ततोऽपि शङ्कथमानविश्झन्यु पकरणीभूतस्योत्तेजनं, ततोऽपि पुराकल्पद्वारेण प्रयोक्तव्यानुः सन्धानं, ततोऽपि शृङ्गारवीरयोः सर्वत्र रञ्जकपरमपुमर्थता प्रकर्षादुपक्षेपः । तदपि नाट्यविनेयसुकुमारजने स्वच्छन्दताहारि सर्वरक्षकहास्यप्राधान्येन काव्यविषोद्भवनाभिषेयानुसन्धानं तस्यापि प्रयोजननिरूपणम् । एवं यथाशासं कुर्वत आविाक्य- परिग्रहो लैकिस्य वा कर्तव्यविषयमनुसन्धानम्। तथैव नाट्यारम्भ गीतकपिण्यादिप्ररोचनान्तं लेौकिकानुसार्येव । नात्र स्यचिदङ्गस्य सामथ्र्यलक्ष्यत्वादि चोदनीयम् । सुकुमारजन विषयत्वादस्य प्रयोगस्य । तस्मान्नालैकिकं किञ्चिदेतत् । केवलं नाट्यस्य रचनाप्राधान्याद्वैचित्र्येण योजनीयमद्रष्टसंपत्तये च इति मन्तव्यमेित्यलं बहुना अभिनवगुप्त मध्यमग्रामे रिवर्जितषाडवः । प म ग स नि ध बलभद्रः-देशीताल बलभद्रः पुतो गश्च लोद्रुतेऽनुदुतो लघुः। ऽ ऽ । २० ८० बलिभित्तिः-मेलरागः (विश्वम्भरीमेलजन्यः) (आ) स म ग म ध नि पनि स (अध) स नि ध प म ग रेि स बलहंसः-मेलागः (हरिकाम्भोजीमेलजन्यः ) (आ) स रि म प ध स अव) स नि ध प म रेि म ग स राग धैवतांशत्रहन्धासो भन्द्रमध्यमकम्पित । निषादतारसंयुक्तो बलहंसः प्रकीर्तितः । बला-मूर्छना सुबलाशब्दे द्रष्टब्यम् बलिबन्धाश्चितम्-उतिकरणम् यस्राञ्जलिं पृष्टदेशे विधायश्चितमाचरेत्। 29 कुम्भ लक्ष्मण मज्ञ मत्र ४१** सोमेश्वर अलिबन्धाञ्चितं नाम करणं तत्प्रचक्षते । अक्षाच त्यशोकाड्यः। रेि स नि ध म ग बलोदरः-मेलरागः (लताङ्गीमेलजन्य:) ( आ । ) स रि ग म प ध नि स (अव) स नि ध नि प ग म ग र स बसवशङ्करः-चिवतालः द्रुतत्रयं लौ लश्च ताले बसवशङ्करे । माला ४ अर्धकला विषमयतिः ।। पाश्र्वप्रसारिता नृते या जङ्घा सा बहिर्गता । पङ्कवाद्यभिनये कार्या बहिष्क्रान्ता विचक्षणैः। बहिष्क्रान्ता-बहिर्गता बहिर्गतं क्षितौ पाश्र्वे निर्गतं खण्डसूचके । बहिर्गतै-जङ्गाकर्म । खण्डसूचकै-स्थानम् अलङ्गनं तद्भ्यासो बहुत्वं द्विविधं मतम् । स्वरस्य स्पर्शनं यतलङ्कनं परिकीर्तितम् । साकल्येन स्वरस्पर्शस्वलङ्गनमिति स्मृतम् । यदेकंस्य स्वरस्यैव नैरन्तर्येण वाऽथवा व्यवधानेन भूयोऽपि भूयोऽयुधारणं िह तत्। अभ्यास इति शैसन्ति बहुत्वं द्विविधं ततः । बहुधारी-मेलरागः (रिकाम्भोजीमेलजन्य (आ) स ग म ध प ध नि स (अव) स नि ध म ग रेि म ग स बहुभङ्गिकम्-शारीरभेद तच्छारीरगुणा मिश्रा यत्र तद्भहुभङ्गिकम् । ताललग सुलजः शुणानुद्भाध्य कस्मिंश्चित्तत्र पूजा वर्तनी । स्वार्थन्प्रच्याविनी चेति बुद्धिबहुमतिः स्मृता । भववेिकः नानावेषधरं यत्तहुरूपमितीरितम् । बहुला-मेलराग गौरीमेलसमुद्भता बहुला मध्यभोझिता सचियोगी निना युक्ता गान्धारोद्वाहणांशका । बहुलीरागध्यानम् प्रसूनमालारिबद्धके विलासिनीयं बहुली विभाति मद्नसन्निधौ साधवीलतागृहनेिवासिनीं गूढचारिणीम् । विहितमालया वीणयाञ्चितां बहुलिकां सदा भावयाम्यहम् ।। बहुली-उपाङ्गरागः (वीणायां वादनक्रमः) ग्रहं कृत्वा मध्यषडू संस्पृशेत्तत्परौ स्वरौ संप्राप्य पञ्चमं षष्ट अवरोहेदुभाविमौ । ततश्च स्थायेिपर्यन्तं तृतीयादवरुह्य स्थायिनः प्राक् द्वितीयाद्वा समारुह्य स्वरद्वयम् ॥ प्राक् तुरीयं प्रकल्प्याथ वाद्येतत्परं स्वरम्। स्थायिस्वरे यदा न्यासः तदा तु बहुलीभवेत्। बहुली रामकृतिरिति नामान्तरम् । -मेलरागः (भालवगौलमेरुजन्या) मध्यभांशअहन्यासा रिधहीनौऽथवा नपा। प्रगेया बहुली प्राकैस्सन्ध्यायामिति निर्णयः । बहुसुवर्णकः-ानः (र-ोपः-पाडवः) ध प म ग स नि बहुसौवर्ण इत्यपि इयं पठिता। रागसागर कुम्भः | | तन्न बडुसुवर्णकशद्वे द्रष्टव्यम् । बहुसौवर्णक मध्यमग्रामे नारदीयतानः । गा म प ध नि स बह्वक्षर-चतुष्पदागीतम् सुव्यक्तवाक्यकालेता समन्विता लघुभिरक्षरः प्रायः द्रतलयवाद्यसमेता ज्ञेया बहक्षरा तद्भः । व्यक्तवाक्या लघुप्राथा लध्वक्षरसमन्विता । द्रतवाक्या द्रतलया ज्ञेया बह्वश्रेतेि सा ऋसवराज शिवतत्त्वरनाकरकर्ता । कालः १७०० दक्षिणकन्नडस्यमूकाम्बिकाक्षेत्रवासीति ज्ञायते । न्यासांशकस्फुरितषड्जकपञ्चमाप न्यासे च सम्मत. निगरि दीर्घप्रदाद्यतरधैवतरावरम्या बाङ्गालेिकेतृि कथिता मिथिलेश्वरेण । स्फुरणैर्मध्यमपञ्चमजनितैस्संपूर्णदीर्घ धैचत रिभतारैर्बङ्गाली गनिजापन्यासरुरिवो । बाणः-हस्तः तजन्याद्यास्तथाऽङ्गल्यः अङ्गठन तु सयुताः । प्रसृता स्यात्कनिष्ठा तु बाणहस्तः प्रकीर्तितः ।। पाश्र्वोभयोश्च चलेितो सन्धिनृत्यप्रदर्शने। पुरोभागस्थितौ तौ चेत् षष्ठसंख्यानिरूपणे पुरोमुखः पुरोभागचलितो बाणदर्शने। नेत्रान्ते चलेितो ह्येष नेतबिन्दुविसर्जने । बाणहस्तो नियुज्येत करटीकाविचक्षणैः । बाणगणाः प्रतिष्ठाया: प्रोक्ता भेदाश्च षोडशा । तत्र ये लघुपूर्वायुस्तेषु प्रागधिकं लघुः ॥ भरत भोक्षदेव ऽ ऽ । ऽ ऽ ऽ ऽ जीमूतग्रामे सप्तमी मूर्छना मध्यग्रामे स्रश्चान्यो यदा व्रजति मूनाम् तदा बार्हस्पती ज्ञेया मूर्छना ब्रह्मणः प्रिया । विनाश्वाङ्गष्ठतर्जन्योरर्धचन्द्रस्य चोन्नताः । अङ्गल्यो बालचन्द्राख्यन्स एव ज्ञातये बुधै ।। प्रवेशे बालचन्द्रे च हुन्वेष्वन्येषु वस्तुषु जन्तुध्वपि च कथितो भावशास्त्रविचक्षणैः । पक्वमस्य प्रथमा श्रुतिः निषादस्य प्रथमा श्रुतिः। अयं ग्रन्थः केरलाधिपतिनो बालरामवर्मणां कृतः । त्रैस्तवशक 1724 आरभ्य 1798 पर्यन्तभासीत् । बालासारितम्-गीतम् कनिष्ठासारितस्य नामान्तरम् । द स्वस्तिकोऽधोमुखस्तिर्यगपविद्धं प्रसारित उध्वस्यो मण्डलगतिरञ्चितोद्वेष्टितावपि ।। पृष्ठानुसारीति बुधैर्दशधा बाहुरिष्यते। सरलः कुचितो नम्र आविद्धान्दोलितौ तथा । उत्सारित इति प्राज्ञाः षडन्यान्केचिदूविरे । वामित , मन बालिकाक्सन्नः—मेलागः (मायामालवगैलमेलजन्य ( आ ) स रेि ग म प ध नि स (अव) स नि ध नि प म प ध नि म ग रि स . गौरीमतम् | जगदेकः | विप्रदासः लेोलितो वलितो बाहुः परावृत्तस्तथाष्टमः । चाहुबन्धलोहडी-उक्षुतिकरणम् गजदन्तेन इस्तेन क्रियत लोहडी यदा । तदा भवेद्वाहुबन्धलेोइडी तद्विदां मता । बाह्यभ्रमरी-भ्रमरी दक्षिणेनाणिा िस्थत्वा वाममर्हि तु कुञ्चयन वामावर्त भवेद्यत्र सा दाह्यभ्रमरी मता ।। सव्येतरेण पादेन स्थित्वा सव्याङ्किकुञ्जनात् । सव्यावर्त भ्रमेक्ष सा बाह्यभ्रमरी मता । सञ्यावर्तमिति। प्रदक्षिणेनेत्यर्थः। बाह्लीकः--मेलरागः (कोसलप्रियामेलजन्यः) ( आ ) स रिं ग म प ध नि स (अव) स नेि ध प म ग रि स बिटात-मेलरागः (धीरशङ्कराभरणमेलजन्यः) (आ) स ग रेि ग रेि म प म ध नि ध प नेि स ( अव) स नि ध प भ र रेि स बिडचिन्द्य्-देशीनृत्तम् खण्डद्वयात्मकं भिन्नतालमाभोजवर्जितम् चिन्दस्य रूपान्तरम्। बिन्दुः-अर्थप्रकृति प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम्। यावत्समाप्ति यद्वन्धः स बिन्दुरिति कीर्तितः । कुम्भः बीजमित्युक्तारंभः विष्कम्भप्रवेशंकादिभिः असंबद्धस्संबद्धो बा कथाशरीराद्विच्छेदहेतुतयाऽवतिष्ठमानो बिन्दुरित्याख्यायते । विन्दुरिव बिन्दुः । यथा-यो बिन्दुश्च्योतन्पयोमिष्यन्दलक्षणा था: क्रियाया अविच्छेदहेतुः यथा वा धृतबिन्दुः अग्रिज्वलन लक्षणाया एवं विछिन्नविछिन्नेषु कथाशरीरेषु योऽनुसन्धाता स बिन्दुरित्युच्यते यथा-हा वत्साः खरदूषणेत्यादि महावीरचरिते । प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम्। यावत्समाप्तिर्बन्धस्य स बिन्दुः परिकीर्तितः ।। गोद्राष्वाया गुरुर्बिन्दौ । ऽ ० ० ० ० ऽ बिन्दुरेकत्र तन्त्र्यां स्यात्प्रहारो गुरुनादकृत्। वणालङ्कार पुताद्धर्ख ततःपुतै। इति क्रमस्यादारोहे यक्षासँौ बिन्दुरुच्यते। सास सारि गागा गमा पापा पाधा नीनी इति बिन्दुः । वर्णालङ्कारः (अवरोही) नीनीनी ध पापाषा म गागागा रि सासासा -वर्णालङ्कारः (आरोही) चिरमेकस्मिन्स्वरे षड्जादिरूपे स्थित्व तदीयतारम कलामन्यकां च स्थित्वा यत्र पुनरपि समा सा मन्द्रया गम्यते स बिन्दु मतः , खरे कविचिरं स्थित्वा तारं संस्पृश्य शीघ्रतः । पूर्वस्थानं यदा याति सबिन्दुरिति संज्ञितः। वर्णालङ्कारः (सञ्चारी) स्रमाचं पुतं कृत्वा तं द्वन्द्वे नेमिवत्पृशेत्। प्रत्यागच्छेत्पुनर्मुख्यं स बिन्दुः परिकीर्तितः मोक्षदेव सासासारिसा, रीगरी, गागागामगा, पापापापमा मामामापमा, पापापाधपा, धाधाधानिधा, --वादनस् (उभयहस्तंव्यापार ) अनामया बहेितन्त्रीघाताज्जातो यदा ध्वनिः । तर्जन्या धार्थेते बिन्दुः निश्शङ्केनोदितस्तदा ॥ -काणायामुभयहस्तव्यापारः बहिर्दक्षानामेिकया घातातन्त्री भवेद्धनिः । धायैते वामतर्जन्या यदा बिन्दुस्तदा भवेत्। कुम्भ | विन्दावेकत्र तन्त्र्यां स्यात्प्रहारः पृथुनाद्वान् एकस्यामेव यस्तन्त्र्यां प्रहारोो गुरुवल्गुवान् विलम्बितकलाकालः स बिन्दुरिति कीत्यैते । --हँोडुक्षिकहस्तपाठः यदा वामेन हस्तेन समवष्टभ्य पुष्करम् तजन्या ताडयत बिन्दुः तदा सञ्जायत यथा । दें दें गिटें गिरिटें गिरिटें गिरिणि । साधनसन्धवाक्यम् प्रतिमुखसन्धौ तृतीयमङ्गम् । यथा मायामदालसे कुवलस्य वाक्यं कृत्स्नामरारीति । अख भीताया मदालसायाः गालवदत्त साधनदर्शनेनाश्वासनम् बिन्दुकलिङ्गा-मेलागः (चक्रवाकमेलजन्यः) (आ ) स रेि ग म प ध नि स (अव) स नि प म ग म रि गरि स बिन्दुतिलकम्-मात्रावृत्तम् विषमं-चतुर्मात्रिकास्त्रयः गुरु समं-द्वै चतुर्मात्रिकौ पञ्चमालिक एक ल: :। बिन्दुमालिनी -मेलरागः (चक्रवाकमेलजन्य:) ( आ ) स रेि ग म ग प ध नि प स (अक्) स नि ध प ग म ग रेि स . बिन्दुमाली-देशीताल । मध्यगुर्वोस्तु चत्वारो बिन्दुमालिनि बिन्दवः मा गा ससा रिरी गामा । कुम्भः बिवास्-मेलरागः आ) स रि ०ग ० ० ० प ध ० ० ० स; (अव) स ० ० ० ध प ० ० ० ग ० रेि. स नन्थ: बिन्दुहेरली-मेलरागः (मायामालवगैलमेलजन्य (आ) स रि ग रि ग म प ध नि ध म प ध नि स (अव) स नि ध प म ग रि स त्रेम विवासु-मेलरागः (मायामालवौलमेलजन्यः) ( अf ) स रेि ग प ध स (अव) स ध प ग रेि स बिब्बोकः--अनुभाव ईष्याणां भावानां प्राप्तावभिमानगर्वसंभूतः स्त्रीणामनाद्रकृतौ बिब्बोको नाम विज्ञेयः । भरत: अभीष्टप्राप्ताभिमान्गर्वसंभावनादरकृतो विकारोब्बेिोकः। अभिमतवस्तूपहृतावपि गुरुदपदनादरतन्व्याः । स्खलितप्रियस्य संयमताडनमभिधायि बिब्बोकम् ।। इष्टानां भावनां प्रणयेऽपि अनास्थागर्वसंभवः पादप्रहारः प्रियस्य कृतागसश्चरणयोः काञ्च्या संयमनं पुष्पमालया ताडनं अनाद्रपरिग्रहो विब्बोकः । इष्टानां भावानां प्राप्तावसिमानगर्वसंभूतः। स्त्रीणामनादरकृतो बिब्बेोको नाभ स ज्ञेयः । बिम्बोक इत्यपि पठितम्। विशद्भ्रयुगक्षेपो निर्मुझेोष्ठस्सवि श्रीवा रेचकसंयुक्तो विश्वोकरसोऽपि कीर्तितः । बिब्बोकस्त्विष्टलाभेन जातार्वादनादरः । सारः बिरुदः--प्रबन्धाङ्गम् बिरुदं वेधभाषाभिः द्विषामुद्वेगर्दू भवेत् । हरिपालः बिरुशब्दो विरोधार्थो महाराष्ट्रमसिद्धितः। परेभ्यस्तत्प्रदानेन विरुदं सूरिभिः स्मृतम्। यद्वीररससंयुतं द्विषामुद्वेगदायकम्। रसान्तरसमायुक्तं तत्पदं बिरुदं मतम् । जगन्नाथः औदार्यशौर्यादिगुणप्रशंसा शब्दं प्रभूणां बिरुदं वदन्ति । आर्यप्रसिद्धेर्बिरुदाख्यशब्दो म्लेछप्रसिद्धेरथवा निरुक्तः।। एवं प्रसते सति संशयेऽस्मिन् विनिश्चितं श्रीचरणैर्विविच्य । विरुद्धवाची बिरुदाख्यशब्दो भवेन्महाराष्टजनप्रसिद्धः । निर्जित्य शत्रून् िबरुदं दधानं राजानमासाद्य सपन्नभूपा रामार्जुनादेरिव शौर्यरीदी राधासुतादेरिव दातृतेति । ५३ धश्रवणे तद्यविक्षामलोके अलु ते विशुद्धा एताशै वीररसप्रधानं द्विधां तथोद्वेगकरं च यत्स्यात् । द्विधा विरुद्धप्रतिपादनस्य बोद्धरुथमेशद्वरुदाभिधानम् । थिलहाँ समारोहे भध्यकुञ्जरवर्जनम् लिहरिः -मेलागः (वीरशङ्कराभरणमेचजन्यः) (आ) स रेि ग प ध स (अव) स नि ध प म ग रिस कण्ठगतपुष्पमालां मङ्गलसङ्गीतलोलुपां साध्वीम् । वामकरनिहिीणां नादकलां बिलहरीं ध्याये ।। बिसखाद्विकम्--संगीतकृङ्गाराङ्गम् अभिनवबिसाङ्करोद्वेदसभरे सरः समाश्रित्य काभिमिथुनानां बिहाग्-मेलराग (आ) स ० रेि ८ ग म ० प ० ० ० नि स (अव) स नि ० ० ० प ० म ग ० रि ० स् रागसागर यथा-श्राचेतसो मुनिवृष इति महावीरचरिते। स्वल्पभात्रं समुत्सृष्टं बहुधा यद्विसति । फलावसानं तचैव वीजं तदिह कीर्तितम्।। मेललक्षण बीजम्-अर्थप्रकृति अल्पमातमुपक्षिा हुधा यद्विसर्पति फलावसानं यश्च स्यात्तद्वीजमिति संज्ञितम् । कथाशरीरव्यापिनि नायके कर्तरि कर्मणि वा अवतिष्ठमाने आरम्भो बीजमित्युच्यते । यथा-रामचरिने, शिशुपालवध इति । एतेन नायिका अपि व्याख्याताः । यथा-लक्ष्मीस्वयंवरः, सुभद्राहरणमिति । बीजमेिव च बीजम्। यथा बीजभुप्तमङ्करमूल प्रकारेण बहुधा विसर्पदन्ते फलाय कल्पते, तथा यो महावाक्यार्थनायकोपनाय कानुनायकप्रतिनायकसुहृत्सहायादिव्यापारभेदान् बहुधा विसर्प झन्ते फलाय जायते, स वीजमित्युच्यते। साध्योपग्मस्य फलस्य वीजभूतमुतं वाक्यम् । यथा-भाया मदालसे पातालकंतुवधचिन्तनं देवरातेरित्यादिश्ोकोक्तं वीजै साध्वपातालकेतुवधस्य फलस्य, भवति । सागरनन्दी कीजदर्शनम्—सन्धि प्रशान्तजातिनाटके चतुर्थस्सन्धि शारदातनयः दीजसंपत्तिः -विमर्शसन्धौ तृतीयमङ्गम् कार्यसंपादने विघ्रहरणस्य साधनस्य संपत्तिः बीजसंपत्ति । यथा-भायामदालसे पातालकेतुवध । सागरनन्दी बीजोक्तिः---सन्धि प्रशान्तजातिनाटकं तृतीयस्सन्धिः । प्रशान्तशन्दे द्रष्टव्यम् ४९२९ , बीभत्सः--रस वीभत्सो नाम जुगुप्साथयिभावात्मकः। स चाहद्याप्रशस्ता प्रियाचोक्ष्यानिष्टश्रवणदर्शनोद्वेजनपरिकीर्तनादिमिरुत्पद्यते । तस्य सर्वाङ्गसंहारभुखविकूणनोलेस्वननिष्ठीवनोद्वेजनादयो अनुभावाः। उद्वेजकः क्षेोभजश्च बीभत्स इति तरिधा । विष्ठादिभेित्स्यादुद्वेगी क्षोभजो रुधिरादिभिः । ऋ५स्थापि.किञ्चित्कस्यचेिन्निसर्गतोऽप्रयतं लशुनमिव द्विजा नां अप्रियं । धात्वादिदोषात् यथा, श्रेष्मोपहतस्य क्षीरं । अचोक्षं खरूपेणादुष्टमपि तुमलाद्युपहतं । अनिष्ट यत्रानिशं भुक्तत्वेनेच्छा निवृत्ता । संहारः पिण्डीकरणं। मुखविकूणनं तदङ्गानां सङ्कोच लम्। उलेखनभुलाधः । उद्वेजनं गात्रेतूननम् अभिनवगुप्तः । जुगुप्सात्मको बीभत्सं: । तस्यात्यन्ताहृद्यक्रिमिकीकसपूयाद्यो विभावाः । स चोद्वेगः क्षोभणश्चेति द्विधा । उद्वेगी यथा उत्कृत्योत्कृत्य कृति इत्यादि (मालतीमाधवे)। क्षोभणो यथा - आन्स्रोतबृहत्कपालेल्यादि (मालतीमाधवे)। िवरक्तानां रमणीये ध्वपि कान्ताजघनस्तनादिषु घृणाशुद्धानां बीभत्सो जायत इति । त्रिविधो वा । यथा बीमत्सः क्रिभिपूतिगन्धवमथुप्रायैर्जगुप्सी. भूः। उगी, रुधिराद्वैकीकसवसामांसादिभिः क्षेोभणः । वैराग्याज्जघनस्तनादिषु घृणाशुद्धोऽनुभावैतो नासावरकूविकूणनादिभिरिहावेगो विशङ्काद्य वधेर्धातोस्सनन्तस्य । बीभत्सं रूपमिष्यते यत्पदार्थस्य बीभत्सा स बीभत्स इतीरितः । गह निन्दा च बीभत्सा कुत्सा पर्यायवाचका गर्हणीयश्च निन्द्यश्च कुत्सनीयश्च श्रेो भवेत् । स भाव: कथ्यते सद्भिवैभत्स इति संज्ञया। दाभत्सरसः जुगुप्सितार्थे विज्ञानजनिता चित्तविक्रिया । बीभत्साख्यो रसो ज्ञेयो नेत्रवक्तविकारकृत्। । बीभत्सा-दृष्टि निकुञ्चितपुटप्रान्ता शृणाविक्रान्तत संरुद्धपक्ष्मा बीभत्सा वीभत्से विनियुज्यते क्षेोभान्विता समुद्विग्रा मिथेो मिलितपक्ष्मका । कूणितापाङ्गपुटा तरलीकृततारक बीभत्सा दृष्टिराख्याता बीभत्सरससंश्रया । पञ्चमं सप्तमं चैव नैधनं च गुरूण्यथ । पादे तु बृहतीसंस्थे यत्र बुद्भदकं यथा । सिधखगपंतिसोहिदो। सितखगपङ्क्तशोभित कर्तरीमुखहस्ते तु......अङ्गष्टमेव च। मध्यमा तर्जनीमध्यश्लिष्टा चेत् श्लिष्टकर्तरी । बुधार्थे नवसंख्यायां कथ्यते श्लिष्टकर्तरी। घृन्दः गातृवादकसङ्घातो बृन्द इत्यभिधीयते । चत्वारो मुख्यगातारो द्विगुणास्समगायना । अष्टौ तु गायनीः प्रोक्ताः तालधारि चतुष्टयम्। मार्दङ्गिकास्तु चत्वारो वांशिकानां चतुष्टयम् । एवं चोत्तमबृन्दस्य कर्तव्यं च प्रयव्रतः। मध्यमं स्यात्तदर्धेन तदर्धेन लघु स्मृतम्।

  • ४ः सभायामथ सिद्धायां साम्प्रदायकवृन्दकम्।

रङ्गावनिं विशेत्सम्यक् स्फुरतिमनोरमम् । गाङ्गवाद्कसङ्गतो वृन्दमित्यभिधीयते । आलापकास्तु मुख्यास्तु चत्वारो यत्र गायकाः ॥ द्विगुणास्तत्सहायास्तु गायिन्यस्तत्समा मता चतुष्टयं तालभृतां मादैङ्गिकचतुष्टयम् चतुष्टयं वांशिकानां तदुक्त बृन्दमुत्तमम्। तदर्ध मध्यमं प्रोक्तं कनिष्ठ स्यात्तदर्धतः । गातृणां वादकानां च समूो बृन्दमुच्यते मुख्यांनुवृत्तिर्मिलनं ताललीलानुवर्तनम्। मिथ: ऋटितनिर्वाहः त्रिस्थानव्याप्तिशक्तिता शब्दसादृश्यमेतीति प्रोक्ता बृन्दस्य पछुणः । अनुवृत्यैव मुख्यस्य तालकालप्रवीणत । त्रिस्थानभृति धैर्ये च मेलस्त्रटितमेलने मानशब्दस्य सम्पूर्तवांद्याक्षरसुपाठता । ौचटद्वाढवक्तत्वं बृन्दस्यैते गुणा मताः वृन्दावनसारङ्गः- मेलाग ( आ ) स ८ रेि ० ० म ० प ० ० अत्र) स ० नि ० ० प ० म ० ० रेि ० स मेलरागः ( खरहरप्रियामलजन्य ( आ ) स रि म प नि स । (अब) स नि प म रेि ग म रि स शतानि पञ्चवृत्तानां बृहत्यां द्वादशैव तु। वृहत्कंथा-श्रव्यकाव्यम् लम्भातिाद्भतार्था पिशाचभाषामयी महाविषया। नरवाहनदत्तादेः चरितमेिव बृहत्कथा भवति । किन्नर्यदपरोच्यते। दामोदरः मक्ष भरतः परिणाहेझुळेनापि तन्त्री स्नायुभयं भवेत् । आलापिन्यां यथापूर्वंयुक्त तुम् सृतीयकम् । तथास्यामपि कर्तव्यमेवमेध थेितुम्मिका । द्विवितत्यधिकायाभा परिणाहेऽङ्गलाधिका ।। स्नायुतन्त्रीसमायुक्ता तुम्वकसथभूषिता शेपं स्यात्कझरीलक्ष्म सारीमेडकशक्षु । ककुभे पलिकायां च बृहती किझरी भवेत्। सारीककुभयोर्मध्ये दक्षिणेन करेण तु । धारयेत्किअरीदण्डै मुष्टयाऽशिथिलबन्धया । तर्जनी मध्यमा नाम्रा उलेखपरिलेखने ।। व्याप्रियन्ते प्रयोगेषु तन्त्र्या वादनकर्मणि । तर्जनीमध्यमा नाम सारीणामन्तरेऽन्तरा । प्रसार्यन्ते स्वरव्यक्तयै वामाः किन्नरवादने ।। अत्रैव ककुभे वामभागे शंकूपरिस्थले । पत्रिका प्राक्तनयानु तम्याः किञ्चिदेवोन्नता संस्थाप्य पत्रिकां तस्यां अन्धयेतंत्रिकायुगम् । तस्माच्छङ्कोरधोदेशे बन्धनीयाः प्रयअतः सारिकास्तस्रपूर्वस्यास्तंत्रिकायास्समादृढम् । अधस्थले तत्रिकायास्तिस्र स्थाप्याः परा अपि । तिस्रस्तदन्तिमायास्तु स्थाप्यास्तन्त्र्यास्तु तन्न च । अनुमद्रामेिधास्सप्त स्वराः स्थाप्या यथायथम् ।। पूर्वोक्तरीत्या तक्षानुमंद्रसप्तकवादनम् (न) सम्क्रैस्साधयेद्धीमान् शिक्षाभ्यासवशानुगैः। पुनर्वादनविन्यासविशेपं वक्ति तत्ववित्। वीणादण्डः परः कार्यः पूर्वस्मान्न्यूनताङ्गुलैः। गुणेन्दुसंख्या (रिवारं) रंतेस्य दृढा लोहशलाकिका । वध्यते सदृशा वक्त पश्रात्ककुभवामतः । पालिकायां पाणिरूपां शालाकां स्थापयेदम्। कर्णशङ्कोमूर्यदेशे शलाका फणाकृति । निधाय कर्णदेशस्थं शङ्करन्तरतो बथा। तथा द्रोणीन्तत्फणायां लग्नां कृत्वा तु मूध्र्वतः । प्रसार्य तन्त्रिकामुक्तरीत्या शङ्कयुगेन ताम् । नीत्वा सुछढतां पूर्वतन्त्रिका सङशध्वनिम् ।। विधाय वादयेत्प्राज्ञः कम्रयाभ्यासयोगतः वामहस्तानामिकया अन्तरे सक्तया डम् ।। आसारणादियद्वा चतुर्थाप्रकप्रकीर्तितम् तदिहापि यथायोगं योजयेद्वाद्ययोगयुक् । दुष्करामन्यशास्त्राणां दृष्टा मत्वेह किंनरी ! पटुतद्वादने वा सर्वविद्यागुरुब्र्यधात् ।। स्वकीयानुभवादेतत्साक्षात्कृत्वोपदर्शितम् । अनन्यदृष्टमधुना ग्रंथकृत्प्रत्ययो च्यते) तिम् ।। तत्र रनाकरादीनां दृष्टा सारीप्रकल्पनम् सुखबोधाय शिष्याणां दर्शयत्यवनीपतिः । सारीमस्तकमध्यानां यदिहान्तरमिष्यते । मेरुमूर्धन्युपक्रम्य यथावत्प्रतिपाद्यते ताद्यमविातरं पञ्चाङ्गुलै सयवमीरितम्। तद्वितीयं च चतुरक्षुठकं तत् तृतीयकम् ।। तु चैव यवन्न्यूनं पञ्चमं व्यङ्गॐ तथा । यवाधिकै ततः षष्ट यवोनं व्यङ्गुळे पुनः । सयवं व्यङ्गु ज्ञेयमंतराळं तु सप्तमम् । वसुसंख्यं पुनर्जेयं सार्धद्यङ्गुळमन्तरम् । नवमे तुयथार्थोन दशमं पुनरन्तरम् । सार्धाहुलमितं ज्ञेयं यवोनं व्यङ्गळं ततः ॥ एकादशं द्वादशं तु तत्तृतीयांशवर्जितम् त्रयोदशै तो ज्ञेयं यतृतीयांशमङ्गुष्ठम् । अङ्गळे भानमाख्यातमन्तरे च चतुर्दश द्वितीयमन्तराळेतु न्यस्य तुम्बमधोमुखम् तस्मिन् दण्डे ततोऽधस्तादन्यत् ककुभमूर्धतः। अधस्तातुम्बकं तुम्बके परिधिर्मुखे। न्यस्य षट्त्रंशदङ्गो ज्ञेयः प्रथमेऽधस्तने पुनः । किञ्चिन्न्यूनो भवेत्तस्मान्निवेश्यास्तत्र सारिकाः । ईषद्स्पृष्टसरिकाः पूर्वमेव प्ररूपिता मुक्ततन्त्रीभवस्तत्र जायते प्रथमस्वरः । चतुर्दशान्तरैरत्ये भवेयुते चतुर्दशा सप्तकड्यमेवं स्यात् सतारस्वरमत्र तु। ४२४ श्रुतीरपि विचिन्वन्ती तद्भशास्तद्देशभागतः। सप्तकत्रयपूर्यथै सार्यस्युरधिका यथा। तथा प्रागेव गदितमन्तराण्यपि तत्वत । तदइष्टाय विज्ञेयं नष्टपरिपोषकम् दृष्टद्वारा पुनरिदमष्टायोपपद्यते। तस्माद्दष्टप्रधानेऽस्मिन् शाखे राजोपदेशतः। स्वराविर्भावमाशाय स्थाप्यास्युत्सारिका बुधैः राग धांशान्यासप्रहोपेता मन्द्रमध्यागतारका । ऋषभेणाऽथ षड्जेन गान्धारेणाथ भूयसी । वृहती दाक्षिणात्ये परिपूर्णा समस्वरा। गुर्वाज्ञां रणे प्रोक्ता भिन्नषड्जसमुद्भवा बृहद्भानुः-देशीतालः मतङ्गकृता। अल, काश्यप, निन्द कोहल दक्तिल दुर्गशक्ति यष्टिक बलभ विश्वावसु शार्दूलप्रभृतयः उदाहृताः । तस्माते प्राचीनाः। कोऽसौ वलभ इति ज्ञातुं न शक्यते। यतः परैर्नायं प्रत्यभिज्ञापितः। अत्र (यन्मतङ्गेन िववृता) द्वादशखरमूर्छनासा अभिनवादिभिरनाश्ता । किन्नरीवीणा लक्षणमपि अत्र दृश्यते | भरतं गुरुमाह मतङ्गः बृहन्मुखः-देशीताल प्लुतषयं गुरुत्रयं लघुक्षयं गुरुत्रयं लघुर्गुरुर्गलैौ लपौ बृहन्मुखास्यतालके माक्षाः कुम्भ जगदेक बेगडारागध्यानम् स्वनाथचिबुकन्यस्तसव्यहस्तां सिताम्नराम् करेणान्येन गृहन्तीं दि ध्यायामि वेगडाम्। बृहस्पतिमतम् अभिनयभूषणेनन्दिभरते च बृहस्पतिमतमनेकस्थलेघूदाहृतम्। शारदातनयोऽपि तं स्मरति। लमण पञ्चमीमध्यषङ्जाभ्यां बोट्टरागः प्रजायते । पञ्चमस्याद्रहे चांशे मध्यभान्तो भवेद्यम् । गान्धाराल्पः काकलीयुः पञ्चमादिकमूर्छनः सावरोही प्रसन्नान्तः संपूर्णोथमितीरितम् । पञ्चमीषड्जमध्याभ्यां बोट्टरागस्य संभव पक्रमांशग्रहो मान्तोऽल्पगान्धाररसकाकलेि बोधः–चित्रभिनय पुरोभागे द्वौ पताको संयुक्तौ चलितौ यदि। नेस्रस्थाने विमौ हस्तौ चलेितौ तु विबोधने। बोछावणी-ाटवाद्यम् यत्राद्यखण्डे पाटानामादौ मध्यावसानयोः। दकारबहुलस्तद्वदितीये शकलेऽपि च । प्रयुज्यते चेत्प्रत्येकमसौ बोलावणी स्मृता। वाद्यान्तरेऽन्यथा खण्डद्वयमस्मास्तु योजयेत्। ॥ झेङ्कारो द्वेङ्कतिस्थाने हुडुकायां प्रयुज्यते ढकायां थॉकृतिया टाङ्कारो मद्दले पुनः । बोधनम्--शिल्पकाङ्गम् कार्यप्रतिवचनेन प्रतिबोधनं बोधनम् । यथा -राघवाभ्युदये लक्ष्मणवाक्यं-अभ्यथर्यतामित्यादि एवं प्रयोजयेन्मुख्यान्पाटवर्णान्विचक्षणः । पाटादौ पाटमध्ये च पाटान्ते दें कृतिर्भवेत्। इत्येककरसंपन्ना प्रोक्ता बोलावणी बुधैः। मोक्ष बैल्यां भ्रमरहस्तोऽपि मूर्धनि। सागरः पादेः श्रारः ४२५ ब्याण्डः-सेलरागः (शङ्कराभरणमेलजोऽयं रागः) ब्यागडायामथारोहे वर्जयेद्वए पुनः । तथैव धैवतं वक्र वदेत्याडवपूर्णकं । --मेलरागः (धरशङ्कराभरणमेलजन्य:) (आ) स गा रि ग भ प ध प स अव) स नि ध प भ ग रेि स ब्यार्-मेलसाः ( इरिकाम्झेजीमेलजन्य ( आ ) सरि ग भ स ग म प नि ध नि प ध नि स ( आ ) स नि प ध नि ध प म ग रि ग म ग स ब्रह्मपर्यायशब्दैः शुद्धस्वर उच्यते ब्रह्मचारिकः—तान मध्यभग्रामे नारदीयतान: ध नि स रि म प ब्रह्मतालोडुपम्-देशीनृत्तम् लघुद्रतो लघुश्चैव द्रतद्वयमथो लघु । दूतत्रयै लघुश्चेति ब्रह्मतालं बभाषिरे अस्य रूपं यथा विधाय चतुरं स्थानं पताकौ संप्रसारितौ । हृदि विन्यस् शिवरं भ्रमेत्सव्यापसव्यतः। चतुर्दिक्षु ततो नन्द्यावर्ते स्यात्परतःकृते पुरोबामोऽलपञ्चाश्च दक्ष ऊध्र्वमघेोमुख । शिखरश्चतुरश्रे चेद्वामो ऋदि तथेतरः। प्रसारितः पताकश्च स्वस्तिकं स्थानमाचरेत् । त्रिपताकेन पुरत: पर्यायेण मुरुकृता। पञ्चवारं च चरणे स्थापयेचरणे परम् अधोमुखं शिरस्यूध्दै शिखरं सम्प्रयोजयेत्। सव्यभ्रमरिकां कृत्वा जङ्घालङ्कनिकां चरेत्। वाम ऊध्र्व पताकश्च प्रसार्य दाक्षेणः पुनः। तिरश्चीनं प्रसार्येवं तथैवाङ्गान्तरेण च । । ततश्च संहृतं स्थानं दृदि स्याच्छिखरद्वयम् ।। चतुरस्थानके स्थित्वा कुर्यावरणकुट्टनम्। पर्यायेण पताकख प्रसारात्पुरत: पुनः । शिखरं न्यस्य यताकस्तु परः करः। तिर्यक् प्रसारितः पश्चातुरश्रे भवेद्यदा ।। परावृत्य कृतं हस्तः पताको गारुडं चरेत् । दृक्षपार्थे पताकश्च परावृत्य पुरः कृतः । तमेव शिखरं कृत्वा न्यसेद्धदि ततःपरम्। त्रिपताकं करं चोर्ट असायै मुरुमाचरेत्। चतुरश्रे वामकरः शेिखरो हृदि संस्थितः। दक्षोतान: पताकश्च तिर्यक्स्यात्संप्रसारित रावृत्तिश्शारीरस्य द्विवारं स्तनयोः पुरः। शिखरद्वितयं स्थाप्यं वामजानेश्च पृष्ठतः। दक्षिणाः पृष्ठदेशै कृत्वा भ्रमरिकां चरेत्। मण्डलस्थानके स्थित्वा हन्तौ तिर्यक्प्रसारितौ । पताकौ स्वनिकस्थाने भवेतां स्वस्तिकौ करौ । थानकस्थित्वा दक्षिणः स्यालताकरः ॥ वामस्योध्.प्रसारश्च पताक्रस्य भवेत्तदा हृदये शेिखरद्वन्द्रं पञ्चावर्तनतो भवेत्। उडुपं ब्रह्मतालस्य भरतेन प्रवर्तितम्। (तालः) घुतो लघुश्चैव द्रतद्वयमथो लघुः। दुतत्रयं लघुश्चेति ब्रह्मातालं बभाषिरे। 18 मात्रा । ०।। ० ० ।। ० ० } ८ १ लधुर्द्धतौ लघुचैव तद्वयमथो लघुः। दुतत्रये लघुवेति ब्रह्मताले बभाषिरे । ! ० ० ० । अक्षनन्दनः-देशीताल लेि तु दूतत्याद्यन्तयोर्गुरू ११ वेदः पः ४२६ | | रि - लोपः - षाडव स नि ध प म ग ब्रह्मवर्थिनी-मेलराग; (चक्रवाकमेलजन्य (आ) स रेि म प ध नि स ( अव) स नि ध प म रि स ब्रह्मवीणा---(एकतन्त्री) इदानीं ब्रह्मवीणाया: स्वरूपमभिधीयते । दण्डः खदिरनिवृत्तः षतिस्तिमितो भवेत् । द्वादशाङ्गुष्ठमात्रोऽस्याः परिणाहः प्रकीर्तितः। सार्धाङ्गलप्रमाणेन छिद्रमान्तरमस्य तु । सार्धा विततिं त्यक्तवाग् अधस्तात् छिद्रयोर्मिथः । कृत्वा दण्डमर्हनाङ्गं वीणादण्डानुरूपतः । छिद्रं विरचयेदत्र ततस्तुम्वं सरन्धकम् षष्टयंगुलपरिणाहं स्नायुपाशेन बन्धयेत्। ॥ दैध्र्थादृष्टाङ्कलमितो िवस्तरातुरङ्गलः। अधस्तात्ककुभः कार्यस्ततो व्यङ्गलविस्तृताम् चतुरङ्गलदीव च कूर्मपृष्टोपमाकृतिम् पत्रिकां लोहविहितामस्योपरि निधापयेत् । दृढं निवेशनीयोऽस्या रन्धे ककुभशुङ्गकः। तन्त्रीपत्रिकयोर्मध्ये स्थाप्या स्याद्वेणुजीविका । रन्धं विहाय ककुभे ततस्तन्याः प्रवेशयेत्। अप्रमेकं ततोऽन्यतु तुम्बस्योपरि निश्चलम् । नागबन्धं प्रमाणेन बन्नीयात्स्थानकद्वये । तुम्बस्याधस्तने भागे दोरी गाढ निवेशयेत् । एकतन्त्रीयुता वीणा ब्रह्मवीणेति षण्यैते पातकं क्षपयत्येषा सूर्शनात् स्पर्शनादपि । दण्डः स्यात्खण्डपरशुस्तन्त्री शैलेन्द्रकन्यका । पखिकाकमला ज्ञेया ककुभो गरुडध्वजः। नाभिर्वाचामधीशा स्यात् तुम्बः कमलसंभवः। रज्जुर्वासुकिरुद्दिष्टो जीविका च सुधाकर सर्वदेवमयी वीणा ततः पातकहारिणी व्यक्तमेवोच्यते सम्यरोतस्या वादनक्रमः । एतां तु दोरिकाधस्तात् वामस्कन्धेन धारयेत्। शलाक वेणुनिवृत्तां द्वादशाङ्गुलमाविकम् वामहस्तकनिष्ठायां पृष्ट विन्यस्य तत्परम् ।। संवेष्टयानामिकाङ्गल्या तर्जन्यङ्गष्ठकस्तत सभ्पीडथ गाडमनया वादयेदखिलान्स्वराः सारण त्रिविधा रम्या धामहस्तोद्भवा भवेत् । सन्निविष्टा तथेोक्षिप्ता परस्तादुभयात्मिका। तन्त्री सङ्गात्सन्निविष्टा परान् यात्युत्प्लुतेः क्रमात् । कवित्यक्ता कचित्पृष्टा सारणा सेभयात्मिका। सव्येतरस्य हस्तस्य व्यापाराष्टकमीर्यते । घातः पातश्च संलेख उलेखश्चावलेखकः ।। छिन्नाख्यस्संहिता पश्चात्भ्रमराभिध इत्यपि । वण्यते रूपमेतेषां समुद्देशानुरूपतः ।। तन्त्रीघाताद्भवेद्भातः तर्जन्यां सह मध्यया। तर्जन्यन्तरधातन संलेखस्य समुद्भव संसिध्येद्वलेखोऽत्र मध्यमा बाह्मघाततः तर्जनीलझतन्त्रीका यदा बहिरनामिका कुर्यादाहननं शीझै तदा च्छिन्नस्समीरित बहिराहनातन्त्र्या मध्यमानामिकाकृतम्। संहतस्याश्चतसृभिहेनाद्भमरोऽन्तरा घातादिलक्ष्म कथितं कर्तर्याद्यभिधीयते ॥ कर्तरीनखकर्तर्यावर्धकर्तरि संज्ञकः सारणा कर्तरी घेोषा रेफो नष्कोणसंज्ञकः । खचितशुक्तुण्ड्श्च परिवर्तनमूर्छते । एवं दश समुद्दिष्टा एां लक्षणमुच्यते । अङ्गलीभिश्चतसृभिः अत्व हननाद्भवेत् । कर्तरी नखरेशैव चतुर्भिर्नखकर्तरी । सद्योन्तर्बहिराघातात् मध्यमानामिकोद्भवात् स्यादर्धकर्तरी सव्यसध्येतरकराहते सारणा कर्तरीधेोषा रेफरसमुपघुष्यते। अङ्गळया मध्यया घातो बाह्येनाभिकयान्तरे यदा तदा भवेद्वेफ इति प्रोक्तो मनीषिभिः। नादं सैरुध्द्य तर्जन्या स्यादनामिकया बहिः॥ हननाद्विन्दुसंभूतिस्त्यक्तवा तदनुसारिणाम् तर्जन्यङ्गलेिघातेन निष्कोटः कथ्यते बुधैः । ४७ हननन् विरूपेण परिवर्तनसैविधाः । अङ्गलि: स्मारिताभ्येतेि म्:रस्थान कनीयसी । तदा सैमूर्छनाख्यस्य हस्तस्यापसरो भवेत्। कर्तर्या द्वादशकरा मूर्छनान्तात्समीरिताः सकलं निष्कलं चेति तन्त्रीबाधं द्विधा भवेत् । सकोणं सकः प्रोक्तं निष्कोणं निष्कलं भवेत् । सकलं जीवया युक्तं निष्कलं शून्यमेतचा। ब्रह्मशिरोमणिः-देशीताल सगणो बिन्दुयुग्मश्च लगौचाथ प्लुतद्वयम् भगणश्च नजी एश्च ताले ब्रह्मशिरोमणौ । 28 भात्राः खटकामुख तजन्यङ्गुष्टयोर्मेलनं ब्रह्मशुकतुण्डहस्त। एत एव सरा हीना मृणालीभिः सुसंहृता। आनाभि लम्बिता भूषा ब्रह्मसूत्रमितीरिता एत इति वर्गसराद्य ब्राह्मो नाम रसस्सर्वप्रपञ्चोत्तंrर्णरुपकः । नित्यश्च स्थिर एवायं पृथक्त्वेन प्रकीर्तितः । ब्राहं कपालगानं तु शेथे षाडवरागतः । तालश्चञ्चत्पुटस्तत्र क्रमादेककलादितः । गौरीमुखेत्यादि वैदिकं गानम् ब्राह्मम्-देशीस्थानम् समयैतस्य पादस्य जानुसन्धिसमं यदि । पृष्ठतः कुञ्चितोक्षिप्तोऽपरस्ताह्ममुच्यते। केचिाक्षीं तु वृतिं तु शान्तादुतरसोद्याम् । इयं हरिपालमते कैशिक्यादिपञ्चवृत्तिष्बन्यतमा। ब्राह्मीनाभ भवेद्वतिः ब्राह्मशान्तादूताश्रया। ब्राह्मी ब्रह्मोद्भवा तत्र शेषा नारायणोद्भवाः । हरिपालः एषां तुपाठ्थाभिनयरसानां योगतो भवेत्। ब्रद्वेति हरिपालभते रसविशेषः इयं वृत्तिर्देवणभटेनापि सङ्गीतमुक्तावल्यां लक्षिता । भक्तिः-गीतगुण देवताश्रुतिसंयुक्तं तत्प्रभावप्रबोधकम्। आस्तिक्योत्पादनं गीतं स्तोत्रं भक्तजनप्रियम् । ० ० भमतालस्तस्थापुनः । चतुर्दूतीलत्रयेण सविरामेण संयुता । ० ० । । । द्वौ द्वौ लघुरेकः स्यात् गुरुरेको लघुत्रयम् । चतुर्दूतो गुरुः प्रेोक्त इति भङ्गस्य लक्षणम् ॥ मार्गतालपञ्चके गुरुलघुप्लुतानां मालागणनेन तदन्यानां निर्णायतेऽथ भञ्जी च ककुभाङ्गसियै भवेत्। मध्यमस्वरसंयका पञ्चमान्दोलेिता भवेत्। वाडवाख्या भवेदेवं निर्णता गीतकोविदैः ।। भद्रः-देशीताल भगौ द्वौ द्वौ गश्च भद्राले प्रतिष्ठिताः सोमेश्वरः भद्रदन्तः-हस्त हंसपक्षौ स्वस्तिौ चेद्भद्रदन्त इतीरितः। पुरोभागेत्वयं हसः उत्सङ्गेऽकरितुण्डके। नान्यः | वक्षसि स्थायी भद्रनायकनर्तने। भद्र इति मूलदेवः, “भद्रस्समूलद्देवरस' इति माहुकस्य मेखलातन्त्रे दृश्यते । मुष्टिहस्तस्य हृदयधारणेन कर्तव्यः । भद्रबाणः-देशीतालः भद्रबाणस्तु कथितो लक्ष्वर्वोर्मध्ये द्रतै भवेत्। लघुः प्लुतो लघुः प्लुतो लघुतिःप्लुतः। तद्वयं द्रतद्वयं प्लुतश्च भद्रमण्डले । 20 मात्राः । भद्रवाहिनी-मेलरागः (ज्योतिस्वरूपिणीमेलजन्यः) (आ) स रि म प ध नि स . (अव) स प म ग रेि स भद्रसारङ्गलीला-मेलरागः (खरहरप्रियामेलजन्यः) ( आ ) स रेि ग म प ध प नेि स. (अव) स ध प म रेि स.

  • ाः

भद्रा-प्राकृते मातावृत्तम् चतुर्मात्रिको वा पञ्चमाखिको वा चतुर्मावः पञ्चमात्रिकः द्वौ चतुर्मात्रिकौ एक: पञ्चमात्रिक विरहाः षडूजांशो मध्यमन्यासो भध्यमाजातिसंभवः । भम्माणपञ्चमो रागो द्विश्रुतिस्वरदुर्बलः । षाङ्जीधैवतकोढूतो भवेद्भम्माणपञ्चमः षड्जग्रहांशकन्यासः पूर्णः काकलिकायुतः। षड्जादिमूर्छनायुक्तः आरोहीवर्णकेो भवेत् । प्रसन्नमध्यालङ्कारो भवेद्भमाणपञ्चमः षड्जन्यासः पञ्चमांशो धैवतांशोऽथवा पुग षड्जांशीमध्यमन्यासः श्रृङ्गरैकरसाश्रय मिथिलाखण्डलेनोक्तः पुनर्भम्माणघञ्चमः । भम्माणपञ्चमः पान्थ: स्वल्पट्टिश्रुतिकस्वरः। पूर्णश्च पान्तो धान्तो वा सांशो भन्माणपश्चम | मालापष्ट्रमसंभूता भम्माणी चात लक्ष्यते । मन्द्रतारा च षड्जे स्यान्न्यासांशश्रहपञ्चमः । गान्धारे पञ्चमे चापि बहुत्वं समुपेयुर्षी। ऋषभेण कवेित्थक्ता विभाषेयमुदीरिता । न्यासाशप्रहृपश्वमषड्जगाताराच मन्द्रमध्या च । गान्धारधैवताल्पा रिषभविहीना तु भम्माणी । स्वल्पधैवतगान्धारा भम्माणी रिपभाल्पका ।। करचरणहृदयकंपैः स्तम्भनजिज्ञेोपलेहमुखशोधैः स्रस्तसुविषण्णगात्रैरस्याभेिनयः प्रयोक्तव्यः । सन्ध्यन्तम् भयं त्वाकमि कत्रासः । भयं भीतिः । यथा-मालया अघोरघण्टा कश्यपः अथ भयानको नाम भयस्थायिभावात्मकः। स च विकृतरक् सत्वदर्शनशिबोलूकत्रासोद्वेगशून्यागारारण्यमरणस्वजनवधबन्ध नदर्शनश्रुतिकथादिभिर्विभावैरुत्पद्यते । तस्य प्रवेपितकरचरण नयन चपलपुलकमुखचैवण्यैस्वरभेदाद्येऽनुभावाः। भावाश्च | स्य स्तम्भस्वेदगद्रदरोमाञ्चवेपथुस्वरभद्बैवण्यैशङ्कामोहदैन्यावेग् हरिः नान्यः मालापञ्चमसंभूता समन्द्रा घडूजतारभाक् । भयस्थ कृतकत्वविचारः अभिनवगुप्तव्याख्यायां(नाट्यशा ६,७५) पञ्चमांशग्रहन्यासा विभाषा वृषभोझिता ॥ गान्धारथैवताभ्यां च भम्माणी कथितोत्सवे । अकृत्रिमं कृत्रिमं चेत्यत्र द्वेधा प्रवर्तते "" | स्रीषु नीचप्रकृतिषु मध्यमेष्वपि वास्तवम् भयम्-स्थायिभाव पुरुषेघूत्तमेष्वेतद्वास्तवं नेष्यते बुधै स्रीनीचप्रकृतिकै गुरुराजापराधश्वापाद्शून्यागाराटवीपर्वत गहनगजादिदर्शननिर्भत्सैनकान्तारदुर्दिननिशान्धकारोलूकनक्तंच | गुरुभ्यः स्वामिनो वापि भीतः स्याद्विनयान्वितः रारावश्रवणादिभिरुत्पद्यते। तस्य प्रकम्पितकरचरणछद्यकम्पन स्तम्भनमुखशोषजिद्दापरिलेहनत्वेदुवेपथुखासपरित्राणान्वेषणधा तेनोत्तमोऽपि कुर्वीत निर्भयः कृत्रिमं भयम् ॥ वनोत्कृष्टद्योऽनुभावाः इत्युक्तः कृतकोऽपि भयानकभेदो लक्ष्यः सिंगः भयन्नाम वदन्याय: सहसात्मविधानिी पुरः प्रतीते चित्तस्य विक्रियां रोमहर्षणीम्। सारः विकृतरवोऽट्टहासादिः। सत्वानां पिशाचानाम् । त्रासेोद्वेगैौ परातौ। भयं तावत्स्त्रीनीचादिषु वक्ष्यते, नोत्तममध्यमप्रकृतिषु। तेपि तु गुरुभ्यो राज्ञश्च भवं दर्शयेयुः । अप्रभुत्वै चामात्यानाम्। “स्वेच्छाचारी भीत एवास्मि' इति (रला १,७.) भय इतिप्रायो धातुस्याद्भयवाचकः। चलनं भयशब्दार्थ इति विद्वद्भिरुच्यते । बिभेति भाययत्यस्मात्कर्मणेति यथाक्रमम् । किञ्चिचलतेि कस्माद्भियातेनैव हेतुना। चाल्यते च यतस्तस्माद्भयं तु चलनात्मकम् । भयेनाकायतोर्जन्तीजायते स भयानकः । ीनीचप्रकृतिर्भयानकरसः संपद्यतेऽसौ भयात् रक्षोभूतपिशाचघोरसभराविश्मशाने क्षणात् ज्ञेयः साहस्किस्तथैव कृतको द्वेधा पुनस्सूरिभि शङ्कात्रासविमोहरोमपुलकैः प्रायैर्विभावैर्युतः । स्तम्भेन गावस्य मुखस्य शोषैरुरःप्रकम्पेन च रोमहर्षेः। संवेदद्वङीलनदुर्वेिलापैः स्व.....कृतेिनाभिनेयः।। भूपाळदेवगुरुशासनलङ्घनेन ौढरिचौर्यपरयोषिदतिक्रमेण संपद्यते किल रसः कृतकाभिधानो भावाद्भवेदिह भयानक एव भयानका.-दृष्टि स्फुरदुद्वतारा च स्तब्धोद्वतपुटद्वये दृष्टिर्भयानका योज्या भयोत्पादनकर्मणि । स्तब्धोभयपुटात्यथै वलातकनीनिका। दृश्यात्पलायमानेव या दृष्टिस्सा भयानका । अत्यन्तचञ्चलाव्यक्ततारा स्तब्धपुटद्वया । । भयानका द्रष्टिरियं रसे ज्ञेया भयानके । भयान्विता-दृष्टि विस्फारितपुटद्वन्द्वा सासचञ्चलतारका । निष्क्रान्तमध्या दृष्टिस्तु भयभावे भयान्विता । दीघाँ कनिष्ठिकाहुष्टौ पूर्वोक्तछुक्तुण्डके स एव चलहस्तश्रेङ्करण्यां सम्प्रयुज्यते । पूर्वोक्तेति । योनिबद्धते इत्यर्थः । जगद्धरः विप्रदासः । श्छारः भरतज्ञकुलेश्वरः-देशीतालः यथार्थगणविन्यासो भरतज्ञकुलेश्वरः। S || ऽ । ऽ ऽ ऽ अयं ग्रन्थः नाट्यशास्रब्याख्यारूपः सङ्गीतशिरोमणौ स्मृतोऽयं प्रन्थ:। नोपलब्धोऽथापि । भरतभाष्यम् नान्यदेवकृतसरस्वतीहदयालङ्कारनाम्रो नाट्यशास्त्रव्याख्या नत्य नामान्तरम् । भरतामति नाट्यशास्रव्याख्या सिङ्गणार्यरचिता। अलयवेमभूपप्रैढदेव रायादिसभासु प्रसिद्धः सिङ्गणार्थ:। सिङ्गणापैत्रेण विट्टलेन सङ्गीतरताकरन्ध्रव्याख्यायाभुक्तम् । कै. प. १४०० आसीत्। भरतरत्नाकर हनुमत्संहिताया नामान्तरम्। भरताणैव भरतवातकम् राहुलकृतम्। वार्तिकादस्मात् अनिवाद्यः शोकानुदाहरन्ति। विद्याचक्रवर्तिकृतः । कालः कै. प. १२८० चिक्कदेवरायकृतः । कालः १७०० करस्थविषया एवानूदिताः अत्र हरिपालीयरत्रा अस्य कर्ता मुडुम्बिनरसिंहाचार्यः गोदावरीप्रान्तीयः ग्रन्थोऽयं शुकुतुण्डहस्तेन कर्तव्यः । संस्कृतान्भ्रभाषयोः मूलतत्परिवर्तनरूपेण वर्तते । मुख्यतया महाराष्ट्र | अङ्गाभिनयो निरूपितः । कालः कै, प, १७५० । अन्योऽपि | एतन्नामा प्रन्थः जगज्योतिर्मलकृतः संस्कृतभाषायां वर्तते । नाट्यशास्त्रकर्ता। कालः कै. पू. ४०० वर्षे स्यादिति अस्माकं , भतार्णव नन्दिकेश्वरकृतः । अभिनवगुप्तन इण्डुमुनिशब्दौ नन्दिभर मरतकल्पलतामञ्जरी तयोः पर्यायावित्युक्तम् । तण्डुभट्टमतं ज्यायसेनापतिना करण फर्ताऽस्य न ज्ञायते । बेङ्गळूर नगरे मुद्रितः । मेलकराग- लक्षणेषु स्मृतम्। अत्र उपलब्धभागस्तु गुहेशभरतमिति लेखकेन निर्णये प्रामाणिकत्वेन तद्देशीयैः स्वीक्रियते। लिखितम् । ग्रन्थेस्मिन्, याज्ञवल्क्य. गौरी, कमलमन्दिरा, भरतार्णवषारीण सदाशेिवमताद्यः स्मारिताः। उपलब्धभागः लेखकैरशुद्धीकृत इति, विचारपरमेष्टिबिरुदस्य हरिपालदेवस्य श्ोकानां बहूना मन्तर्भावितत्वादून्थोऽयमद्युद्ध इति च ज्ञायते। भरतार्णवः चतुर्लक्षग्रन्थसंमेित इति केनचिदुक्तम् । नृत्तभाग एवाल्पः लभ्यते । तस्यानुवाद औमापते गतखण्डे विद्यते । भरतार्णवपारीणे दौ लौ षोढा ततो दौ। ८) ) ८ ८० ८ भरतार्थचन्द्रिका पार्वत्या कृता इति नन्दिकेश्वरेण भरतार्णवे दृशमाध्याये ८ भरतोत्तरम् अस्य कर्ता कीर्तिधर इति ज्ञायते । अयं ग्रन्थः सर्वेश्वरेण । | स्मृतः । नाद्यापि लब्धः । अस्य व्याख्या धनञ्जयकृता वर्तत इति वदन्ति । नोपलब्धा नाद्यापि ! “शेषमुत्तरतन्त्रेण कोहलः कथ यिष्यतीति’ भरतेन उक्तत्वात्, तच्छिष्येण कोहलेन प्रणीतमपि भवेदिति चाभिप्रयन्ति। भर्गभूपालरागध्यानम् वृषाधीशापात्रं सुवर्णेभगात्रं गदाखङ्गशाङ्गरिशङ्कारिहस्तम । चतुर्वाहु......लोलं भजे। त्रिमूत्यात्मकं भर्गभूपालदेवम् भर्मकेसरी-मेलरागः (मायामालवौलमेलजन्यः) ( आ ) स रि ग प ध नि स (अव) स ध नि ध म ग रि स भलातोऽथ भवेद्रागो हिन्दोलकसमुद्भवः। षड्जेनांशाग्रहन्याससंपन्नो वर्जितर्षभः। षाडवो धैवते मन्द्रः कथितो रागवेदिभिः । छेवाड्यपाङ्गं भलाता अक्षांशन्यासषड्जका । धमन्द्रारिस्खरत्यक्ता श्रृङ्गारादौ प्रगीयते । भाषाङ्गत्वेऽप्युपाङ्गत्वै भल्लाताया इहोदितम् । रागसागर अ) अव) -मेलरागः (चक्रवाकमेलजन्यः) ( आ । ) स रेि ग म प ध नि स (अव) स नि प म रेि ग म रेि स स ० रेि ० ० म ८ प ० ० नि ० स स ० नि ० ० य ८ म १ गरि ० स हस्ताग्रनिहितवीणां कुसुमसमूहेन भूषेिताभ्युदयाम्। हरिभणिसमनलाङ्गी मम मनसि विचिन्तयामिभलातीम्।। धमन्द्रा भलुरिका राग हिन्दोलकस्वरे छाया सहा भलारिका भवेत् । षड्जांशाग्रह्णन्यासौ रिहीना षाडवा भवेत् । ङ्गारे विनियोगभाकू ।। भक्केसरी-मेलरागः (नटभैरवीमलजन्यः) (आ) स रि ग ध नि स (अव) स नि ध ग रेि स भवग्यिा -मेलकर्ता (रागः) स रेि ग ० ० ० म प ध नि ० ० स भवमनोहरी-मेलरागः (गन्श्रममेलजन्य) (आ) स रि ग म ध प नेि स (अव) स नि ध नेि प म ग म रेि स भवसिन्धुः-मेलरायः (रिकाम्भोजीमेलजन्यः) (आ) स रेि ग प ध नि स ( अक् ) स नेि प म ग म रेि स भवानी-मेलरागः (भवपियामेलजन्यः) (आ): स रि ग म ध नि स (अव) स नि ध म गरि स भव्यलीला-मेलरागः (रिकाम्भोजीमेलजन्यः) (आ) स ग म ध निस (अच) स नि ध प म ग स यस्योद्वाहपदं भित्रं पूर्वाधेन समन्त्रितम् गीयते यत्र गीतज्ञः स भाग: कथ्यते धै: । सोनेश्वर ४३२ तस्यान्तर्भावो यो भाणेऽसौ नन्दिमालिनामास्यात् । भिन्नः कैश्चित्कथितो भरतमतं सभ्यगविदित्वा । आकाशपुरुषमुद्दिश्य वस्तु यत्पठ्यतेऽथवा क्रियते। विशेषोद्भाव्यभावात्मा प्रयोगो यत्र दृश्यते । भाणस्स नन्दिमॉलीनि नाम्रा कविभिरुच्यते ।। स रि ग म ध नि स ( अव) स प भ ग रेि स मत्र आत्मानुभूतलंस परसंश्रयवर्णनाविशेषः विविधाश्रयः एक हा:(एकया नायो हाथै:'भाण इहैकाकिन्या नार्था हार्योऽङ्गहा रिण्येति । यत्र परवचनमात्मवचनैः सान्तरैथितं वाच्यं च हरिहरभानुभकार्नी स्कन्धप्रम उद्वतकरणप्रायं स्त्रीवर्ज वर्णनायुक्तम् । भवेत्। आकाशपुरुषा यत्र व्याहरन्ति धूर्तविटानां संप्रयोगे नानावस्थाभिः सुखदुःखात्मकाभिश्चोपेतः एकाङ्कश्च भाणः । गुणकीर्तनप्रकाशनगाधाभिद्यतास्तुतिनिबद्धा यथा पखलेला ललेितनागर : । अस्य लास्याङ्गान्यवश्यकानि । गायनसहोक्तियुक्तोदातेन विभूपितप्रायम त्रिचतुःपञ्चवितालैर्विश्रामस्सप्तभिः परिच्छित्रैः । कोहलादिमिराचार्येरुतं भाणस्य लक्षणम्। अर्थोद्वहनिवारणसङ्घातैः कुत्रचिन्नियमम् । लास्याङ्गदशकोपेतं सम्यगुत्पाद्यवस्तुकम्। समविभ्रमैर्विविधैः िवभूतिं पञ्चमे विपरिवर्तेत भारतीवृतिभूयिटं शृङ्गारैकरसाश्रयम् गाथमात्र द्विपथकपाठ्येनालते ललितम् परस्वात्मानुभूतार्थधूर्तचारित्रवर्णनम् वर्णोऽथ मत्तपालीसभप्रतालावनन्तरं गाथा तत्तद्विटोक्तिप्रत्युक्तिावतिाकाशभाषितम् अनुभमतालमात्रे प्रथमे स्याद्भमतालश्च । मुखनिर्वहणप्रायसन्धियुधूपकं च यत्। । गाथाद्विपथवसन्ताः विश्रामे स्युद्वितीये तु एकाङ्गं च वदेद्भाण इति विद्वद्भिरुच्यते । भात्राविषमच्छिन्ना सभग्रताला भवेद्रथ्या अपरे नृत्यभेदास्तु गुल्मश्रृङ्खलिकालताः मार्गणिका स्याद्वार्धा स्यात्तालविकारे तृतीये तु। भेद्यकं चेति चत्वारः कथ्यन्तेऽत्र मनीषिभिः रथ्या द्विपथवसन्तकरथ्यातालाश्चतुर्थे स्युः । लास्याङ्गदशकलक्षणं गुल्मादिलक्षणं तु पृथग्दत्तम्। रथ्याऽथ भमतालेो माणिका द्विपथविषमाश्च । उदाहरणम्-शूद्रककृतः पद्मप्राभृतकः । उभयाभिसारिका पश्मक षष्ठं वा रथ्या नव भमतालाः स्युः । वररुचिकृता । पादताडितकं श्यामिलककृतम् । द्विपथकमाणिक च स्यातामथ सप्तमे च विश्रामे । रभ्याऽथ भमतालः शुद्धे भाणे क्रमः प्रदिष्टोऽयम् ॥ भाणेऽङ्गलैः स्यात्परिधौ मितो द्वादशभिस्तदा सङ्कीर्णभाणभरितः सङ्करनाम्राथमुभयसंयोगात् । किञ्चिदनुद्धतभावस्तालक्रमवर्जितश्च चित्रेऽयम् नवभिस्तु पलैः क्षिप्तोऽथवा द्वादशभिर्भवेत्। इति शुद्धस्सङ्कीर्णः चित्रोऽयमिति विधा भवेद्भाणः सार्धझैलरिकावत्स्याच्छेषं लक्षणमस्य तु । यदि चैष शुद्धभाणः शुद्धस्सङ्कीर्णयाऽथ संकीर्ण । अनुक्ताविह धातूनां प्रहः स्यात्ताम्रकांस्ययोः । कुम्भः सर्वामेिर्भाषाभिः विचेष्टितैर्विचेित्रः स्यात् अयमुद्धतोऽथ ललितो भाणो ललितोद्धतश्च भिन्नः स्यात् । , नृसिंहसूकरादीनां वर्णानां जल्पयेद्यत । थनाभौद्धयाखलितः स्यादुभयभावाच नर्तकी तेन भाण:स्यादुद्धताङ्गप्रवर्तेतः॥ यदुष्कराभिधेयं चित्रं चात्युद्टं च यद्भवति अत्र केवलमुद्धतमेव कार्यम् तद्भाणकेऽभिधेयं युतमनुतालैर्वेितालैश्च उदात्तनायिका सूक्ष्मनेपथ्यविभूषिता एकाङ्का कैशेिकीभारती- बृतिप्रधाना मन्दपुरुषा । यथा कामदत्ता । भाणिकाया अङ्गानि खा, विन्यासः उपन्यास: विरोध: अनुवृत्तिः साध्वसं समर्पणं संहार इति अमृतानन्दी तु-मुस्वनिर्वहणोपेतेत्यधिकं वक्ति । डोम्भीव बाणिकोदात्तनायिकैकाङ्कभूषिता। शेिकीभारतीप्राया वीरशृङ्गारमेटुरा श्लक्ष्णनैपैथ्यभाङान्दोत्साहपूरुषनायका अङ्गानि तस्यास्सप्त स्युः कामदत्ता यथा कृता। अत्या लास्याङ्गदशाकं यथायोगं प्रयुज्यते। 30 एकाङ्का विटविदूषकपीठमर्दोभिता शृङ्गाररसा स्वल्पावन्न काव्या दशलास्याङ्गशोभिता । यथा वीणावती अन्यचित्रकथैकाङ्का दशलास्याङ्गशोभिता। भाणी श्रृङ्गारसंपन्ना पीठमर्दादिरञ्जिता । कल्याणे च मुखे चैव भाडिधातुं प्रचक्षते मुखकल्याणकारत्वाद्भाद्यक्ष्माहुर्मनीषिणः । अथवा भणधातोस्तु शब्दार्थादुपजायते भणतीत्येव भाण्डमित्यूहनीयं सुबुद्धिभिः दालक्रीडानि युद्धानि तथा सूकरसिंहजा। ४वजादिना कृता क्रीडा यत्र सा भाणिका स्मृता । माण्डी-मेलराग अन्नापि षिद्वड्वन्नृतं भन्तव्यम्। ( आ) स ० रि (अव) स ० नि ध ० प ० म ० ग रेि ० स सुकुमारतः प्रयोगाद्भाणेऽपि च भाणिका भवति । । दिव्याभिश्चारीभिर्विवर्जिता ललितकरणसंयुक्ता । भानोर्गतेिरिवालक्ष्या स्यान्नटस्य च नृत्यतः । तालान्तरालनृप्ता कचेिदपि रथ्यादिसङ्कलेिता सा भानवी गतिः प्रोक्ता सज्जनैकमनोरमा । अधद्वाहनिवारणगायनसवसन्तमत्तपालीमि विश्रामैश्च विहीना खीयोज्या वर्जितेोत्तालैः। मामिनी-प्रकृते द्विपदी वसूनि भाणिकोयां नव दश वा नियमतो विधीयन्ते। विषमा - स स स नवमादिपञ्चकेषु स्थानेषु च भन्नतालः स्यात् । स्थानान्तरेषु चास्यः लयकालविधिर्यदृच्छया क्रियते। विविधवचोविन्यासैः सभ्यजनोत्साहसंपत्ति:। मारतः-न्यायप्रावचार लास्याङ्गसन्धिनियमो भाणवदेवास भाणिकायाः स्यात्॥ वामहस्तेन फलकं दक्षिणेन कृपाणकम् गृहीत्वा सम्प्रसार्येव समुक्षिप्य च तत्पदम् । अथ भाण्यङ्गिशृङ्गारा श्लक्ष्णनैपथ्यनायिका। गर्भावमर्शहीना च मुखदेिखयभूषिता पार्श्वयोरुभयोः कुर्यात्फलकभ्रमणं मुहुः। ततश्च परितःशीघ्र भ्रामयित्वा कृपाणकम् ।। स्वल्पवृत्तप्रबन्धा च पीठम्दैविटान्विता विदूषकेन सहिता दशलास्यसमन्विता। ततशिरः कपोलान्ते करं खङ्गसमन्वितम् । पाञ्चालरीतिनियता भवेद्वीणावती यथा ।। उद्वेष्टयेत्ततो मूः पर्यन्ते फलकस्य तु ॥ शारदातनयः विधाय भ्रमणं कटया शरूपातनकृद्भवेत्। दिव्याभिः । आकाशाचारीभिः।। ललितकरणेति । अष्टोत्तर विधिरेष प्रयोक्तव्यो भारते नाट्यवेदिभि । ज्ञतकरणेषु ललितैः संयुक्ता। रथ्या-तालभेदः । मत्तपाली नेपध्यरङ्गस्थलभिन्नदेशः । विश्आमाः विरामाः । उत्तालैः मारती-वृत्ति सुद्धतालैः । भमतालः भङ्गतालविशेषः । लास्याङ्गानि-दशा ! भोजेन भारतीवृतिर्धर्मश्ङ्गाराङ्गतयोक्ता । तदुच्यते-तत्र भार मुखादित्रयं । मुखै, प्रतिमुखै, निर्वहणम् । तीवृति: पौरत्या प्रवृत्तिः । पाञ्चाली रीतिः । स्वकीया नायिका। शुभः धीरोदात्तश्च नायकः । तत्र भारतीवृत्तिः तदनुरूपा। स्वरूपाङ्ग त्वात् । तथाहि या वाक्प्रधानात् नृवरप्रयोज्या स्त्रीवर्जिता संस्कृतपाठ्ययुक्ता स्यनामधेयैर्भरतप्रयोज्या सा भारती नाम भवेत् वृति : । तदङ्गानि प्ररोचना, प्रस्तावना, वीथी, प्रहसनमिति ! सा तु वाक्प्रधानेत्यनेन श्रुतिस्मृत्युक्तविधिवाक्यानामवश्य विधेयतां प्रतिपादयति । नृवरप्रयोज्येत्यनेनाधिकारिणो निर्दिशति । रूी वर्जितेत्यनेनानधिकारिणेो निरयति । संस्कृतपाठ्ययुक्तेत्यने नान्तर्वेद्यां न ग्लेच्छितव्यमित्यभिधत्ते । अङ्गेषु प्ररोचनयार्थ - वाद द्योतयति । वक्तव्यार्थे प्रशंसापरं हि वचः प्ररोचना ! प्रस्ता- वनयेतिकर्तव्यताक्रमं बोधयति । प्रस्तुतवस्तूपपाट्नावसरसूचकं हि वाक्यं प्रस्तावना । वीथ्यां परिप्रश्रेोत्तरप्रत्युत्तरादिभिरनुवाद विधानाद्विपर्ययाज्ञानादीन् संशयादीनपनयति । उद्भात्यकादीनां अङ्गानां हि प्रवृत्तिपरिपाटी वीथी। प्रहसनेन तु स्वधर्मान्नचलेि सव्यं नियमयति । स्वधर्मचलितानां हि तापसादीनां उपहासपरं बचःप्रहसनम् । सेवं भारती वृत्तिः चतुरङ्गा धर्मशृङ्गारस्याङ्गम् या वाकूप्रधाना पुरुषप्रयोज्या खीवर्जिता संस्कृतपाठ्ययुक्ता स्नामधेयैर्भरतैः प्रयुक्ता सा भारती नाम भवेत्तु वृत्तिः । ४३४ स्रीवर्जितेति । कैशिकीप्राधान्यावकाशं गमयति । संस्कृतेति वचसा भाकृतपाध्यलालित्यात्कैशिकीभवश्यमाक्षिपेदिति सूच यति । भरतैरिति । नटैः, स्तो वैशकरं नाभधेयं येषां भरत सन्तानत्वात्तद्धिते भरता अभिनवः सर्वश्रूपकगामिन्या मुखप्ररोचनोत्थिता । प्रायस्संस्कृतनिश्शेषरसाढ्या-वाचेि भारती । सर्वरूपकेष्वभिनेयानभिनेयेषु गमनशीलादिप्राथस्तन्मयत्वा द्वर्णनाय आमुखप्ररोचनयोरुत्थितः प्रायो बाहुल्येन संस्कृतेन सर्वरसैश्च दीप्ता वाचि वाग्व्यापारविषये वाग्व्यापारात्मिका एकीभावस्तु सर्वासां भारत्यामेव दृश्यते । प्ररोचनाऽऽसुखं चैव वीथी प्रहसनं तथा। सागरन् मः गान्धारग्रामे नारदीयताः भार्गवाङ्कः-देशीताल पताभ्यां भार्गवाङ्कः स्यात् । अङ्गजोऽनुभावः वागाङ्गमुखरागश्च सत्वनाभिनयेन च कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव उच्यते । देहात्मक भवेत्सत्त्व सत्वाद्भावः समुत्थितः। भावात्समुत्थितो हाधेो हावाद्वेला समुन्थिता । हावाद्भाव इति कीर्तिधरादयः। भरतवचनात्क्रमेणैतेषां हेतुभावः । तथापि परम्परया तीव्र तमसत्वस्याङ्गस्यव करणत्वादङ्गजा इत्युक्तः । एवं च परस्पर समुत्थितत्वेऽप्यनीषामङ्गजत्वमेव ! यथाहि-कुमारीशरीरे प्रौढ तरकुमार्यन्तरगतद्देलावलोकने हावोद्भवो भावश्चेदुलासितपूर्वः अन्यथा अनुभावलैवेोद्भवः। एवं भावेऽपि दृष्ट हावो हेला वा । यदा तु हावावस्थोद्भिन्नपूर्वा परत्र च हेला दृश्यते तदा इलातोऽपि हेला। एवं हावाद्वावः, भावाद्भाव इत्यपि वाच्यम्। एवं पर कीयभावादिस्मरणात्सरसकाव्यादेरपि हेलादीनां योगो भवति । ऐतद्न्योन्यसमुत्थितत्वम् । तत्राङ्गस्याल्पो विकारोऽन्तर्गतघास नात्मतया वर्तमानं रत्याख्यै भावं भावयन् सूचयन् भावः । यथा-दृष्टिस्सा रसतामित्यादि । वित्तस्याविकृतेस्सत्वं विकृतेः कारणे सति । ततोऽल्पा विकृतिर्भावो वीजस्यादिविकारवत् ततो मनोविकारस्थ भावत्वं प्रकटीकृतम्। (वागादिभिः) भावयन्बहिरन्तस्थानर्थान्भाव उदाहृतः । अख चित्तशब्दो मनोवाची । नचान्तःकरणपरिगणितविक् वाची। निर्विकारस्य बीजस्ादिमो विकारः उच्छूनावस्था। चित्तस्य प्रथमः परिस्पन्दी भाव

कान्तस्य दृष्टिपथतस्तिरोधातुमिचेच्छति लज्जयाऽधोमुखी मुग्धा तिर्यग्विक्षिप्तलोचना । प्रियं पश्यत्यतिशयजातरोमाञ्चकञ्चुका तत्क्षणोडूतमदनाचार्यशिक्षोपदेशतः । यत्तस्यां जायते चेष्टा स भावशाक्यसम्मतः । गीतं नृत्यानुगं यत्र नाट्यं च समासाद्य मुद यत पात पुष्यत्कलङ्करान् । नृत्येद्विलासमधुरं तदासौ भाव उच्यते। यत्र नृत्यानुगं गीतं नाट्य च लयसुन्दरम् । पश्यन्ती हर्षमासाद्य पुष्धती च कलाङ्करान् । सूच्यं हंसालसं नृत्ये सभावो भावनोदितः । कुम्भः ४३५ योऽर्थो हृदयसवादी तस्य श्रावो रभेोद्भवः। शरीरं व्याप्यते तेन शुष्ककाष्ठमिवामिना । क्रियाङ्गद्वितयं भावकृतिनांगकृतेिस्तथा । लक्ष्यमागप्रसिद्धत्वान्न सम्यगिइ लक्षितम्। एतदेव विना हस्तपादभेदक्रमं दृशा। संसूचितं शिरोभेदैः भावजाभिनयो मत एतदिति सूचकाभिनय चितवृत्तयः प्रक कुन्भ तत्रान्यपदानुकूलेो भवन्तं प्रयुञ्जानःपुरुषव्यापारः करोत्यर्थो अधिष्ठितं यदर्केण मनस्सर्वेकसाक्षिणा। तत्संस्कारवशादेतद्मलं मनुतेऽखिलम् ।। औदासीन्यदशायां तु पुमान् येन प्रपद्यते । तादृगेव मनस्सत्वं गुणैरपृष्टमुच्यते। स यन्नेो याराहोमादौ भावनेत्यभिधीयते । तस्मादविकृतादाद्यस्पन्दो भाव उदाहृतः । व्यापारो यत्र नेत्रादेः शृङ्गारादिर्विभाव्यते । र्थसन्दर्भचातुर्यात्स भाव इति कथ्यते अन्तःकरणवृत्तीनासान्येऽपि पुरातनैः । प्रोक्ता एकोनपञ्चाशत्तत्प्रयोगाद्रसेोद्ध भावकः-भायकभेद तेष्वष्टौ स्थायिनः पूर्वे त्रयस्त्रिंशत्ततः परे रसहानौ रसं धत्ते निर्भावे भावमानयेत्। सञ्चारिणः परे त्वष्टौ सात्विकाः परिकीर्तिताः ।। अलङ्करोति वैद्ध्याद्भावकस्सेोऽभिधीयते । सोमेश्वरः लोके रत्यादयोऽवस्थाभेदा रामादिषु स्थिताः। य एते ते च कविभिर्नटश्चाभ्यासपाटवात् । भावानिदानीं वक्ष्यामः । किं भावयन्तीति ! उच्यते । वागङ्गः काव्ये नाट्ये वर्णनातु खे चेतस्यनुसंहिताः सत्त्वोपेतान् काव्यार्थान् भावयन्तीति भावाः । भू इति करणे रसा भवन्तीति भावा भावयन्तीति वा स्मृता धातुः। भावितं कृतमित्यनर्थान्तरम्, लोकोपि च सिद्धमहो. स्थायिनस्तु भवन्तीति भावयन्तीति चेतरे। रसेन वा सर्वमेव भावितमितेि । विभावेनोद्वतो येोर्थस्वनुभाव्वेन गम्यते। भावप्रकाश वागङ्गसत्त्वाभिनयैः स भाव इति संज्ञितः। शारदातनयकृत: । दशपरिच्छेदात्मकोऽयं ग्रन्थः । रसभाव वागङ्गमुखरागेण सान्त्वनाभिनये न च लक्षणे नाट्यलक्षणे च परां काष्ठलभते। अत्र कल्पतरुयोगमाला कवेरन्तर्गतं भावं भावयन् भाव उच्यते । शुङ्ककाभिनवगुप्तभेजव्यासवासुकिमतानि बहूनि संसू | चितानि वर्तन्ते । रूपकलक्ष्णे बौद्धानां ब्राह्मणानां च मतद्वयमपि नानाभिनयसंबद्धान् भावयन्ति रसानिमान् । यस्मात्तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्योक्तसिः अनूदितं वर्तते । काव्यकामधेनुरिति ग्रन्थः भावप्रकाशपरिवर्त

  • ार रसभावाविष्टया यो भावनेरिस्स उच्यते ।

ॐायते कान्तया ऋष्टया स्थायिभावो रतिर्भवेत् । तत्र स्निग्धा भाजद्दष्टिः धुतेन शिरसा युत इस्तेन त्रिपताकेन चमत्कारेण निर्मितः । किश्चिदन्तस्सभावेिष्टविचेिळभ्रान्ततारका । आकुञ्चितपुटा मन्दमध्यतीव्रतया क्रमान् । तद्भावदृष्टिष्टा स्यात्सा यथा प्रतिपाद्यते । पुन्लगलाविशत्तारा किञ्चिदाकुञ्चिताच नेियेपेिणी स्मिताकारा दृष्टा दृष्टिरुदाहृता । इति हास्ये दृष्टिः। या स्वर्धपतिता स्तब्धपुटसंबद्धतारका सा बाष्पमन्दसञ्चार दीना दृष्टिरसौ मना। इयं करुणे रसे । स्थिरोद्वत्पुटां रूक्षां किञ्चित्तरलतारकाम् भ्राकुटीकुटिलां दृष्टि क्रुद्धां व्रते हरप्रियः इयं रौद्रे रसे लोके ये हेतवस्तेषां सीता चन्द्रोद्याद्यः । उपादानं निमित्तं च काव्यशब्दैस्समर्पिताः । नाय नटैस्तदाकारानुकृत्याध्यक्षतां गता भावान्विभावयन्तीति ते विभावास्तथा स्मृताः ।। लोके रत्याद्यवस्थानां कार्यरूपा भवन्ति ये । भ्रविक्षेपकटाक्षाद्यास्ते च शब्दसमर्पिता काव्येषु कविभिलटेय नटैस्साक्षादिवार्पिता अनुभावा इति प्रोक्ता: भावानामनुभावनात् । विभावैजयमानत्वमनुभावैः प्रकाशनम् । तुल्यतुल्ये च सर्वेषु भावेषु व्यभिचारिता रसचर्वणपर्यन्तं यस्य स्याद्वयभिचारिण याभिस्स एव भावः स्यात्स्थायी सञ्चारिणः परे। वस्थितजन्मानो भूमौ भूयः स्वभावत स्थायिनां रसनिष्पत्तौ चरन्तो व्यभिचारिणः । चरति स्थापिसागरे तरङ्ग इव येनैते तेन वा व्यभिचारिण स्थायवस्थामनापन्ना भवन्ति व्यभिचारिण मचारिणोऽर्पितो नाटथे सात्विकं: परिकीर्तिताः। विप्राः छ भू तेषां । रसभावानाम् । काव्चशव्दैरिति । केवलं काव्ये नाटषे च व्यपदेश्यैः शब्दैरित्यर्थः । अर्पिताः व्यपदिष्टाः । वित्तवृत्तिविशेषास्ते इति केचिदचूचुदन् न तश्चारु यतः स्थायिभावास्सश्चारिणस्तथा । वित्तस्य परिणामास्ते साक्षात्स्तम्भाद्य: पुनः । परिणामं दो द्वारीकृत्य ये संभवन्त्यमी । देहस्य परिणामास्तु सात्विकां इति कीर्तिताः । नन्वेवमनुभावास्यूरत्यादेरनुदर्शनात्। यथानुभावैर्गम्येत स्थम्भारप्यसौ तथा। भावात्मा व्यज्यते तस्मात्को विशेषेण योजयेत्। सत्यं यद्यप्यभिव्यक्तिफलाः स्युरुभयेप्यसी।। तथापि कर्तु शाक्यं न नटैर्विक्षिप्तमानसैः। भ्रूविक्षेपकटाक्षाद्यः सर्वे भेदादयं पुनः। समाहितान्तःकरणैरेवाभिनयगोचरः । तस्मात्सत्वैकनिष्पन्नाः स्तम्भाद्यास्सात्विका मताः।। स्तम्भःस्वेदादिभेिर्गम्या याः काश्चिचित्तवृत्तयः । तासु स्तम्भादयश्शब्दा वर्तन्ते लक्षणाबलात्। तेन भावत्वमप्येषां मुख्यवृत्यैव युज्यते । रत्याद्याः स्थायिनो भावः निर्वेदाद्यास्ततःपरे । सञ्चारिणः परे भावाः स्तम्भाशाः सात्त्विकाः स्मृताः । एकप्रयोगावगतास्ते प्रयोज्याः परस्परम् । वर्तन्तेऽङ्गाङ्गिभावेन यथा भावा अमी तथा । रत्यादेरङ्गिनो भावा अङ्गाः स्युव्यैभिचारिणः। रत्यादेरङ्गिनस्सर्वेष्यङ्गे सञ्चारिणो यदि । अङ्गिभिस्तुल्यकालत्वमङ्गानां न्यायतो भवेत्। यतो नाङ्गाङ्गिभावः स्यादर्थयोर्भिन्नकालयो चेित्तवृत्यात्मकाश्चोक्ता भावा रत्यादयस्तु याः अन्तःकरणवृत्तिश्च बुद्धिरित्यभिधीयते यौगपद्ये च बुद्धीनां नेष्यते तार्किकैर्मतम् । मनसो लिङ्गमुत्पतिज्ञांनानां क्रमशालिनी शाब्दबुद्धिक्रियाणां च न स्थितिस्थायिनी मता ।। तत्कथं तुल्यकालत्वं स्थायेिसञ्चारिणोभेवेत्। उपकार्योपकर्तृत्वै कीदृशं भिन्नकालयोः । ब्रमश्चित्तवृतिरूपत्वेष्यविरुद्धता क्षणविध्वंसिनो द्येते शक्तिरूपेण संस्थिता । ोष्यपोषकतां यान्ति नित्यचेतनसंश्रिताः। विज्ञानेच्छाप्रयन्नानां तुल्यकालत्वमिध्यते तार्किकैरपि तेनाल ज्ञानत्वेऽपि न दुष्टता। अथवा विषयः पूर्वज्ञानं ज्ञानस्य भाविन यत्रोत्तरोत्तरज्ञानपूर्वस्य...संभव विद्यमानार्थविषय: प्रत्यक्षस्तेन गीयते । तस्मात्सञ्चारिभिर्योग: स्थायिनां न विरुद्धयते । ननु निर्वेदादयः स्युर्यथाङ्गं स्थायिनां तथा । अन्येऽपि यान्त्यङ्गभावं निर्वेदादेस्ततः कथम्। सञ्चारिण इति ज्ञेया निर्वेदाद्यास्तदुच्यते। किन्त्वङ्गतया साचषां प्रधानापेक्षया भवेत्। न ख॥ङ्गापेक्षया तेनाङ्गित्वं स्वाजैः प्रवर्तताम्। सेोमाङ्गभूतस्य पशोः पुरोडाशोऽङ्गतां व्रजेत्। तेनाङ्गयपि पशुस्सोमस्याङ्गतां भजते तथा तथा स्वाङ्गरङ्गिनोऽपि चिन्ताद्या व्यभिचारिणः अझै रसस्याङ्गिनः श्रुरिति सर्वमनाविलम् निप्रदाक्षः भास्वरम्-नाटकमेदः (सुबन्धुमते माला नायकसिध्द्यङ्गग्लानिस्तस्याः परिक्षयः । मातावशिष्टसंहारः भास्वरे पञ्छ सन्धयः एतस्मिन्नायके ख्याते तत्समोऽन्यः प्रतापवान् । यदि स्यात्प्रतिपक्षश्च सा मालेति प्रकीर्तिता ।। यथा हि चन्द्रगुप्तस्य नन्दनः प्रतिपूरुषः। नायकं छलयित्वेष्टसिद्धिर्वा परिपन्थिनः ।। एषा नायकसिद्धिः स्यान्मारीचेनेव रावणः दुर्गस्यान्यैर्विमर्दादिदर्शनं ग्लानिरिष्यते । कपिभिर्वाधिमुत्तीर्य लङ्काचेष्टनमेव तत्। परिक्षयोऽत्र मोहादिनायकस्य रिपोर्बलात्।। सनागपाशबन्धादी रामलक्ष्मणयोरिव । विशिष्टसंहारसंन्धिरेकस्तु नाटके शुरुबन्दीकृतस्त्रीणां तस्य शत्रोर्वधाद्ध तत्परीक्षास्थितिमत्रावशिष्टमिति कथ्यते । यथा सीतापरिक्षेपे रावणानन्तरे कृते। भारतीवृत्तिभूयि वीरादुतरसाश्रयम् भास्वरं नाटकं बलरामायणमिदं यथा ॥ शारदातनयः ३७ चन्द्रगुप्तनन्दनैः । प्रतिज्ञाधाजक्यनाटके प्राले । भारी चैनेष रावण इत्यत्र मारीचवंचास्यनाटकं दिवति । सहश्चेति चाङ्गानि सम्यग्योज्यानि भास्वरे । स्वावाचिकं समासाद्य शिरोनेस्रादिभिः क्रमात्। स स्यादभिनयो नाम्रा भाविकद्वन्द्वसंक्षिक:।। भाविनी-भ्रवावृतम् आद्यपञ्चमान्त्वसप्तमं स्यात्तीयमेव दीर्घकम् । यस्य पादयोगतो हि सा भाविनीति खंजके तथा। जातिफुलपाणमत्तयो जातिफुलपानमनः नान साभदानादिसम्पन्न भाषणे तदुदाहृतम् यद्यपि गतार्थेऽपि सङ्कहाख्यमिदमङ्गमुक्तम्, तथाप्यत्र अवश्यं प्रयोक्तव्यतां ख्यापयितुं पुनरुपादनं शब्दान्तरेण । यथा - रावल्यां स्थाने देवीशब्दमित्यादिवसुभूतवाक्यम् । अथवा सामदानं तु यथा भगवती जीमूतवाहनस्य वरं ददाति भाषणी-सेलरागः (षण्मुखयिामेलजन्यः) (अ) स ग रे ग म प ध नि स (अव) स नि ध प म ग रि स भः अन्ये मन्यन्ते,आदिशब्देन भेददण्डादेरुपायान्तरस्य सङ्गाङ् त्वम् । तदिहानौचित्यात् न ग्राह्यम् प्रकारवाची विज्ञेयो भाषाशब्दोऽध्र पण्डितैः। रागालप्रिकारास्युर्भाषा भाषाविदां मते । भाषाञ्धतुविधाः प्रोक्ता मतङ्गात्रैर्महर्षिभि मुख्या स्वराख्या देशाख्या उपरागसमुद्भवा स्वरागकाकुभिर्युक्ता भाषा मुख्या इति स्मृता । भरतः यथा—मालवकैशिके या सा नाम स्वरैः काकुः तास्वराख्याः प्रकीर्तिताः । यथा देशाख्यास्तायुता या स्युर्नामकृदेशकाकुभिः । यथा, गौडी इर्षपुरी उपरागाश्रया यासां काकुस्ता उपरागजा । यथा श्रीकण्ठी, ललेिता, मेिश्पञ्चमी । भापाङ्गरागः-रागजाति भाषाणामाश्रिता छाया यैस्तदङ्गानि तानि च । अतिभाधाथैभाषा च जातिभाषा तथैव च । नथा योन्यन्तरी चैव भाषा नाश्रेय प्रकीलिता ।। भाषाछायाश्रिता येन जायन्ते सदशाः किल । भाषाङ्गास्तेन कयन्ते गायकैस्तुतितत्परैः । नुलजः भाषाङ्गी-श्रति धैवतस्य द्वितीया श्रति: तारधैवतस्य प्रथमा श्रुतिर्मण्डलीमते पाल्कृरि,ि सोमः भाष्यते येन तच्छाया स भाषाराग उच्यते येन । प्रामरागेण भाषास्मृतिः-मेलागः (गमनश्रममेलजन्यः) ( आ) स रा म प ध नि ध स ( अव) स ध नि ध प म रेि म ग रेि स . निषदे प्रथमा श्रुतिः । हनुमन्मतेऽष्टादशैव तय सूत्रार्थो वण्ते यत्र वाक्यैसूत्रानुकारिभि स्वपदानि च दण्र्यन्ते भाष्यं भाष्यंविदो वेिदः ।। भासः-राग निधादांशाग्रहो न्यासगान्धाररुषङ्कजवर्जित नितास्त्वं...काजन्मा भासोरूवहुलस्मृत कुम्भ: ४३८ कुम्भ मक्ष | भास्करः-शीताल भिण्डिः -दशतालमाणमायुधम् भित्तकः-मात्रावृत्तम् भिन्नकैशिकमध्यमं भित्रम्-देशीनृतम् (इङपाङ्गम्) कुञ्चिते स्थान स्थित्वा यदा नूपुरपादिका । वामेोऽौमुखमंसास्यः अलपक्षः प्रकम्पितः । पाद प्रसारिताम्रस्थः त्रिपताकः शिरस्थितः । दक्षिणे प्रागतीनत्वा तथा चामे च चारिवत् ।। नूपुराङ्गविपर्यासाद्भमरी रचेिता यदा । क्रीडातालेन विहितं तद्भित्रमभिधीयते । अत्र भ्रमरीति बाह्यभ्रमरी । भिन्नः-रागजाति शुद्धत्वेन च जातिभि चतुर्भिर्मिद्यते यस्तु स भिन्न इतेि कीर्यते । कामरव्याश्च कैशिक्यास्सञ्जातो भिन्नकैशिक: पन्यासः सप्रहान्तश्च सपूणः काकलंयुत । कार्मारव्याव्र कैशिक्यामुदूतो भिन्नकैशिकः। षड्जग्रहांशको न्यासे पञ्चमस्वरपूरित । काकलीयुक् च मन्द्रास्वसञ्चारी चात्र दृश्यते । प्रसन्नादि समायुक्तष्षड्जाद्याश्रिव मूछैन भिन्नकैशिक इत्येवं कथितं हरिभूभुजा । धड्जमध्यमया स्पृष्टो भिन्नकैशेिकमध्यमः । षड्जांशो मध्यमन्यासः प्रणेगैर्मन्द्रगामिभिः । वीररौद्राद्भतरसः संपूर्णः काकलीयुत षड्जमध्यमया सृष्टो भिन्नकैशेिकमध्यमः। षड्जोंऽशग्रहृयोन्यसे मध्यमो मन्द्रतारयो b ४ - ** 4 5 b 3 }} 1************************ *** . }} (* ) !

14

४ टे . ॥ ********** | ***५#

                              • l

| ***************** = ******* }45blbabः bl****** {!}*६, ७l=***** ble***** षांशन्यासग्रहा स्लैल्पना चाकम्पितर्षभ । मतङ्गः भिन्नविक्रमः-मेलरागः (ीरशङ्कराभरणमेलजन्यः) (आ) स रेि ग म प ध स (अव) स नि ध ए रेि स मद्ध षड्जोदीच्यवतीजातेः भिन्नषड्जस्तु धांशकः। मावसानो रिपत्यक्तः संवादी चान्तरस्वरः । काकळीकालितो ज्ञेयो बीभत्से स भयान्के । वडूजेोदीच्यवतीजातः पञ्चसप्तर्षभवर्जित सञ्चारिवर्णसंयुक्तः प्रसन्नान्तविभूवित काकल्यन्तरसंयुक्तो भिन्नेषड्ज उदीरितः। भिाहेरली-मेलरागः (धवलाम्बरीमेलजन्यः) (आ) स म प धनि ध स. (अ) स नि ध प म स धन्यासा धैवतांशा च पूर्णा चाभीरिछायभाक् । आभीरी ककुभोद्धता मतङ्गगतिारणे । भिन्नार्थम्--काव्यदोष भिन्नार्थमभिविज्ञेयमसभ्यं ब्राम्यमेव च । भीतिरूपम्-नर्म रुपेण भीतिजननं भीते रूपमुदाहृतम्। उोकितष्शा भूयत्समष्टधा च भावयेत्। हस्तीव नटनं कुर्याद्भीभस्य प्रथमे तदा। मूर्श्वि देशे पुरोभागे पौनःपुन्यप्रचालितौ । पताकाभिधहस्तौ तु तस्यां तदनुगौ परौ । आलोकितद्वशा भूयाद्भीमस्यैव द्वितीयके। सधर , दोलै दोलै। दोलै दोलै दौदो लोदै दोलो दौः। लोदौ दोपश्चेति न्यासे सञ्जायते भीमतालः । भीमनादा-श्रुति मन्द्रमध्यभचतुर्थी श्रुतिः। भीमसेनः-देशीताल भीमसेनो गदाङ्कितः । ऽ ० भीमसेनप्रियः—तान गान्धारग्रामे नारदीयतानः । स रि ग म प नि भीष्मावली-मेलरागः (हनुमतोडीमेलजन्य) ( आ) स ग रेि ग म ध प नि ध स. (अव) स नि ध गरि स भुका-सुषिरवाद्यम् पgरुस्तकृतायामा सैव भुकेति कीर्यते सैव । कालैव तद्भमै तदधेोवत्तं पतिप्रकृतिलाङ्गयोः । भुजगमुखी-ध्रुवावृत्तम् यदि गुरुदशमे हि सदा निधनगतमनुसप्तमं चरणगतम्। जभवतिगणषष्ठ इतस्वमिकृतिरथ चैव सातुभुजगमुखी। जलभरसमयागतयो सुरभिकुसुमुकडोमदजणी । जलभरसमयागतकसुकुसुमोत्कटो मदजननः । कारयेद्भजगमुखी िप्रयदूतीप्रवेशने गेया मालवभाषायां तालदेशस्तु पूर्ववत्। ॥ पूर्ववदिति । रतिध्रुवायामुक्तवत् भुजङ्गत्रस्तरेचितम्—करणम् भुजङ्गन्नासिता हस्तौ रेचितौ वामपार्श्वगौ। यत्र कुर्वीत तत्प्रोक्तं भुजङ्गत्रसरेवितम् न्धः भुजङ्गलासितां चारीं विधायाहिं तु कुञ्चितम्। उक्षिप्योरुकटीजानु यदि यसै विवर्तयेत्। व्यावृत्य परिवृत्था च यत्रैकेो डोलसंज्ञिकः । करोऽन्यः खटकाख्यस्तत् भुजङ्गत्रासितं तदा । “अशङ्कितेक्षितोपातभुजङ्गलाससूचने 'इति विनियोगमाह भुजङ्गग्रहणे मतम् भुजङ्गत्रासिता-चारी अन्थारूरुमूोन्तमुत्क्षिप्याकुञ्चितं पदम् पाणि नितम्बाभिमुखं कृत्वा चोतानितं तलम् । जानुस्पार्श्वगं यस कटीजानुविवर्तनम् सा भुजङ्गवासिता स्यादुजङ्गत्राससूचने । भुजङ्गाश्वितकम्-करणम् भुजङ्गत्रासिताङ्गिस्यात् दक्षिणो रेचितः करः । यत्र वामो लतासैज्ञ: तद्भजङ्गाञ्चितं भवेत्। “तुरङ्गारोहणे भवेत्। भुजङ्गिनी-मेलरागः (चक्रवाकमेलजन्य) (अा) स रि ग म प ध स । (अव) स नि ध म ग रेि स पताकिी करौ कृत्वा पार्श्वयोरुभयोरपि । पूर्ववद्वमनं यतु सा भुजङ्गीगतिमैवेत् ॥ भुञ्छी (भुञ्जी)-उपाङ्गराग वतांशप्रहन्यासा मध्यमस्वरवर्जिता आन्दोलितसपा भुव्छी योक्ता योगवियोगयो। मध्यमस्याविलेोपित्वादत्र यस्तस्य लेपनम् । गदितं शाङ्गदेवेन तदतिञ्चिन्यतां बुधैः । उक्मणः न्भः क्षुञ्छी-भाषाङ्गराग धान्तग्रहांशा मृदुमध्यमा च भतारिका गेन विवर्जिता द! भूरिश्योगधंभपञ्चभा च भुञ्छन्न भाषाङ्गतया प्रविष्टा कुम्भ प्रथमरागः अदोलितसपा भुञ्जी मध्यमेन विवर्जिता धैवतांशाग्रहन्यासा विप्रलम्भे नियुज्यते । भुञ्जी-राग धैवतांशापहन्यास मध्यमेन च वर्जिता । षडूजपञ्चभकम्पा तु भुञ्जी नान्ना प्रकीर्तिता। भत्यसान्दोलितसपा धन्यासांझप्रहान्विता । विप्रलम्भे भवेदुखेल्या शाकम्भरीश्वरः । सञ्जाता ककुभाद्भत्री मध्यमेन वेिवर्जिता । पञ्चमान्दोलिता ज्ञेया विप्रलम्भे तु षाडवा । क्षुञ्जीवेलावली-उपाङ्गराग प्रहांशान्यासधैवता । मध्यमस्वरसंयत्ता भुञ्जान्दोलितषड्जपा विप्रयोगे विधातव्या शृङ्गारे वेति केचन । नान् विश्वप्रदीपकारः । भूछीदेशाख्या-राग भा ; मुंजी ज्ञेया ित्रगान्धारा पहीना चोपरागिका। भूतलतन्वी-ध्रुवावृतम् आद्यपदे द्वे यत्र तु इखे सा खलु भूतलतन्त्री । मेहमिरुद्धम्। (छाया) मेघनिरुद्धम् । नायिकासु प्रयोक्तव्या करणे ककुभेन च। चञ्चत्पुटस्य तालेन सदा भूतलतन्विका। ककुभः। रागविशेष भूपकल्याणी-मेलराग (आ) स रेि ० ग ० ० ० प ध ० ० ० स. (अक्) स नि ० ० ध प म ० ० ग २ रेि स । कालः १३५० भरतः --मेलरागः (मेचकल्याणीमेलजन्यः) भूपतिः-राग मध्यमांशअहन्यासो भूपतिः करुणे दिवा भूपालरागे शिखिधातृधेनु सवाएमांभात्युभयत तस्मात् स्यादौडुवोर्य रमणीयगनः । सरिपधाः शुद्धाः । अन्तरगान्धारः । -मेलरागः (हनुमतोडीमेलजन्यः) ( आ ) स रेि ग प ध स (अव) स ध प ग रेि स . भूपाले त्वलपद्मात्स्यान्नाभेरुद्वेष्टितश्चली भूपालपञ्चमः-मेलरागः (झलक्रालीमेलजन्य) (अ) स ग रे ग प म ध स (शष) स प ध म ग रि स. सिंहासनमधिवसितं चामरलसितं कुरङ्गनयनाभ्याम । परिवारबलसमेतं मनसि ध्यायामेि सन्ततं भूपाळम् ॥ रागसागरः भूपालिका-मेलागः (कर्णाटौडमेलजो भूपाली सत्रयेणाढया मनेिहीनोवितोषसी। रिपहीना भते केषां रसे शान्ते प्रयुज्यते । श्रीकम् मनिवर्जा तु भूपाली रिधौ यत्र च कोमलै। गान्धारोद्वहसंयुक्ता रिन्यासा गांशोमिता ॥ भाषा षड्जग्रहांश्कन्यासा लवणाङ्ग मनिवर्जिता ।

"ह" ४४२ भूपालपालकेनोक्ता भूपीली दैन्यलजबोः। यष्टिकः पुनराहेमां सैन्धवीसंस्रया सुधीः । ड्जप्रहांशकन्यासा भूपाली कथिता बुधैः मूर्छना प्रथमा यत्र संपूर्णा शान्तिके रसे । कैश्चित्तु रिपहीनेयं औडवा परिकीर्तिता । गौरी फुरत्कुङ्कमलिप्तदेहा संपूर्णशीतांशुमनोज्ञवक्ता भूपालिका सैव पतिं स्मरन्ती। भूयोमणी(णि:)-मेलरागः (खरहरयिामेलजन्यः) (आ) स ग म ध नेि स (अव) स नेि प म ग रि स भूरञ्जनी-मेलरागः (मेचकल्याणीमेलजन्य (आ) स रेि ग प ध नि स (अव) स नि ध म ग रेि स विभूषणमित्यपि वदन्ति । भूषणैरिव विन्यस्तै: तद्भषणमिति स्मृतम् । भूषणै—कटकादिभिः विभज्य-स्थानदेशकालदशपुरुषादि विभागं विचायै न्यस्तैरिव गुणालङ्करैः यदलङ्करणं तदूषणं नमा लक्षणै कविव्यापारः । तद्दारेण शब्दार्थव्यापारावपि यथा लीनेव प्रतिबिम्बितेव (मालतीमाधवे) इत्यत्र स्थाने निवेशः । अख श्रेषोपमाद्यलङ्करैःश्रेषप्रसादादिभिर्गुणैः उपेता द्रष्टव्या। सन्ध्यङ्गेषु गुणालङ्कारयोगो नापेक्ष्यते । इतरत्र यथासंभवमूह अलङ्करैर्गुणैश्चैव बहुभित्समलङ्कतम्। भूषणैरिव चेिक्षार्थसडूषणमिति स्मृतम् अलङ्करैरिति । भरतोतैरुपमादिभिः गुणैश्ध यत्र कथाशरीर रचना समुलासिता तदूषणे नाम लक्ष्णं,चिसाथैरिति विभावादि- aामग्रीप्रत्यायकतया रसोद्योतकैरर्थविशेषैर्मतान्तरे वक्रोक्ति रूपै. रित्यर्थः । गुणालङ्कारैरेव यत्र कथारूपा चक्रेक्तिरतिशयिता तत्र भूगवाद्यम् गिरिजारन्नसंभूतै ताम्रलोहेन निर्मितम् धुत्तूरपुष्पसङ्काशै दुशलालमहोन्नतम् । अथ द्वादशातालं वा सुखमङ्गष्टविस्तरम् अष्टाङ्गलं पुच्छभागै बध्यते कीलकैस्त्रिभिः । शिवेन निर्मितं पूर्व मुखवाची महोत्तमम्। भूगैस् नादो िवख्यातो मङ्गलप्रद एव च । ऋतोर्मध्ये विवाहे च पुत्रजन्मदिने शुभे। राज्याभिषेकवेलायां वादो भूर्गस्य चोत्तमः वामहस्ते ब्रह्महत्या दक्षिणे गोवधस्तदा । उभाभ्यां पीड्यते भूर्गः कोटियझफलं ददेत्। भूषावली-मेलरागः (वाचस्पतिमेलजन्यः) ( आ) स रि ग म प ध स (अव) स नि ध प म ग रिस गान्धारे प्रथमा श्रुतिः । मण्डलीमते तारगान्धारयैव । गान्धारस्य प्रथमा श्रुतिः । भृङ्गिविलसितं—मेलरागः (नटभैरवीमेलजन्य ( आ) स रि म ध नि स (अव) स ध प म रि स भेदस्तु कपटालापैः सुहृदां भद्कल्पना। - मेदः-सन्ध्यन्तरम् भेदः पृथग्भावः । यथा-वेण्यां-भिन्नेोहमद्यप्रभृतीति भीम -मुखसन्ध्यङ्गम् सङ्गातभेदनार्थो यः स भेद् इति कीर्तिवः । । ४४३ भरतः पाङ्गसङ्घातस्य यन्निजप्रयोऽनोपक्षेपेण निष्क्रमणसिद्धये भेदनं प्रकरणमिव स भेदः । सर्वत्राऽन्तर्भावी वस्तूपायात्मा भेदः । स सन्ध्यन्तरैकविंशातौ । अस्योदाहरणं अन्योन्यास्फालेति भीम वाक्यम् । संघातेन मिलेितस्यार्थस्य भो भेदः । यथा- शारथः कौशिकमुक्तवान्-रामोयमित्यादि । भेदनं पात्रनिर्गम:। रङ्गप्रविष्टपात्राणां निर्गमो येन तद्वेदनम् । यथा—अन्योन्यास्फोलेति वेण्यां भीमवाक्यम्। तेन हेि सङ्गम विचारणे पाण्डवानां पाण्डित्यख्यापनेन सङ्कामतरणाभिप्रायः सातभेदनार्थ एव उपदति इति भेदः। अन्ये तु भेदं प्रोत्साहनमाडु यथा- भीमवाक्यं द्रौपीं प्रति अन्योन्यमिति। अन्ये तु बीजफलोत्पत्तिनिरोधकानां शत्रूणां संहतानां विश्लेषोपायं भेदनमाहु अङ्गोपाङ्गान्यङ्गभववध पूरणहेतुभिः। नानाबाद्यसवैः पाटैः भेदः तद्दैर्निरूपितः । भेरी-अवनद्रम् सार्धहस्तकृतायामा भेरी ताम्रमयी शुभा। चतुर्विशतिरेतस्यामङ्गुलानि मुखे मुखे । सच्छिद्रं चर्मणा न स्यात्तत्रवलयद्वयम् । रज्ज्वा च बद्धधतै सेयं मध्यसूत्रेण वेष्टयेत्। वामे पाणेिप्रहारः स्याद्दक्षिणे कोणताडनम् ठकारपूर्वकश्चात्र पाटवर्णः प्रकीर्तितः ।। मात्पर्जन्यगम्भीरभीषणेो गगनान्तरे वेदिग्विजये भेय भादशत्रभयङ्करः । येनाङ्गेनैक उत्पन्नः पाटोऽन्यस्तदुपाङ्गजः। अन्यस्वस्याङ्गजो इतै:मिझैः स्यात्पाटपूर्वकैः॥ नानावादित्रजैः पाँटैः त्रिधा भेदो लयक्रमात् । मोक्षदेः भेद्यकः--नृतम् भाणादौ प्रयुक्तम्। एकैक्रस्य बहिस्सङ्गात् नृत्तं यत्स तु भेधकः। द्रुते स्याद्वेदकः स्मृतः । द्रतो लय सागरः ततोऽधिका भवेङ्गेरी भूरिगम्भीरनिस्वना। ततः ! उमसटकावाद्याभ्याम् । मारः शारदातनय सोभराज पार्श्वभागे तु भेरुण्डपक्षिणां च निरूपणे । मला । (अ) स रेि ० ० ग म ० ० ० ध ० नि स (अव) स नि ०ध ० प ० म ग ० ० रेि स मेसलक्षणे भैरवः-शाङ्गरागः (ीणयां वादग्क्रमः) स्थायिनो धैवतादृत्वा त्रिपञ्चचतुरः स्वरान् । अवरोहात्पुनः स्थास्क्रिपर्यन्तमेत्य ततृतीयं ततोऽधस्थं कृत्वा स्थायी यदोच्यते । तदा स्याद्वैरवस्थायी विरम्योद्वीक्ष्यते जनैः । --रागः (वंशे वादनक्रमः) धैवतं प्रह्मास्थाय सत्पूर्व स्थायिनं तत । तृतीयं च स्वरं कृत्वा पुन: मात्रं स्वरं व्रजेत् । तृतीयं कम्पयित्वा च विलम्याथ द्वितीयकम् । आहत्य च द्वित्रिवारं ग्रहो न्यासो यदा भवेत् । स्थानं प्रथमे प्रेतं भैरवस्य तदा बुधैः। भवेद्भद्वितीये स्थाने स्वारोहः पञ्चमावधि । षष्ठान्तः सप्तमान्तो वा स्यादारोहस्तृतीयके अष्टमवरपर्यन्तमारोहः स्याश्चतुर्थके अवरोहः स्वराणां तु पूर्वपूर्ववदिष्यते वंशेष्वस्य द्वितीयस्तु स्वरः स्थायी निरूपितः अथ स्याद्वैरवो रागः षड्जांशन्यासमध्यम समस्वरो धैवतांशः पञ्चमर्पभवर्जितः । (मालवौलमेलजः) यदीयांशाग्रहन्यासाध्षड्ज एवं निगद्यते । रिपास्तो भैरवो रागः प्रभाते स प्रगीयते। धैवतांशग्रहन्यासा संपूर्णोऽथ समस्वराः। आन्दोलितस्तु खस्थाने स्वाश्रितः पञ्चमेन तु। गान्धारः कम्पितो मन्द्रे रिषभे चापि कम्पितः । निषादृषड्जबहुलो भैरवः परिकीर्तितः ॥ : सोमेश्वर ४४ व्यासप्रहायास्थतधलताख्यो गान्धारषड्जावतिारयुक्तः अन्द्रश्च पूर्णध्वनिधैवतीयः शेषास्समा भैरव एष उक्तः ॥ धैवतांशाग्रहन्यासस्संपूर्णोऽथ सप्त वरः । आगान्धारमथेो षड्जं तारो मन्द्रश्च धवत धैवतांशाग्रहन्यासयुक्तः स्याच्छुद्धभैरवः । सकल्पमन्द्रगान्धारो गेयो मध्याह्नतः परम् ।। अयौडुव इत्यपि गण्यते। नारायचा रागः (ओौडुवः) भिन्नषड्जसमुत्पन्नो भैरवोऽपि रिपोज्झितः । धग्रहांशो मध्यमान्तो गेयो मङ्गलकर्मणि ।। इयमेव भरवी । भैरवी कैशिकी चैव भैरवस्यैव जलभा । भैरवे तु रिपौ न स्तो धादिमे न्यासमध्यमे । तत्रोक्तौ तु गनी तीव्रौ कोमो धैवतः स्मृतः । अयं मेलाधिकारी । प्रातर्गेय धैवतांशो भध्यभान्तो विमुक्तर्षभपञ्चमः । शीते च भैरवो मिन्नषड्जातः समस्वरः हेमन्तप्रथमे यामे करुणे विप्रलंभजे ॥ एकास्याष्ट भुजः वेतवर्णो वृषभवाहनः । कृत्तिवासाः सर्पशूलः रूट्राङ्गजपमालिका वीणापाशाफलाब्जानि बिभ्राणेो भैरवप्रभः। कैश्चिद्रागविदां वयैः स्मथैते शूलरूपभृत्। मिन्नषड्जसमुदूतो मन्यासो धांशभूषितः स्वरास्समपरित्यक्तः प्रार्थने भैरवस्मृतः । --मेलरागः (सूर्यकन्तमेलजन्यः) ( आ ) स रेि ग म प ध नि स (अव) स ध प म ग रेि ग स धैवतांशग्रहन्यासो रिपहीनो धसान्तकः। भैरवस्स तु विज्ञेयो धैवतादिकमूछन: । विकृतो धैवतो यत्र औडुवः परिकीर्तितः । ध नि स ग म ध देशीताल भैरवे भगणस्त्वेक भिन्नषड्जभवो धांशा: अहन्याससमस्वरः । रिवर्जितो भैरवस्यात् देवताप्रार्थनादिषु । तान रि स प ध भ भैरवे त्रिपताकः स्यात्तथैव गुणमाश्रितः। रा भिन्नषड्जसभूतो मन्यासो धांशभूषितः समस्वरः परित्यक्तः प्रार्थने भैरवस्मृतः। धग्रहांशो रिपत्यक्तो भैरवो मांशयुक् चरः। भुजङ्गमव्यूहविभूषिताङ्गः शुद्धाम्बरः शूलविभूतिधारी स भैरवाख्यो जयति प्रकामम् लः ॥ सचन्द्रहासं फलकै दृधानी निबद्धकोपो दृतषद्धचूडः । चारीतिन्वन्बहुधा भैरवोऽयम् ॥ पदातिग्रचण्डरूक्षः िकल सङ्गीतसरणि श्रुतिस्वरमहोदधिं सकलतालमानामृतं शिवार्चितमनोहरं भसितलेपिताङ्गं सदा। जटामकुटभासुरं शिशुशशिप्रभामौलिकम् कपालभरणं भजे नटनकौशलं भरवम् ॥ " " गान्धारकः शशिकला फलितस्रिणेत्रः सधैः विभूषिततनुर्गजकृतिवासाः भास्वत् त्रिशूलकर एष नृमुण्डधारी शुभ्राम्बरो जयति भैरव अदिरागः । संगीतदर्पणे दामोदरः सोमराजः भारः श्रीकः उत्प्लुत्याञ्चितमादध्याद्यत्र तद्वैरवाञ्चितम् भैरवी-राग संपूर्ण भैरवी ज्ञेया ग्रहांश्न्यासमध्यमा। सौवीरी मूर्छना यस मध्यमग्रामचारिणी देवी ह्येषा भैरवस्य स्वर्गेया विचक्षपै। । निरूयतेऽथ रागेषु भैरवी संज्ञितः पुनः। सभशेषस्वरः पूर्णे गान्धारे तारमन्द्रता । मेलरागः (श्रीरामेल:) षड्जम्रयेण संयुक्ता सदा पूर्णा प्रगीयते । भैरवस्वरसंमिश्रा भैरवी रिपमुद्रिा । या भैरवीह तु मयूरसुरारिधेनु संपूर्णजातिरिति गायति नारदोऽपि ॥ समपाः शुद्धाः। रिधौ चतुःश्रुतिकौ। अन्तौ गनी "। धैवतादिस्ताडितांशा नित्यपञ्चमकम्पिता। संपूर्णा च स्वरैस्सर्वेशैरवी नामतो मता । न्यासांशग्रहधवतयुक्ता गान्धारतारमन्द्रा समशेषस्वरभासा संपूर्णा भवति भैरवीयम् । गान्धारतारमन्द्रा व न्याशांशप्रहधैवता । समाखिलस्वरा पूर्णा भव्या भवति भैरवी । - उपाङ्गरागः (ीणायां वाद्वलक्रम् ) धैवतं स्वरमास्थाय स्थायेिनं तद्धसनम्। गत्वा पुनप्रैह प्राप्य संस्पृशेत्तत्परं स्वरम् । स्थायेिनश्च तपूर्व स्वरं स्पृष्टा पुनहम्। वरांस्तृतीयादींस्त्रीनारोहेत्तदनन्तरम् । ततः हरिपाऊ: मतः पुनश्च महमुधा तृतीयं कल्पयेत् स्वरम् । ततुर्य पङ्कर्म च तुरीयं च स्वरं स्पृशेत्। तृतीयं च द्वितीयं च ओोच्य न्यालो महे यदा । तथा स्याद्वैरवी तस्या लक्ष्ये गान्धारको प्रहः । --रागः (वंशे कदन्क्रम:) धैवतं स्थायिनं कृत्वा तत्तृतीयस्थमेत्य च । त्रीन्स्वरानवरुहास्मारिभ्यस्येदिदं क्षयम् ।। स्थायिनं तत्परं चैव पुनःस्थायिलमेत्य च । पूर्वमुक्त्वा तमारुह्य न्यस्यते स्थायिनि स्वरे ॥ तदा तु भैरवीरागे भवेत्स्वस्थानमामि । अस्यास्तृतीयो वंशेषु स्थायित्वेन समीक्ष्यते । उपाङ्गराग उपाङ्गललिता चात्र भैरवी प्रतनिष्यते । नीलांशुकीं रक्तवर्णा शुकवाहनमाश्रिता । सस्त्रांशाग्रहल्यासा भैरवी स्याद्वेकोमलं । रिणारोहे तु पन्यासा पञ्चमेनोभयोरपि । षड्जेनाथायरोहे तु सर्वदा सुखदायिनी ।। भरी भैरवोपाङ्गं प्रहांशन्यासधैवता । ससैरन्यैश्वः रैर्युक्ता गीयते तारमन्द्रगा। मन्द्रगा ! गान्धारस्तारमन्दः । भिन्नषड्जसमुहूता धांशन्यासग्रहान्विता । समशेषस्रा पूर्णा गाञ्चिता मन्द्रतारयोः। देवादिप्रार्थनायां तु भैरवी वेिनियुज्यते । मेलरागः (नटभैरवीमेलजन्यः) (या) स गरि ग म प ध नि स . (अव) स नि ध म प म ग रिस धैवतांशप्रहृन्यासा भिन्नषड्जसमुद्धका । गातारमन्द्रा.तुल्यान्यस्वरा भवति भेरवी । वेमः ४४६ भैरवी भैरवोपाङ्गं धांज्ञास्यात्तारमन्द्रगा। पूर्णा समस्वरा गेया प्रायेण करुणे रसे । •-राग धांझा समग्रहा तारा मन्द्रगान्धारशोभिता भैरवी भैरोपाङ्गं समशेषस्वरा भवेत्। भैरवी धद्वयान्तेत्युपाङ्गेयं प्रकीर्तिता । भैरवीरागध्यानम् सरोरुहस्थे स्फटिकस्य मण्डपे सरोरुहैः शङ्करमर्चयन्ती तालयेोगैः प्रतिबद्धगीता स्फटिकूरचितपीठे रम्यकैलासशृङ्गे विकचकमलपत्रैरर्चयन्ती महेशम् करधृतधनवाद्या पीतवर्णा वराक्षी सुकविमिरियमुक्ता भैरवी भैरवश्रीः । सुवर्णवर्णा घनवाद्यहस्त विशालनेला द्विजराजवता । नित्यं स्थिता स्फाठिकचारुपीठे भोगकन्नडा-मेलरागः (खरहरप्रियामेलजन्यः) ( आ) स रे म प ध प नि स . (अव) स नि ध प ध म ग रेि ग स . भोगध्वजः- मेरुरागः (झलार्णवमेलजन्यः) (आ) स रि ग म प ध नि स अव) स ध प म रेि स . भोगवती-ध्रुवावृतम् (सप्ताक्षरम्) यत्र सदा चरणे सा खलु भोगवती । मः धवतेन निषादेन गमकैरपि भूयसी ककुभादुत्थिता भाषा भोगवर्धनिकाभिधा । अनृषगान्धारावधिकतारमन्द्रा च पौरवीयुक्ता। पौण्डरीकेण तानेन महाकालाधिदेवता । बीभत्सेन समाश्रित्य पातव्या भोगवर्धनी मपगैर्बहुशोन्यासग्रहांशीकृतधैत्रता । आगान्धारतारमन्द्रा रिहानः भोगवधनी ।। बहुला गमपैभगवर्धनी स्याद्रिवर्जिता । प्रयोगे सनिधेोपेता कैश्चित्स्वल्पर्षभा मता । भेगवसन्तः-मेलरागः (काम्नर्धिनीमेलजन्यः) (अ) स रि ग म ध नेि स ( अव) स नि ध म ग रि स भोगसावेरी-मेलरागः (साल्वगमेलजन्यः) ( आा) स म प ध नि स (अच) स ध म ग रेि स भोगलीला-मेलरागः (सरसाङ्गीमेलजन्यः) (आ) स रि ग प ध नि स (अक्) स नि ध म ग रेि स . सुशीला लघुसन्माना मृदुनीत्युद्धता तथा। मध्यस्था निभृता क्षान्ता भोगिनीतेि हि सा स्मृता ॥ भोगीश्वरी-मेलरागः (वाचस्पतिमेलजन्यः) ( आ) स रेि ग प ध नि ध स (अव) स नि ध प म ग रि स भज अयं स्वविरुदनामभाजां चतुरसप्तढिग्रन्थानां कर्ता । तेषु ४४७ व्याकरणे, काव्यालङ्कारे, सङ्गीत, च क्षयो प्रन्था वर्तन्ते । अन्वे प्रसिद्धाः। अयं क्र.श. ९८-१५६२ पर्यन्तमासीदितेि चरित्रक्षा ( अा) स ग म प नि स (अव) स नि ए म ग स र स धरणिस्पृष्टचरणद्वयव्यापारतो यत एताः क्रियन्ते तस्मात् चार्यो भौम्य इतीरिताः । तदन्या: आकाशिक्यः, देशीच्चार्य: इति प्रसिद्ध:। भैौलाङ्गी.मेलागः (मायामालवौलमेलजन्यः) (अ) स ग रि ग म प ध प स . (अञ्) स नेि ध प म पा रेि स भैौलामुखी-मेलागः (शुभफ्तुवरालीमेक्षजन्य; (आ ) स रेि ग म पनि स (अव) स नि ध प म ग रि स भौलिः-मेलरागः (मायामालौलमेलजन्यः) ( अव) स नेि ध प ग रे स वाच्यमर्थ परित्यज्य छष्टादिमिरनेकधा अन्यस्मिन्नेव पतनादाशुभ्रंशस् इश्यते । पुटान्तर्मण्डलावृत्तिस्तारोभ्रमण मतम् । रसे बीरे च रौद्रे च भ्रमरम्-करणम् उत्क्षिप्य हस्तपादौ च ततस्तौ स्वस्तिकं नयेत् त्रिकं च वलितं कुर्यात्करौ चाप्युल्बणौ कृतौ। एवमङ्गान्तरं चापि भ्रमेश्चोथ्र्वगते गते । भ्रमरं नाम करणे द्वेवणार्येण भाषितम् ॥ आक्षिप्तां यत्र कुवणस्सममुद्वेष्टयन् करौ । जङ्घयोस्वस्तिकं कृत्वा कुर्वीत भ्रमरीीं ततः ॥ उल्बणौ वा करावेव द्वितीयाङ्गे पुनर्विधिः। भ्रमरं तदुधैज्ञेयमुद्धतस्य परिक्रमे । कुर्वज्ञाक्षिप्तचापैङ्क पाणिमुद्वेष्ट्य चेत्ततः । वलितं तु त्रिकं कुर्यात्वस्तिकं पादसम्भवम् । यत्रापराङ्गवै स्यादुल्बणावेकदा करौ तत्तदा भ्रसरं क्षेयमुद्धतस्य परिक्रमे । करणे भ्रमरं योजयं तदुन्मतगते भवेत् । तर्जनी यक्ष तत्प्रेक्तं भ्रम वक्रितेतरम्। दक्षिणेो जनितां कुर्याद्वामोऽङ्किः स्यन्दितां ततः। दक्षिणी भ्रमरीं कृत्वा त्रिकं च परिवर्तयेत्। बामोऽपि स्यन्दितां चारीं कुर्यात्तदितरः पुनः। शाकटास्यामथो वामः कुर्याचाषगतिं ततः ।। भ्रमरीं स्पन्दितां चैव क्रमेण कुरुते यदा। तदा भ्रमरसं वन्मण्डलै पण्डिता जगुः ॥ भ्रमरः-ौडुकिहस्तपाट समस्ताङ्गुलिघातेन जायते भ्रमरो यथा । -(अङ्गहारः "नूपुराक्षिप्तकदिछिन्नसूचीनितम्बकरिहस्तोरोमण्डलकटिछिन्नाः वौ अष्टानां करणानां क्रमात्प्रयोगे भ्रमराङ्गहारः। अङ्गष्ठमध्यमाङ्गल्यौ श्लिष्टान्ने तर्जनी मता यत्रीध्वंविरले शेषे सकरो भ्रमरो भवेत्। प्रहणे दीर्घनालानां पुष्पाणामयमिष्यते । कर्णपूरे तालपत्रे कण्टकोद्धरणादिषु लक्ष्मणः ४४८ --वीणायां दक्षिणहस्तव्यापार चतस्रोऽङ्गलयो यत्र न्नन्यन्तस्तन्त्रिकां यदा। क्रमाच्छीघ्र तदा प्राहुभैमरं भ्रमवर्जिता तलप्रहारो वलितसंभिन्नेो वाद्यते यदि । स एव भ्रमरः प्रोक्तस्तद्वादशैरसौ यथा । वादनम् (दक्षिणहस्तव्यापारः) भ्रमरोऽन्तः क्रमाच्छीघ्र चतुरङ्गलेिताडनम् । भ्रमरकेतनः-मेलागः (हनुमतोडीमेलजन्यः) (आ) स रेि ग म प नि ध नि स (अव) स नि ध प म ग स भ्रमरमाला-ध्रुवावृत्तम् (सप्ताक्षरम्) अचे पुनरथान्ते पादे च गुरुणी सा । ज्ञेया भ्रमरमाला नान्नां प्रकथिता सा हंसाग्भणधीरं-इंसागमनधीरं । भ्रमरमालिका-सप्ताक्षरवृत्तम् भ्रमरयुग्मकः-देशीताल ततो भ्रमरयुग्मके । षट्त्रंशद्विन्द्वस्तन्न मध्यद्वादशके तत कृत्वा भ्रभरयुग्मानां क्रमादाद्यन्तयोर्लघुः। तालान्ते च विधातव्यो लघुः संकीर्णजातिभिः। भ्रमरावली. भाषाङ्गराग भाषाङ्गंभ्रमरावलीनेि गविता तारस्थगान्धारिका। मध्ये मादैवपैशला विरहिता धांशाल्पताधेन च ॥ अंशे च ग्रहणे तथा च विरतौ मुक्तानिषादेन सा । षड्जाद्यञ्चितमूर्छनागमकयुक् सारोहेि वर्णान्विता। स य स स स भ्रमरिकामञ्जरी-मैलरागः (खरहरप्रियामेलजन्य (अव) ६ भ्रमरी-ध्रुवावृत्तम् लघुनी प्राग्गुरुणी द्वे प्रतिपादं भ्रमरी सा। उदा-वणहृथ्थी-(छाय) वक्तहस्ती । उत्तमौद्धतपाखाणां भ्रमरी टङ्कभाषया । स नि ध म ध म ग रिं स , ट्झरागस्य भाषारागेषु गीयते पुनःप्रसार्य च भान्यते चेद्भद्रतं गात्रं बहेिस्सा भ्रमरी भवेत् । अतिक्रान्तावदुद्यम्य चरणं कुञ्चिताकृतिम् वेिवर्तित्र्यस्रमूरुं च द्वितीयाङ्केस्तलेन तु । शरीरं भ्राम्यते वेगाद्यत्र सा भ्रभरी मता । भ्रमरीकर्तरी-चारी एक: पादस्समो यत्र तत्पृष्टोध्र्धतलेोऽपरः। भ्रमणं च द्वयोर्यत्र भ्रमरीकर्तरी मता । भ्रमरीपुडुका–चारी यत्र पादाग्रपृष्टाभ्यौ भ्रमणं क्रियतेतराम्। बाह्योन्नतमुखी पऽिर्णः भ्रमरीमुडुका मता। भ्रमणाद्धमेितः खड्गच्छुरेिकाभ्रमणादिषु भ्रामणे भ्रमितः प्रोक्तः खड्गादेश्चारणे भवेत्। भ्रान्तः-श्वासः भ्रान्तस्स चान्तप्रैमणात्प्रथमे प्रियसंङ्गमे । भ्रान्तपादाश्चितम्-उत्प्लुतिकरणम् दक्षिणैः चरणं यत्र भ्रामयेित्वा ततःपरम्। तदीयतलभागेन वामस्य चरणस्य तु । भरतः नान्यः ४४९ तत्स्कन्धद्वयेनोवीं अधिष्ठाय विवृत्य च । पादावुलालयेधात्र भ्रान्तपादाञ्चितं तु तत् । चलत्पुटा चलतारा विवृता मध्यभागतः । आवेशे संभ्रमे भ्रान्तौ विभ्रान्ता धष्टिरीरिता। यानैकत्र स्थितिं याति विक्षिप्तवावलोकने। विस्तीर्णोत्फुलतारा ऋक् सा विभ्रान्ताभिधा भवेत्। विभ्रमावेगयोरेषा संभ्रमेऽभि प्रवर्तते । एवमेचेदमिति सा वस्तुभावविरोधिनी । व्यभिचारनिमित्तोऽर्थो भ्रान्तिसत्यपि वस्तनि ।। भावविवेः भ्रान्तिर्विपर्ययज्ञानं प्रसङ्गस्याविनिश्चयात्। यथा-चेण्यां भानुमतीखप्रस्थानिश्चयाट्यधनस्य विपरीत ज्ञानं भ्रान्तिः । भ्रान्तिमः । यथा-वेण्यां युधिष्ठिरस्य भीम एवं दुर्योधन भ्रामितम्-जङ्घा भ्रामितं मण्डलभ्रान्त्या वाद्ये डभरुकाभिधे धुवोरयर्थमुत्क्षेपाद्रुकुटी सा भवेक्षुधि सूक्ष्मरन्ध्रविलेोके च सूर्यविद्यन्निरीक्षणे अतिक्रोधे प्रयोक्तव्ये ध्रुकुटीसंज्ञिते धुवौ । भ्रः भ्रभेदानधुना बूमस्तत्रा या सहजा ततः । उक्षिप्ता रेचिता चैव पतिता कुञ्चिता तथा। क्षुकुटी चतुरा चेति सप्तधा धूरुदीरिता। उक्षिप्ता पतिता चैव भुफुट्या सहिता तथा । चतुरा कुञ्चनोपेता फुरिता सहजाऽपि च। ज्यायनः सोमेश्वर म-स्वरः उपर्युपरि विन्यस्तौ यत्रान्योन्यमधोमुखौ। ऊध्र्वाङ्गष्ठ पताकाख्यौ करौ स मकरः करः । स नक्रमकरादीनां क्रव्यादद्वीपिनामपि । सिंहादीनाममिनये नदीपूरस्य चेष्यते। पताकौ यत्र स करो मकरः परिकीर्तितः। क्रमात्पार्श्वद्वये तिर्यक् स्फालं स्फालं प्रसारितः । स करो मत्स्यगमनमिनये विनियुज्यते । मृगेन्द्रव्याघ्रमकरनक्रादीनां निरूपणे । तत्तन्मृतानुसारेण विवृताग्रः प्रयुज्यते । वक्षोदेशात्पुरो गच्छन् विप्रकीर्णचलाङ्गुलिः। सरित्प्रवाहाभिनये स करो विनियुज्यते । मन्नरकशीर्षा-ध्रुवावृत्तम् गुरुयुगभन्ते यदिपरमस्याः इह कथिता सा मकरकशीर्षा । (उद्) इह सिसिरग्मि (छाया) इह शिशिरे। मकरन्दः-गीतालङ्करः (अठालभेदः) राजतालाभिधाने तु लधुर्दूतै लधुस्ततः । अनेन तु समायुक्तो मकरन्दोऽट्टतालक ॥ देशीताल मकरन्दाह्वये ताले द्रतौ द्वौ लखयं गुरुः । मकरन्दे इतद्वन्द्वे लत्रयं च गुरुस्ततः । मकरन्दोडुपम्-देशीनृतम् दो लैलो मकरन्दकः। तालेनानेन विहितं मकरन्दोडुपं बुधैः ।। शः ४५७ करो मकरनामा चेत्पुरत: पार्श्वयोस्तथा । व्यावर्तितो बहिश्धान्तस्तदा मकरवर्तना ।। मकरशीला-स्त्री स्थूलशीर्षाञ्चितग्रीवा दारितास्या महास्वना । ज्ञेया मकरसत्त्वा तु कूरा मत्स्यगुणैर्युता । पूर्वोक्ताञ्जलिहस्ते तु तत्राङ्गुष्ठ कनिष्ठिके श्लिष्ट प्रसारिते चापि क्रमाद्झषकरो भवेत् । कोहलस्य मते प्रोक्तो भकारार्थे नियुज्यते । मकरिका-शिरोभूषणम् नतलाङ्कलहस्तेन कर्तव्यः मखाहतः-(शारावाकृतिर्मस्ख) मखाथै भार्गवेणासौ कल्पितो बहुधीमता ॥ शुभवाचैर्युतं गीतं शुद्धपञ्चमनिर्मितम् । विवाहाद्युत्सवे गेयं मङ्गलं महिलाप्रियम्। शुद्धपञ्चममिति प्रामरागभेद उच्यते। मङ्गल-प्रबन्ध लक्ष्यते मङ्गलश्चाथ मङ्गलच्छन्दसा युतः । विलम्बितलयैराढथमुत्सवेषु च गीयते । मङ्गलं घोटरागे वा कैशिक्यां मङ्गलैः पदैः । विलम्बितलये गेयं मङ्गलच्छन्दसाऽथवा । भगणाः पञ्च विज्ञेथा मङ्गलाख्ये पदं प्रति । मङ्गली भेन ।

  • मङ्गलकोश

नागपाशो द्विद्विरुको द्वस्वरश्चान्तिमे यदि । गाने तदा मङ्गलेऽयं मतङ्गमुनिसम्भतम् ॥ यथा--सरिगमसरिगामसरि सरिगम् रिगमगरिगमपरिगरिः । ग म प इत्यादि । अवरोहणभप्यूयम्। उभावपि मङ्गल एव तालानुगतत्वेनालङ्कारत्वम् संगीतसरः गीतालङ्कारः (मठ्यभेदः) गुरुर्लधुद्वयं यत्र शृङ्गतालस्स कथ्यते । मङ्गलो मध्यकस्तेन रसे चाडुतसंशके । संगीतारः मङ्गलकोशः-मेलरागः धैवतोद्वाहधांशान्तो गौरीमेलसमुद्भवः। रागो मङ्गलकोशाख्यो धनी यत्र समन्वितौ। सर्वदा गेय मङ्गलकौशिकः-मलरागः (मायामालवगलमलजन्यः) (अ) स रेि ग म स म ग म प म ग म (अव) स नि ध प म ग रि स्र मज मङ्गलकौशिकारागध्यानम् अस्या मङ्गलकैशिकौ मङ्गलकौशिकीति च नामनीदृश्येते। कुसुमाञ्जलिना सम्यक् भसितां हरिसन्निधौ। नीलाङ्गीं वेतचेलां तां भजे मङ्गलकौशिकाम् । मङ्गलाचार-प्रबन्धः रेचितो यस्तु गचेन पधेनापि द्वयेन वा। स स्वरो मङ्गलाचारो निरसारुः कैशिकीयुतः । सुमङ्गल पदोपेतैः शुभैर्वाक्यैर्मनोरमैः। कैशिक्या बोट्टरागेण गेयं मङ्गलगीतकम् ॥ चतुष्षष्ठया विरचितो मध्ये मध्ये स्वराश्रितः झंपातालेन संयुक्तः कैशिकीरागभूषितः । एवं स्यान्मङ्गलाचारः । मङ्गलाभिनयः-देशीताल मङ्गलाभिनये गोलौ निःशब्दं च गुरुद्वयम्। । ' रागसागः ४५१ श्रीकण्ठः सोमेश्वरः मञ्जरी-मेलागः (खरहरप्रियामेलजन्यः) (आ) स रि ग म ध नि स (अव) स नि ध म ग रिस विस्तारतः स्याश्चतुरङ्गुष्ठोऽत्र मञ्जीरकस्तालसमानसंस्थः। कुरङ्गश्झेवितकोणकेन वामेन हस्तेन प वाद्यतेऽसौ । तलेनाङ्गलेिष्ठेन पठिंगना च क्रमान्महीम् एकोऽङ्किस्ताडयेदन्यं पादौ घातद्वयान्तरे । तलेन तद्धयेद्भमेिं निजं पार्श्व व्रजेद्यदि । राजवेश्याभुजङ्गेन प्रोक्तं मञ्जीरशिञ्जितम् ॥ रागः (सङ्कीर्ण:) संभूतेथै मञ्जुकल्याशिकाख्या । मञ्जुर्घोषा-मेलराग ीरागामेलसंभूता गास्वरेण विवर्जिता। मञ्जुधेोषा धपूर्वा स्यादारोहे त्यक्तनिस्वरा। सायं गेया मञ्जुलः–देशीतालः मञ्जुलः पूर्वलो गुरुः मठः-देशीताल मठे लधुद्वयै गश्च निःशब्दं लचतुष्टयम् । साचतुर्लघु निःशब्दम् यद्वा भाद्भावशब्दकौ ऽ । । ऽ + ऽ । ऽ गुरुर्लघु गुरुश्चात्र व्यवहारे तु दृश्यते मट्टिकायां विधातव्या गुरुबेिन्दुष्टताः क्रमात्। सासारी गामापा सीमराजः प्रक्ष्यतालनिबद्धो यः स मठ्य इति कीर्तितः। भटयताले ध्रुवत्वादावक्षरद्वयसम्मित । ततो लघू द्वौ विज्ञेयौ चतुरक्षरसम्मितौ । आहत्य मठ्धतालोऽयं दशाक्षरमितः स्मृतः । सरिगरिसरिसरिगम, रिगमगरिसरिगमप । मष्धताले ध्रुवत्वादौ अक्षरद्वयसम्मितः। ततो लघू द्वौ विज्ञेयौ चतुरश्चरसम्मितौ। आहत्य पट्टथतालोऽयं दशाक्षरमितः स्मृतः । मणिकुम्भकः-देशीतालः तगणो दत्रयं गश्च नद्वैयं च गुरुर्लघुः । प्लुतश्चेति क्रमाद्यत्र स ताले मणिकुम्भकः ।। मट्टधकः, मण्ठकः, मट्टयः, मट्टः, मण्ठः इत्यादिभीरूपैरयं शब्दो दृश्यते । ५0; मात्राः मणिकुल्या-श्रव्यकाव्यम् मणिकुलयायां जलमिव न लक्ष्यते यत्र पूर्वतो वस्तु । पश्चात्प्रकाशते सा मणेिकुल्या मत्स्यहसितादि । वेङ्कटमखी टा मणिकुछषायां जलमिव न लक्ष्यते यत्र पूर्वतो वस्तु। पश्चात्प्रकाश्यते या सा मणिकुल्यापि मलि का ज्ञेया । शेिष्ट मत्तलिकाशद्वे द्रष्टव्यम्। शारदातनयः मणिगणनिकरः-ध्रुवावृतम् यदि खलु चरणविधौ लघुवसुगणकमिदम् । भवति हि खलु बृहती, मणिगणनिकरकृता । अष्टौ द्रुता गुरुश्चान्ते यश्रजा मणिमालिका। नायिकासु प्रयोक्तव्या रसरागौ च पूर्ववत्। उडुगणकुसुमवती पूर्ववदिति । अविचालितावत् शृङ्गारो रसः । मालवकैशिको रागः। ४५२ | आधुञ्चितो निकुछचश्च भ्रमितश्च समस्तथा । चतुधौ मणिबन्धोऽथ नामतः कथितो मया निकुङ्गाधुञ्चितौ स्यातां चलश्च भ्रमितरसभ: । एवं पञ्चविधो धीरैर्मणिवन्धः प्रकीर्तितः । मणिबन्धगतागतम्-चालक एकस्य मणिबन्धे तु विलुठन्नपरः करः अन्तर्बहिर्मुसलकैः स्थायं स्थायं गतागतम्। (कथितं वेमभूपेन) मणिबन्धगतागतम् । चालक द्विगुणालुठितावैसपर्यन्तेऽञ्चितकूर्परौ करौ ततः परं कृत्वा कूर्परस्वस्तिकान्वितौ । तथैव लोलयित्वांसौ करं तत्रोपरि स्थितम् । विधाय मुष्टिरूपेण त्वरया तन्निवेशयेत् करेऽन्यस्मिन्विलुठति व्यस्रभावमुपेयुषि। भ्रमयेन्मण्डलावृत्या पार्श्वयोरपरं करम् ।। तथैव गुष्टिहस्तस्य संक्षेपो विलासितः । क्रियते चेत्तदाचष्ट सणिबन्धासिकर्षणम् । भणिमण्डनम्-कर्णभूषणम् एवं बहिष्टमुं यन्मध्ये वत्रैश्च भूषितम्। मध्ये माणिकसंयुक्तं मणिमण्डनमुच्यते। मणिमञ्जरी-मेलरागः (खरहरप्रियामेलजन्यः) ( आ) स रि ग म प ध नेि स (अव) स नि ध प म प ध प म रि ग म ग स मणिरङ्ग-मेलरागः (खरहरप्रियामेलजन्यः) ( आ ) स रेि म प नि स (अव) स नि प म ग रेि स. मणिवान्-मेलरागः (ऋषभप्रियामेलजन्यः) (अ) स रेि ग म प ध नि स (अव) स नि पध म ग रिस सोमेश्वर अशोः सोमेश्वरः विलम्बितो द्रुतश्रेति तथैवातविलम्बितः। त्रिधा भवेद् मण्ठो मण्ठतालेन गीयते । नेतृनामाङ्किताभोगो यो भवेत्सविलम्बितः। द्रतो द्रतेन तालेन गेयो मण्ठश्च नामनि ।। उद्वाहो ध्रुवपदः स्यादाभोगस्तदनन्तरम्। नियमस्त्रिविधो ज्ञेयो मयकस्य विचक्षणैः। जयप्रयः कलापश्च कमलस्सुन्दरस्तथा । वलो मङ्गलश्चेति षडेते मध्यकाः स्मृताः। मण्टुिका-देशीताल भण्ठिका लैंौ द्रतद्वन्द्वे अळङ्करैर्निबद्धेो यः प्रसन्नादिपुरस्सरं उपमाभिश्च बह्वीभिः मण्डितो मण्डतो भवेत् । काव्यजैगीतसंभूतयेऽलङ्कारैरिच्यते अलङ्कारभवो यस्मात् तस्मात्प्रोक्तस्तु मण्डनः । गीतालङ्कारमार्गेण गीतमप्युपलक्षितम् उपमाधरलङ्कारगतेि न्यस्य पदावलिम् यत्र गायति गीतज्ञः स भवेन्मण्डनाभिधः । , ८ त्रिभिश्चतुर्भिर्चा खण्डैर्मण्डलं पण्डितैस्मृतम्। स्थानकम् एकतालान्तरौ पादौ यशपक्षस्थितौ भुवि । ऊरुनिषण्णौ गगने सार्धतांलद्वयान्तरे । धरण्यः कटितुल्यं च स्यातां द्वे जानुनी अपि यत्रैतन्मण्डलं नाम स्थानं वासवदैवतम् । चतुस्तालान्तरावत्र चरणौ केचिदूचिरे । प्रयोगो वज्रचापादैः तथा वारणवाहने ताक्ष्र्यादिबीक्षणे चास्य विनियोगं विदुर्बुधाः ॥ मण्डलंगतिः–बाह सर्वतो भ्रमणाद्यस्यात् स मण्डला भ्रर्मणे तु गदाखङ्गाद्यायुधानां प्रकीर्तिता । '. हरेिप हिरपालः अशोकः चतुरश्रे स्थानकं च प्रसृतौ च पताकफौ। पार्श्वयोर्वामशिखरं हृदि दमै पुरः पुनः । त्रिपताकं करें कृत्वा दक्ष्मूर्वकटीसमम्। पादं प्रसारयेदग्रे दक्षिणावर्ततो भ्रमेत् । मण्डलभ्रमरी सा स्यादित हनुमन्मते स्वस्तिौ तु करौ कृत्वा प्राड्युस्रोध्र्वतलैः समौ। तथा च मण्डलं स्थानं मण्डलस्वस्तिकं तु तत् । चतुरस्रौ करौ कृत्वा विदधद्विच्यवां तत । उद्वेष्टितक्रियापूर्वमूध्र्वमण्डलिनौ करौ । विधाय स्वस्तिकौ कुर्याद्दल स्थानं च भण्डलम् मण्डलस्वस्तिकं तस्यात्प्रसिद्धार्थावलेोकने चारीं तु विच्यवां कृत्वा चतुरस्रौ करौ तत उद्वेष्टित प्रयुज्य स्वस्तिकौ यत्र कुर्यात्स्थानं तु मण्डलम् मण्डलस्वस्तिकमेिदै प्रसिद्धार्थनिरीक्षणे । विलासपरिसंख्याने प्रत्यक्षेऽर्थे भवेदिदम्। मृण्डल-ः षड्जस्य द्वितीया श्रुति एकस्मिन् लुठिते हस्ते पूर्वोक्तस्थानगामिनी। अन्यः करो मुष्टिरूपे विलुठ ऊध्र्वभार्जवात्॥ ततस्तथैव पर्यायात्पाश्र्वयोश्च गतागत किञ्चित्पावत्समानीतः पुरतोऽपि प्रसारितः । एवं पाण्योस्तु पर्यायात्क्रिया चेन्मण्डलाप्रकाम् प्रातिलोम्यानुलोम्याभ्यां आलोल्येते भुजौ क्रमात्। मण्डलांभरणं प्राह तत्सङ्गामधनञ्जयः ।। चमत्काराय चारीणामानुपूर्येण या क्रिया। तन्मण्डलमेिति प्रोक्तमखण्डमतिशालिभेि भौममाकाशिकं चेति तत्पुनद्विविधं भवेत्। प्राचुर्याद्भौमचारीणां भौमभण्डलमुच्यते। आकाशचारी बाहुल्यादाकाशिकमिति स्मृतम् भौशाकाशिकभेदानामुद्देशेोऽस्रविधीयते भ्रमरं च तदावर्तमास्कन्दितमथाङ्कितम् । समोत्सरितमत्यर्थमेलकाक्रीडितै तथा। शाकटास्यं पिष्टकुटं ततश्चाधाताभिधम् भौमानि मण्डलानीति दशोद्दिष्टान्यसुक्रमात् ॥ अतिक्रान्तं दण्डपादं क्रान्तं च विहृतं तथा । सूचीविद्धं वामविद्धं तदा ललितसश्वरम् । विचित्रं ललितं चैव ततश्चालातमित्यपि । एतान्याकाशिकानि स्थुः मण्डलानि दशा क्रमात्। । भौमाकाशिकचारीणां प्राचुर्यान्मण्डलान्यपि। भौमान्याकाशिकानीति व्यपदेशं प्रपेदिरे। एतेषां विनियोगश्च विज्ञेयः शस्रमोक्षणे। नभेोभवानां प्राधान्यं ज्ञेयं युद्धपरिक्रमे । चारीवाम्लातचरणवक्षश्धारी विवक्षया चारीणां न्यूनताधिक्यं न दूषयति मण्डलम् मिथेो योजनयोग्यानां चारीणां निचयेन तु । अन्यान्यप्येवमूह्यन्तां मण्डलान्यनया दिशा ॥ यत्सजातीयचारीणां समुदायेन जायते । तन्मण्डलं समं प्रोक्तमाचार्येतवेदिभिः । न्यायप्रचारयुक्तानिसण्डलान्यखिलानि च विधिनैव प्रयुञ्जीत तानि नृते यथेचितैः। शोभान्वितैत्तहतैरन्वितानि प्रयोजयेत् चतुरश्रे मध्यमं चेत्पताकौ प्रसृतौ यदि । पार्श्वदेशे शिरस्यूध्र्वमलपद्मो विधीयते। दक्षिण:शिखरः खन्ते दक्षिणं गुल्फमेव तु। वामजानुशिरस्यूर्व स्थाप्य दक्षिणतो भ्रमेत् ॥ मण्डिभ्रमरिका प्रोक्ता तण्डुना कोहलेन च। स्वान्ते। हृद्ये वै: वेदः सव्यापसव्यतो यत्र वामं तदितरं तथा । जानुसत्वरमापात्य भुजढ़ी स्थापयेद्यदा मण्डिका सा तदा प्रोक्ता शकमलेन भूभुजा सव्ये तदितरे भागे वामे वामेतरं यदि । आपातयेद्द्रुतं जानु सवेगं चरणौ भुवेि विद्धाति तदा प्रोक्ता भण्डिका नृत्यकोविदैः ॥ षोडशाङ्गलदीर्धा स्यान्मुखे चाष्टाङ्गलान्तरा । मध्यप्रदेशे कर्तव्या षोडशाङ्गलवेष्टना । शेषं लक्ष्म हुडुझावत्कच्छागैलविवर्जितम् पाटाक्षरं हुडुझावन्मण्डीढकासु कल्पितम्। मण्डलीमध्यरज्जु च वामहस्तेन पीडयेत्। सव्यजानुगतं वर्तृतं सव्यद्दत्तेन वादयेत् । शक्तिदैवतपूजायां चर्यागानविधौ तदा वादनीया प्रयत्रेन मण्डीढका विचक्षणैः ।। मण्डूकी-गति कराभ्यां शिखरं धृत्वा किञ्चित्सिंहीसमा गतिः । मण्डूकगतिरित्येषा प्रसिद्धा भरतागमे । तिस्रः किन्नरबीणास्युहद्देशीसमाश्रिताः। वृहती मध्यमा लध्चीत्यथासां लक्षणं त्रुवे । पञ्चाशदङ्गळे दैध्यें परिणाहे षडङ्गळ ॥ वैणवः खादिरो वाऽथ रक्तचन्दनजोऽथवा । कांस्यजो वा भवेद्दण्डो ऋजुः श्लक्ष्णो व्रणोज्झितः ॥ दण्डमानं दधर्भ सुषिरं पृथुलं समम् । शाकजः ककुभस्तस्य दण्डो दैध्यें षडङ्गल । ककुभस्य शिरत्स्वस्य दीर्घ स्याश्चतुरङ्गुष्ठम् चतुरङ्गुळविस्तारमुच्छूये द्वयङ्गुष्ठम्मतम्। ककुभस्य तु दण्डे तुवीणादण्डान्तरे क्रियेत्। . परिशेषश्च दण्डान्तः तावान् याति विशेषिते । ककुभस्य शिरोमध्यवीणा दण्डान्तमध्यतः। तन्त्री भागस्तुरीयांशोऽधिकञ्यङ्कष्टको भवेत् ॥ विदध्यात्काकुभ मू िश्क्षणां कूर्मवदुन्नताम्। परितोऽर्धाङ्गठन्यूनां पत्रिकामायसीं समाम्। नादातिशयसिद्धयथै वीणावादनकेोविदः ।। सार्धाङ्गष्ठद्वयं त्यक्त्वा वीणादण्डस्य मूर्धत अर्धाङ्गुष्ठपरीणाहं विदध्यात् सुषिरंतत: अधस्तातिर्यगपरं रन्त्रं सोऽभयतो मुखम् । अधस्तादूध्र्वरंभ्रस्य सार्धध्यङ्गव्ठके भवेत्। मेरुः सगलरन्ध्रण कर्तयां वान्वितो भवेत् । मेरुरंध्रस्य वीणाया दृण्डस्य च तथान्तरम् बहुळे सयवं ज्ञेयं मेरुरङ्गळमुच्छूित । सार्धाङ्गच्छान्तरे शङ्कः स्थिरो-मेरोः पुरो भवेत्। अत्र ितर्यग्भवेद्रन्त्रं चलाङ्कवदायतम् । सिंधूरेणाथवा वस्रकञ्जलेनाथवा युतम् क्षमेष्टकायाश्चूर्णेन मर्दयन्मदनं धनम् विमिश्रातेन कर्तव्यात्सारिकास्थुश्चतुर्दश । अष्टादशाथवा दण्डपृष्ट न्यस्य यथायथम् ताश्चतस्रो निवेश्यास्तु तारसप्तकसिद्धये ।। मंद्रसप्तकसिद्धार्थ सारीद्वन्द्रं परे जगुः। एवै त्रिस्थानसंशुद्धरागव्याप्तिर्भवेदिह धर्वाङ्गळपरीणाहास्तथा सार्धाङ्गळायता गृधवक्षेऽथिनलेिका यद्वा तचरणाथिजा। आयस्यः कांस्थमथ्यो वा नळिकास्सरिका मताः मौलोध्र्वतन्त्रिकापार्श्वतन्न्यौ द्वे षड्जगे यदि । हखा पञ्चमगा वेत्स्यात् षड्जग्रामो भवेद्यम् ऊध्र्वतन्त्री यदि भवेन्मध्यमस्वरयोगेिनी । तत्पार्श्व तन्त्रिकाद्वन्द्वं षड्जमध्यमगं यदि । मध्यमग्रामणा ज्ञेया तद्देयं किंतूरी बुधैः। येन येन स्वरेणैवं योगस्तन्याः प्रतन्यते । सारणाभेद्माश्रित्य सा स्यात्तत्तत्स्वराह्नया तां तां चामूर्छनामस्यामभ्यसेत्तद्विदग्रणीः ॥ स्थाने प्रकृतीकृत्य षड्जस्वश्रुतिपेशलम्। खरप्रवन्धना स्थांप्या दृण्डपृष्ठऽथ.सारिकाः तास्विष्टरागं निपुणमालपेत्स्वच्छमानसः। कुम्भः वर्तते । सर्वेपि सङ्गीतशाश्वाकर्तृभिः प्रामाण विषयपरामर्श अस्य कौशलै सर्वानतिरिच्यते । मतिः-चित्रभिनयः ऋद्ये मुकुलै वध्वा तिर्यक्रुस्तश्चतुरः करः । तस्मिन् हंसास्यचलनान्मुखस्याने तथैव च । हंसास्ये श्रोसभागे तु सूची स्यान्मतिस्पणे । नानाशास्राविचिन्तनोहापोहाद्यो विभावः । शिष्योपदेशार्थ विकल्पनसंशयच्छेदादयोऽनुभाव भतिस्तत्वगता बुद्विरदुष्टा शिष्टसम्भता सापि निष्पद्यते लोके शास्रादेरैतत्वसंपदा । तत्राभान्ति गुणोत्कर्षसट्टसन्तिनादयः मत्कोकिलः-मेलरागः (हरिकन्भोजीमेलजन्यः) (आ) स रि प ध नि ध स (अ) स ध नि ध प रि स मत्कोकिलावीण। मत्तकोकिलवीणाथ स्वरमण्डलसंज्ञिका लोकशास्त्रानुसारेण लक्ष्यतेऽत्र समासतः ॥ सार्धहस्तमितामक्ष प्रथभ परिकल्पयेत्। एतश्चास्य तृतीयांशन्यूना दैर्ये तृतीयका अथान्यापदिकास्तिस्रा आयामेष्टादशाङ्गळ समाना दोषरहिता कार्या पञ्चाङ्गश्रेच्छूद्या ॥ तवाद्या सार्धहस्ता स्याद्वितीया इस्तभात्रिका । दक्षिणोत्तरमूलाग्र विलयसौ चैतयोद्वयोः। मध्येन्यस्यानु पट्टिका दृशाङ्गळमनि संयज्य पूर्वापरमुखीतु सा दीर्घ तुर्या पट्टिका स्यादन्तरा च लघीयसी । ईशानाप्रयाद्यप्रयोस्यादन्तरं यदि द्वयोः । तत्राल्पट्टिका कार्या पूर्वपट्टिकया समा उत्सेधपिण्डयोरेकां परे त्वीशान कोणगाम् । भः वदन्ति पट्टिकामत्याः पार्श्व स्यात्पट्टिकान्तरम्। तवन्तरेङ्गळद्वंद्वातिर्यगीशानकोणगाम् एवं यत्र यथा श्लक्ष्णा सभं स्थान् श्लिष्टसंधिकम् । संयोज्यानि तथाकाष्ठान्यस्य भागं दशाङ्गळम् चर्मणा मुद्रयेच्छेषं यन्त्रमाच्छादयेदृढम् श्लक्ष्णकाठेन यन्सस्य या तेिक्पट्टिका स्थिता । दिश्युत्तरस्यां या चास्याः पट्टिकापाधतो गता तस्या रंध्राणि कुर्वीत विद्वान् द्वाविंशतिं तथा । यत्र च स्यादधोरन्ध्रपंक्तिमध्यातं तथा अध्र्वपंक्तित्थरन्ध्र स्यादेकस्यामेव वा बुध कुर्यान् द्वाविंशतिं रन्ध्रान्येषु रन्धेष्वनुक्रमात्। हेमादिधातुजान्वापि गजदन्तमयानथ विचित्रान्दारवान्वापि कुर्याच्छंकून् यदृच्छया द्वयोः पट्टिकयोर्युक्ता कचेिद्द्वे अपि पट्टिके । स्यातामीशानोणान्ते तव दक्षिणतः स्थिता पट्टिकाढूयमूलस्पृक् पट्टिकाया बहिः पुनः। अस्था भार्गेऽङ्गळमितं दण्डं कुर्याद्विचक्षण वित्तारे च तथायामे पट्टिकासंमितं सुधीः तस्मिन् दण्डे प्रकुर्वीत रन्ध्रट्टाविंशतेिं क्रमात् ।। सप्त षड़ा पत्रिकास्युरत्र थन्वानुसारतः । रन्धमातं यवार्ध स्यातेषां प्रथमसप्तके । रन्ध्राणां कल्पयेद्धीमान् सार्धद्वियवमंतरम्। द्वितिये त्रियवै साथै त्रियवै तु तृतीयके । अथवानुगुणं रागनिष्पत्तेरन्तरं मतम्। समा श्रूक्ष्णा घना आतिस्थूलसूक्ष्मध्ढा अपि । पट्टसूत्रमयीस्तन्त्रीर्विद्वानेषु प्रकल्पयेत् तासां प्रान्तान्तरं धीमान् बीयाच्छन्कुषु क्रमात्।। तत्र या उत्तरारसप्त तन्त्र्यस्तारास्स्मृतास्तु ताः। मध्यस्थानगता मध्या मन्द्रास्तासामधस्थितः। द्वाविंशतितमा यातु सर्वाधस्थितया स्थिता। सनादरन्ध्रपूयैर्थ ख्यातानुरणनात्मिका । वाद्यादिवादनै चास्यामेकतन्त्रीवर्दीरितम् निर्दोषशाकजं वाथ श्रीपणदारुसंभवम् ।। कैश्चिदेतादृशं यन्त्रं क्राष्टनैकेन वण्यैते । अष्टादशाङ्गु दैध्यै त्वायामे सार्थहस्तकम्। ४५६ | सुन्दरं काष्ठमापाद्यमुत्सेधे चतुरङ्गळम् तृतीयांशं परित्यज्य रुद्रोणान्तमेव वा । याय योदग्ढ़िगवस्यास्य काष्ठस्येशान कोणतः ।। द्विलाङ्गळिमितोधस्ताद्यत्र भागो नवा भवेत्। दशाङ्गळनि संत्यज्य दक्षिणाद्र्धभागत । यथास्याः परितः पिण्डै मानमर्धाङ्कळेोन्नतम् अडुळयं समन्विष्यन् विद्धीत खर्नितं तथा । दशाङ्गळमितो भागो यः परो दारुणेोऽल च। ख िकृत्वोपरि हृढं चर्मणा मुद्रयेदिदम्। कल्पयेदुक्तया रीत्या रागवाद्यादिवादनम् साध हस्तमितान्मानान्न परं मानमिष्यते अर्वाग्वार्धकरादेतत् मार्च नो कल्पयेत्कचित्। एतयोर्मानयोर्मध्ये यथेष्ट मानकल्पना प्रकृतित्वादिहान्यासां वीणानामेकतन्त्रिका ।। तदङ्गसर्ववीणानां मुख्येयं मत्तकोकिला । अन्याः प्रत्यङ्गमेतत्यास्त्रिस्थस्थानेषु यत् स्फटम्। यथास्थमस्यां भासन्ने स्वरास्सप्तापि तद्विदाम्। षड्वैिः करणैरेतं चित्रवन्यस्समेत्य ताम् । उपरञ्जकृतामस्याः प्रयान्ति सकला अपि । मत्तकोकिलायां हस्तव्यापारा भतकोकिलवीणायामेतद्धात्वादिवादनम् । एकतन्त्र्यादेिवीणासु यथायोगमवस्थितम् । यद्यपि स्यादेकतन्त्रीवीणानां प्रकृतिः परा । तथाप्यत्रोपदिष्टत्वात्तत्रेद्मपदिश्यते यदेकतन्यां निर्दिष्ट तद्भवेन्नकुलादिषु वंशेष्वप्येतदिच्छन्ति वांशिका ये सुशिक्षिताः । मत्तगजविलसितम्-षोडशाक्षरवृत्तम् ऋषभमत्तगजविलसितमेवेदम् मत्तचेष्टितम्-ध्रुवावृतम् यदा तृतीयसप्तमं तदाद्यपञ्चमं लधु। तदा तु मत्तचेष्टितं वदन्ति खञ्जकं बुधाः । वर्ण पगीदं छषदै उबेयेि एस कोकिला। वनै प्रगीतषट्पदं सुपयैषा कोकिला भरत। चतुर्थे ६ द्वितीयं च षष्ठमष्टममेव वा । गुरूण्यष्टाक्षरे पादे यत्र तन्मत्तचेष्टितम् । विलम्विताकुलालकै । जरलगाः । ततो गतमयूराख्ये त्यौ ली द्वौं गुरु स्मृतौ मत्तमयूरक-त्रयोदशाक्षरवृतन् स्थानकं मण्डलं पल भयूराख्यपताककौ । कम्पितं कं टता दृष्टिः चारी च करिगामिनी । यत्रैवं क्रियते नृतै मत्तमातङ्गगामि तत्। अशेषतलसंस्पृष्टधरणीं चरणौ यदा घूर्णितावपसर्पतामथवा चोपसर्पत उद्वेष्टितापविद्धौ च विधीयेत करावुभौ । तदा चारी निगदिता मत्सली तरुणे मढ़े। यस्यामुद्भाव्यं स्यात्पुरोहितामात्यतापसार्दीनाम् प्रारधानिर्वाहः साऽपि हेि मत्तलिका भवति । क्षुद्रकथा मत्तला यह महाराष्ट्रभाषया भवति । गोरोचने च कार्याऽनङ्गवती भावरसविद्वा । मलिकाभोगशृङ्गारा कैशिकीवृत्तिमन्थरा। एकद्वधङ्कसमाश्लिष्टविदूषकविटक्रिया । गाधा द्विपथकोपेता रथ्या रासकतालयुक् अनालक्ष्यकथापूर्व पश्चादालक्ष्यबस्तुका। घूर्णमानस्य पादस्य यन्न स्यादपसर्पणम् । गुल्फञ्जतिकूपर्यन्तं तस्यैवानुचरः करः॥ भरतः ऋन्दी ४५७ उद्वेष्टितो नितम्बस्यादेश पादोऽपक्षपणे चैिव बहुशः प्रोक्ता हन्मत्तछि दुर्मदे । मसलीकरणं सत्स्थान्म वैषश्यदर्शने । गुल्फस्वस्तिकन्धेन पादयोरपसर्पणम् ।। हस्तयोर्युगपकैवोद्वेष्टनं चापवेष्टनम् भक्तलि गण्डसूचीलीनमत्तापविद्धतलसंस्फोटितक छिन्नानां सप्तानां करणानां योगे मत्स्खलिताङ्गहारः । यदि तु भवन्त्यन्ये, यदि यदि दीर्थाणि । त्रिगुरुरिोक्षा भवति तु मतेयम् । अजुदिसतोपि प्रिययुतिसार्थः । कुसुमवतीति नामान्तरमस्या विद्यते भ्रमरनूपुरभुजङ्गसासितवैशाखरेचिताक्षिप्तछिन्नभ्रमरध्यंसितो रोमण्डलनितम्बकरिहृत्तककृटीछिन्नानां द्वादशाक्षरणानां प्रयोगे भः मचाक्रीडा-झुवावृतम् इयै विद्यन्मालेतेि देवीति च कथ्यते । अष्टावादौ दीर्घाणिस्युर्यदि च पुनरपि हि भवतिबहुलघुगणः भूयश्चान्ते दीर्घ वेकं यदि भवति पदिपदि पुनरपिच तथा। मत्ताक्रीडा विद्यन्मालेयपि चििवविधकविभिरपि बहुभिरुदिता णाणाविज्जुनोयालेओ धणपडलनिचयजलधर सम्णुगदो । नानाविद्यतालेोको घनपटलनिचयजळधरसमनुगतः। मत्तेभावली-मेलरागः (हरिकाम्भोजीमेलजन्यः) ( आ ) स ग म ग रि प ध नि स. (अव) स नि ध म ग रेि स मर. षड्जग्रामे पञ्चमी मूर्धना (आ) म प ध नि स रिं ग (अव) वा र स नि ध प भ भत्सरीकतेत्यपि नामान्तरमस्या इयते । मध्यमालापसरणे सा भवेन्मत्सरीकृता । मत्सरे मत्सरीकृता मत्स्यकरणश्-उप्लुतिकरणम् उत्प्लुतेर्मध्यमावृत्या कुरुते वामपार्श्वतः। परिवृतिं तदा यत्र तन्मत्स्यकरणं भवेत्। यद्वा कस्यापि करणस्यान्ते तु क्षितिमण्डले । उत्तानशयतो मध्यै नितम्बोन्नतिपूर्वकम् आवये बामपाश्र्वेन मत्स्यवत्परिव च। अन्ते समुत्प्लुतिं कृत्वा पादोलालनया क्षणात्। उतिष्ठेद्यत तदपि मत्स्याद्ये करणे भवेत्। कुञ्चितस्थानके स्थित्वा हृदये शिखरद्वयम्। ततः पताकौ प्रसृतौ पुरस्तादुत्लुतिः पदे । अन्तराले यदा श्यातां वलने मत्स्यपुच्छकम् । नर्तकस्तु ततः कुर्यादुत्कटस्थानके स्थितिम्। मत्स्यशाला-स्त्री दीर्घपीनोन्नतोरस्का चला नातिनिमेषिणी बहुभृत्या बहुसुता मत्स्यसत्त्वा जलप्रिया । मत्स्य करपृष्टपरिन्यस्तो यत्र हत्तस्त्वधोमुखः । किञ्चित्प्रसारिताङ्गष्ठकनिष्ठो मत्यनामकः । पुरोभागे त्वयै हस्तो मत्स्यार्थस्य निरूपणे । मथुरा-श्रुति ऋषभस्य तृतीया श्रुतिः । ४५८ भरतः मृदः-व्यभिचारिभाव मदो नाम मद्योपयोगादुत्पद्यते । स च त्रिविधः । पञ्चविभा | वश्च । तरुणमदः, मध्यमदः, अपकृष्टमदः । इति त्रिविधः। मद्योपयोगादैश्वर्याद्विद्यया चाभिजन्मतः । उत्तमस्त्रीपरिष्वङ्गान्मदः सम्पद्यते नृणाम् । कश्चिन् मत्तो गायति रोदिति कश्चित्तथा हसति कश्चित्। परुषवचनाभिधायी कश्चित् कश्चित् तथा रवपिति । उत्तमसत्त्वः शेते हसति च गायति च मध्यमप्रकृतिः। परुषवचनाभिधायी रोदित्यपि चाधमप्रकृतिः ।। स्मितवचनमधुररागो धृष्टतनुः किञ्चिदाकुलितवाक्यः। सुकुमाराविद्धगतिरतरुणमद्रतूत्तमप्रकृतिः ॥ स्खलिताधूर्णितनयनः स्रस्तव्याकुलितवाहुविक्षेप कुटिलव्याविद्धगतिर्मध्यमदो मध्यमः प्रकृतिः । नष्टस्मृतिर्हतगतिश्छर्दितहिकाकफैः सुबीभत्सः। गुरुसज्जमानजिह्रो निष्ठीवति चाधमप्रकृतिः ॥ रङ्गे पिवतः कार्या मद्वृद्धिर्नाट्योगमासाद्य । सन्त्रासाच्छोकाद्वा भयप्रकर्षाच कारणोपगत उद्यम्यपि हि कार्यो मदप्रणाशास्तथा तज्झैः। एभिर्भावविशेपैः मदो द्रतै संप्रणाशमुपयाति यैरुभ्युदयसुखैर्वाक्यै शोकः क्षयं यति । अधममदे तु-निमेषोन्मेषचिकार, तारकान्तर्दर्शनं, वक्षुरधो ऽबळेोकनं, एते विकाराः मत् शब्दार्थो मतिर्मानः तदानात्खण्डनान्मदः। शारदातनयः मदस्वानन्दसम्मोक्ष्मदिरासंभ्रमादिभिः । पुरोभागे कर्तरीति चलिता मोहनार्थके। कपित्थाङ्गुष्टचलनं सौभाग्यार्थनिरूपणे ॥ निमीलिताख्यदृष्टिश्च समशीर्ष तथैव च। अधोमुखौ पताकौ द्वौ चलौ चानन्ददर्शने । मुखस्थानेऽर्धचन्द्रस्तु बद्धथेन्मद्यपानके । मधुपानमदप्रायः तारुण्यातिशयोद्भवः विकारो यो वरः क्षीणां तं वदन्ति मदं बुधाः ॥ सन्ध्यन्तरम् भदः सुरापानभवो विकारः । यथा-तमालवीथ्यङ्क-शेखरं प्रति भट्ट सुरा इति चेटवाक्यम् । अथवा-पाननिमित्तः मालविकाििमले इरावत्यां मदः। स एव स्यानुकूल्येन दर्शयन्नरिवलं जगत् । यत्किंचित्कारितं चास्य कुर्वन्मन् उदाहृतः । मद्दललक्षणम् शुद्धसालगसङ्कीर्णा मद्दलास्त्रिविधा मताः। शुद्धे मद्दलविस्तारः षण्णवळङ्गो भवेत् । शुद्धे तु मद्दलमु षोडशाङ्गलमिष्यते । अपामार्गातदाश्वत्थान्मार्जनाभस्मकल्पनात् गोचर्मवन्धनं कार्य मुखर्ये वलये तथा । द्याशीत्यङ्गुलाभोगसालगे मद्दलेो भवेन्। आयामस्तु तद्धं स्यात्सालगौ मद्दली तथा ।। चतुरङ्गलहीनः स्यात्सङ्कीच मद्दल: पुनः सालोऽपि च सङ्कीर्णे कर्तञ्यं दृढबन्धनम् ॥ तकारो जायते बालमक्षिकाहस्तताडनात् । बाडबज्वालघातोप्सु थेिकारस्येव लक्षणम् । स्वसृष्टशाक्तौरुविग्रहायां ब्रह्मारुरुस्तामनुधावतिस्म । तथाम्विफायां भुवि तत्सुरोऽत्थो नादस्तु थेोकार इति प्रणीतः॥ ठेकारः खे मरुद्धाताद्या नाद्स्स तु तत्सभः । चत्वारि तद्विक्थो टे युमूलं वाद्याक्षरत्य वै । थोकार: शक्तिरूण्: स्यात्तद्विक्टे युशिवांशकाः। शाखाक्षराणि चैतेषां चतुर्णा द्वादशैव तु । टवर्गश्च तवर्गश्च कवर्गश्च मवर्जितः। हकारश्च लकारश्च नानाशब्दप्रसूनयः । मदनः–देशीताल मदने गप्लुतौ प्रोक्तौ । ऽ ऽ मदने च द्रतौ गुरु ताले मदनसंज्ञे तु दारूयश्च गुरुस्तथा।। ०००ऽ आज वेभः ४५२ | मदनपाल आनन्दसञ्जीवनकारः | कै. ५. १३५० कालः । अयं भदन पालनिघण्ड इति वैद्यग्रन्थे. भट्नपारिजातिित धर्मशास्त्रप्रन्थे अन्यांश्च बहून् प्रन्थान् चकार ! अस्वास्थाने विश्वेश्वरमहाक विरास । अयं सदनपालः डेिोपुराधीशः इति पाञ्चालाधीश्वर इति च श्रूयते मदनमारुतम्-मेलागः स्वरहरभियामेलअन्य (आ) स रेि ग म ध नि स (अव ) स नि ध नि यू म र म ग स् मदनरेखा-मेलरागः (वीरशङ्कराभरणमेलजन्यः) ( आ) स ग म प मम नि स (अव) स नि ध प म स मदनन्ती-ध्रुववृत्तम् (योदशाक्षरम् ) अष्टावादौ दीर्धाणि स्थुस्त्वतिजगती अन्त्यं दीर्घ सा विज्ञेया मदनवती सन्धारन्तो विज्जुनोयं भमदि नहम्। सन्धारयन् विद्युद्योतिं भ्रमति नभसि मदना-श्रुति मन्द्रर्षभप्रथमा श्रुति धैवतस्य द्वितीया श्रुतिः । मदनोत्सवः--संगीतश्रृङ्गाराङ्गम् मदनस्रयोदश्यां कामदेवादिपूजा मदोत्सवः। भदन्ती-श्रुति धैवतस्य प्रथमा श्रुतिः । मदमन्थरम्-दर्शनम् आमीलदन्तरादृश्य परिच्छेदविवर्जितम्। आपूयमानमरुणं मदसन्थरमीरितम् अपरिछिन्नविषयं मदमन्थरमीरितम् मद्मन्थरम्-देशीलास्याङ्गम् मदघूर्णनतच्छायै चलनं मदमन्थरम्। न्यः मदत्खलितमत्तछितलसंरकोटितनिकुट्टकोश्रूट्टत्तकरिइस्तकटी मदवङ्गळताले तु द्रुतौ द्वौ लपुतै प्रमु यग्र डोलै कसै ख्यातां भस्तकं परिवाहितम्। पर्यायेण मुहुः पादौ स्वतिकीभूय विच्युतौ भट्स्खलितमेतत्स्यात्प्रयोज्यं मध्यमे मदे । अप्त भ्रमरेिकाविद्धे चाय कीर्तिधरोऽभ्यधात् । आसने द्विगुणः पादो मनागन्यः प्रसारितः । शिरोञ्चितया यन्न किञ्चित्पाश्र्वमुपागतम् तत्स्यचिन्ताकृतं चिन्ताविश्लग्भभदादिषु । अन्वैः पुनरसमाख्यातमिदं मन्दालसाख्यया अधिष्ठितासनस्त्वेकः पादोऽन्यश्चरणः पुनः। किञ्चित्प्रसारितशीर्षमीषत्पार्श्वगतं भजेत्। यक्ष तत्स्थानकं तज्झैर्मदालसमुदीरितम्। दचिन्तौत्सुक्रमदादिषु । मदालसा-देशीछारी चरणौ मदिराप्रानमत्येव विसंस्थुलै । न्यस्येते यक्ष हस्तौ च ललितौ सा भदालसा ।। मदाक्रान्ता-गति मद्स्खलनगोगेन मदाक्रान्ता गतिर्मता मदिरा-द्वष्टि आघूर्णितान्तरा क्षामा किञ्चिदञ्चिततारका । विकासिता चला हृष्टिर्मदिरा तरुणे मढ़े ॥ मनाक् स्रसपुटा दृष्टियों किञ्चिद्भ्रान्तारा। अनवस्थितसञ्चारा मुहुः पक्ष्माप्रपीडिता । लक्ष्मणः ज्यायनः वेमः ४६ देवाः | भदिरा सा भदे धीरैर्मध्यमे परिकीर्तिता अधस्तात्सञ्चरन्ती या किञ्चिलक्षिततारका ! सनिमेषा व सा धीरैर्भदिरांक्ताऽभ्रमे भद्धे । मद्भण-देशीताल मद्रकम्—सप्तगीतभेद द्विविधं मद्रकं ज्ञेयं चतुर्वस्तु त्रिवस्तुकम । शीर्षकेण समायुक्तं ततु ज्ञेयं विवस्तुकम् । मद्नै मदिति प्रोक्तं यत्तद्राति तदुच्यते। मद्रकं हर्षजननं शम्भोर्भगवतत्सदा । शीर्षकं सोपवहनं विदार्याच विभूषितम् एककै विधं चैव तथाप्यैशाद्वयं भवेत् । गुरुच्छेदाष्टकं कृत्वा न्यसेलध्वष्टकं पुनः। तत्रोपवहनं कृत्वा थभे तु गुरुद्धये ।। गुर्वक्षरे तृतीये च ततः स्यात्प्रत्युपेोहनम्। गुर्वक्षरे चतुर्थे तु शाम्या कार्या तु पञ्चमे षष्टसप्तमयोस्ताल: शम्या गुर्वश्रेऽष्टमे तस्वार्धकलेिकापातं कुर्यालध्वक्षरैः पुनः। गुर्वक्षरे तालगतो योगस्तु कलिकाः स्मृताः। तालं शम्यां च तालै च सन्निपातं तथैव च । कुर्यादेककलेो ज्ञेयः कलायोगस्तु मद्रके । उपवहनं । उपोहनम् । एककैः विवधं च विनारी भेदः भद्रम् लक्ष्म' रक्षतु विषमनयनद्हनतीव्रतरतापमनुभवतः । कृतभदनदेहभङ्गं तृतीयनयनोत्पलं शम्भोः ॥ एषायां धुवा । इंटुं इंटुं ०००० महत्कपालधरकमलसंभव परमार्थविभवसूक्ष्मासूक्ष्मसनातनपरम् । एतत्प्रथमै वस्तु। शैडं शैडै इतेि शुष्काक्षराणेि । अत्रोपवहनरूपाणि । शैटुं झंडं सकल सुरासुरमुनिनायक किंपुरुषबृन्दनिरतिशयवदनसंस्तुतनिजमहिः मानम्। इदं द्वितीयं वस्तु ! दिग्ले दिग्ले वासवसद्भावविभावं वेद्रहस्यपठितानुभावं विश्वप्रर्ज वन्दे वं इति तृतीयं वस्तु। ब्रजामि तमहं इति चाचपुटेर शीर्षकम्। गुर्वक्षरोणां विश्लेषात्तदेवं द्विकलभुत्पद्यते । अत्र चतुर्मात्रगणैः चतुर्विशतिगणै: कला परिसंख्याता । क्रतुनि प्रथमे त्रिकलै स्या दुपेोहनम्। उत्तरं स्यात्मत्युपोहनम्। यदुक्तमुपरिष्टात् कलेिकं द्विकलेिकं वापि नैव स्यादुपोहनमिति. द्विकले निषेधः। शङ्करमादिभवं परमेशं झारणमध्धगतं विनाशकरम् । फणि पतिपरिचेष्टितमूर्ति नियततुं तमहं प्रणमामि । इति ध्रुवा। वस्तुत्रयानन्तरं सुब्रह्मण प्रणतोऽस्मि परं सुदीर्घनादं इति विवषेन षट्कलं शीर्षकम्। अस्य रागस्तु शुद्धषाडवः द्विर्भावाद्भद्विकलस्यापि विज्ञेयं च चतुष्कलम् लध्वक्षरे सप्तमे तु द्विभावोऽन्ये विधीयते । चतुष्कले भद्रके तु कलाष्टकमुपेोहनम् एका द्वे वा चतस्रो वा एवं स्यात्प्रत्युयेोहनम् ।। यथाक्षरश्च कर्तव्यो मद्रकस्य तु शीर्षके । चतुष्कलं पञ्चपाणिः द्विकले स तु कीर्तित चतुष्कलस्तु कर्तव्यो शीर्षकं पञ्चपाणिकम्।। अवनिवहिमरुदम्बरनीठं सोमसूर्वयजमानशरीरम् । भीमशर्वभवरूपमहान्तं उग्रमीशापशुपालकमन्तम् । इति ध्रुवा। विवधेन प्रथमं वस्तु। एककेन द्वितीयं च । इत्थं वस्तुखयानन्तरं पञ्चपाणिना शीर्षकम् । एवं षट्सुगीतिषु एकद्वि चतुष्कलभेदेषुख्यमेवोपहनादिकमूह्यम्। स्थाने लक्षणसेोच्यते । भरनरनरनगा मधुकरसदृश-भुववृत्तम् (अष्टाक्षरम्) लघुगण इव षट्के यदि भवति मुखे तु । चरणगतिविधौ सा मधुकरसष्ठशाल्या। गनगाः । पमदयणसुगन्धि। प्रमदजनसुगन्थी। मधुकरिका-धुवावृतम् (सप्ताक्षरम्) आदौ यदि गुरुणी अन्त्यं निधनगतम्। ज्ञेया मधुकरिका उष्णिह्यसेिकथिता ॥ जादा कुसुमवदी। जाता कुसुभवर्ती मधुकरी-पिरवाद्यम् कार्या मधुकरी रम्या काहलाकारधारिणी । श्रृङ्गजा दारुजा यद्वाष्टाविशत्यङ्गुलायता। अल पूत्काररन्ध्रः स्वादांढकीबीजसम्मितम्। भरतः | | अधस्तादपरं न्भ्रं मधुरश्रसिद्धये । तदूध्दै दन्तराचिन यद्वा शक्तिविांनर्मिना । कर्तव्या पत्रिका साथ भुत्ररन्ध्रस्य भध्यतः। विधेया शुक्तिकाक्रामयी थद्वा नलेोद्भवा काञ्ची समुच्छ्सञ्जातिमुकुलाकारसारिणी भ्रदीयर्सी झीरपाकान्मधुरध्वनिकारिणी । शुभां मधुकरीमेनां धैशानद्वादयेत्सुधी अस्या महुरी, महुर इत्यपि नामान्तरे भवतः। महुरस्य विषाणे वा दारुजं वा प्रकल्पयेत्। अष्टाविंशतिरङ्गल्यस्तस्य दैध्यै विधीयते मुखरन्ध्र च तस्य स्यादाढकीदीजवाहेि च। अग्रतो द्वधङ्गलं छेिद्रं कर्तव्यै काह्लाकृतेि । " ********* मुखरन्ध्रससूत्रा स्याक्षेप्तव्या यवमात्का चतुरङ्गलदीर्धा तु सुतन्वीं ताम्रनालिका। तस्याः दन्तजा वा विधातव्या मध्यरन्ध्रसमन्विता । देवनालकृत शुत् िकाशपुष्पससाकृतिम् क्षीरपाकान्मृदूभूतां चक्ररन्धे नियोजयेत् शृङ्गे रन्ध्राणि कुर्वीत विहाय चतुरङ्गुलम्। द्वादशाङ्गुलवंशस्य प्रमाणेन विचक्षण स्थङ्गवक्ताद्धोदेशे रभ्रदेशाद्धस्तदा। द्रमन्यत्प्रकर्तव्यमेवं मधुरिका भवेत्। अङ्गळीवंशाभार्गेण छिद्राश्येषु विधारयेत्। धधश्च्छिद्रं पिधातव्यं वासाङ्गष्ठमुखेन तु। नवाक्षरकृते पादे त्रीणि युनैधनानि च । गुरुछि यस्यास्सा नान्ना ज्ञेया भधुकरी यथा। नमः । (उदा) वनसतिशायान्धाक्यम् । त्रः सोमेश्वरः मध्यममन्द्रा तारागान्धारा शिकग्रहन्यांसा ! संपूर्णा समशेषा मधुररवा मधुकरी प्रोक्ता ॥ समस्क्रा च पूर्णा च भता मधुकरीति सा । ततः ककुभसंभूता ख्याता मधुकरीति च धैवतांशअहन्यासा गान्धारेण विवर्जिता । समस्वरा मन्द्रमध्या विभाषा पूर्णतां गता ॥ निषादश्य द्वितीया श्रुतिः । सद्वरीति नामान्तरमादर्शषु दृश्यते अथ वायै प्रवक्ष्यामि मतङ्गमुनिसम्मतम् । तद्वाद्यलक्षणं वक्ष्ये पूर्वोक्तविधिना मतम् ॥ निर्दोषबीजकाटेन मधुरीति च सा भृता। एकविंशत्यङ्गुलीभिः मिता तत्र पृथक् पृथक् । मधुरी मूलमङ्गल्या थङ्गलमध्यमम् भवत्यमै द्वयङ्गलेन सर्वाङ्गं चैकविंशतिः नान्ः । --सुषिरवाद्यम् स्वेच्छया तदभिश्च निमिता वैणवोऽपेि ये। ते ते विभावनीयास्तु सुषिरातोद्यलक्षणे। यथा मधुकरी वेणुः िछौसप्तभिरङ्कितः खलु वेणुस्तदा ज्ञेयो विद्वद्भिर्वेणुलक्षणम् ॥ शङ्खश्च काहला चैव श्रृङ्गं ग्रहणमेव च । विलोला तुरतुरिका विोगा चैवमादयः । वाद्यभेदेषु विज्ञेयाः सुषिरातोद्यलक्षणै चतुर्भिरक्षरैर्युतैः स्वरैरोहयनेकशः (एते श्लोका अतीवलेखकदोषदुष्टा मन्तव्याः) धनै, पटौ इति शङ्केहकारश्च टकारश्च कारश्च काह - लायां तलशरहकाराः शृङ्गे धतुरतुरिकायां नकारो विलोलयोगयोः हः जन्म मूलराद्धे स्थितो ब्रह्मा चान्ने पशुपतिस्तथा। मध्ये जनार्दनः पाशे साक्षान्नाम महेश्वर अद्यन्तयोर्वसुः पत्रं ब्रह्मा नाभिस्सएम्ती। कमला पत्रिकाकुम्भे जवालस्तु सुधाकरः। सप्तरन्धैश्च सम्मिश्रे सप्तस्वरसमन्वितम् । तेऽमिश्राण्येकरन्श्रेण रन्ध्ररण्यप्येकविंशतिः । मधुर्या मूलकं बद्धं दक्षिणाख्येतरेण च । सर्पशीर्षकरेणैव मतङ्गमुनिना मतम् । अग्रं चतुरहतेन मृगशीर्षकरेण च । करद्वयेन सम्पीड्य भधुर्या लक्ष्म चोदिता । पीडिता दक्षहस्तेन ब्रह्महत्यादिपातकम् । पीडिता वामहस्तेन भ्रणहत्यां लभेत्सदा। पीडिता चेत्कराभ्यां च भवेत्प्रीतस्सदाशिवः। षड्जमध्यमगान्धाराः स्थायिसञ्चारिणो मताः ।। धांशं मधुकरी प्रोक्ता भन्द्रधैवतभूषिता सरिभ्यां निधपैर्भूरि संभवः ककुभान्मतः । विभाषा स्यान्मधुकरी निर्गता ककुभाच्छुभा। शीघ्रा निषादम्ऋषभैः ग्रहांशान्यासवैवता । गहीना मन्द्रमध्याभाकू गातव्या करुणे रसे । ककुभोत्था विभाषेयं निर्दिष्टा याष्टिकेन तु । धेवतांशग्रहन्यासा गर्हीना मन्द्रमध्यभाक् । समस्वरा च संपूर्णा करुणे मधुकर्यसै । इयमशोकेन मुडुपचारीति कथ्यते। अङ्गुलीपृष्ठभागं हि मृत्तज्ञा मुडुपं जगुः। चाथैते तेन मुडुपचारीत्यन्वर्थसज्ञिका। निरुक्तिमेवं केऽप्याहुरन्ये संज्ञां डिपित्थवन्। मुडुपोपपदाश्धायैस्सन्ति यद्यप्यनेक: । तथाप्यमूर्मया काश्चित् लिख्यन्ते केहलोदिताः।। मधुमती-श्रुति निषादस्य द्वितीया श्रुतिः । अशोक मधुमाधवी-चतुर्दशाक्षरवृत्तम् वसन्ततिलकमेव गोमानसभते मधुमाधवीत्युच्यते। मधुमावतीरागध्यानम् गृहीतमधुपातिकां परसनाथनाथोलेिक जपासुमसमारुणां विमलचारूपीताम्बराम् द्वितीथकरसारितप्रकटशाम्बराडम्बरां स्मरामि मधुपांत्रीं मनसि मे सदा भनिनीम् । मधुरम् अव्याहतै सन्: पुंसां मृदुत्वजनकं ततः। इरत्यन्यपदार्थेभ्यो मधुरं वर्तु कीर्तितम् ।। शीतलीक्रियते तापो येन तन्मधुरं स्मृतम् । मन्द्रे मध्ये च माधुर्याच्छारीरं मधुरं मतम् । ललितैरक्षरैर्युक्त शृङ्गाररसरञ्जितम्। श्राव्यै नादसमोपेतं मधुरं प्रमदाग्यिम् मधुरः-वनिभेद कोकिलखनसंकाशो मधुरो ध्वनिरुच्यते । -गीतालङ्काः (ध्रुवमेदः) गार्गितालेन गीयेत कारुण्ये मधुरो ध्रुवः अङ्गिसिप्तभिर्वणैरानन्दफळदस्सदा। चतुर्दूतो विरामान्तः तालोऽयं गाग्र्यसंज्ञकः॥ (प्रबन्धे) नाद मधुरः स तु विज्ञेयो यास्तारस्थानकेऽपि सन् । श्रोतृचिताह्वादकरो ध्वनिध्वनिविदां वरैः । मधुरप्रियः-देशीतालः प्रलगा मधुरप्रिये ऽ ।ऽ पार्श्वदेव कुम्भः लक्ष्मणः ऋषभस्य प्रथमा श्रुतिः । मण्डलीमते तारर्षभस्यैव । ऋषभे द्वितीया श्रुतिः पाल्कुरिंकि-सीमः ऋषभस्य प्रथमा श्रुतिः । मधुरिपुमोदविद्याधरलीला-सूदप्रबन्धः पदानां दशकं यत्र ताले वर्णयतो भवेत् । धुवः प्रतिपदं ज्ञेयः कविनामाङ्कितात्पदात् । गीत्वालापं यथाशोभं प्रतिाले ततःपरम् । पाटास्तेनाश्ध शृङ्गारो रसो नायक उत्तमः सविद्याधरलीलाख्यः श्रीपतिोतिकारकः । मधुरिपुरलकण्ठिका–सूड़प्रबन्ध रागो धन्नासिका यत्र ताले वर्णयतिः स्मृतः । चम्पूबन्धः प्रयोगोऽन्ते गमकानेकधा स्वरः । तद्भन्ते स्युः स्वरातेनाः पाटाश्शुचिरसाधिताः। प्रबन्धोऽयं मधुरिपोः पुरस्ताद्रन्नकण्ठिका । कुट्टितत्स्थापितो यत्र भ्रमेितः कुट्टितः पुनः स्थाने सा मध्यचक्रेति चारी प्रोक्ता विचक्षणैः । मध्यदेहा-राग मापन्यासा रिपत्यक्ता मध्यदेहेति कीर्तिता । मध्यमदेहा.....पन्यासेन युता सधैः । पञ्चमरिषभविहीना सस्फुरितैर्गभकविन्यासैः॥ पताकाभिधहस्ते तु कुञ्चिता स्यात्कनीयसी नाम्रा मध्यपताकोऽयं विश्वको निरूप्यते । विश्वकदुः शुनकः ' मध्यमः--कावतारचनामागः वैचित्र्यं सौकुमार्य च यत्र सङ्कीर्णतां गते । भ्राजेते सहजाहाथैशोभातिशयशालिनी ।। कुम्भः पः माधुयदिगुणप्रामो वृत्तिमाश्रित्य मध्यमाम्। यत्र कामपि पुष्णाति बन्धच्छायातिरिक्तताम् । मध्यमा या अधोलक्ष्म वक्ष्यते शास्त्रसम्मतम् । दण्डस्य दे विज्ञेयै विचत्वारिंशदङ्गळम् ॥ परिधिर्मध्यमायाश्च द्वियोनषडङ्गळ अस्य स्यात्काकु शीर्षमायामे चतुरङ्गळम् । सार्धढ्यङ्गळविस्तारं दण्डः पञ्चाङ्गठः खलु । वीणादण्डस्य सुषिरे क्षिपेद्दण्डै च काकुभम्। तावांश्च परिशेषे सा यावत:परिशेषणे । वीणादृण्डान्तककुभांशेरोमध्यात्परस्थितः । सारिका च यवो माले विंशोनञ्यङ्गुळेो भवेत् । स्याद्यवोनाङ्गळद्वन्द्रो दण्डान्ते सारिीच्छूयः । मेरोरुपान्ते सारीणामुत्सेधस्यात्तदर्थतः। सारीणामन्तरस्याथ परिमाणमिहोच्यते सार्धाङ्गळचतुष्कन्तु तल प्रथमभन्तरम् सथवयङ्गठं ज्ञेयं द्वैतीयकमिहान्तरम् तीयमन्तरं त्र्यंशाभ्यधिकैरङ्गलैस्त्रिभिः। पूर्णत्र्यङ्कळकं तुये पञ्चमं पुनरन्तरम् । सार्धव्यङ्गळकं ज्ञेयं यवैकोनाधिकं पुनः। षटं यवद्वयं न्यूनमठं सप्तमं तथा। योनमङ्गलद्वन्द्वपन्थरं दृशमं भवेत्। सपादाङ्गळमानानि त्रीण्यन्यान्यन्तराणि च ।। स्यादेकाङ्गळमानेन चतुर्दशमिहान्तरम्। सारीणामर्धकं सार्धयवमानामेिहस्मृतम् ॥ अत्रापि ऋयङ्गळं वीणा दण्डस्य परिशिष्यते। लक्ष्मशेषं विजानीयाद्वहतीकिन्नरीगतम्।। शुकतुण्डोऽपविद्धो हि मध्यभस्रनिर्णये

  • ाः

मध्यम नादः सुमुत्थितो नाभेरुरकण्ठसमाहृतः। नाभिं प्रौप्तः पुनर्मध्यस्थानगो मध्यमः स्मृतः । पण्डितमण्डली ४६४ कुम्भः । | मध्यमश्चैकवक्तूः स्याद्वैमवर्णश्चतु:कर भारत दैवतं द्वीपं कुर्श वंशे सुपर्वजम् । गाता चन्द्रो रसशान्तः क्रौञ्चेो वाहनभस्य तु । बृहतीछन्दः, हास्यशृङ्गारौ रसौ, ऋष्यादैौविनियोगः। क्रौञ्चः कणति, देवकुलसंभवः, कुन्दवर्णः, ब्राह्मणजातिः, क्रौञ्चद्वीपजः महोलोकवासी, काश्मीरवासी, सौम्यवासरजः, यजुर्वेदी, माध्य न्दिनी शाखा, शिद्वर्षः, कलाचतुष्टयुवान्, खरूरकर्मणि प्रयुक्तः, पण्डितमण्डली मध्यमो भध्यमस्थानाच्छरीरस्योपजायते । अमिमूलाध गम्भीरः किञ्चित्तारस्वभावतः गान्धारश्चाल्पका न्यासो मध्यमस्तु कला नव ।। कपालं मध्यमाजाते: तदुतं कुम्भभूभुजा । शलिकपालेखादि कला नव । धैवतीषड्जमध्याख्याजातिद्वयसमुद्भवः । मध्यमन्थासवानंशष्षड्जोऽल्पद्विश्रुतिस्वरः । ऋषभो धैवतो वापि स्थादपन्याससंश्रय तदा सञ्चायते रागो नाभ्रामध्यमकैशिकः । षड्जांशो मध्यमन्यासेो धैवतीषड्जमध्योः । मध्यमवैशिो ज्ञेयः स्वल्पद्विश्रुतिकस्वरः ॥ गान्धारस्याधिपत्येन निषाद्त्य गतागतैः। धैवतस्य च दैर्धस्यान्मध्यमग्राम उच्यते । यत्र संवादिनै स्यातां निलै पञ्चमधैवतौ। ऋषभस्य तथा तदू: मध्यमग्राम इष्यते । न लेव्यो मध्यमग्रामे पञ्चमो धैवतः पुनः। यदान्योन्यविपथैस्तश्रुती पञ्चमधैवतौ । तदैनं मध्यमग्रामं प्रवदन्ति मनीषिणः । धिकं प्रामशाब्दे द्रष्टव्यम् । सङ्गीतसरणि न्यः ग शृङ्गारहास्यरसयोर्धदि मुख्यभूतः षड्जवरः फुरति चांशापदातिष्ठ सम्मूर्छना यदि भवेदिह शुद्धमध्या गोदानिको यदि तनुतिनोति तानः संवादी च विवादी च क्रमाचेन्मध्यमर्षभौ । क्रमाद्वैवतगान्धारी दुवैलातिबलौ यिद । गान्धारीमध्यमापञ्चमीजातिसमुद्भव निषादाख्यस्वरश्चैव स्तञ्चारी जायते यदा ।। गाणेन पावणेन वेदनेन समाश्रितः तदा संपद्यते रागो मध्यमग्रामनामकः । गान्धारीमध्यमाजात्योः सपञ्चम्योत्समुत्थितः। अङ्जांशो मध्यमग्रामेो मध्यमेो न्यास एव च गान्धारस्याधिपत्येन निषादस्य गतागतैः । धैवतस्यातिदस्यान्मध्यमग्राम उच्यते अयं कुडुमियामलशासने रूपकालापकाभ्यां विस्तृत मध्यमदेहा-राः सधमैर्मध्यदेहाद्या भक्षन्द्रा रिपवर्जिता । गन्योर्गमकसंयुक्ता तारगान्धारधैवता वीररौद्रातरसे ऋषभांशपरिग्रहात् । पञ्चमन्याससंयोगादपन्यासस्तु धैवतः। स्वल्पपन्नमकः प्रोक्तो रागो मध्यमषाडव मध्यमस्राभिनय पताकौ स्वस्तिकौ कृत्वा शिरसा विधुतेन च। शैवाख्यस्थानकनापि कटिछिन्नेन वा पुनः । दृष्टया च हास्यया धीरैरभिनेयोऽत्र मध्यमः । नान् 32 तत्वं हृदयाय नमः। ओखः शिरसे स्वाहा। अनुगतः शिखायै वषट् । समः कवचाय हुम् । उपरिः नेत्रत्रयाय वौषट् । उपपदास्राय फट् । मित्रऋषिः सुप्रतिष्ठा छन्दः । सावित्री देवता । ऐ छू सँ मं नमः। मतः नः । मोदरः अथेोच्यते भध्यमिकाकपाललक्ष्माधुनां मध्यम एष चाराः। न्यासोऽप्यपन्यास इह ग्रहश्च स एव तत्रेयवधारणीयम् अल्पे निषादर्षभपश्माः सगान्धारकाः तल कला नवैव मध्यमद अथ मध्यमस्वराशः स एवापन्यासः प्रहश्र्थव । धैवतबाहुल्ययुतं प्रहं:णघइजस्वरेण संयुक्ताम् युतमल्पतथा गान्धारर्षभपञ्चमनिषादानां नवकलमेव कपालमपि विद्वद्भिः मध्यमाजाते. ।। इदं चोक्षषाडवेन देश्यां अन्धालिकया गीयते । मध्यमादिः-ग्रामरागः (ीणायां वादन्क्रमः) मध्यस्थानस्थितं कृत्वा मध्यमं स्थायिनं क्रम्) परानारुह्य पनिसान्स्वरान्पष्ट्र क्रमेण च अवरोहणत: स्थायिपर्यन्तान् दैवृतं यदि ! हन्ति पस्थानमाख्यातं भध्यमादेस्तदादिमम् । स्वस्थानत्रितयेऽन्यस्मिन् ह्यर्धमर्धस्थितं त्वरम्। तत्तद्भद्विगुणमारुह्य पूर्वं स्थानमात्रजेत्। घाङवादिषु रागेषु पूर्वपूर्वषरस्थ तु । क्रमादसंभवे गच्छेत्सर्वत्रैव परम्परम् ।। यद्रत्राकरकारेण मन्द्रमारभ्य चर्णितम् । रागालापनमेतन्मे रक्तिहीनेन सम्मतम् । यातस्रिस्थानलाभोऽस्मिन्नथ स्थानान्तरास्थितेः। न भवेदुद्रता रक्तिः कुतस्तेन तदुच्यताम् पञ्चस्वरावरोहश्च षड्जे स्थायिनि भन्द्रगे । संभवेदपि नो तस्मात्स्थानं स्थाप्यते कथम् । षड्जतः स्थायिपर्यन्तमवरुह्य यदीरितम्। धैवतस्यासिंहननं तदभावे कथं हि तत्। स्थायिनं परिकल्रयेष्टं रागालपनमारभेत् वेभेन मध्यमादेः मन्द्रमन्द्रस्थायित्वमेवोक्तम्। तन्मतमनेन रागः (वंशे वादनक्रम आदौ स्थायेिनमास्थाय मध्यमं तदनन्तरम् । तृतीयं कम्पितं कृत्वा तृतीयं तु विलम्ब्य च ।। कुम्भः द्व यथा स्थायेिस्खरे न्यासः स्वस्थानं प्रथमं तदा। स्थायिनो तृतीयं कम्पितस्वरम्। भध्यमात्कृत्वा चतुर्थे पञ्चमं चैव चतुर्थे च द्वितीयकम्। कृत्वा अहे न्यस्यते चेत्स्वस्थानं स्यादुद्वितीयकम् । स्थायेिस्वराचतुर्थे च समावृत्य स्वरं ततः । स्थायिनं तत्परं कृत्वा तुरीयस्वरमेत्य च पञ्चमं तु विलम्ब्याथ वादयेत्षष्टपञ्चमौ। द्वितीयं च स्वरं कृत्वा स्थायिन्यासेो थदा भवेत्। तदा तृतीयं स्थानं कथितं रागवेदिभिः । स्थायेिनं वादयित्वाथ द्वितीयं व तुरीयकम् ।। पञ्चमं सप्तमं कृत्वा अष्टमं तु विलम्बयेत् । द्वितीयं तत्परं चोक्त्वा द्वितीयं सप्तमं पुनः । पञ्चमं च चतुर्थे च द्वितीयं प्राप्य च क्रमात्। ग्रहे न्यासान्मध्यमादेः स्वस्थानं स्याच्चतुर्थकम् । वंशेषु मुद्रितस्तद्भः मध्यमादेहः स्मृतः । देमः प्रथमे स्वस्थाने तृतीये कम्पिते इत्यत्र विवादित्वाद्वैवतस्य वादने क्रियमाणे रागहानिर्भवत्येव । अतः तं विहाय तदुत्तरो निषादोऽन्न तृतीयधत्वेन अह्यः । यथाहुः असंभवे पूर्वपूर्वखरस्य तु परंपरम् क्रमेण स्वरमारोहेत्सर्वरागेष्विति स्थितिः । तस्मान्निषाद् एव तृतीयस्वर इत्यूह्यः । द्वितीयस्वस्थाने तृतीयं कम्पितत्वरं । चतुर्थ इत्यत्र तृतीय | चतुर्थस्वरौ उक्तवचनान्निषाद् एव । तृतीयत्वं निषादस्य लक्ष्णया आश्चितम् । चतुर्थे तु मुख्यत्वेन । एवं सर्वत्रोह्यम् । िववादिस्वरो वज्र्यः । वंशेष्विति । सर्ववंशेष्वित्यर्थः। यथा- यस्मिन् वंशे यो मुद्रितस्वरो भवति, यथा अष्टादशाङ्गुले वंशे सप्तसु स्वररन्धेषु मुद्रितेषु षड्जो जायते। स तन्न मुद्रित उच्यते । तथैव कला निधिवंशे मन्द्रर्षभो मुद्रितः । मनुवंशे भन्द्रगान्धारः । स एव राग मध्यमादिर्मग्रहान्तो मध्यमग्रामगोचरः। अर्य सायं तु गातव्यः शृङ्गारे रिधवर्जितः । मध्यमादिश्ध रागाङ्गी प्रहांशन्यासमध्यमः । मध्यमग्रामसंभूतो मध्यमांशाग्रहान्वित मध्यमादिरिति ख्यातः श्रृङ्गारे विनियुज्यते मध्यमग्रामरागाङ्गे मध्यमादिः प्रगीयते । षड्जमध्यमयोस्तारं मन्द्रवान् मध्यमेो अहे । मध्यमेो वा धैवतो वा न्यासेनांशेन मध्यमः । प्रीष्मस्य प्रथमे यापे श्रृङ्गारे स्यादसौ रसे । गायक: प्राक् प्रयुञ्ज्ये मं संपूर्ण वैणिका अपि। इष्टं प्रयुञ्जते रागं तेनासौ प्राडूनिवेशित मध्यमादौ गधौ न स्तौ मूर्छनामध्यमादिका तत्र त्वैशस्वराः शेोक्ताः रिमनयो मुनीश्वरैः । रिमनयः । रिषभमध्यमनिषादाः। अय वसन्तभरवज्ञः स्यात् । –राग भध्यमग्राभसंभूता मस्यमांशग्रहान्विता। भध्यमादिरिति ख्याता श्रृङ्गारे विनियुज्यते। एतामेव प्रयुज्यादौ वैणिका वांशेिकास्तथा। पश्चादमितं गानं प्रकुर्वन्ति विचक्षणाः ॥ जगदे मध्यमादिश्च रागाङ्गा प्रहांशन्यासमध्यमा । सप्तस्वरैस्तु गातव्या मध्थभादिकमूर्छनां संपूर्णा कथिता तजै रिधहीनाकचिन्मता। म प ध नि स गि म, मध्यमांशग्रहोपेता मध्यमग्राभसम्भवा मध्यमादिः अयोक्तव्या गीतादौ वैणिकादिभिः । स्यान्मध्यमग्रामभवाभिरामा सङ्गीयते पूर्वमभीष्टरागात् साक्षार्मिध्यमादिस्यान्मध्यमप्रामसंभवा । मध्यमांशग्रहन्यासा गीयते प्रथमं बुधैः ॥ सल्यासहासं परिरभ्यकामा संचुम्बितास्या कमलायताक्षी सा मध्यमादिः कथिता मुनीन्द्रः । मध्यमध्यानम् मन्दारकुन्दकुमुदप्रतिरूपरूप मिन्दीवरायतविशालविलोलनेत्राम् चन्द्रावतंसपरिचुम्बितपादपद्मां तां मध्यमस्वरमयीमनिॐ नमामि । मध्यमावती-मेलरागः (श्रीरागमेलजोऽयं रागः) ततस्तु मध्यमावत्यां गान्धाराङ्कविवर्जनम् मेलरागः (खरहरयिामेलजन्य ( आ ) स रि म प नेि स (अव) स नेि प म रि स पूर्वोक्तमुष्टिहस्तस्यानामिकाडुष्टयोजनात् नाम्नाऽयं मध्यभुकुलो मार्जारे संप्रयुज्यते । मभ्यमोदीच्यवती जात मध्यभोदीच्यवा लक्ष्म ततः परमुदीर्यते । तांशः पञ्चमो नियं साप्तस्य च दृश्यते । गान्धारोदीच्यवा यत्स्यात् शिष्टमस्यास्तु लक्षणम् दामोदरः परमेश्वरः जगदकः ४६३ अंशः श्वरः पञ्चम एव तस्यां चचत्पुटस्तत्र चतुष्कलः स्यात्। रिलोपतष्षाडवमतवेट संपूर्णतायां पुनरंशभिन्नाः । अल्पे स्वरास्तत्र भवन्ति सर्वे निौ तदा पञ्चमधैवतौ च ।। स्वल्पा भवन्त्यन्न हि षाडवत्वे स्याद्वैवतत्यर्षभकस्य योगः । सा मध्यमग्रामभवा तु तस्यां सौवीरिका मूर्छनिका च भादिः । प्रेक्षणिके चतुर्थे गाने धुवाया विनियोजनं स्यात्। न्यान्मध्यमोन्यास इहाथ षड्जोऽपन्यासतां याति सधैवतश्च। गान्धारपञ्चमीभ्यां मध्यमया विरचिता सधैं पवन्म भेदेऽपन्यासकृते द्विधैव वा स्यात्प्रकीर्तिता सद्भिः। पूर्णे च मध्यमोदीच्यवेति जातिर्भवतीत्थम् । समादिष्टा तदा मध्यलुठिता नृत्तदिभिः । पादश्चेत्कुट्टितः पूर्वे पुरः षड्जान्निवेशित । मध्ये निवेशितश्चाथ पुनस्तत्रैव कुतिः। मध्यस्थापनकुद्रेति नदन्वथा प्रकीर्तिता ।। नान्यः इयं, छन्दोवती, रञ्जनः, मार्जन, रक्किॉ . रम्या, क्षेोभिणी | इति षट्सु श्रुतिपु वर्तते एतस्मिन् वयेो ट्टिकलषटपितापुत्रकताला: । तेष्वादिमे उत्तरे तिस्रः कलास्त्यजेत् । अन्ते सन्निपातः । शेषमालाग्निसामान्य लक्षणे द्रष्टव्यम् अथ मध्यभेलवीणा लक्ष्यत इतरत्र चतसृपूर्वासु मेढगतस्तन्त्रीषु ज्ञेया त्वाद्याऽनुमन्त्रपदा। मन्द्रसयुता द्वितीया तृतीयेिका मन्द्रपञ्चमां दधती । तुर्या समध्यषङ्जा तिस्रश्रुतयस्तु पार्श्वस्थाः । मन्द्रस मन्द्रपमध्यसयुक्ताः क्रमतः स्वरस्थितिस्सैव । सारीषड्जे तेषु प्रामाण्यं पूर्ववकिन्तु पूर्वदिति ! शुद्धमेलवीणालक्षणे। पञ्चमतन्त्रीजसरी तदप्रयोज्यौ पुनस्सतन्यायत् तत्संख्याश्च न सार्योऽतीता रागः परमते शिष्टाः ॥ मयुतान्यमते पञ्चमतन्त्रीषु पूर्ववच्छेषम् । त्याज्य मन्द्रसतन्त्र्याः शुद्धममृदुपा मतन्त्र्या यत् । पूर्वास्तिस्रस्तन्त्रीर्विनाऽव तन्त्र्यां तु मध्यषड्जस्य । त्रिस्थानस्वरसिद्धयै स्थाप्यन्ते सारिकाः कैश्चित् । अतिारपञ्चमादौ वामे पार्श्व शुतिस्तु भन्द्रसयुक्। दक्षिणपार्श्व सध्यसारसयुक्तेश्रुतीवारयाम् तन्यां मन्वत एकोऽतिारमपि कृत्रिमोक्तितः प्राच्याम् । किन्त्वतिीन्ने नादे न वरता रञ्जनाभावात् । सीमनाथः । ततः परं संप्रतिमध्यमेलवीणाव तस्यामुपरिस्थतन्त्रीः । प्राप्तारस्वरं प्रागनुमन्द्रषड्जै स्यात्पञ्चमोऽस्यामनुमन्द्रपूर्वः ॥ तन्त्री द्वितीया खलु याऽनुभन्द्रपूर्वेण युक्ता खलु पञ्चमेन । तस्यां िनवेश्यःखलु मद्रषड्जः तृतीयतन्त्र्यां वरमीरयामः। । तृतीयतन्त्री किल मन्द्रषड्जयुक्ता पुरा संप्रति तव तन्त्र्याम् । मन्द्रादिमः पञ्चम एव वेद्य: चतुर्थतन्त्र्यां स्वरमामनाम: ॥ तन्त्रीं तुमन्द्रादिमध्यमेन युक्ता तुरीया किल वाथ तस्याम्। मन्द्रादिषड्जो विनिवेशनीयः पाश्र्वस्थतन्त्रत्रितयं यदैव । ऊध्र्वस्थतन्त्रीत्रयतुल्यनादं तदा भवेन्मध्यममेलवीणा। मध्यमेलऽधुनोच्यते शुद्धमेलाख्यवीणा यामूध्र्वतन्त्रीचतुष्टये । युतानुमन्द्रपेनाद्या द्वितीया मन्द्रसेन च । तृतीथा मन्द्रपेनापि चतुर्थी मंद्रसेन च उपरिस्थितन्त्रीभिश्चतसृभिस्लमै ध्रुवम् अधोगतत्रितन्त्रीषु समाने श्रुतिता भवेत् । सरी शुद्धौ पतं व्युत्थौ प्रयोगे संभतौ न हि वीणावेदिभिरूद्दिष्टा सध्यमेलेयसीदृशी । अथोच्यते मध्यमेलवीणाया लक्षणं मया । तन्याद्या चानुभन्द्राख्यपञ्चमेन युता यदि द्वितीया मन्द्रषड्जेन तन्विका वेत्समन्विता । मन्द्रपञ्चमसंयुक्ता तृतीया यदि तन्खिका तुरीया मध्यषड्जेन तिन्त्रक चेत्समन्विता। तदा भवेन्मध्यमेलीणा पाइर्वे त्रितन्तिका । तिसृणां पाश्र्चतन्त्रीणां वक्ष्येऽथ स्वरयोजनम्। आद्या टीप्यभिधा तारषड्जतुल्यध्वनिर्भवेत् द्वितीया तन्त्रिका ज्ञेया मध्यपञ्चमसंमिता । तृतीया मध्यषड्जेन संमिता झलिकाभिधा । इत्येवं मध्यमेलाख्यवादित्रस्वरयोजना अथास्याः पर्वसंदेशं वक्ष्ये लक्ष्यैक संमतम्। मेरोः पुरस्तात्पर्वाणि षडस्यामपि विन्यसेत् तन्त्रीचतुष्टये चैवं प्रत्येकं षट्सु पर्वसु ४६८ ये स्वरास्संप्रसूते क्रमशास्तांन्प्रचक्ष्महे आद्या तन्यानुमन्द्राख्यपञ्चमाञ्चितया क्रमात्। शुद्धश्च दैवतः शुद्धो निषादश्च ततः परम् कैशिक्याख्यनिषादश्च काकल्याख्यनिषादकः। षड्जर्षभौच जायन्ते षट्सु पर्वसु षट्क्रमात्। तन्त्र्या द्वितीयया मन्द्रषड्जगर्जितया पुनः । शुद्धश्च रिषमश्शुद्धगांधाराख्यस्वरस्त साधारणाख्य गांधारो गान्धारोन्तरसंज्ञक ।। शुद्धमध्यमनामा च वराली मध्यमस्ततः। क्रमादमी षट्स्वरास्युः षट्सु तेष्वेव पर्वसु मंद्रपञ्चमशोभिल्या तन्ञ्या चाथ तृतीयया । शुद्धश्च धैवतशुद्धो िनषादश्च ततःपरम्। कैशिक्याख्यनिषादश्ध काकल्याख्यनिषादक । स्वराः षट्सु च पर्वसु तन्त्र्या तुरीयया मध्यषङ्जगर्जितथा पुन । शुद्धश्च रिषभः शुद्धगान्धाराख्यस्वरस्ततः ।। साधारणाख्यगान्धारो गान्धारोंऽतर संज्ञकः । शुद्धमध्यमनामा च वरालीमध्यमस्तत एते स्वराः प्रजायन्ते षट्सु तेष्वेव पर्वसु धराली मध्यमस्याग्रे त्रीणि पर्वाणि विन्यसेत॥ पर्चसु त्रिषु चैतेषु तन्त्र्या तावत्रीयया। क्रमेण संप्रसूयन्ये पधनीति त्रयस्वराः तदूर्ध सप्तपर्वाणि विनिवेश्यादितेष्वथ । आर्य तु दीर्घपर्व स्यात्प्रवाले तारषड्जकम्। रिगादिषट्स्वरोत्पत्यै हरवपर्वाणि षट् पुनः । पीठे संवेशनीयानेि तदग्रे पर्वसप्तमम् अतिसाराख्यषड्जस्य स्थितये विनिवेशयेत्। शद्वर्षभकरं इस्वं पर्वपीठे यथा भवेत। तथा प्रवाले पीठं च वैणिकैर्विनिवेश्यताम् मेरोः परसाद्यत्पर्व सप्तमं पञ्चमाभिधम्। अनेन सहजातानि पर्वाण्येकादंश क्रमात्। एतेषु तारष द्वे पर्वणी पञ्चमयोश्चत्वारि युध्रुवाणि हि । अन्यानि सप्त पर्वाणि तत्तद्रागानुसारतः ।। उत्पादोत्पाद्य वेश्यानि सकलस्वरसिद्धये । अस्या दीघाँणि पर्वाणि शङ्खस्वानि सप्त च ॥ एवैकरागमेलाख्यवीणैवं सति ज्ञायते। प्रवाले दीर्घपर्वाणि वेश्यानि द्वादश क्रमात् । एकादश स्वपबोण्यथ पीठे निवेशयेत्। सर्वस्थानेषु सकलस्वराणां सिद्धये यदि । तत्सर्वरागमेलाख्यत्रीणैवं सति जायते न कैशिकीनिषादोऽस्यामस्ति पीठस्थपर्वसु । वादयन्ति हि तत्स्थाने काकलीमेव वैणिकाः । पीठेऽपि केचित्कैशिक्याः पर्व स्वं प्रकुर्वते पीठे द्वादश पर्वाणि तेन जातानि तन्मते । लक्षितैवं मध्यमेलवीणा भेदद्वयान्विता । एतस्यामपि वीणायां स्वराणामेकविंशातेः। शुद्धायामिव मन्द्रादिस्थानाशीति विनिश्चयः ।। प्रथमादिषु तन्त्रीषु तद्वदित्येष निश्चय तन्त्रीराधानुमन्द्राख्यपञ्चमेन समन्विता ।। मध्यमेलाख्यवीणायां तिस्रस्थानविभाजने । वरास्तद्रक्तिलाभाय तां निबभ्रन्ति वैणिकाः ।। षड्जादिकास्वेव तन्त्रिकासु तिसृष्वतः । स्वरान्स्थानविभागेन दर्शयाम्येकविंशतिम्। तत्र तन्न्यां द्वितीयायां मन्द्रषड्जो निवेश्यते । तस्यां ग्राह्यारसरिगमाश्चत्वारो निपध मन्द्रपञ्चभनामा यस्तृतीयायां निवेशितः। तस्यां पधनिनामानो ग्राह्या न सरिगादयः । मन्द्रस्थानस्वरात्सप्त तदेवं संप्रदर्शित मध्यषड्जसमेतायां तथैतन्त्र्यामथ स्वरा सप्त प्राह्यास्सारिगमपधनीति क्रमादमी । मध्यस्थानगता एते सप्तसंदर्शितास्वराः प्रवालस्थान्तिमस्थूलपर्वप्रभृतिषु स्वराः आह्याध्षड्जाद्यस्सप्तपीठस्थहृस्वपर्वसु तारस्थानगता एवं स्वरा सप्त निदर्शिताः । एकविंशतिरित्युक्तास्वरास्थानत्रये स्फुटम्॥ एतषुमन्द्रषड्जस्य ये स्वरास्थुरधस्तना । ऽसुभन्द्राभिधस्थानखरा इति विनिर्णयः येऽतितारस्थषड्जस्य स्वरस्याग्रे व्यवस्थिता तेऽतितारखरा ज्ञेया इति सर्व समञ्जसम् । अत्रापि स्थानगणने रामो बभ्राम तद्यथा । तन्त्रीराद्यानुमन्द्राख्यपञ्चमेन युता यदि द्वितीया भन्द्रषड्जेन तन्त्रिका संयुला यदि । भन्ट्रपञ्चमसंयुक्ता तृतीया तन्किा यदि । तुरीया मन्द्रषड्जेन तन्त्रिका चेत्सर्भान्विता तदा भवेन्मध्यमेलवीणेत्येतदसङ्गतथ् । द्वितीयायां तन्त्रिकायां मन्द्रषड्ज्ञो निवेशितः पुनः कथं तुरीयायां मन्द्रपड्जो निवेश्यते । उधेोचतरनादिन्यश्चक्रुः स्वलु तन्त्रिकाः! द्वितीयतुर्ययोस्तासु द्वयोस्तन्त्रिकयोरपि मन्द्रषडूजामिधस्कन्दरस्य विनिवेशनम् अयुक्तमिति नैतकिं पशुपालोऽपि बुध्यते । तस्मादस्माभिरुतेन् वत्र्मनैव विचक्षणैः। ज्ञातयं भध्यमेलायां तन्त्रीषु बयोजनम् । स्थानत्रयस्वराश्चोक्तवत्र्मनात्वेकविंशति एकविंशति संख्याकश्वरेष्वेतेषु वादकै गायत्रैश्च चतुर्दण्ड्यां ग्राह्यारसप्तदशैव तु तथा हि वादकास्सप्तमध्यस्थानातान्वरान् । तारस्थानगतान् सः षड्जमप्यतिारगम् धनीचमन्द्रस्थानस्थावेवं सप्तदशश्वरान् ।। समादाय चतुर्दण्डीवादानं कुर्वतेऽखिलाः अयं च सारणीमर्गे वैििकैः परिकल्पित मध्यस्थानस्थयोर्धन्योर्मध्येत्वन्यतरस्वरः । गृह्यते सारणीमार्गे चतुर्दष्टडी प्रसिद्धये ।। प्रायशास्तेन सञ्जाताष्घोडशैव स्वराः खलु तथापि मन्द्रस्थानस्थधन्याख्यस्योद्वयोः । गायकास्तु स्वरान्सप्त मन्द्रस्थानसमुद्भवाम् । मध्यस्थानस्क्रान्स्सा तारषड्जै तथाऽपरम् । धनी चैवानुमन्द्रस्थावेवं सप्तदश स्वरान् । समादाय चतुर्दण्डीगानं सर्वेऽपि कुर्वते अत्रापि चानुमन्द्रथधन्याख्यस्वरयोर्द्धयोः । सारणामार्गसंबन्धी खरोऽन्यतर ईरितः । क्वचित्कलामभिप्रेत्य स्वरास्सप्तदशेरिता एतेषाममतो ये युस्वरा ये चाप्यधस्तनाः। क्वाचिीतप्रबन्धादौ दृश्यन्ते ते स्क्राः खलु । तत्पुनस्संप्रदायशैस्तानप्पादैरनादृतम् यद्येवं तु स्वरै निर्वाहस्याचतुर्दण्ड्यां मन्द्रस्थानं वृथा भवेत् । इत्याशाद्वैव मन्द्राख्यस्थानसाफल्यसिद्धये पक्वसारणिमार्गेऽयं वैर्णिकैः परिगृह्यते । पक्वसारणिमार्गस्तु लक्ष्यतामिति चेच्छूणु शुद्धमेलाख्यवीणायां पकवसारणि वत्र्मनि। ये गृह्यन्ते विकल्पेन तान्स्वरानभिदध्महे भन्द्रस्थानजुषां सप्तश्वराणां गणनाविधौ । आद्यतन्या ग्रहीतव्यास्त्वरास्सरिगमाभिधाः । चत्वार एव षड्जाद्याः पञ्चमादिर्नगृह्यते पक्रसारणिमार्गे तु तया तन्त्र्याऽऽद्यया पुनः । विकल्पेन ग्रहीतव्यः पञ्चमइशुद्धधैवत । अथ द्वितीयया मन्द्रपञ्चमस्वरयुक्तया ।। प्राह्याः पधनिनाभानस्त्वरा न सरिगादय पक्कसारणिमार्गे तु तया तन्त्र्या द्वितीयया । अपादेया विकल्पेन मध्यस्थानसमुद्भवाः षड्जश्शुद्धर्षभश्चैव शुद्धगान्धार इत्यपि । तन्या तृतीयया चाऽथ मध्यषड्जेन युक्तया । मध्यस्थानस्वराणां तु राणले सरिगाभिधाः । त्रय एव स्वरा ग्राह्या न पुनर्मध्यमाद्य पक्कसारणिमार्गे तु तया तन्त्र्या तृतीयया । शुद्धमध्यमसंज्ञश्च वराली मध्यमस्तथा पञ्चमश्रेति संग्राह्या विकल्लेन भ्रयस्वराः । मथ्यन्थानसमुदूता इत्यस्माभिर्विनिश्चितम् । शुद्धमेलाख्यवीणायां पक्कसारणि वत्मैनि ।। निर्वाहकाश्चतुर्दण्डूयास्वराः पञ्चदशैव तु अनुमन्द्रस्थयोर्धन्योस्थाने स्यान्मध्यषड्जकः । इत्येवं शुद्धमेलायां पक्षसारणि वादने । ये गृह्यन्ते विकल्पेन स्वरास्ते संप्रदर्शिताः ।। अथातो मध्यमेलाख्यवीणायांमभिदध्महे वादने पकसारण्या ये स्वरास्तान्विकल्पितान् । मन्द्रस्थानजुषां सप्तस्वराणां गणनाविधौ । आद्यतन्त्रिकया ग्राह्यास्वराः सरिगमाभिधाः ।। चत्वार एव न पुनः पश्वमाद्यास्तदुद्भवाः । पकसारणि मार्गे तु ते गृह्यन्ते विकल्पिताः ।। मन्द्रपञ्चमशोभिन्या तन्त्र्या चाथ द्वितीयया । पधनीति स्वरा ग्राह्यान्नयो न सरिगाद्यः । पकसारणि मार्गे तु ते गृह्यन्ते विकल्पिताः । ततश्च मध्यमेलायां पक्षसारणिवत्मैनेि ।। प्राह्यन्ते पक्षसारण्यां गाने दण्ड्यामिव स्पुटम् । कणोटान्ध्रतुरुष्कादिपद्गानेषु संग्रहम् । तारस्थानरिगादीनां कुर्वते खलुगाथका गाने च वादने चैव स्वराणामेकविंशातेः । विनियोगप्रकारस्तु विविच्य परिदर्शित लक्षितैवं मध्यमेलवीणा लक्ष्यानुसारतः ।। प्रियं प्रार्थयते मध्या रतिव्यायामकेलिषु। स्वयं पुनः प्रवर्तेतं सहते सुरतश्रमम् । सोपालम्भं वचो वक्ति सापराधे प्रिये मिथः।। मध्या संलक्ष्ययौवन तुल्यलज्जास्मरा ज्ञेया मोहान्तसुरतक्षमा । प्रेोद्यद्वितीयनवयौवनवर्तमाना तारुण्यपूणसकलातयवा तु मध्या । भन्दाक्षमन्मथविलासविमिश्ररभ्या मोहावसानमदनोत्सवभेद्योग्या । मध्योत्तरद्विरधरः-वीणायां धातु तारयोर्मध्ये मन्द्रः मध्योत्तरदिरधरे तारौ मध्यस्थमन्द्रकौ । मनः-देशीलास्याङ्गम् शृङ्गाररससम्पन्नः कोऽप्यपूर्वो गुणो यदा । लक्ष्यते शिक्षिताद्योतिसूक्ष्मेोऽतिभयभावभाक् । अन्य एव तु नाट्याङ्गक्रियायोगाद्यदा लयैः । तदा मनो मनोहारि सुमनोभिरिदं मतम् । छेशैरुपहतस्यापि मानसं सुखिनो यथा। स्वंकायधुंस्थिरं यस्य मनस्वी स पुमान् स्मृतः । कुमः अबुलैः स्याञ्चतुश्चत्वारिंशताल सयूक्या अस्या अभिभकाशिनीति नामान्तरमस्ति लेिक्षाद्वयेनाधिकया मनुर्दण्डप्रमाणत ।। शीर्यप्रदेशतरत्यक्ता सार्धमङ्गलकद्वयम् । भवति सा तु नाम्ना निगदिता मनोक्षा । कुसुमगंधवाही-(नरग:) एकाङ्गुलं वस्तूरन्ध्र भवेन्नातिमुखाभिधम् । मुखरन्भ्रातारन्भ्रमङ्गलानि चतुर्दश मनोधर्मः-देशीयास्याङ्गम् कुम्भः अपूर्वभङ्गीरुचिरभङ्गोपाङ्गनोहरं : परित्यज्य भवेत्सार्धयवक्षितयसम्भितम्। मनोऽनुकूलया त्या रवि चोत्तरोत्तरभु । सप्ताश्च स्वररन्ध्राश्च तारन्भ्रमितानि च । यन्नृत्तं सम्भोधर्म इत्युतं नृत्सवेदिभिः कर्तव्यानि तद्न्यानि तेषामप्यन्तरं भवेत् । अङ्गुलत्रितयं पाद्न्यूनं षट् लिहिकाधिकम् । सम्मतं स्वस्तिकौ हस्तौ व्याधूनं विस्मया च दृक् । प्रत्येकै मिलितं तच सप्तानामन्तरालगम्। चतुरस्रा यत्र चारी मनोन्मथनामकम् । लिक्षाद्वयं यवयुगं यूकैिकाङ्गुलानि च । एकोनविंशतिर्मानं तथा रन्ध्राष्टकस्यतु। सम्मतं, स्थान । चतुरभ्रा, गतिः । अङ्गलानि च चत्वारि तथा वचतुष्टयम् । मनोरथः-लक्षणम् वंशस्य प्रान्तभागे तु सार्धमुहुलकद्वयम्। हृदयस्थस्य भावस्य सुश्लिष्टार्थप्रदर्शकम् । अवशिष्टं भवेन्मानं मनुवंशे समासतः। अन्वापदेशकथनैर्मनोरथ इति स्मृतः * अयं सर्वेषु वंशेषु परमः परिकीर्त्तित त्रिस्थानस्वरसंभूतेः साधकत्वात्पुरातनाः। यथ-णिगन्ध इति गाथायां (सप्तशती-५-६४) अञ्च वर्णालङ्कतिधात्वादिमूर्छनाद्यमनेकधा पादपमारोहलेव वृद्धविदग्धया कश्चिदुराश्यपुंझीसङ्गमोत्सुक्रः | स्वाभिप्रायोतनेन प्रबोध्यते । तत्प्रस्तुतमेवान्यदपदिश्यम्। अत वदन्ति वाद्यमेतस्मिन् वाद्यतत्वविशारदाः।। एवाप्रस्तुतप्रशैसा । सापि चात्रैवान्तर्भूता अनवःतस्मात्कृत्कारताररन्ध्रयोः -चतुर्दश। चतुर्दशाहुल हृदयस्थस्य वाक्यस्य गूढार्थस्य विभावकम् । न्तरत्वेन मनुवंश इत्युक्तम् । अन्यापदेशैः कथनं मनोरथ इति स्मृतम् ।। मनुष्यशीला-स्त्री आर्जवाभिरता नित्यं दक्षा क्षान्तिगुणान्विदा यथा-विकटनितस्बायाम्-नायिका-आह् अन्यास्वित्यादि विभक्ताङ्गी कृतज्ञा च गुरुदेवार्चने रता। अन्नात्मानमेव सुभनोलतात्वेनापदिशति । धर्मकामार्थनिरता वश्याऽहङ्कारवर्जिता । सुप्रिया सुशीला च भानुषं सत्त्वमश्रिता । मनोज्ञगमना-भुवावृत्तम् सजसंज्ञिता यदि वाणा भवन्ति चरणेषु चाकृतिसमुत्था। गुरु चान्यमेवयदि तां मनोझगमनां प्रवन्ति खलुनाम्ना॥ कमलाकरे भ्रमरातेि सुगन्धपो । भः

  • ४१

तारष७५ चतुर्थी श्रुति

  • मनोवती-प्राकृते मात्रावृतम्

चतुर्मात्रगण एकः पञ्चमात्रिक एक: गश्च । ४+५+ गन्= -धुवावृतम् (त्रयोदशाक्षरं छन्दः) यदि पञ्चमं हि स तृतीयनैधनं नवमं द्वितीयमपि तस्य तादृशाम् । चरणे गुरुणि यदि सातिपूर्षेि जलती बुधैर्निगदिता सा मनोवती । अवलंवेिऊण रयणीमुहे ससी अवलम्ब्य रजनीमुखं शी मनोवती भयार्तानां तपद्विजमन्त्रिणाम्। पञ्चपाण्योजसा चैषा चिन्ता पञ्चमरागजा । यस्मिन्सतं मनः पुंसां तान्येव ह्रियते पुनः। अन्येभ्यो यच हरति तन्मनोहरभुच्यते । क मनोहरः-मेलराग शुद्धमेलसमुद्भतः षङ्जादिः समनोहरः । अरोहे गरिमैस्त्यक्तः आन्दोलितपसान्वितः । धैवतं प्राप्य तस्माच सन्निवृतोऽत्र कम्पितः । पञ्चमात् षड्जमासाद्य निवृत्तो मध्यमं प्रति । तत्राप्यान्दोलितो गे च रौ च स्वस्थानशोभितः ॥ द्वितीयप्रहरोत्तरगेय गान्धारग्रामे नारदीयतान: निरिगामप ? शङ्कराभरणमेलजोऽयं राग तथा मध्यमवत्रं स्याद्वरोहे मनोहरे । मनोहरी-मेलरागः (खरहरप्रियामेललन्यः) ( आ ) स ग रेि ग म प ध स (अव) स ध प म ग रेि ग स ( आ) (अव) स ० ० ० ग म ० प ० ० ०नि स स नि ०.० ध प ० म ग ० ० ० स नन्यः ४७२ सुधावर्णचेलां सदायत्तलीलां सदानङ्गसान्निध्यसङ्गीतलेोलाम् । कटिन्यस्तहस्तां कुचाग्रान्यहस्तां मनोहारिणीं चिन्तयेऽहं शुभाङ्गीम्। मन्थरं तत्समाख्यातं यावछुतेिविकस्वरम् । यस्यामुपहासः स्यात्पुरोहितामात्यतापसादीनाम् । प्रारब्धानिर्वाहे सापि हेि मन्थुलिका भवति । क्षुद्रकथाशब्दे द्रष्टव्यम् । भन्दा-नासिका ईषच्छुसोछवासयुक्ता नासा मन्दोदिता बुधैः । चिन्तानिर्वेदयोशोके तौत्सुक्ये लियुज्यवे । भन्दारौलः-मेलरागः (मायामालवौलमेलजन्यः) ( आ ) स रेि म ग म प ध प नि स. ( अध) स नि ध प म रि म ग स मन्दारी-शगः (नामनारायणीमेलजन्यः ) (अ) स रेि ग म प नेि स (अव) स नि प म रेि ग रि स बृन्दावनान्तः प्रविलासलीलाम् इन्दीवराक्षीयुतनृत्तशीलां मन्दारगौलां मनसा स्मरामि । मन्दालीरागध्यानम् सेवन्तिकासुरभिदामविलोलकेशां सीमन्तिनीकरसमर्पितचारुवीणाम् । कूर्मासने निवसितां सुरशाखिमूले मन्दालिकां मनसि मे सततं स्मरामि । मन्द्वेमारी- मेरुरागः (वनस्पतिमेलजः (अ) स रेि म प नि - स (अव) स नि ध प म ग रि - स मन्नाङ्करी-मेलरागः (रिकाम्भोजीमेलजन्यः) ( आ ) स ग भ नि ध नि प ध नेि स (अव) स ध प म प ग र स मन्मथः-देशीताल द्रतट्टयं गुरुश्चैकस्तालो मन्मथसंज्ञक्रे लौ द्रौ लो गौ च मन्मथः ।। ० ० ० । ऽ ऽ मन्मथलता-मेलरागः (काभवर्धनीमेलजन्यः) ( आ ) स नेि स रि ग म प ध प स (अव) स ध प म ग रि ल नेि स. मदनः मज अलङ्कारविधिशाब्दे द्रष्टव्यम् । मन्द्रतारप्रसन्नः-वर्णालङ्कारः (सञ्चारी) प्रसन्नादृष्टमारंभ: तस्माद्देवावरोहणे । भन्द्रतारप्रसङआख्यमलङ्कारं तथा विदुः सा स नि ध प म ग रेि स जगद्धरः मन्द्रमध्य:-वर्णालङ्कारः (सञ्चारी) पूर्वोदिताः कला यत्र मध्यमन्द्रतया स्थिताः । मन्द्रमध्यभलंकारं तमाहुर्गानपारगाः । गसरि सरग पगम धर्मप निपध । पण्डितमण्डली मन्द्रस्वर नीचैः स्वरेण यद्भानं स मन्द्रस्वर उच्यते । तुलजः मन्द्रा-श्रति पञ्चमस्य तृतीया भुतिः । हनुमन्मतेंऽष्टादशैव श्रुतयः (पञ्चमोऽख त्रिश्रुतिः) मन्द्रषड्ज़ाद्या श्रुतिः । मण्डली मन्द्रधैवततृतीया श्रतिः मण्डल षड्जे तृतीया श्रुतिः। श्रा त्रित्वरैकी कला भन्द्रेणाङ्किता परा पुनः । आदावन्तस्थिनं कृत्वा पूर्ववतु स्वरान्विता । अन्यभन्द्रकला थश् भन्द्रान्तः परिकीर्तित गरिसा मगरीी पमा धपमा निधपा सङ्गीतरत्रमालानाम्नो अन्धस्य कर्तेति सङ्गीतनारायणाद्ध गम्यते । काव्यप्रकाशाकाराद्भिन्न एव स्थान् । सन्दशाहस्ततर्जन्या पर्वाङ्गष्टम्य थेोजयेत् मयूरहस्तो भ्रमति मयूरे विनियोगवान् । कुकुटादिषु भेदेषु हस्तो ज्ञेयो विशारदैः अस्मिन्ननामिकाङ्गषे श्छेि चान्याः प्रसारिताः मयूरहस्तः कथितः करटीकाविचक्षणै (अस्मिन्निति कर्तरीमुखहरते) पुरोमुखः पुरो भागेरियतशिविमुखे करः । ऊध्वाधो भागचलितो लतायां संप्रदर्शयेत् ।। पाश्र्वभागे स्थुितौ तौ चेद्विहङ्गार्थनेिझपणे । मुखस्थले तु चलेितो वमनार्थे नियुज्यते ॥ फालभागे तु चलित अलकापनये तथा । फालमध्ये तु चलितस्तिलकार्थनिरूपणे । नेलरथानेप्यधोभागे चलेितो बाष्पपूरणे । पुरोभागे तु चलितश्शास्रवादे प्रसिद्धके । मयूरहस्तक्षेत्राणि भरतागमकोविदैः वराणामथ सप्तत्या मयूरः परिकीर्तितः। (हस्त घड्जो मयूरपर्यायशब्दैरुच्यते । गौरीमतम् मयूरमणिः-मेलागः (टगैरवीमेलजन्यः) ( अा ) स र म प ध स (अव) स नि ध प म रि स आयतं कं परावृतं सांची दृष्टिरुदीरिता । चतुरस्रः करश्चारी ह्यर्धमण्डलसंज्ञका । यत्रेत्थं वर्तते नृत्तं मयूरललितमतम् अत्र आयतं स्थानम्। कं शिरः । गतिः अर्धमण्डली भूम्यां स्पृष्टतलौ मन्दं बाह्यतो भ्रमितौ द्रुतात्। यत्रान्ध्री गच्छतः पश्चात् सार्धमण्डलिका मता । करणम् आचरेद्वेवितौ हस्तावुरावाकुञ्च्य वृश्चिकम् । अहिं यत्र भ्रमरिकां विद्ध्यान्नर्तको यदि । तत्तथा करण प्रोक्तं मयूरललिताभिधम् ।

  • मयूरललितं नृते मयूरस्य तद्दिष्यते' इति ज्यांयनः ॥

मयूरवसन्तः—मेलरागः (मायामालवौलमेलजन्य ( आा) स रेि ग म ध नि ध स (अव) स ध प म रेि स -मेलरागः (गमनश्रममेलजन्यः) ( आ) स रेि ग म प ध नेि स (अव) स नि प ध नि ध प म रि म ग रेि ग स मयूरसारिणी-दशाक्षरछन्द मयूरसारी-मेलरागः (मायामालवौलमेलजन्थ ( आ ) स रि ग रि:म नि ध नि स (अव) स नेि प ध प म ग रेि स मयूरी-गति प्रपदाभ्यां बहिस्थित्वा कपित्थै हस्तयोर्वहन् । एकैकजानुचलनान्मयूरगतिरिष्यते अशोक गञ्ज ४७४ मरणम्-व्यभिचारिभाव व्याधिजमभिघातजं च । तन्नान्ब्रकृच्छूलदोषवैषम्यायगण्ड पिटकऽवरविचिकाभिरुत्पद्यते। तळचाधिप्रभवम्। अभिघातजं तु शस्राहिदंशविषपानश्वापद्गजतुरगरथपशुयानपातविनाशप्रभवम्। तव व्याधिजे-विषण्णगात्रव्यायताङ्गविचेष्टितनिमीलितानि यनहिकाश्वासोपेतानवेक्षितपरिजनाव्याक्ताक्षरकथनाद्योऽनु भावाः ! अभिघातजे-शास्रक्षतादिष्टवेिषपीतगजादिपतितश्वाँ पदहता: नानाप्रकारा अभिनेतव्याः । तत्र शस्रक्षते सहसा भूमि पतनवेपनस्फुरणाद्योऽभिनेयोः । अहेिदष्टविषपीतयोर्वेिषवेगो यथा-काश्यैवेपथुविदाः हिकाफेनस्कन्धभङ्गजडतामरणानि इत्यष्टौ विषवेगाः । प्रसिद्धमपि वक्तव्यं मरणं भूतपञ्चता विरहव्याधिदुष्कर्मविधिभ्यस्तस्य संभव जनताशोकविण्मूत्रस्तम्भनिश्चेष्टताद्य रोमाञ्चो मुखशेषश्च वैवण्यै चैव वेपथुः । हिका श्वासश्च सम्मोहः सप्रैता विषविक्रयाः।। इति मतान्तरं चित्राभिनय मरणं द्विविधं प्रोक्तं व्याधिजं चाभिधातजम्। रोगाधिक्येन जनितं मरणं व्याधिजं स्मृतम्। वियोगोद्रेकजनितै मरणं चाभिघातजम । मुखस्थाने मयूरं तु शिरसः पार्श्वभागके ।। पताकं दर्शयेचैव विघूची मरणे स्मृतम् । कण्ठस्थाने त्वर्धचन्द्रं बध्वा तु तदनन्तरम् पुरोभागे पाशहस्तरत्वभिघाते विधीयते। सर्वैः कृतैः प्रतीकरैः यदि नास्ति समागम । कामाझिना प्रदीप्ताया जायते मरणं ततः । मराला–देशीचारी नन्द्यावतें स्थितावली पाष्णिप्रपद्रेचितौ । पुरत: प्रस्तौ यत्र सा मरालाभिधीयते । भरुवसीमन्तः--मेलगः (चलनाटमेलजन्यः) ( आ) स म ग म प ध प स (अव) सं.नि ध प स नि ध प म ग रि स भरतः म-नृत्तम् स्थाने कुश्चितके वदन्ति विबुधास्वद्वैरुपाद्वैस्तथा प्रत्यङ्गः करवर्तनैश्ध करणैर्युक्त पोकेन च । दिक्चकाभिमुखं च नृत्यमसकृत्सव्यापसव्यै मुहुः आद्यन्ते भ्रमरीमरू निगदिता सङ्गीतसूर्योदये । मत्येतमः-मेलरागः (धीरशङ्कराभरणमेलजन्यः) (आ) स रि म ग म प नि स (अव) स नि ध प म ग रिस भदितः-पाद तिर्यञ्चलेन ऋाति भुवं यरसहेि मतिः । नाश्शे नृत्ते च योज्यते मर्दितः किङ्गिणविधौ। तिर्यक्तलेनाददाति भ्रामयंस्तु स मर्दितः। मर्दने पेषणे वासे योज्यौसावपसर्पणे ।। मर्मतालः-देशीताल रसौ नगौ मर्मताले मात्रा अत्र चतुर्दश। मर्माक्षरी-मेलरागः (सुवर्णाङ्गीमेलजन्यः) ( आ) स रि ग म प नि स (अव) स नि ध प म ग में रि स, मलकं तन्निगदितै मण्डले स्थानके स्थितः । हृदये न्यस्य शिखरौ पृष्ठ,नत्रं शिरो मुहुः । कम्पयेत्सौष्ठवेनैव नर्तको विमुखस्थितः। बद्धश्शुद्धादिभि: पाटैः कृतो वर्णसरेण वा । कापि वर्णोत्करैदीप्तः कलेितः कमपि कोमलैः । भूदुितलयः प्रान्ते लयः प्रोक्तो विलम्बितः विस्तृते.मलपः प्रेोक्तः प्रायशेो दीप्तन्र्तते । अशोकः सोमेश्वर ताल त

४७५ यत्रेोद्वाहः सकृद्भिर्वा ध्रुवकेंऽथ स बद्धे निरन्तरथतिं प्राहुल्दं मलयं परे । द्विवारमेकवारं वा यत्रेोट्टाहो विधीयते ध्रुवो नानाविधे यत्र अलपं च प्रचक्षते । उद्वाहेण सकृद्दिवां वाद्ये चाथ यश्च्छया । दें थों टंकार तीति व्यापकैरक्षरैर्युनम् । निरन्तरयतिप्रावो मुनयो मलपं ि विदुः। यव शुद्धादिभिर्वेद्धः स्वण्डो वर्णसरेण वा । विशालः स्याद्दतलय: पर्यन्ते तु विलम्बितः । यत्रोद्वाहः सकृद्दिर्वा ध्रुवकोऽथ सकृद्भवेत्। व्यापकाक्षरमिश्रेस्तथों टों दॉभिरक्षरैः । बद्धे निरन्तरयतिं प्राहुस्तै भल' परे । पाटैर्मलपाट: स्याद्वियमैर्मलपोपमः यः खण्डो विषमैः घाटैर्वाद्यते मलपोपमः। सोऽयं मलपपाटतु कथितो वाद्यकोविदैः। मलपं वादयित्वाऽथ तत्राङ्गं वाद्यते यदा । तदा तु मलपाङ्गाख्यः प्रबन्धः परिकीर्तितः । मलपंवादयित्वा तु तदङ्गं तु ततस्तथा । पुनर्मलपवादेन भलपाङ्गमुर्दीरितम् मलपाङ्गं तु मलपेनाङ्गेन मलपेन च । मल ६ सोमेश्वर मलयमारुतं-मेलरागः (चक्रवाकमेलजन्यः) (आ) स रि ग प ध नि स . (अव) स नि ध प ग रेि स (आ) स रेि ग प म प ध नि स. (अव) स नि ध प म प ग रि स. मलयानिलः-देशीयल मलयानिलताले तु खण्डमिश्रौ लघू क्रमात्। मध्५मागामिके वक्रे तर्जनी च कनिष्ठिका । तयोरुपरि संस्थाप्यो मलयानिलहस्तकः । मलयानिलः पाश्र्वभागेो गवाक्षे मन्दभारुते । पाश्र्वभागे पाश्र्वमुखः प्रभातार्थे नियुज्यते । (आ) (अव) स रेि म प ध स. स ध प म ग र स , योज्यो मलहरी रागे ताले लाङ्गलहस्तकः । मलिनतु मनाक्श्यामो भवेद्भयजुगुप्सयोः। निर्वेदादिषु भावेषु प्रयोज्योऽसौ यथोचितम्। भध शरदम्बुदनिभदेहां सुरतरुमूले निवासिनीं शुद्धाम्। शिवपूजापरतन्त्रीं शरद्रविन्दां मलाहरी ध्याये ॥ गसागरः | मलिनं-दर्शनम् यदश्रुलुलितालोकं मलिनं तदुदाहृतम् । ४३६ मलिना-दृष्टि ईषद्स्पृष्टपक्ष्माग्र किञ्चिद्दतिारका। निर्वेदे चाथ वैवण्यें मलिनेयं प्रयुज्यते किञ्चित्कुछचत्पुटा लक्ष्याश्वावर्तितकनीनिका । प्रस्पन्दमानपक्ष्मामा मलिनन्ता च या भवेत्। सा दृष्टिर्मलिना प्रोक्ता वैवण्यें विकृते स्त्रियाः । विकृतं तदसंलोपत्रेिण समयेऽपि यत् । मठः-देशीतालः मलतालेऽब्धिलघवो विरामान्तं तत्रयम्। | | | ० ० ० (इतद्वयमिति पाठः स्यात्) मलतालेऽधिलघवो विरामांतद्रतद्वयी। लः दृचतुष्टयं ल: दचतुष्टयं लौ | ० ० ० ० | ० ० ० ० ! धैवतांशश्च तन्न्यासः षड्जपञ्चमवर्जि । ताडितोऽयं निजस्थाने भलारश्चौडवस्मृतः । लक्षणं िवनियोगं च भवेन्मलारिकासमम्। मलारस्य गनित्यागः पञ्चमस्फुरणं भवेत्। षड्जादिमूर्छनोपेतः षड्जलयसमन्वितः । गनिहीनोऽयं मलारो वर्षासु सुखदायकः । यतो वर्षासु गेयोऽयं मेघ इत्यपि कीर्तितः। अकालरागानेन जातदोषं हरत्ययम् । षड्जक्षय इति। ग्रहांशन्यासः षड्ज एव। सर्वदा गेय ॥ धैवतांशग्रहन्यासः षड्जगान्धारवर्जितः। ममन्द्रः पञ्चमाकम्पी मारीति च कथ्यते ॥ जगदेवः नान्यः ४४ अन्धालिका समुझत मन्त्रंथ निगद्यते । पञ्चमांशग्रह षङ्जमन्द्रा गान्धारवर्जिता । (वंशे सदनक्रमः ) धैवतं तु अहं कुरव। सङ्झ्य च प्रहम् । तस्मात्परं समुचर्यं पुनः स्थायिस्वरं व्रजेत् ॥ तस्मापरौ द्विरुच्चार्य समाहत्य प्रहस्त्रम्। प्रहपूर्वं द्वितीयं च क्रमेण प्रहे यदा न्यासो मल्हाररागस्य स्वस्थानं प्रथमं भवेत् । तस्य स्वरो द्वितीयस्तु वंशेषु स्थायितां गतः । एवंविधैश्च वद्री पद्धपद्मदुर्बला। संपूर्ण कम्पितश्चन गीक्रियते लक्षणान्विता । सोमेश्वरः गौमेलसमुद्भता मला निस्वरोज्झिता। रोहणं गईंना यक्षकन् धदिवसंभवा। इयं सर्वदा था । भ८९थानम् शल्यवदाताञ्जलिकं धानाः प्रलम्बकणेः कुमुदेन्दुवर्णः । कौपीनवासाः शुचिहरधारी मलररागः कथितस्तपस्वी । सञ्चारीति नामान्तरम् ।। -: अन्धालिकाऊँ मल्हारी मध्यमांशगृहान्विता। रिसन्द्रा च गशून्या च शृङ्गारे ताडितस्वरा । संगीतसरणिः मल्ला-सगः यस्मिन्पद्ममषजनिस्वनकथा नास्येव मन्द्रध्वनि गन्धाररस च सप्तमस्तु परितो यत्रास्ति तारध्वनिः। न्यासांशग्रहधैवतध्वनिधरं तं ब्रुवतीसग्भवं मल्लारं नृपमल्लमोहनमुरारातिर्वदत्युत्सुकः ॥ घडवः) पञ्चमांशग्रहन्यासा पनि मन्द्रमध्यमा। शृङ्गारे दुर्दिने गेया मल्लारी परिकीर्तिता ।। अयमेव माधवादिरुच्यत इति गोपगोविन्दटीकाका मूर्तिवर्णने माधवादिरित्यपि । मल्लरी सपहीना स्याद्द्दशान्यासधैवता । औडुवा पौरमीत्युक्का बर्षासु सुखदा सया।। बैगतांशग्रहन्यासः षड्जपञ्चमवर्जितः। निषादातारो गान्धारमन्द्रो मल्ह्मारकस्स्मृतः ।। रा मल्लरीरागध्यानम् मच्छरंका-रागः गौरीकुश कोकिलकण्ठनादा अन्धायाथ विभाषाया अर्जे मल्लार्काि स्मृता। गीतूच्छलेनात्मपतिं स्मरन्ती । पह्यंशग्रहन्यास ग्रहान्ता मन्द्रमध्यमा । आदाय वीणां मलिनं रुदन्ती ‘मारिका यौवनदूनचित्ता । मेघरागभार्या म्यासांशग्रहपञ्चमका च पसार च तारहीना च। गनिहीनापि समन्द्रा समशेषा भवति मस्लारी ॥ मल्लिकामोदः-देशीतालुः नान्याः छौद्वौ हुताश्च चत्वारे मल्लिकामोदसंहिते ।। तारहीना षड्जमन्द्रा पत्र्याप्तिर्गनिवर्जिता पञ्चमांशग्रहन्यासा मल्लरी सञ्स्वरा ।। पाषा धनि धनि प्रल महिधसन्तः-पेयागः (भाषामालनीलमेखलयः ) अस्याश्चषि विशेषेण यथोक्तेनोपलक्षितौ। (अ) स ग म प नि स पञ्चमोङ्कतसैन्धव्याविॉछापकरूपको । (अन) स नि ध प म ग र स 2 + ० ० ४७८ -रागः महः मेलकर्ता शुद्धौ सगौ सभी शुद्धौ पतादिगौ मसौ पुनः । त्रिभृतिरस्यान्निषादोऽपि मल्ह्रस्यापि मेलनम् ।। चैत्रांशमह्न्यासः षङ्जपत्रमवर्जितः । मल्हारो गीयते प्रातर्नानविद्याविशारदैः । श्रीकण्ठः मल्हारी सपहीना स्यात् धत्या चोपुजामता।। धन्नयेति प्रहशन्यासेषु धैवतः। उपजेति उपराजानां -रागः मल्हारोऽप्यथ गान्धारवर्जितष्घडवः पुनः । निषादफुरितदशेषे मल्हारीवद्भवेदिह ॥ -मेलरागः ( मालवगौलमेलः ) पत्रयेण युता प्रातर्मल्हारी रिविवर्जिता । वृषस्वपि विशेषेण प्रगेया सुखदायिनी ।। श्रीकः पांशन्यासग्रहा मुक्तमध्यमा गविवर्जिता । शृङ्गारे सा प्रयोक्तव्या सह्यैन्धाल्युपाङ्ग । -अङ्गरागः ( वीणायां बदनक्रमः । वैवर्त प्रहमास्थाय तत्परं तु विळम्बयेत्। पुनः स्थायिखरं स्पृष्टा द्वितीये च स्वरं स्पृशेत् । स्थायिनं प्राक् तृतीयं च धरमीषद्विलम्बयेत् । आरुह्य च प्रहादियं द्वौ तृतीयं विलम्बयेत् । तदधल्यं स्थक्षेमाद्विद्वरुह्य ततः क्रमात् । यूट् स्वरान् महांश्च त्रीन् पुनश्च स्थायिनं पृशेत् । इक्तं स्वरं तत्परं च स्थायिनि न्यस्यते यदा । तदा सञ्जायते रागो मल्हाराख्यो मनोहरः। रागस्यैतस्य लक्ष्ये तु लक्ष्यते पञ्चमो ग्रहः । महारिदेशी-रागः महारादुता देशी त्रिधा साधवियु सपा । मंदनः मल्हारीरागध्यानम् मृणालतन्वी पिककण्ठनादिनी गनच्छलेन स्मरति प्रियं स्वकम्। विपश्चिH०गृ०५ण6तमा मल्हारिका यौवनभारसन्नता अन्धाल्युपाहू मल्हारषड्जपञ्छमवर्जितः। धन्यासांशमहो मन्द्रगान्धारस्तारसप्तमः । मखुणम्-दर्शनम् मसृणं तत्तु विज्ञेयमनुरागकषायितम् ।। गमन्द्रः सपनिर्मुक्तो श्रद्दधन्यासधैवतः । मसृणं तु परिक्षेऽमनुसारणरञ्जितम् । अन्धाल्युन्नमल्हारो नितारः प्रावृषि भुश्रुतः भट्टमाधवः। मल्हाररागध्यानम् मदृणत–देशलास्याङ्गम् वीणातिवादः फलकण्ठनादः मुग्धा स्निग्धां यदा दृष्टि तनुते रसनिर्भराम् । फुरदब्जकर्णः । नृतहस्तनुगां नृत्ये तदा मसृणत भवेत् ।। काश्मीरचित्रवशरदिन्दुवक्तो मल्हारनामा नितरां विभाति । औझालः उघुर्गुरुः पूतं वा वृतापेक्षया मलयागुरूवात् तालप्रतारे मम्हारी-प्रथमरागः अदित्युच्यते विभाषान्धालिका तज्ञ मल्हारी मन्मध्यमा। पूतो गुरुर्लघुत्रैव मुद्दच्छब्देन कश्यते । पांशा स्याद्धीनगान्धरा शृङ्गारे ताडितवरा । मोक्षः ऍतश्चानुतस्मिन्नल्पशब्देन कथ्यते ५७९ महाराष्ट्र यस्मात्परोऽस्ति स महान् स न चेदल्प एव सः दूतस्यानुद्रुतापेकं संहत्यं यद्यपि स्थितम् । तथापि चतुरलेऽस्मिन् प्रस्तारे सोल्प इष्यते । अबुद्धृतस्य प्रस्तरयाह्यस्त्वचतुरङ्गकं । महद्देव ऋतं शश्वद्रूपं शश्वदनुद्रतम् । गुर्वादिकं तु त्रितयं महदमं च जायते ॥ महल्दः-वंशः महानन्दाभिधे वेशे दुण्डमानमुद्दीरितम् । साचंयुकाधिशाष्टत्रिंशद्भःसदा । मध् शाहूजी क्षेत्रं मुभयतालाभ्यरन्ध्रयोः । सपालयधीतर धष्टन्धभितिः पृथङ् । सग्नरन्ध्रान्तरालेषु नशीलकंपृथकू ! सयूकात्रितयं रभ्रष्टके सामनेमयोगतः । सयवतयं सर्व शेयः स्याद्द्रवंशश्रत् । महद्दिष्डम्-लाग्नम् उलथा चरणद्वन्द्वसन्तराले यदा भवेत् । अधश्शपदद्वन्द्वमूध्वं च वलनद्वयम् । भूतले सन्मुखं पाते महद्दिण्डं तदुच्यते ॥ महामन्दिी मेलापः शुभपन्तुवालीमेलजन्यः ( आ } स म ग म प ध नि स ( अत्र) म ध नि ध म ग रिं स महाकाली–धृतिः तारमध्यमस्थ प्रथम श्रुतेः गणास्सगणचैत्र नगणो भगणस्तथा । सगणइचेति विज्ञेया महामर्मास्यतालकं । 20 मात्राः म्हचरः मण्डलादिप्रचारो यः स मह्मचारिरुच्यते । शारदातनयः महारम्भा--अवनद्धे जलिः अवपाणिकर्णयुक्तं कुरवन्दं मध्यलयतुल्यम् । बाहुं द्रतलयमन्ते जातिः मा स्यान्महारम्भा । रौद्रः प्रचरणाच्चापि भदाचारीति कीर्तिता । म -पुष्करत्र/छे जमिः सर्वान्तःपुररक्षायामयशस्वल्ययनादिभिः । या नित्यमभिनन्दन्ति ज्ञेयास्तासुमहत्तराः। अवपाणिकरणयुक्तं कृत्वाने मध्यलयतुल्यम्।। वाद्य द्रतलयमन्ते ज्ञातिरसा स्यान्महारम्भा ।। भतः १५I«५८ः पटुकलकखटासिति यावक्षरैस्समायुक्ता अधमस्त्रीणां प्रायः संरम्भा नाम सा तिः। महादेवी तन्न मूर्धाभिषिक्ता या कुळशीलविभूषिता । सभतुल्यचरित्र च मध्यस्थ तेधवर्जिता ।। अनीष्र्या नृपशीलश। समदुःखसुखस्पदा। शान्तिस्वरस्ययनैनित्यं भर्तृमङ्गलकांक्षिणी ।। पतिव्रता क्षमायुक्ता अन्त:पुरहिते रता। एमिर्गुणैस्तु संयुक्त महादेवी प्रकीर्तिता । महाराष्ट्रगूर्जरी--उपरत्झरागः अंशे तु रिस्वरा मन्द्रनिषादा वाडितेतरा। उत्सवे पञ्चमत्का सा महाराष्ट्रगीरी अषप्तव्यान्यवाप्तानि यस्य सर्वाणि देहिनः परोपकारव्यसनी स महानभिधीयते । भयविवेकः -र): उपागा रिषभाद्या महाराष्ट्री च गूर्जरी । चात् अंशन्यासयोरपि रिषभः सुचितः। महाराष्ट्रों ४८७ महासन्निस्तु विज्ञेयो द्रतत्रयं व्युद्वयम्। दूतश्शरो हुतौ ळ्श्व दूतो लत्रयसंयुतः । अतः परं महाराष्ट्रपूर्विका गुर्जरी पुनः। न्यासांभूतलधौ मग्दुधभवर्जिताः। पवमस्वरसंव्वता समाख्याता मनीषिभिः । १० ० ० ॥ १। ७ । ९ ।। महासनितालोडुषम्-देशीनृत्तम् महासन्नितु विज्ञेयो हुतवीं लघुयम्। गूर्जरी स्यान्महाराष्ट्र रिन्यासांशा च ताडितां । द्रतश्शरो दूतो लश दूतो लक्ष्यसंयुतः निमन्द्रा च पीनेयं वत्सवे विनियुज्यते । जगदेकः ? महसन्योडुपं प्रोक्तं तालेननेन सूरिभिः -रागमः महितम्--दर्शनम् पश्यमेनोज्झिता मन्द्रनिषादा ताडितोत्सवे। गीयते रिषभान्तांशा महाराष्ट्री तु गुर्जरी रम्पी ! यद्दर्शनान्मलो जन्तसर्वस्य महितं भवेत्। --प्रथमसर्गः महिषसत्वा-स्त्री अपञ्चम महाराष्ट्री गूर्जरी ताडितस्वरा। स्थूलपृष्ठाक्षिदशना तनुपवदा स्थिरा। रिषभांशन्यासयुक्ता निमन्द्र गीयते बुधैः हरिरोमबिता रौद्री लोकद्विष्टा रतिप्रिया । किञ्चिदुन्नतवता च कळक्रीडावनप्रिया महालक्ष्म-तानः बृहळ्ळाटा सुश्रोणी माहिषं सत्यमाश्रिता । गान्धारग्रामे मदीयतानः म प नि स रि ग नान्यः मही-क्षुधावृत्तम् (अष्टाक्षरम् ) महावलः-( वर्णालंकारः) यदि च खलु षट्काल्लघुगण इह आदितः यथा-सर्गिरि, सरि, सरिगम, (१) रिगसग, रिगमग, पुनरपि च सप्तमं लघुभवति सा मही । रिण, रिंगमप, (२) गमपम, गम, गमपध, (३) सपधष, (नसलगाः) बहुकुसुमसोहिये अप, मपधनि, (४) पधनिध, पध, पधनिस, (५) महुरी-गः प्रतापसिंहः अथोच्यते महुरिका भिन्नषड्जसमुद्भवा ।। महाव्रतः-तानः मन्द्रभग्धैवक्तन्यासा धैवतांशमा तथा। रि-लोपः। षाडबः. गान्धारतारा गीतशैर्महुरीति निरूपिता म ग स नि ध प कुम्भ: महाव्रतिकः-जानः महेन्द्रः-देशीतलः महेन्द्रं पलगा छघुः ऽ।ऽ। मध्यमममे नारदीयतान ५ ध नि स रि म गन्यः महेश्वरः--देशीतालः महासनिः-देशीतालः। तगणश्च दूतश्चैव ळञ्जयं च महेश्वरे । महासन्नितु विज्ञेयो दुद्वर्यं च ळ्षुद्भयम्। हुतशरो हुतौ लश्च द्रको वै यत्र सम्मतः। महोदयः-देशीतालः केचिदेनं प्रशसन्ति प्रमानयुतो भवेत् । दुरौ दौ द दगौ हृतौ द्वौ गुरुतौ। हुतै गुरुच्युत्त्रयं दूतौ सुतौ महोदये । शमोषः. 25.भन्नः। 8 भात्रः ० ० ० ० ० ०॥ ४८१ नान्यः मागधिकः प्रकृते मात्रावृत्तम् माणिक्यशेखरः-देशीयाः द्विमात्रिकास्त्रयः रः लः ः विरहाः नलौ गोदौ छदौ दोले गर्स द्वौ यगणः पुनः। तगणश्च कुतश्चेति ता)ले माणिक्यशेखरे ।। मागधी-गीतिः B32 मात्रा त्रिर्निवृत्ता च या गतिः सा मांगधिरिति स्मृता । मातङ्गः--तनः चित्रे मार्गे मागघिरट्टौ कलाः । गान्धारभसे नारदीयतानः चित्रे चैककले ताले विज्ञेया गीतिमागधी। म प ध नि स तस्यैव द्विमधिकप्रयोगाढार्तिके द्विकल एव तालः। द्विगुहः द्विर्निवृत्ता च चित्रे गीतिस्तु मागधिः। -स्वरने चित्रे सम यतिः । हृतो लयः। उपरिपाणिः सागधी। ओधोअचः अष्टसप्ततिसंख्याभिः स्वरैर्मातङ्ग उच्यते । यवः अनागतप्रहः । अमिनृतवञ्चश्रयोगाः । मार्गभेदाद्भीतिर्भिद्यते। अभाषतम् तद्यथा-दक्षिण प्रवृत्ता पृथुळा गीतिः यथा चित्रे प्रयुज्यते सा मातङ्ग -धृतिः मागधीत्युच्यते । तथैव वृत्तिमां च चित्रे यद मागधी तदा। मध्यमस्या तृतीया श्रुतिः । संभावित स्यात्। वर्तिकमार्गे द्विः परिवृत्तक्रमेण योज्यते । एवमुक्तं मातरञ्जनी-मेलरागः ( शुभपन्तुदरालीमेलजन्यः ) भवति । चित्रे च द्विमात्रा का सैब मगधी गीतिः । संभावि (आ) स रि ग म प ध नि स तया गया प्रयुज्यते तदा चतुर्मात्रिकद्युत्सिशब्देनोच्यते । यदा (अव) स नि प ध ग र स तु चित्रे मांगधी गीतिः संभावितशब्दवाच्या द्विगुणिता, अष्ट माला पृथुलाशब्दवाच्या दक्षिणमार्गे भवति । त्रिनिर्निवृत्तिः भातुः-गीते पदानि त्रिरावृत्तिः मागधी । मगधदेशोद्भवस्वान्मागधी। अतोवहरण पदं वागभिधेयं स्यात्रां मातुरभिधीयते । पदे प्रथमकछाः विलम्बितळयेन्, द्वितीया कळा मध्यलयेन, तृतीया कला हुतळयेन गीयते मातृकाप्रबन्धः आदाय गीयते यस्यामेकैकं मातृकाक्षरम्। -चतुष्पदागीतम् इटेनार्थेन संयोज्या मातृका सा प्रकीर्तिता । त्रिलया। त्रियतिश्चैव त्रिप्रकाराक्षरान्विता । अकारादिक्षकारान्तमेकैकं मातृकाक्षरम्। एकविंशतिताला च मागधी संप्रकीर्तिता । क्रमेणादौ पदानान्तु सन्निवेश्य पुनःपुनः । त्रिप्रकार इति मृदङ्गं परिभषा।। | इटेनार्थेन संयोज्य संस्कृते च प्रबध्यते । " अथवा प्राकृतेनैव द्वाभ्यां सित्रेण वा पुनः । श्रेयांतत्रिलयश्च घृप्लुतगुर्वक्षरपदैश्च संबद्ध। तामैकविंशतियुता विज्ञेया मागधी तकैः पदैश्व बिरुदैस्तालैः गीयते श्रुतिसुन्दरैः। मातृदैवं समाख्याता सर्वदेवप्रियंकरी ॥ मकः मतशः भरत: श्रातः ताळानां नियमो नाव न रानियमस्तथा। मध्यमस्य प्रथम श्रुतिः जगदेकः प्रबन्धो मातृकानाम स्वेच्छया परिगीयते ॥ माधवीति पठितं नाट्यरनाकरे । माज्जी-मेलरगः (नटभैरवीमेलजन्यः ) मान-श्रुतिः (आ). स रि ग म प नि ध नि प ध नि स धैश्तस्य प्रथम श्रुतिः स नि ध प म ग म प गा रि स इयं ताञ्शाने ५पादभागैश्चतुर्भिरुन्माला स्यान्मन्द्रकादिषु ' स्या इति । चन्द्रकेति सप्तनीतिपरस्शब्दः। चतुःपाद्भूत एकताल 33 ४८२ एककयो वा द्विक वा चतुष्क या मात्रशब्देन गीयते । माधवप्रिया--मेलरगः (वीरशङ्कराभरणमेलजन्यः ) अत्र न छन्दोमात्र। छन्दसि लाघुरेको मात्रेस्युच्यते । ताले तु (आ) स रि ग रि म ग स नि ध नि प ध नि ध ख. यथा चतुरश्रजतिः चञ्चूपुटता®स्य चतुष्कळस्य गुरवः पोडश (अब) स नि ध प नि ध प म रि ग रि स मात्रिाः । सैक मात्रा। हे मात्र एको गुरुः। पारिभाषिकताळ शीयगुरोः स्वाभाविकगुरवो द्वात्रिंशतुल्या भवन्ति । पारिभा माधवमनोहरी-मेलरागः सिंहेन्द्रमध्यममेलजन्यः) धिकगुरुरूपं चञ्चपुटः एककळ, स एककले हिगुणितश्चेत् पारिभाषिकमात्राश्चतस्रः। पारिभाषिकशुरू हौ । तयोश्चतुष्षष्टि- (आ) स ग रि ग म प नि ध नि स गुरवः छन्दशास्त्रप्रसिद्धास्तुल्याः । अयं चचपुटद्विकलः । (अव) स नि ध म ग म ग र स . अथतुश्यः माधवश्रीः-मेलुगः (धेनुकप्रियामेलजन्यः) तलं भान्नाया लक्ष्म कथ्यते ( आ ) स ग रि ग म ध नि ध स पलबक्षराचारपरिमाणक्रिया भवेत् । (अव ) स नि ध प म ग र स मान तथैव विज्ञेया ब्धुषुर्वादिकल्पना । माधवी-शतिः छन्दश्शस्त्रे एइश्य लघोस्रचरणलः मात्रेति कथ्यते । मध्यमस्य प्रथमा श्रुतिः । मगिध्या नामान्तरम्। ताले तु चतुष्पादात्मकं चतुरश्रस्यैककलस्य द्विकलचतुष्कळ योर्वा यश्रस्य एकद्विचतुष्कलानो वा हर्प मात्रोच्यते । पारिभा माधवोसवकमलाकरः—स्डप्रबन्धः धिको मात्रशब्दः ताळशास्त्रान्नान्यत्र वर्तते । रचितो गद्यपद्ययैर्वसन्तः पथिंबोरसवे । भागत्राथशिष्टसंहारः वसन्तरागे झम्पाहृताळे सध्यलयाश्रिते । भास्वरलातिनाटके पञ्चमस्सन्धिः। गमकालुप्तिभूयिष्ट पूर्णकल्पः प्रकीर्तितः शारदातनयः पूवौं पुनरतेने पाटौ स्वरराजिविराजितः । माधवोक्सवकमलाकरनाम प्रबन्धतः । माथुरी-हस्तः मथुयो मकरः करः । (थ्री-रागः माधुर्यां मालवसन्त इत्यपि नामान्तरमस्ति ॥ गान्धारांश धैवतैकमहाधन्यासस्थाने पञ्चमेनापि युक्ताः। माधवभट्टः तारास्सर्वेषु स्खरैरेव पूर्णा तामाचष्टे साथुरां मैथिलेन्द्र।

सङ्गीतचन्द्रिकाकारः । वाराणसीयः कै. प. 1400 काळेआसीत्। गन्धरांश...न्मासपञ्चमधैवतप्रहा। ताराशेषवैरैः पूर्णा मा(थ) कथ्यते किल । माधवप्रियः—अफ्रहाः ताः करणं वलितोरु स्याद्वलितं च ततः परम्। माधुर्यम्—कव्यगुणः पादापविद्धं च ततो डोलपादं समाश्रयेत् ॥ बहुशो यकृतं वाक्यमुक्तं वापि पुनः पुनः। पाइर्वक्रान्तं परिवृतं सिंहविक्रीडितं ततः। नोद्वेजयति यस्माद्धि तन्माधुर्यमिति स्मृतम् । एछकाक्रीडितं पश्चात्कटिछिन्नमतः परम् । नवभिः करणैरेभिर्निर्मितः कुम्भभूमुका। दिति यस्माद्धेतोर्वाक्यं श्रुतं संशयविपर्ययोरास्पयं न भव धवप्रियसंज्ञोऽयं प्रयुक्ते साधवार्चने । तन्माधुर्यम् । द्राघीयसि समासे ताबवश्यं भवत इति कुम्भः तद्विरह एव माधुर्यं शब्दगुण इत्युक्तं भवति । गार्हन्तां महिषा ४८३ सनशृङ्गार इत्यादि । पुनः पुमरयुक्तमर्थजातं यस्माद्धेतोरपनीतमवगाहनेन वैरस्येन तद्वचनवैचित्र्यात्मकं मधुर्यमर्थगुणः । वचनान्तरामि- धेन्द्रेऽपि विषये लभ्ये जीविते न परान्प्रति। बेयतया हि स एवार्थं विचित्रो भवति । अयोदण्डवदर्भाङ्क पुरुषो मानवतर: अभिनवः इबिबेक: पृथक्पदत्वं माधुर्यम् । वामः मानवी - गतिः केचिन्माधुर्य योधादवध्यतीत्रतामाहुः। मण्डलाकारवद्वान्द्व समय मुहुर्मुहुः । साहूियमामासायम् बसें करं न्यस्थ कटौं दक्षिणे खट-मुखम् । अथ चितवचोबन्धो माधुर्यमभिधीयते। मानवी गतिरित्येषा प्रसिद्ध पूर्वसूरिभिः । नन्दषेणं अभ्यु बहुशश्चेतः प्रीतिकृन्मधुरं परम् । म:ि सर्वेश्वरः आरोहणे नियोरेन सैन्धवं मानवी मता । गीतगुणः सर्वदा गया । अलितैरक्षरैर्युक्तं शृङ्गाररसरञ्जितम मानसुगन्धी-मेमः(सूयेकतमेलनन्यः) अव्यं नासमोपेतं मधुरं प्रमदाप्रियम् । सोमेश्वरः (आ) स ग म प ध स ( अव । स नि ध प म ग रे स -वंशे ऋकारगुणः कोकिलालापलालिन्यं मधुरत्वमिति स्मृतम् । मानावलिः-मेलगः नष्टनेमेलजन्य) ' मअ स्थानत्रयेऽप्यवैश्वर्यं माधुर्यमभिधीयते ( आ ) स ग म नि ध नि स कोकिलालपलावण्यं मधुरवप्रकाशकम्। (अब) नि ध प म म र स नि ध नि स अभ्यासात्कारणानां तु इिलष्टत्वं यत्र जायते । महत्स्वपि विकारेषु मधुर्यमिति कीर्यते ॥ कः पुनरयं मानो नाम, यस्यैष त्रिभुवनेऽपि सानो मन इति । सर्वावस्थाविशेषेषु दीपेषु ललितेषु च। महान् महत्ववादः । उच्यते--दृष्टxaधपराधजन्मा मिथे अनुल्बणत्वं चेष्टानां माधुर्यमिति संज्ञितम् ।। मिथुनमानसेषु रोपे मानः । स विषयाश्रयालम्बनभेदादनेक- भावविवेकः प्रकारः । यस्मिन्मान उत्पद्यते स विषयऋयीपप्रयादपराधम्। कर्ता धीरोद्धृतधीरललितधृष्टशष्ठादिनायकप्रकारः। यस्योत्पद्यते माध्याह्निकम्-संगीझराङ्गम् स आश्रयः। व्यलीकयिश्रियादीनां धीराधीरोद्धतोदसादिनायक मध्याह्नकरणीयं माध्याह्निकम् प्रपञ्चः। यत उत्पद्यते तदालम्बनम । व्यलीकचिप्रियाद्यपराधः तेनान्योमन मिथे विपर्ययः । अथ मनबिपाश्रग्रालम्बन मानो रोषः प्रणयसंभवः। शाः भेदाः मानजातयः । सानविशेषाः विषयाश्रयालम्यनप्रकी- णनि विषयाश्रयालम्बन कर्माणि मनबिकागः मानोपलक्षणं मनचैवम्-मेलरागः धीशङ्कराभरणमेलजन्यः) मानस्थानानिमानोत्पत्तिकारणानि मानोद्दीपनानि मानवलासाः मानमोडूयितानि मनसुखानुभवः मानोत्पत्तिप्रकीर्णानि मान ( आ } स गरि ग म ध नि स. । पाधिभङ्गः मानभङ्गकारणानि मानोपशान्तयः मानोपशमलक्ष (अव) स नि प ध प म ग र स प्र णानि मानभङ्गोपाधयः सानानुभवसौल्यानि च इति चतुर्विंश तिरर्थाः मानवती-मेलकर्णी (रागः) स रि ग ० ० म = प + ध % नि - व मानजातयस्तु चतुर्विंशतिः । भामः कोपः क्रोधः उस्मासः रोषः ईथयितं मन्त्रयुतं असूयितं वैमनस्य उन्मादः (थ:) ३८४ मन्यु मात्सर्यं अभिनिवेशः अत्रज्ञार्चनं वैलक्ष्यं अनुशयः बथा-दैत्रीचन्द्रगुने-चन्द्रगुप्तस्य भृतकोन्मादः मानुषी । कार्थवं क्षोभः आवेगः अमर्षेः उप्रयं प्रणयकलहः इति । मया । कृत्यारावणादिषु कनकमृगादिरचनावमानुषी आया । मानापनयन सामदानभदण्डयोग मानभङ्गोपाया मानपत्तिकरणानि-विप्रियकरणं प्रियाकरणं वारितवामता मायाप्रदीपः . मेलरागः (खरहरप्रियामेलजन्यः ) आमचारः शार्थं प्रसारणं खण्डनं अवज्ञानं अकृतज्ञता सपत्नी ( आ) स म ग म प ध नि स नासग्रहणं गोलरवलनमिति । अत्र ; स ध प म ग र स मानोद्दीपनानि यथा-वयस्यावाक्यं विपक्षसन्निधिः सखी- वैय्यं सपयुपहासः दाक्षिण्योक्तिःअत्यन्तोपेक्षा सौभाग्यदर्शन मायामालवगौलम्-- मेलकर्ता (रागः) द्रष्टव्यषलापः अपराधस्मरणं विपक्षानुकम्पा आद्रपराधता स रि ० ० ग म ० प ध ० ० नि स प्रियानुनयः- इति । मानभङ्गकारणानि-भदत्रासभयानि मृदूषगमः उपवनवि मायारूपिणी--मेललारागः (मेचकल्याणीमेलजन्यः) हारः सुरभिवनवातः कोकिळाडळापः प्रभातं प्रदोषः चन्द्रोदयः ( आ ) स रि ग म प ध नि स प्रवासाळम्बः विविक्तं _इति (अब } स नि प म ग र छ मानानुभवसौख्यानि यथा-पादपतनं प्रसह्यश्लेषः इष्ट- कचग्रहः चुम्वनबळाकारः प्रियप्रणयोक्तिः उपाळम्भसूक्तिः मायाद्रविड!--मेलरगः (धीरशङ्कराभरणमेलजन्यः ) स्नेहपरीक्षाभिभवः सखीश्लाघा बन्धुबहुमानः लाभविशेषः ( आ) स रि ग म प ध नि स शृङ्गारकवृत्तिः इति (अब) स नि प म रि ग म र स मानिनी-प्रकृते मत्रवृत्तम् र ज ग ग मायूरी-मार्जना विरहः गान्धारौ जायते वामे वधमाने तु पुष्करे। दृक्षिणे पुष्करे षड्ज्ञो मध्यमस्तूर्वपुष्करे । अधः यदा संजायते ज्ञेया मायूरी मार्जना तदा । गान्धारस्य द्वितीया श्रुतिः। बेन मानुषः-स्त्ररजातिः व्यशीतिभिः खरैरे..प्रोक्तो मानुष इत्ययम्। पुष्कराचे मार्जना गान्धारो वाभके कार्यः षड्जो दक्षिणपुष्करे । ऊर्वकं पञ्चमश्चैव मायूर्या तु स्वरा मता । भएiः मान्मथम्-करणम् स्थानकं वैष्णवं यत्र त्रिपताक तथा करो। पुरःप्रसारिता वामः करोन्यऽसनिवेशितः। पर्यायेण नतं गात्रमुन्नतै तत्तु मान्मथम् ॥ मारजयन्तः–मेलरागः (सिंहेन्द्रमध्यममेलबन्यः) ( आ ) स रि म प ध नि स (अब) स नि ध प म ग र स साम मारजनी-मेलकर्ता स ० रि ० ग म ० ए ध नि ० ० स विशेषद्वन्दचिन्तमणिग्रन्थकर्ता । अनेन काव्यप्रकाशानभ भाषानुभावादयो रचिताः । आय--सन्ध्यन्तरम् मया चैतबकल्पना-सिंगःमयेन चानघेन सुरान् प्रयुक्त फुपदो माया । मावजमणिः-मेलरागः वीरशङ्कराभरणमेलजन्यः) (आ) स ग रि ग म प स . (अष) स नि ध म ग र छ . ५८५ माघाराध्यानम् मास्त्रधन्याशीमेल(खरहरप्रियामेन्यः लिचित्ररचलाङ्गधारिणीं ( ओ ) स रि म प ध स फळलोचनसमीपवासिनीम् (अब) स ध नि ध प म ग र म ग र क्ष आरसालतरुमूलसंस्थितां मारवां मनसि चिन्तयामि ताम् ॥ आरुधत्याःि—मेरुः ( अ) स ९ ० ० ग म ५ ए ध ९ ० ० से. मारविः-मेलगः (कीरवाणीमेलजन्यः) (अब } स नि ९ ६ ध प रे म ० ग र ९ स ( आ ) स रि ग म ध नि ध म प ध नि स (अब) स नि प ग र स’ मंगः--तलमणभेदाः मार्गः स्युस्तत्र चत्वारो ध्रुवश्च वार्तिकः। मार–मेलरागः दक्षिणश्चेति तत्र स्याद्धंबक मश्रिका कथा । ( आ) स ० ० ग ० १ २ प ९ ० नि २ स शेषेषु चतस्त्रोऽप्रै क्रमान्मात्राः कला भवेत् ॥ अब } स % नि ध % प • च • गम रि ० स अत्र कलात लयुः । इदं शाङ्गदवमतम् । तालुकाविलासका स्थः यथा - भारार्ध्यानम् देशीयोग्याः प्रदर्यन्ते मार्गाश्चत्वार एव हि । इन्दुमुखी कनकाभा दीर्घलम्भात्क्रतुळाचलदृझ चित्रश्चित्रतरश्चैव तथा चित्रतमः पुनः अरुणाम्बरा नृपवरान् स्वरयन्ती मरवी समिते ॥ अतिचित्रतमश्चैत्र तेषां रूपमुदीर्यते खमिते-युद्धार्थम् । सोमनाथः सङ्गीतविद्याविनोदे माहेरली–मेलरागः ( खरहरप्रियामेलजन्यः) दक्षिणो वार्तिकश्वित्रः तत्र चित्रतरः स्मृतः । तथा चित्रतमंश्च स्यादतिचित्रतमो भतः ! ( आ } स में रि ग म ध नि स . (अब) स नि ध प म ध म रि ग रि स षडेवं कथिता मार्तस्वरूपं निरूप्यते । इत्युक्तम् । माह--मेलरागः दक्षिणो वार्तिकश्चैव चिदधिकतरस्तथा । शुद्धस्वरसमुद्धृतो गान्धारोद्रहसंयुतः तथा चित्रतमश्चैव ह्यतिचित्रवसस्तथा । । आरोहे त्यक्तधो ज्ञेयो गान्धारच्यांवितोदितः । चतुर्भागस्त्रश्चैिवानृष्टिर्वर्षणस्तथा। अप्रस्थानसंयुक्तः पुनःस्वस्थानसंयुतः। अनुषर्षणकश्चैव स्लऍशापि प्रकीर्तितः । आन्दोलितनिषादाद्यो मारुर्धान्दोलितो मुहुः । सर्वेषां मतमाश्रित्य मार्ग द्वादशधा स्मृताः। साये गेयः । एतेषां मार्गभेदानां कलभेदान्प्रचक्ष्महे । मारुती_कला तदर्धार्धार्थभेदेन शास्सप्रश्नतः चतुर्विलासेषु शिरो निधाय नभोगतैर्येषु कराञ्चिपलैः । तत्र दक्षिणभार्गस्य मात्राष्टकमुदाहृतम् । णि चोद्धामयतो हि सैव प्रोक्ता कलेयं फिछ मारुतीति । । वार्तिकं तु चतुर्भात चित्रश्रमाणं द्विसानिक। एकमात्राश्चित्रतरो धृतश्चित्रनाभो मतः ॥ मारुनः-मेलरागः (मायामालवगौलमेलबन्यः ) अतिचित्रतमे भर्गेऽनुवृतः परिकीर्तितः (आ) स रि म प नि स चतुर्भागे तद्वै स्यात्पलालकलिकाकृतिः । (अब) स नि ध प म ग में रि स मरी . अहं तथभागोऽब्रटी स्यानु तदर्धकम् । ४८६ मार्गक्री भरत. एतद्धं घर्षणे तु तद्धं चानुघर्षणे। -सङ्गीतभेदः एतद्धं स्वरे प्रोक्तं सूक्ष्मसस्वार्थवेदिभिः । स्वरा प्रामस्तथा जातिर्वर्धमानादिगीतकम्। आलापादिक्रियाबद्धे स तु मार्ग इति स्मृतः।। दक्षिणादि नवानां च तालमानी नियामकाः । पात्रं देवः इतरेषां त्रयाणां च जिह्वाया स्वरतो मतः । मार्गितत्वद्विरिञ्चेन प्रयुक्कवतथर्षिणा। ते द्वादशविध मार्गा अस्माभिरुदितादशुभाः । महोदयनिमित्तत्वान्नियतो मार्ग उच्यते इति-(नियामकाः-आपका इत्यर्थः) ऋषिणेति--भरतेनेत्यर्थः ) अनुव्रतः द्तलज्बोरनन्तरं विरामरूपेण वर्तते । न स प्रत्येकं गभसन्ध्यङ्गम् नाळाप्तम् । चतुर्भागादयः पञ्च न तालाङ्गानि | स्वार्थवचनं मार्गः अच्युतः मार्गः-तालप्रायः । यथा -रनवल्यां वासवदत्तया चित्रफळके दृष्टे विदूषकेन यत्क्षपटवचनमुक्तं तद्विसृश्य काञ्चनमालथोक्तम् देवि कदापि झियसमूहरूपयः कलायाः स्थानमेव यत् । गुणक्षरमपि संभाव्यते इत्युक्तम् । वासवदत्ता अयि जुके तालभार्ग इति प्रोक्तः स चापि बहुधा स्मृतः । बसन्तक खल्वसौ इति समयानुसरि परमार्थाचितमाह। मार्गाः स्युस्तत्र चत्वारो ध्रुवश्विलश्च वार्तिकः । तत् सर्वथैवचनम् । दक्षिणश्चेति तत्र स्थान् ध्रुवके मात्रिका कला । तत्त्वार्थकथने मार्गः । शेषेषु हे 'चतस्रोष्टौ क्रमान्मानः कः भवेत्। कलेति चित्रवार्तिकदक्षिण एव मार्गाः। | वचनं सामान्येनोच्यमानं प्रकृतार्थेन लुथुः। भरतमते परमार्थस्य यत्संबध्यते dळकलाविलासे अभिनयः रामचन्द्रः चित्रश्चित्रतरश्चैव तथा चिलतम पुनः वास्तवार्थकथा मार्गः । अतिचित्रतमश्चैव तेषां रूपमुदीर्यते । इत्युक्तम् । मार्गवश्व प्रसिद्धत्वात् परमार्थे मार्ग इति व्यपदेशः। अभिनव सङ्गीतविद्याविनोदे तु दक्षिणचातैिश्यां साकं चित्रादिभिः पुष्करवावेषु वाक्करणाक्षरकरणसंयोजनप्रकार । षण्मार्गाः कथितः। अस्माभिस्तु मार्गाः द्वादश मिरूप्यन्ते तत्र दक्षिणमार्गस्थ मात्रष्टकमुदाहृतम् । --लक्षणः वर्तिके तु चतुर्मात्रः चित्रमार्गा द्विमात्रिकः क्रियासमूहुरूपायाः कलायाः स्थानमेव यत् । एकमात्रश्चित्रतरो हृतश्चित्रतमे मतः । तालमार्ग इति प्रोक्तः स चापि बहुधा स्मृतः ॥ अतिचित्रतमे मर्गेऽजुह्वतः परिकीर्तितः । मार्गजयन्ती-मेलरागः (हरिकम्भोजीमेलजन्यः) चतुर्भागे तद्धं स्यात्पलांशकलिकाकृतिः । (आ) स रि स ग प ध नि स गुदी तदर्धभागोऽनुत्रुटी स्यातु तदर्धकम्। (अव) स ध प म ग म रि ग म स. एतदधे घर्षणे तु तद् चतुषर्षणे। मार्गताडी-मेल्पगः एतदर्घ स्वरे प्रोक्तं सूक्ष्मतत्त्वार्थवेदितेिः ।। स तमायें चित्रचित्रतरचित्रतमवार्तिकदक्षिाः पञ्चमार्ग तोड्य पंहीनायां कोमलाख्यौ रिधौ स्मृतौ । सन्यास मध्यभांशः स्यान्मूर्छना तत्र धादिका । शंयुकम् अच्युतरायः प्रवर्गाया। अहोबिल | ३८४ म मार्गदेशिकः-मेल्लरागः (मयमच्यौलमेलजन्यः (आ) स ग म प ध नि स (अव) स हि ध प म ग रे स माष-मूर्छन्। सुमैस्सञ्चरते यस्मान्मृगयते च स्वरैरियम मागी विषादे विज्ञेया मृगेन्नश्चाधिदैवतम् । मध्यमम्मे पञ्चमी मार्गमोहिनी मेलरागः (स्खरहरप्रियभेल्लन्यः ) (अत्र ) स रि ग म ग प ध नि स . (अव) स नि प स रि स न स ( आ ) नि स रि ग म प ध ( अब ) ध प म ग रि स नि मार्गरागः तेष्वनेकविधेष्वेषु प्रामराजाद्यः पुनः रागा अन्तरभाषन्ता मार्गरागाः प्रकीर्तिताः। अतो गन्धर्व लेकेषु प्रयोज्यास्ते व्यवस्थितः । तुलवः अधुना मार्जनास्तिस्रो मृदङ्क सम्प्रचक्ष्महे । मायूरी चर्घमायूरी तथा अमरवीति एतावतु मार्जनास्तिस्रो विज्ञेयाः स्वरसंश्रयाः । पुष्कराचे षड्जादिस्वरोत्पत्तिक्रमः भरतादिभिः प्रयुक्ता वीणजातिः। मार्गसञ्जीविनी-पेल्हारगः (मायामालवगौलमेलमन्य: ( आ ) स रि ग र म प ध नि प ध प स (अव) स नि ध प म ग रि' स मुञ्च मागेहिन्दोलमेलरागः हिन्दील रिपयोगेन सानैहिन्दोलको भवेत् । द्वितीयप्रहरोत्तगेयः । माजमाऽलक्षणम् निश्शर्करा निस्मिकता निस्तृण निस्तुषा तथा ।। न पिच्छिखा न विषदा न क्षण में इस्तथा ॥ मानवता न कृष्णा च नाभ्ला नैव च तितिक्ष । मृत्तिका लेपने शस्ता तथा कार्या तु सार्जना ॥ नदीकूळप्रदेशस्य श्यामा च मधुरा च या। तोयापसरणश्लक्ष्ण तया कार्या तु मार्जना –( नटभैरवीमेछबभ्यः ) (आ) स ग म नि ध नि स ( अव ) स नि ध प म ग र ग। स . भाजनाविधिः एवं तु मार्बल कुवा जातिरागसमाश्रयम् । कुर्यान्निषादं सर्वेषां घराणमतुवादिनम् । मायूरी माईना क्षेया मध्यसम्मसंश्रया । मार्जनात्वर्धमायूरी षङ्जग्रामाश्रया मता। कर्मारी मार्जना स्याद्रामद्वयसमाश्रया । लस मार्गहिन्दोलरागर्ने हिन्दोलो वेतिसंज्ञिकः। अंशे न्यासे प्रक्षे षड्जः तस्य तारे तु मध्यमः । षड्जस्वरो भवेन्मन्त्रै ताडितो रिधवर्जितः। सपयोः कम्पितश्चैव भृङ्गरे विनियुज्यते । शैथिल्याद्वायतत्वञ्च वध्रा कोटनयापि च स्वराणां संभवः कार्यो मार्जनायाः प्रयोक्तृभिः माना तु मृद्वा कथं वासकोध्र्वकयोस्सदा ॥ अ मार्गाः—तलान्नम् एतासां मार्गभेदेन मितिॐया विचक्षणैः । मार्गस्तु ध्रुवकश्चित्रो वार्तिकक्षथ दक्षिणः। चत्वार इति विख्यातास्ते च मां प्रमाणिकः अन्ये मार्गत्रयमेवाहुः मार्जनी_श्रुतिः मध्यमस्य चतुर्थी श्रुतिः मार्जारः-स्वजातिः सप्तत्रिंशत्बरैजना मार्बरः परिकीर्तितः। ४८८ माल्नकैशिकरगध्यानम् मार्दलिकभेदाः मेलरागः वादको मुखरी चैव यथा प्रतिमुखर्यपि । रिधौ तु कोमलौ चैत्र गनी ही च मालवे । गीतानुग इति चतुर्विध मार्दलिको मतः । षड्जाबरोहण द्वहे सरी न्यासांशश्चैभिते । वेम। तृतीयप्रहरोत्तरे गेयः मालकंसः—मेलरागः भालवशंकः--रागः ( आ ) स रि ० ० ० ० ० ध ९० मि च कैशिकीतिसंभूतो भवेन्मालचकैशिकः । (अब) स नि ० ० घ प • भ ग० र ९ स षड्जग्रहशतारेषु धैवतान्तस्सकाकलिः।। षड्जादिमूर्छनो वर्णः तथारोही भवेदिह । मालती-धुववृत्तम् प्रसन्नमयोऽलङ्कार इति मालबकैशिकः ।। यदि खलु भवन्ति युग्मा जकारमालाखिकाः कृताः यावे लघुगणकृतस्तदादौ वदन्ति तां मालतीनाम्ना । अंशे म्यासे ग्रहे षङ्जो निषादर्षभसंयुतः । । आन्दोलितस्तु स्वस्थाने गान्धारे च सकम्पनः भुवा पादाक्षराणां तु गुरो स्थाने लघु न्यसेत् । ख्षुद्र्त मुरुश्चैते भेदाश्वचयुदद्वये । सप्तवरैश्च संपूर्ण मन्द्रतारोपशोभितः। रागोऽयं समभूपेन ख्यातो मालघकैशिकः ॥ विप्रळम्भे प्रयोकळ्या मध्यमाधमनायके । सोमेश्वरः भवेयं भाळती शेया रागे मालबकैशिके ।। संभोगे विप्रलम्भे च शृङ्गारे हास्यसंयुते । नान्यः मध्यमाख्ये स्वरे चैव सभ्यक् संवादिनि द्रते ॥ परहुणिणाद वॉआलेदाणि चप्पया सदगीयाणि विवादिरिषभे शेषस्वरेष्वेवानुवादिषु परप्त निनावाचालितानि षट्पदाशब्दगीतानि । मूछय शुद्धमध्यायां तानेऽस्मिन् राजसूयके ॥ भरतः मध्यरिश्रुतिसंयोगात् मदनैकाधिदैवतः। --प्राकृते मात्रावृतम् कैशिकीजातिसंभूतः षड्ज्ञन्यासांशसंयुतः। जायते चैबतरवल्पो रागो माळवकैशिकः । पद चतुर्मात्रिकाः पञ्चमात्रिक एकः गुरुश्च निरक्षा धैवतो दुर्बलो यत्र कैशिकीजातिसंयुतः ।। -षडक्षरवृत्तम् षड्ज्ञन्यासांशसंयुक्तो गेयो मालवकैशिकः नान्यः -रागः षङ्जग्रहांशकन्यासः संपूर्णः कैशिको मतः। मालतीरागध्यानम् मूर्छना प्रथम यत्र काकली वरमण्डितः । इयं मालसीत्यपि पठिता । इयं संपूर्ण कैशिकः-आलंबकैशिकः । अवधूतावुषयुग्मरम्या इतस्ततश्चरु विल्यन्ती । षड्जांशन्याससंयुक्त कैशिकीतिसंभवः कठफुरन्मौक्तिक चारुहारा दुर्जयो धैवतेन स्यात् रागो माळवकैशिकः। सा माळती सङ्कलिता विचित्रा । फांकली कलितो ज्ञेयो वीरो रौद्रेऽद्भुते रसे ॥ एतसरणिः मालवकैशिकरागध्यानम् मालवः--हस्तः आरक्तवर्णे धृतौरयष्टिः वीः सुधीरेषु कृतप्रचारः। मालदेऽपि सथा भूतः शिखराभिघइतकः। वीरैर्दूतो बैरिकपालमळामलीमस सालचकैशिकोऽयंम् ।। ४८९ -ऽपाङ्गरा: मालवगौडः--रागः (वंशे बादनक्रमः। निषादं अंहमास्थाय प्राप्य तत्प्राक्तनं श्वरम् । तदुत्तरं स्वरं स्पृष्ट्वा तुरीयधरमेय च ।। द्वितीयान्स्वरान्पश्चाद्वरुद्ध प्रहे खरे! न्यासान्मालवगौडस्य स्थानं प्रथमं भवेत्। रागणैतस्य वंशेषु तृतीयो ग्रह इष्यते । अथं निपविनिर्मुक्तो मालयो गौल उक्थते। अयमिति द्राविडौलनिर्देशः । मालवगौलागध्यानम् इन्श्रान्तः तुरुष्कगौड इत्यस्य नामान्तरम् । आलिङ्गितौरगात्रः हेमकुरत्कुण्डलमण्डितास्य विराजते माळवगौलरागः | श्रीः -उपङ्गरागः (वीणय वादनक्रमः) अस्य रागस्य तुरुष्कगौडःमालबीति च नामान्तरे स्तः । मन्दं निषादसास्थाय स्थायिनं तत्परं ज्ञेवरम् । समुच्चार्यं व्रजेतस्म(तृतीयं च तुरीयकम् । ततः स्थायि तृतीयं च स्थायितुर्यं च संयुशन्। तस्मात्पञ्चावरुझाथ स्थायिनोऽधस्तुरीयकम् । स्थायिनोऽधस्तनं चैव स्थाथिनं तरपरं क्रमात् । उक्तृ स्थायि तुरीयं च ग्रहं प्राप्य च तत्परम् । प्रहे चेन्न्यस्यते स स्याद्भागो माळवगौडकः । पञ्चमोऽपि प्रहः कार्यः तस्य लक्ष्ये विचक्षणैः ॥ मालवदेश--रागः धगतारर्षभहीना स्यान्मालव वहुपङ्कमा टकसैन्धवमलद्वयपमैल्थप्रयोगसभा। भाळवाद्याहताविद्भिर्गान्धारेण समुत्कटा । निषादधैवतश्यक जाता मालववैशिकात् । मोङ्कः लवयश्श्चम-रागः मेलकर्ता शुद्धास्सखरिमपाः शुद्धो धःपतादिसमध्यमौ। सेलो मालवगौलस्य रागस्यापि तथा भवेत् । रागस्यान्मलयो गैडः निषादत्रयमण्डितः। रिपहीनः क्कचित्सायै रजनी तस्य मूर्छना ॥ श्रीकण्ठः अध्यमपञ्चमीजातौ भवेन्मालवपञ्चमः पमांशग्रहन्यासो मध्यमाश्रितमूर्छनः सावरोहिप्रसन्नन्तो गन्धरोऽल्पस्सकाकलिः। इत्येवं केहलः आह रागं सलवपङ्गमम् । पञ्चमीमध्यमोद्भूत..काकलिः पद्मांशग्रहन्यासो गेयो मालवपङ्गमः । षड्जादिधनुहरमेष सुमध्यपञ्च ब्रह्मवरुद्गजषङ्जमथावरोहे । तब्यक्रमो भवति मालवगौळरागे संपूर्णेनस बहुकल्पनया नु रागः । शुद्धसरी, साधारणो गः, शुद्धौ समौ, शुद्ध धः कलिनिः। षड्ज्ञांश पद्मन्यासा ससगान्धारकस्वरम् । अपभ्यासस्त्वृषभोऽहपीकृतगान्धारसप्तमीम्। शल्यश्रुङ्गारयोराह पन्नमीमष्यभोद्भवम् । सुरुमाळवभूपाळकीर्तिमाळव पञ्चमीम् । अथ मालवगौलेऽस्मिन् गौरीधरससूदवे । लझचे रिस्वरोद्वाहे नशेहे तु गह्वरः। आरोहे यदि गान्धारः पादिमन्तो विधीयते । पमाudgन्त । पञ्जमीमध्यमद्भवः द्विश्रुतिस्लरकाछस्यः होय माळवपञ्चमः । कश्यपः 62 भुलवरगध्यानम् माक्श्रीः ४९० मात्रध्यानम् अयमेव मालवकौशिक शैत्यप्युच्यते नितग्विनीचुम्बितबतूपः मालबवेसरी या टक्करागसमुद्भवा। रिपहीना सगभन्दा सनिभ्यां बहुला तथा ।। शुकद्युतिः कुण्डलवान् प्रमत्तः। सङ्गीतशालां प्रविशत्रदोषे मालयश्रीः-रागः कैशिक्यो कैशिकः प्रोक्तो मालवाद्यस्तदुद्भवा। सालाधरां मलत्ररगरजः ॥ संगीतसरणिः समस्वरा तारमन्द्रा घडूजांशयसषड्जभाक् । मालवीस्सदा गेया रसे वीराद्भते तथा सुन्द्रीयुगञ्चालितहस्तं ममाळवीध रागाङ्गा पूर्णा सत्रयसंयुता । गाढचुम्बितनितम्बिनिवक्तुं भावयामि हृदि माळवराम् ।। भः मालववेसरा-रागः धपन्थासा च षड्ज्ञांश विफुरत्षड्जमध्यमा। परिहीन सप्तरिता ज्ञेया मालववेसरा । षड्जनिषाद.....सर्गेऽशम्यासेन टकरागभवा। पञ्चभरिषभविहीना...तदा मालवाख्यवेसरिका -(वंशे दनक्रमः) षड्ज स्थायिनमश्रित्य ममाहत्य ततो प्रहम् । रिमैौ क्रमात्समाहूय पसान्दोल्य प्रकम्पयेत् ।। द्विचारं पमगान् प्रोच्य ममान्दोग्य प्रकस्य च। लघूकृय ततः षड्जं कम्पयित्वा रिमौ स्वरौ ॥ षड्जगौ द्वित्रिरावर्यं स्थायिनि न्यस्यते यदा । तद् भवेतु प्रथमं स्थानं माळबश्रियः॥ पञ्च स्वरान् प्रयुज्याचं स्वस्थानोक्तप्रकारतः। वूचतं तु विलम्यवरोही चेद्भवधि क्रमात् । आग्धप्रयुज्य स्वस्थानं द्वितीयं गीतवेदिभिः। प्राग्वद्वितीयं संस्थानं धैवतान्तं विधाय च । भालम्वेसरी--रागः राजसूयकतानाढया शुद्धस्थमभूर्छना । वसन्तसमये गृथा शृङ्गारे सरदैवता ॥ प्रांशषड्ज्ञा च्युतथैवतध्वनिः दधत्यन्यासपदे बहुस्वनम् । सा पञ्चमोघकुतैिरछङ्कता ॥ कृतास्मनां मालघबेसरी स्मृता। निषादस्खरमान्दोल्य तमद्य ततः परम् । स्वस्थानस्य द्वितीयस्यावरोहश्च कृतो यदि । - । सुरगैर्मध्यमपत्रमजनितैर्युतमालवेसरिया तदा तृतीयं स्थानं कथितं सुगकोविदैः। रिखभापन्यासयुता धैबतरहिता तु हिन्दोला ॥ मध्यमं स्वरमादित्य कृत्वा द्विगुणषकम् । अश्मयः ऋषभं तत्परं चोक्तृ समेव पुनरेत्य च। vपन्यासा धवर्जिता निमाहत्य विलम्ख्याथ विधाय पुनरयमुम् । षड्दन्यासमह प्रोक्ता सदा मालववेसरी । स्वस्थानस्य तृतीयस्यावरोहः क्रियते यदा नान्यः , तदा चतुर्थ स्वस्थानं आविष्टं वेमभूभुजां ॥ कुरितैर्मध्यसंपन्नमजनितैर्युता तु मांलबबेसरी वंशे षड्जस्वरोऽन्यो वा ग्रहः स्यान्मुद्रितो मतः । रिषभापन्यासयुता कैशिकंजनिता च वैषतेन विना । तस्य स्वरस्य षड्ज़र्व कल्पयित्वा। मनीषया ॥ इतरेष स्वराणां तु विधाय लषभोदितम्। मालिबकैशिकोत्पक्षा मुख्या मालवेसरी योजयेदखिलं ढ़क्ष्ये इत्युक्तं वैभभूभुजा अर्धचता मपग्राच्या सरी तारे परी मृदू ॥ थपः अल्वी ४९१ मद्ध --प्रथम अठं मतं मलवौशिकस्य था. उदीर्य भलत्रश्रीत भालबर्केशिकाम् । समस्वरस्तु संपूर्णः षडजे स्यात्तारमन्द्रयाम् । षडशन्याससहितो रागोऽने परिकीर्तितः । न्यसांशषड्ज च सतारमन्द्रा । समस्खरा पूर्णतनुः प्रगेया बीरेऽङ्गते वा किल मालवश्रीः । अङ्गी तु माळवदेस्यात् कैशिकरस्य समसचराः। मालबश्रीरंशे न्यासे तारे भन्ने च षड्जयु । सेवा हर्षपुरीत्येके शुद्धमध्यममूर्छना शृङ्गारविषयः कार्यः प्रयोग उभयोरपि ।। मालश्रीरागध्यानम् छीलारविन्दस्य दलानि बाला विभावयती समुदेक्ष्यष्टिः । गलूरवृक्षस्य तले निषण्णां शोणा मृदुः माछबशीः प्रदिष्टा अस्रक्पलपाणेिरेपी मन्दस्मितोद्भासितगल्लयुग्मा । स्वैरे निषण्णा सहकारमूले विभाति निलं किल मालवीः । मालवीश्च रागङ्गा पूर्णा सत्रयभूषिता। मुछेरोत्तरमन्द्रस्था। भृङ्गाररसभण्डिता । दामोदरः मालवादेर्भवेदनं देशीकर्य समधरा । सम्पूर्णा ताश्मंन्द्रस्था षड्जस्वरविराजिता । पद्मजांशन्यास संपन्न मालवीरियं मया । अयं रागः हर्षपुरीव शृङ्गारे विनियुज्यते । जयदे -राग: धनिहीना नु गान्धारे बहुठा बीचैबेलितैः गमकैरंशकन्यासप्रहृषड्ज्ञा तु माळवा । नमः रङ्गः धैवतनिषादरहिता गान्धारसमुत्कटा च पञ्चमवारिका। मालबकैशिकजनिता मधुश्रवा माळवेति विख्याता । तारषड्जग्रहा सन्दंषङ्गन्यासा समस्वरा । रसे वीरेड्डते तस्माज्जाता मालवकेशिकात् । हेमन्तश्चिमे यामे मालवीः प्रगीयते ।। साळवा धैवतशा स्याद् द्वथा सरगमैरिथम् । धमन्द्रा रासकप्राध्या भिन्नषड्जसमुद्भवा । भधाङ्गरागः दृक्कौशिकभाषा या माळवा तत्समुद्बा । मालवांशग्रहन्यासनिषादा सङ्गतौ रसौ । रिचैवाक्षान्तिमे यामे गेयाह करुणे शुचौ । केचिदैवतमप्यस्य अद्दांश प्रतिजानते । मालवशः आता । शरदोया मालवकैशिकात् एषा षड्जप्रहन्यासा पार्वतीप्रीतिकारिणी । आरायण: आर्षभधैवतीवर्जिताः शुद्धजासथः कैशिकीजातिवथ्थाः इयं मालिवधेः मालुसीत्युच्यते -मेलरागः रिहीना मालवीः स्याच्छुद्धमेलखरोद्भवा। सध्यमादिखरोद्वाहा धांशयुक्तेऽन्यथा स्मृता । मतरैया अहोबिछ; -(श्रीरागमेलः) पूर्णा षड्जलयोपेता माळबीसवा भवेत् । रिधाप रसशृङ्गारबर्धन चित्तरञ्जनी -विभाषाः मध्यसांशा धैवतान्ता विशेष मालवी मता। पूर्णा माळवदेशोधा चिन्तामते नियुज्यते । तथा सतङ्गमुनिन भिन्नषी समीरिता। संपूर्णाशग्रहन्यासधैवता भूयसी पुनः । सरिनैश्च प्रयेगाड़ी टककेशिकसंज्ञिनः । रागस्य साम्ययोगेन विभाषा मालवाभिधा ॥ कुम्भः ४९२ दकौशिकला भाषा सालचा धमहान्तयु । सधयोस्सङ्गतिस्तत्र सेिधंयोरपि युज्यते । मध्यमे इति अध्यमलये। अथवा शुद्धमध्यमरागे । पञ्चमे इति । शुद्धपद्मरागे । पूर्ववदिति । कुखुदवत्तीधुबायामुक्ततालबत् । मालवी-रागः यस्याः पादे नित्यविष्टः षष्ठे गणो जकराख्यः। औडवी मालवी या निया रिपवर्जिता । रजनी मूर्छना चान्न झाकलीस्वरमण्डिता । । सर्वैर्वणैर्दा खैरन्यैरुक्तो विभाषिता माळा मेदः एते लोभं संछादंत भीमा णनंति गंभीरा । एते लोकं संछादयन्तः भीमा नदन्ति गंभीराः । संपूर्णजातौ माळव्यां पिको वक्रोऽवरोहणे । पिकः । पञ्चमः। वक्रः गतिविशेषः। मालवगौलमेलजोऽयं य ध्यमोसमपात्राणां माछा युद्धसमुद्यमे ठकरागेण गातव्या चञ्चपुटचतुष्टये । । अलसरथ; नान्यः मालवीगड.-रागः रागजो मालवीगो निन्नबो रिपवर्जितः। अत्र षष्ठो गणो जकारःअन्ये गुरव इति लक्षणम् । गणशब्दो मात्राचतुष्टये वर्तते । जकारतु मध्यगुरुः । मात्र भदनः । चतुष्टय एव । इयं ध्रुवाभरतामिनवादिभिः न निर्दिष्टा । मालगलितम्–मालावृतम् भाखरजातिनादके प्रथमा सन्धिः । आस्लरशम्दै द्रष्टव्यम् । शरतलयोः । चतुर्मात्र एकः पञ्चमात्र एकः द्र। चतुर्मात्रौ पञ्चमात्र एक है। चतुमत्र ल ग। गान्धारस्य द्वितीया श्रुतिः जगदेवः मालाशीर्षकग्-– कृते मात्रावृत्रम् चतुर्थे पादेषु समानसंख्याकाः चतुर्मात्रगणाः। अभिप्रेतार्थसिद्ध“थै कीर्लनले यत्र सूरिमि। एकः पद्ममात्रिकः। शीर्षकं तु एकं गीतम् । प्रयोजनान्यनेकानि सा भवेयमिसंज्ञिता ।। गीतं-ओजेषु चतुर्मानिकगणं तृतीयो गणः। जो वा नौ वा विरक्षकः यथा--तापसवत्सराजे दृष्टा यूयमित्यादि मालश्रीरागध्यानम् रौ गौ ठचतुष्कं गपञ्चकम्। तन्वी रसाळतळा कळगमा सस्मिता प्रति स्खपतिम् । | s s । । S S S S S भृगदुष्करगतकमला मलाश्रीः मालायोलसिता अरGः -ऽवावृतम् ( सप्तदशाक्षरम्) यदि रूखलु पञ्चमभष्टसंमयं दशमपरे चणगतानि गुरुणि माळा भवति सदा । नबजयनळगाः। शस्त्रक्षते प्रयोक्तव्या साङ्गश्लेषीनिर्मिता । मध्यमे पञ्चमे चैव ताळः पूर्ववदेव हि । असणिरवाहपादपङ्कं धरणिधरौ । मालिनी_पञ्चदशाक्षरवृत्तम् नान्दीमुख्येव मालिनी - आकूते भानुवृत्तम् सन चक्षुषात्रिकः अथवा पञ्चमात्रिकाः मिलिता व गः। रमगणौ। ४९३ भिथ्याध्यवसाः -मेलरागः ( सेनादसीमेलजन्यः ) (अ ) स रि ग म प - स . (अब) स नि ध म ग रि - स माहूरी-- Hः भिन्नषज्ञाभिधानम्य रागम्याब्रे समुन्द्रमा । थैवतांशग्रहन्यासा गतारा माहुरी तथा। गुर्वाद्याज्ञा विधाने स्यात् विनिभे विलोक्यते । मध आद्ये चतुर्थमन्यं च गुरूण्येतानि यस्य तु। गायत्र्यधिकृते पादे ज्ञेया सा मालिनी यथा । । (उदा) ओह समागयो (छाया) येन समागत `वतांशग्रहा पूर्ण स्थाने चान्दोलिता भवेत्। षट्जपीडनकम्पाढ माहुरीत्यभिधीयते ।। सगेश्वर माङ्गरिः-मेल: (धीशङ्कराभरणमेलजभ्य:) ( आ ) स म ग म रि ? म प ध नि स ( अच) स ध प म रि ग म स पञ्चमस्य प्रथमा श्रुतिः। माल्यम्--अलङ्कारः चेष्टिमं विततं चैत्र सात्यं प्रन्थिमं तथा। मातृश्वरम्--करणम् प्रलम्बितं तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ यत्राश्वक्रान्तकं स्थाने मुहुः पादौ च कुट्टितौ ।। भरतः । चतुरस्नौ की पूर्व रेचित भ्रमितौ पुनः । बेट्टिमं तृणवेष्टनया निर्मितम् । बहुमालावेष्टनकृतं वा। विततं। बळिता व अटी शीघ्रमेतन्माहेश्वरं भतम् । आवेष्टिताभ्योन्यश्लिष्टशलासमूहात्मकं वस्त्रधारणभयेन जम्भितं वा। संघात्यं आस्यच्छिद्रान्तप्रक्षिप्तसूत्रम्। बहुपुष्पगुच्छ मिथुनहस्तः म्भितं वृत्तं वा। प्रन्थिममिति । अन्थिभिरुन्भितं प्रांळम्बितं व्यत्ययाभिमुखीभूतौ सूची मिथुनभाजने ।। बाळादिपर्यन्तव्याप्तिकं कः मिथोंऽसवीबाद् माषधातः---शीताङ्गम् गीते द्वादशक । भाग- | पार्वे क्रमाद्विहितमण्डलः एकः करोम्यस्य स्कन्धदेशभुजुर्गतः माषघात इत्युच्यते माषः द्वादशे निवृत्तस्सन्निजे तस्मात्संहननं गुणनं यस्येति स साषघातः। मिथोंऽसवीबाई तत्कथ्यते चाळकं था ।। नित्यसमुद्यतनानाप्रहरणबन्धकरनिवहम् । नित्यमनादिं सुरबरजननं परमं तेजम् । इति साषघातः | मिथ्याध्यवसायः--&क्षणम् अभूतपूर्वेयंत्रणैः तुल्यस्यार्थस्य निर्णयः स मिथ्याध्यवसायस्तु प्रोच्यते व्यलक्षणम् । गन्यः माहाजनिक-गीतक्रम् अपारमार्थिकैरेवाथैः तचुल्यस्यचनुभूतस्यार्थान्तरस्य इदमेवान्ताहरणं महता प्रकर्षेण तत्पाद्यतः। इति माहाजनिकम् ।। वक्तव्यापारे सति निश्चयः सोथं मिथ्याध्यवसायः। यथा-- नान्यः | यो दुर्जनादिति श्लोकः । काव्यलक्षणमित्यनेन काव्येषु लेवि यसबाहुल्यमवश्यं भवतीति दर्शयति । अन्ये तु पठन्ति भाहिरी-रागः पञ्चमांशग्रहन्यासा स्थाने चान्दोलिता भवेत्। विचारस्यन्यथा भावः तथा दृष्टापदृष्टयोः । निषातिरिबोपेता माहिरी कलइषश्च । .. सन्देशतकल्ल्यते यत्र स विज्ञेयो विषर्ययः। ममेवः ४९४ विचार्यत इति विचारोऽर्थः। अदृष्टसियर्थः। सन्देहो अत्र भ्रमः (अव--'लतोः' इति केचिद्भन्थकाराः पठन्ति) अथवा अन्यथा भावो विपर्ययः । संशयोऽपि हि । वस्तुतो विषयतत्वं अन्यथाकारं दर्शयविपर्यय एव । मिश्रशीर्षका--रंतुष्पदगीतम् अभिनवगुप्तः नयोरेव पातैस्तु र तैकान्तरत्वतः। मिश्रकः-वनिभेदः मिश्र शीर्षकयुक्ता तु विज्ञातव्या सशीर्षक । एतद्वनिगुणोन्मिश्रो यन्न सोऽयं तु मिश्रकः पार्श्वदेवः अनयोरिति मिश्रशीर्षके चतुष्पदे गृशेते । मिश्रकध्वनिभेदाः मिश्रा-वृत्ति कथं तयोर्मिश्रणं स्याद्विरुद्धगुणयोगिनोः यत्रारभट्यादि गुणास्समस्ताः मिश्रस्वमश्रित्य मिथः प्रथन्ते । अत्रोच्यते परित्यागात्पारुष्यस्य विरोधिनः । मिश्रति तां वृत्तिमुशन्ति धीराः साधणीसमर्थचतुष्टस्य ।। अविरुद्धस्य माधुर्यथौल्यादेर्मिश्रणं मतम्। एतेन धननिस्सारगुणनाराटबम्बयोः ।। -भङ्गताल विरुद्धगुणताक्षेपसमाधाने निवेदिते एको गुरुर्युद्वयं गद्यं ळः गद्वयम् ।। मिश्रम्य भेदाश्चत्वारो युक्तो नाराटकाबुलै । नांराटबोम्बक बोम्बकहु मिश्रितास्रयः। अधिकं रज़ाकरे प्रकीर्णाध्याये ऋक्तं द्रष्टव्यम्। मिश्रा तु कथ्यते तद्गैः खञ्जनीट मिश्रणात् । खझनछुटकावत्र वृत्तभेदावुदीरितौ ॥ --प्रबन्धः ततस्तु मिश्रकरणे धातुद्वन्द्वं प्रगीयते। स्वैरैः पादैस्सतेन्नैश्च बिरुदैः प्रान्तोभितैः॥ यश्र वा चतुरश्रा वा तदा मिश्रेति कीर्यते । ऽ । ऽ ऽ ।ऽ ऽ मिश्रचन्द्रः-हतः तिर्यग्भावात्समाश्लिष्टार्वार्धचन्द्राढ्यं करौ। मिश्रचन्द्राविति ख्यातौ योज्यौ वर्गिमृगार्थक । त्रिपताकाढ्यौ हस्तौ चान्योन्यमुखमिश्रितौ । स्थापितायमभागे तु सीनाथं संप्रयुज्यते । वर्ः मुकुन्दः--देशीताल ० ० ० ५ ७ मिश्रनः-देशीतलः मीसगण्डः-देशीतालः मिश्रे पुनर्विरामान्तं त्रिस्याहृतचतुष्टयम् । ताले मीसरगण्डाख्ये लयं गलयं युतः ऽ ऽ ऽऽ गोपतिष्यः ततोगुरुभृतो ह्) द) पलगाः युसतः क्रमात् ॥ ० ० ० ० ० ० & ० ० १ & ० sऽ ० ०$1s वेमः । मुकुन्दताले सरलै खचतुष्कं गुरुस्तथा । मिश्रो टुतचतुष्कः स्युर्विरामसाधयः पृथक् । ततः प्रगौ दौ गौ गः । मुकुन्दे लगयोर्मध्ये कथिता चतुष्टयी । २० १ & ० ० ० ० ० ० ० १ ऽs०० ऽ।ऽ स लछागोऽथवा कैश्चिदुक्तोयं ताळवेदिभिः । प्रतिनुर्यविरामान्तं मिश्रख्ये द्वादुताः। सुतौ गुरु हुतद्वन्द्वं गद्यं ळगुरुततः () मुकुराङ्गी-मेलरागः (ल्लीमेलबन्य) ० ० ० ० ० ० ० ० ० ०० ० & ऽ ऽ ऽ०९ ऽऽ। ऽ (आ) स ग म वि ध नि स जगदेक (अब) स नि ध प म ग म रि स ० ० ० ० S ५ ।ऽ ऽ ५९५ भृकुलः-हस्तः भुक्त-वंशेऽङ्गुलिगतिः यत्राङ्गुष्ठाग्रलग्नाश्च संहताङ्गलयोऽखिलाः झेल रन्त्रेण मुनिभ प्रथतेते ! ऊध्र्वाश्च मुकुलस्स स्यात्पद्मादिमुळाकृतौ ॥ बलिकर्मणि द्देवानां पूजने भोजनादिषु । मुहुर्वेिकस्य प्रकृतिं नीतो दाने वर्णान्विते । वंशस्याङ्गलिमुझेषु रन्धेषु सकलेष्वपि । मुखचुवे तु कान्तानां संन्निधौ विटचुम्बने । मुक्ता गतिस्समाख्याता मुक्तशब्दविधायिनी । कुचकक्षादिदेशस्यः स्यादाच्छुरितके करः ।। यदाहुलीपञ्चकेन सशर्डी नखलेखनम् । यदा रन्भाष्टकं नैवाङ्गुलीभिः पिहितं भवेत् । कुचादौ कामसूत्रज्ञः तदाच्छुरितकं विदुः । थाले । तदा मुक्का मुक्तशब्दप्रदिष्टा वंशपूणान् । कूप: भृकुल-हस्तः अन्तर्वक्रतरं पाणिद्वन्द्वं तु मुकुलाकृतिः।। लिङ्गुष्ठद्वयं प्रोक्सृजु तन्मुकुटे भवेत् । मुक्ताजी-मेलग( चक्रवाकमेलबन्यः ) ( 1 ) स रि ग प म प ध नि स (अब) स ध नि प म ग र ल सुकुला –दृष्टिः मुक्तजालिका-शिरोभूषणम् चललिटपक्ष्मान्ता मुकुटधर्वपुटाञ्चिता। छळछाटान्ते तोरणजालिकादिरूपेण प्रसिद्धं भूषणम् । सुखमीलिततारा च सुकुळा गन्धसम्मदे | सोमेरः | चुक्ताताटङ्कम्=णे भूषणम् कुदाश्लिष्टपक्ष्मामा किञ्चिन्मीलिततारका । केवलैर्मोळिकैरेच वलयैर्मुनिवेशितैः। बिलम्बोध्र्वपुटा दृष्टिर्मुकुलेति प्रकीर्यते । मुक्ताटङ्कसंज्ञे तत्कर्णभूषणमुत्तमम् । दृधगन्धस्पर्शयोः स्यादियमानन्दनिद्रयोः । मुक्तावली-प्रबन्धः अनुप्राससमोपेतैः पदैतालेन संयुता । देकारपदैर्भक्ष्या या मुक्तावली तु स्म । सुकुलार्थहस्तः अन्नष्ठाद्यास्त्रयोऽङ्गल्यः श्लिष्टाश्वन्याः प्रसारिताः। मुञ्चार्थकरस्सोऽयं पूर्वशास्त्रविनिश्चितः । ऊर्वशगे चोध्र्वमुखस्तारकामल्लिकादिषु। ओष्ठस्थले तु यो इतः चुम्बनार्थं नियुज्यते ।। चुम्बनस्थानदशके तत्तत्स्थानस्थितो यदि । दशस्थानचुम्बनाचे दर्शयन्ति बुधीतमः मिलायकू कुलै-ओष्टौ निष्क्रान्तौ मिलितावोध्छु मुकुलौ परिकीर्तिता । कृते चुम्बने खूपे विनियोगस्तयोर्मतः। -मेलरागः (हेमंतीमेलजन्यः ) { आ ) स रेि ग रि में प ध नि स (अव) स नि ध नि प ध म प म रि ग रि स . सुभृगुंतवली या न्दसा वर्जितेः पदैः मोक्षक शुक्तजानु-स्थानकम् उत्कटस्थानकस्यैव जान्वेकं भूमिसंश्रितम् । यदि तन्मुकजातु स्याद्भासैनीनां प्रसादने । सान्स्वने सजनानां च देवतापूजने तथा । मुखम्-सन्धिः थल भीजसमुत्पतिः नानार्थरससंभवा । कथाशरीरानुगता तन्मुखं परिकीर्वितम् । ४९६ गीताङ्ग ध्रुव तु मुखचपला नृरतश्रसखेदज । गीतवृत्तप्ररंभकं मुखमुच्यते । चञ्चपुदयितमष्टगणं यथा - चचपुटद्वयं चैव भवेच्चपुटोऽपि च । वेदान्तपुरणयोगिपते सुरसिद्धयक्षप्रमुखैः प्रणतम् । भुखचम्या-दंशलालः तलः | गुरुश्वथ प्लुतश्चेति मुख चम्पेति कथ्यते । नदौ लधुर्मुखे ताले । सा मात्र तालप्रस्तारः 5 मात्राः तालप्रस्तारः मुखगलिता - मानवृत्तम् भुखताल-देशीतलः खण्डोद् अन्त्ययमकनियमः । लगं लगौ द्तद्वन्द्वं लग च मुञ्चतालके । इयं चतुर्विधा। पञ्चगणा, सप्तगण, नवणा, एकाद्श- 10 मात्राः तलप्रस्तारः मणं चेति मिरझङ्कः मुखरसः--देशीलास्याङ्गम् मुखगह्वरहृतः तत्तन्नृत्तोचिताभीष्टनैपध्यरचना भुवः। अङ्गुष्ठंधुसंयुक्ते तर्जनी नर्जनीं यदि । प्रसन्नमुखरागस्य कान्तिर्मुखरसस्मृतः तिर्यग्बध्वा स्व’ इम्त मुखगह्वरनामकः । ओष्ठस्थले त्वरं हस्तः ओष्ठभावनिरूपणे । मुगः ( मिलयकः ।। एवमेव विशेपनैः यथाभावं यथारसम् । मुखशुम्भनीकला मुखरागों नियुक्तोऽऔौ रसभावप्रकाशकः । अमिं ललाटे द्धती मुखाते कृतोऽप्यभिनयस्तावत् शाखाङ्गोपाङ्गसंयुतः ।। नानाविधा या गुलिकाः समुक्ताः । न भाति यायन्नालेढि मुखरागं यथारसम् । गृध्नाति सूत्रेण समुत्पाणिः आङ्गिकाभिनयोऽस्पोऽपि मुखरागेण संयुतः । यत्राङ्गतोक्ता मुखशुम्भनीयम् शोभां द्विगुणतां धत्ते शशापैनेव शर्वरी । रसभावसमाकीर्णकुटिं9षदनान्वितम् । इखचपला-मुघट्टनम् ( एकादशाक्षरम् ) प्रतिक्षणं यथानेत्रमन्यदन्यत्प्रवर्तते । यदि खलु षष्ठं गुरुयुगलं निधनगतं चाध्यथ शुरुकम् तथोचितं प्रकुर्वीत मुखरागे प्रयोगवित्। भवति हि सैवं चरणबद्ध मुखचपळा त्रिषु मिरचिता ॥ । यथारसं यथाभात्रमिति तृयविदां मतम् ॥, घृताष्टक्कर मध्ये तु ल्युह्य इहासतः।। मुखचपलायामन्ते गुरुयुग्मस्य भङ्गतः । रसात्मिको मनोवृतिं प्रकटीकुरुते यतः । शृङ्गारे संप्रयोॐयैष मध्यमोत्तमपालजा । अतोऽसौ मुचरागस्यात्सोऽष्टधा परिकीर्तितः। मलवॉशिकरागे भुवा लयविशारदैः । भाविकः प्रसन्नश्च रक्तदश्यामो विकतरः। अरुणो मलिनः पाण्डुरित्येषां लक्ष्म कथ्यते । युग्मस्येति । चबर्टय भर्तताळवादुतुष्टकादिताळलक्ष गदितमिति भावः। कुसुमसुवंधीमिदुपवणे। येनाभिव्यज्यते चित्तवृत्तिर्धीरो रसात्मिका । पादे पञ्चभमन्त्ये च दीर्घ द्वादृशमेव च। रसाभिव्यक्तिहेतुस्वान्मुखरागस्स उच्यते यदातिधूय स या चपळा भुवसंहिता । पविचलिदे मदसुरभिमुही सुरवर्युवदी। सूचने च मनोवृतेर्मुखरागस्य मुख्थता । अविचलिता मदसुरभिमुखी सुरवर्युर्वातिः । शैfरामिमुखे यस्यार्थस्तस्मादिहाधरः । अतः ४९७ % © सहज प्रसन्नश्च रक्तश्याभस्तथैव च। सुखारी–मेरमः मुखरागोऽत्र कथितश्चतुर्धाऽभिनयं प्रति । लषभः कोमलं यन्न गFधारः पूर्वसंश्चकः । मुखदार्था बैबतोद्वाहो निधौ पूर्वोरूयमी । आरोहे गनिईनायां न्यासांशौ षड्जपञ्चमौ । सुखरी–देशीतालः सर्वदा गया। अविलः समे ली दो विरामन्तौ मुखरीति प्रचक्षते। दामोदर , पूर्वेति--श्रुतिद्वयपरित्यागात् पूर्वशमदेन मन्यत इत्यहरि छता परिभाषा -मार्दलिकः बुखारीरागध्यानम् वाद्यप्रबन्धनिर्माता गीतादनकोविदः। शिखण्डधम्मलमिळद्वीिप ऊहान्वितश्च सरसो नृत्तशिक्षाविचक्षणः । प्रपञ्चयन्ती चळदनीभिः। अर्धाङ्गभूतो नर्तक्या रङ्गभूमिविभूषणम् । चतुभुजा वाचकानञ्च कुर्वन्नृत्तानुगं धावं सरसैर्वाद्रकैस्सह । मुखारिका चन्द्रमुखी विभाति । सुसंप्रदायशिवान् भुखी परिकीर्तितः । सुखवरी- रागः ( सीर्णः ) सैन्धवीतोडिकायोगात् समुत्पन्ना मुखावरी । पुखारिः मेलरागः ( खरहर्म्यामेलजन्यः (आ) स रि म प नि ध स (अव) स नि ध प म ग र स भन्न / मुख्या--(भाषा) तन्न भाषा समाख्यात मुख्याऽनन्योपजीविनी । सखीद्वये इस्तयुगं च द्वा प्रसर्पयन्ती मछाळसेन । सुग्ध-दर्शनम् मन्दारमालाङ्कितकण्ठभाग ध्यायेन्मुखागें सततं मनो से। | भ्वभावयोकितं मुग्धं भावगर्भमपि छलात् ।। दातनयः भावगर्भमथ व्याजास्वाभाविकृमिव स्थितम् । दीनं यत्र तदिदं भुग्धमित्यभिधीयते । सुखारी–मेलकर्ता की चतुःश्रुतिवृषोऽन्तरमेषशुद्ध क्रौञ्चावनप्रियचतुह्यकैश्यदन्ति आरोहणे त्वजनिषादविसर्जनं स्यात् तस्मान्मुखारिरियमौडुवपूर्णजातिः । शुद्धास्समपाः। चतुःश्रति रिधौ। अन्तरकैशिकी गनी ॥ आरोहे गनित्यागः । परमेश्वरः मुग्धमधुसुदनहंसीडः-ऽप्रबन्धः रागो गण्डकृतिर्यत्र प्रतिमण्डपुरस्कृतः । आभोगान्ते तथा पाटस्खरैः पञ्चगणाङ्कितैः ॥ शृङ्गाररससंपूर्णः कृष्णकेलिविराजितः । मुग्धमधुसूदनाग्रो इंसनः प्रथन्धरा ॥ यत्र शुद्धास्वरास्सप्त भवेयुश्चित्तरञ्जकाः । स स्यान्मुखरिकामेर्लः संजातीयो भवन्यतः । सन्यासांशगुहां पूर्णा मुखारी गीयते सदा। कतिचिद्मकैर्युक्ता। कष्टसाध्या सुबुद्धिभिः । मुग्धा-नायिका मुग्धा नवब्यः कामा रते वामा मृदु कुषि । यतते तिचेष्टसु पत्युर्घडामनोहरा।। अपरा इत्येव न बद्ध क्रियाप्रिये । श्रीक सारलयः 84 ५९८ नष्फळमानम् मुग्धापयौवना मूढा लविजितमन्मथा । मनोऽस्या मन्मथस्तोकमिति भांबविदो विदुः । सुद्रितमष्ठकः-देशीतालुः मचतुर्लघुनिःशब्दं भवेन्मुद्रितमण्ठके। ऽ ऽ ऽ ।। दामोदरः दुग्धा-नयन मुनयः सप्त। इह वंशे मुखताररन्ध्रयोरन्तराळस्याङ्लसप्त मुग्धा बाल्यविशेष..विलसद्भावान्तराख्या निगू कृत्वान्मुनिवंश इति प्रसिद्धिः। ढोद्यन्मन्मथविभ्रमा रतिविधौ मन्दाक्षमन्दोद्यमा। सुनेर्वशे दुण्डमानमङ्गलान्येकविंशतिः कान्ते सागसि विप्रियं प्रियमपि स्पष्टं ने संभाषते । सार्धानि यकिकाश्चाष्टलिक्षषट्कोनिताः पुनः। मुग्धा त्वेकविधैव सेयमुदिता मन्दप्रकोपाखा। 'नीच्छः सप्तावुळे मध्यदेश मुखतालाख्यरन्ध्रयोः । रन्ध्राष्टकान्तरं ज्ञेयं पृथगर्धालोन्मितम् । एकवीरावधिश्चोक्त ऊर्दवंशेषु सप्तसु ॥ सुडुपः प्रपदस्य स्यात्क्षम्पनं द्रतरासतः । लिक्षाश्चतस्रस्सार्धारस्युः यूकाषकेण संयुताः । अथवा पादाङ्गुलीपार्षिणका हुन् भुवि स्थाय यदा नटः सप्तान्तरालगं मानमुक्तं यवचतुष्टयी । करोति नर्तनं ताले 'द्वतीयख्ये यथोचितम् । सार्धसप्तकलिक्षा च यूकानामपि पञ्चकम् । पञ्चाङ्गलानि त्रियवीमानमेतत्समासतः तदा मुडुपमाख्यातं नटैः कर्मविचक्षणैः । प्रमाणं मुखरन्ध्रस्य शिरःप्रान्तस्य च स्मृतम् । अत्र द्वितीयःतालभेदः। वसुबंशत्रव्रापि मुनावपि मुनेर्मतात् ॥ इयं कल्लिनाथेन मधुपचरीति कथ्यते । देशीचारीष्वेव एताचार्योऽन्तर्भूताः योगाभ्यासजपादिषु मुनीनां निश्चलाङ्गवै मुनिस्तम्भः।

  • K;

क्री-१८५० कालः भरतसारसङ्गवदग्रन्थकर्ता। भुङ्कः--हस्तः मुष्टिहस्तरसविवरः कृतश्चेन्मुद्रः करः। मुद्रेष्वाणि भलाद्यायुधधारणकेषु च । विनियोगोऽस्य विख्यातः सर्वदा नटनप्रियः ॥ भुरजः--अवनद्धम् मुरी त्वङ्गुलैरेकविंशत्या प्रमितयतिम् । कुर्यादसनकाष्टस्य पृथुमन्तर्मनोहरम्। पिण्डमर्धाङ्गलं प्रोक्तमङ्गलानि चतुर्दश । निर्दिशेदस्य वामांशे दक्षिणस्ये त्रयोदश । प्रत्येकमास्ययोश्चर्म कार्यमेका झळाभिक्रम् । चत्वारिंशच्च रन्ध्रणमङ्गलव्यवधानतः ।। शुद्रिकाः पादभूषणम् पादतजनिमानेन कनकाञ्चननिर्मि ताः । स्थूलाक्षु ध्वनिसंयुक्ता यमला मुद्रकावराः ।। सोमेभरः कुर्यान्नोमूत्रबन्धे रन्ध्रनिक्षिप्तकर्कः। सुर्जे त्रिभिर्वत्रैस्तु बन्धयेत् मध्यमेतस्य । कुण्डलीद्वितयं प्रान्ते कृत्वा कच्छान्निबन्धयेत्। लेपयेद्दनद्वन्द्वं भक्तिमिश्रेण भस्मना ॥ टकरश्च धिकारश्च धोकाः पंधकारकः । नकारश्च सदोङ्कारः पटवणं मृदङ्गजाः । मुद्रितभट्टः -देशीताल गुरोर्लघुद्वयोश्चोत्रं चषारो लघघों यदि । शब्दहीनं प्रयुज्यन्ते स यन्मुद्रीमद्भकः ॥ रंप्रदायम् ४९९ अधस्तत्र त्रयेका द्वितीये मण्डलभूमः । विरोडितो यश्च पश्वादुभौ हस्त कदिस्थितौ। अन्योन्याभिमु न अन्न तदा मुरजकी । क्षुरप्रेक्षधम् पुरा मुरासुरं भित्वा भगवान्देवकीसुतः। तस्कळेबरमाय मर्दॐ कृतवान् भुवि । पिनद्धं चमेण तस्य प्रसिद्धेढबन्धनम् । कण्ठध्नश्च तस्यैव तेनासौं गुरजो भवेत् ॥ मुरजं तं समादाय दत्तवान्नन्दिने हरिः। मुरजस्य ततो लोके देवता नन्दिकेश्वरः । नन्दिकेशं समाराध्य मुरी वादयेद्धः। मुरजानां प्रभेदाः स्युरङ्कयाकिङ्गथोर्वगत्रयः । झ यत्रमध्यस्ततोर्वेगः आलिङ्गधश्चैव गोपुच्छः मध्यदक्षिणामगः ॥ हरीतक्रीसमं रूपं अदं चैव प्रकीर्तितम्। अङ्गुष्ठाङ्गलमानेन मृययः पञ्चाशदङ्गुलम् । क्षयोदशङ्गलेवामे मुखे स्याद्द्वादशाङ्गलः दक्षिणे तु मुखे धीरैर्मदलः परिकीर्तितः। सुरजोऽष्टाङ्गुलों बामे दक्षे समये मुखे । अङ्कयोर्घकालिङ्गथभेदात्सदृशः परिकीर्तितः । शुर्जाउस्वरम्--चालकः दक्षिणो यत्र विदिशि बामदक्षिणपार्श्वयोः । मन्थराकारवलनं पर्यायेण विधाय च । ततो वामोंऽसपर्यन्तै समुदत्य ततो द्रतम् । स्वपार्श्व प्रसृतस्सदा विलुटेचळदळुलि अन्यःझरो नाभिदेशे तिरधीनो ठेद्यदि । मुरजाडम्बरं नामक्छको भुनिभिः स्मृतः। दीर्थ स्यान्मध्यमं स्थूलं तावदङ्गुलबर्तुलम् । उभयोरप्रयोश्चापि द्वादशाङ्ग्यवर्तुलम् । चतुरळ्ळबिस्तारं कर्णिकामध्यतो भवेत्। कर्णिकाया बहिर्भागे वलयेन समावृतः मध्यतो प्रन्थिसंयुक्रे मृदङ्गं रचयेदुषः। देवता कर्णिकाद्वन्द्वे सुर्याचन्द्रमसावुभौ। बलयद्वितयस्यापि परिवेषोऽधिदेवता । प्रन्थेस्तु विश्वकर्मा स्याद्गन्धर्वो वधंदेवताः । मणिचूडमणिश्रीवौ चर्मणोरधिदैवते । स्वस्थापि मर्दळस्थान या ररूजुर्मध्यमे स्थित ॥ तस्यास्तु वासुकिर्देवो मर्दलस्सर्वदैवतः। मुरली-सुषिरवाद्यम् इस्तद्वन्द्वधिकायाम बंदते (१)भ्रधारिणी। चतुर्भितारसुषिरैः संयुता मुरी मता ॥ स्वी जायते हस्तद्वयाभ्यधिकसम्मितः। काररन्ज़ेणैकेन चतुर्भिः स्वररन्ध्रकैः । मुरली, सुरुळी, स्त्री एते पर्याया दृश्यन्ते । मुरसुषधिषसा च श्लक्ष्णसुकुमारण्यां सृदि प्ररोइतीति । सूपि “आदषु केषुचित् सुरुीत्यपि दृश्यते। मुळ ततो जातो भुजाःमृदङ्गय इत्यर्थः ।। अमिनः मुखताररन्ध्रान्तरालं विंशत्यङ्गुलमितं चेत् सुमुरलीवंशः । मुशम्दो बृहद्वाची (जशब्दे) मध्यभचक। यन्मध्येनोरुण जातः तस्मान्मुरज उच्यते ॥ सष्ये चतस्रो नर्तक्यः तिस्रस्तिस्रश्च कोणगाः। नृत्तं कुर्वन्ति यत्रासौ मुण्डीबन्ध इच्यते । मन्युः सुरजकर्तरी-चालकः असावधिस्तनको झन्व सुषद्वलवृत्तिः ततो वक्षस्थप्राप्तौ मुहुर्निक्षिप्य पार्श्वतः । छुटैः-हस्तः वळसष्यंधितैलंगैरल्यप्रैरगोपितैः। निपीड्य मध्यमां तिष्ठयूथो मुष्टिरिष्यते॥ कवतिके ५० ० ध्यायनः कुन्तनिर्कोिशदण्डादिभहे विविधयोधने। मूरूगण्ड-कडभुजङ्ग धावने प्राछखाङ्गो मलयुद्धे करद्भयम्। पथ्यधिकशतणूनां कुर्यात्पिण्डस्य लेखनम्। सुटैरूर्बकुतोऽङ्गुष्ठः शिखरः सम्प्रयुज्यते । अधश्चोर्वं पिण्डके च वामदक्षिणभागतः । शीः वमेऽतीतलधोरूर्वं तिमात्रो धृवतालकः । मुष्टिकखतिकैौ–नृतहस्तौ त्रयोदशमिता संख्या त्रिमात्रस्य भवेद्ध्रुवम् ।। करणेन्नपवेष्टने स्यादेकः कुलितो यदा। रतितालस्सहातीतश्चत्वारिंशद्धसन्मितः। तदान्योऽप्यर्चितो भूत्वोद्वेष्टितेन बहुक्रमात् । सूडादि सप्ततालानां दक्षिणे रूधमीदृशम् । स्वस्तिकं खंदकास्य चेन्मुष्टिकवतिकीौ मतौ । त्रिवारं ध्रुवतळः स्याद्विधा भवति मण्ठकः । यत्परंपरया मुझेर्जातौ तौं मुनिना ततः। द्विवारं रूपकं पद्मज्झ पातालं द्विधा भवेत् । तथोक्ते मुष्टिशिखरकपिथकटकेष्वपि । त्रिधा तृतीयतालः स्याद्धुताल्येकधा भवेत् । स्यातामन्यतमावेतावित्याशयवतामुना । सप्तधात्वेकताली स्यादेषा मानुमितिर्भवेत्। एकः स्यात्कुचितो भुष्टिः खटकास्योऽञ्चितः परः । पञ्चत्रिंशलयोरूर्वमक्षयमुदीरितम् इति कीर्तिधरः प्राह भुट्टिकवस्तिक करें। चत्वारिंशलघूनां च वामस्था वा मितिः कृता ॥ यं च कल्पितम् । - न्यूनं सप्तदशानां तत्र तेषां नियोजना । ध्रुबस्रयेण चतुष्कं तथैव मष्ठकद्वये । मुष्टिमुकुल-हतः रूपकद्वितये द्वन्द्वं तथैव झम्पकद्वये। पूर्वोकमुष्टिहते तु मध्यमाङ्गुष्ठयोजितम् । तृतीये त्रितयं प्रोक्तमेवै स्थष्टतलके । नान्नायं मुष्टिमुकुलः कप्यर्थे च निरूपितः । सनैकतायामन्ते चाधिकमेकं भवेद्ध्रुवम् । एवं कृते त्वनां च पिण्डे भवति साम्यता । मुष्टिमुदाहस्तः मूरूगण्डस्तदा बाड तालतैः प्रतिपादितः । वामो मुष्टिः दक्षिणो मुद्रामणिबन्धेन मिश्रितः। मुद्रिकोऽधोमुखो मुष्टिमुंद्राइतोऽयमीरितः ॥ मुष्टिमुद्राकरपि चमर्या संप्रयोजयेत् मूरू-देशीनृत्ताङ्गम् आरशेखरः । हृद्ये वामशिखरं स्थाप्य सञ्जयपताककम्। दक्षपार्श्व प्रसाद्याथ दक्षिणावर्ततस्ततः। पूर्वोक्तमुष्टिद्दते कनिष्टान्नष्टप्रसारितः भ्रमरीमाचरेत्पश्चदेकपादोपरि स्थितः। नीभूत्वा त्रिपताकं पुरतश्च प्रसारयेत् । नाम्ना मुष्टिमृगो ह्स्तः कृष्णसारे प्रयुज्यते । ऋवि वर्म च शिखरं न्यस्य स्कन्धानत शिरः। वठनद्वितयं कुर्यादन्ते स्याच्च तकारणम् । मूलक्षणमित्युक्तं सीतलैः पुरातनैः ध्याद्युतिक्रियथा मुष्टिं कृता चेद्वामयेन्मुहुः सव्यापसव्यतो मुष्टिंवर्तना सद्भिरीरिता । ना किञ्चिद्विस्तृतमुष्टितु सुष्टयर्ध इति कथ्यते। पुरोभागे तु सुष्टबुद्धेः पादgष्टनिरूपणे । जिग्यः श्रुतेर्मार्दवमेव स्यान्मूर्छनेत्याह तुम्बुरुः गायतां शृण्वतां चापि भवेद्रागाभृते हृदे । मनसो मननं यत्स्यान्मूर्छनेत्याह कोहलः । मृछ र: भूतं- मोइसमुराङ्काययो–इति मूर्छनशब्दस्य व्युर्बलः। त्रिग्राममूर्छना नामनि ग्रन्थान्तरे । मूछते येन रागो हि मूर्छनंदर्भिसंज्ञिता ललिता, मध्यम, चित्र, रोहिणी च मतङ्गजा। स्रोहणावरोहक्रमेण खरसप्तकम् मूर्छनाशब्दवाच्यें हि विज्ञेयं तद्विचक्षणैः। सौवीर वर्णिमध्या च घड्जमध्या च पञ्चमी । मत्सरी मृदुमध्या च शुद्धा दैत्र कछावती । आरोहणावरोहेण अमेण स्वश्सप्तम तीव्रा रौद्री तथा ब्राही वैष्णवी खेचरी वरा। नादवती विशाला च त्रिषु ग्रामेषु मूर्छनाः। रागादौ मूर्छनाव मूर्छना परिकीर्तिता। शृङ्गमणिसारः -:ीयायामुभयहन्तव्यः भयमासयोः मूर्छनाश्चतुर्दश ।। उद्वेष्टपरिवर्ताभ्यां करेंभ्राग्रति दक्षिणे। आरोहो यः स्वराणां स्यादवरोहोऽप्यनुक्रमात्। स्वस्थाने हतं तन्त्र्यं कम्पिता यत्न झर्षति । समासयो युरस्य भेदाश्चतुर्देश कम्रिका मूर्छनासज्ञः करोऽसौ कीर्जिन बुद्धेः । घी तूतरमन्द्रादौ रजनी चोत्तराय । चतुर्थी शुद्धषड्ज़ख्या पञ्चमी मत्सरीकृता । -वादनम् (उभ्यहन्याधारः अश्वक्रान्ताभिध? घी सप्तमी चाभिरुद्गता है। वहृष्टपरिबर्ताभ्यां तत्र्य अस्त दक्षिणे । सौवीरा हरिणश्वा स्यात् स्यात्कलोपनताऽपि च। क्षराने दूतं कन्नासारणं मूर्छनां मंता। शुद्धमध्या ततो मार्गा पौरीं दृष्टथका तथा। सनौता मूर्छनाः प्रोक्ताः मध्यमप्रमजाः क्रमात् । मत्तकोकिळवीणाय तन्त्र्यो यास्ताख्नुक्रमात्। नन्दी विशाळा सुमुखी चित्रा चित्रवती सुख। स्वरः षड्ज़यस्सप्त सप्तभूवातिथास्थिता । बला या च विज्ञेया देवानां सप्तमूर्धनः । मध्यषड्जकसमेन मूर्छनरथतंऽश्रमे। आप्यायमी विश्वभृता चन्द्रा हेमा कपर्दिनी । षङ्जस्थानस्थितैन्यचेः यद्वां षड्ज्ञादधःस्थैितैः। मैत्री बर्हपती चैव पितृणां सप्तमूर्छनाः । आरभ्यन्ते रजन्याद्याः षट् षड्जग्राममूर्छनाः ।। षड्जेतूत्तरमन्द्रा स्यात् ऋषभे चामिर्द्रता अश्वकान्ता तु गान्धारे तृतीया मूर्छना स्मृता मध्यस्थमध्यमेनाधा सध्यमग्राममूर्छना। मध्यसे खलु सौवीरा हृष्टबुक पवसे स्वरे । मध्यभस्थानगैर्गायैः अथवा स्याद्धस्स्थितैः ॥ धैवते चापि विज्ञेथ मूर्छना। तूत्तरायता। जायन्ते मध्यमग्राम्याः हरिणाश्वदिमूर्छनाः निषादद्रजनीं विद्यात् ऋषीणां सप्तमूर्छनाः । आरम्भकरोपन्यस्खरे कुयरसमापनम्। इदं भरतस्य न सम्मतम् षड्जमध्यमयोः स्थाने न्याद्या गाद्या यथाक्रमात् । तदूर्वं सारयेत् षड्जमध्यमादीन् खान् सुधीः । मछायाभिधायी यो मूर्द्धञ्चतुस्ततो ल्युट । करणार्थं मूर्चेनेति पदमत्र समुच्छूये ॥ मूर्छनातनभेदः एकद्वित्ररोपेन पाडवौडवितीकृताः प्रामप्रोक्ताः स्वरा थल मूळमायान्ति हेलया। तांनाः स्युर्भूर्छनाशुद्धः प्रामद्वयमुपाश्रिताः । विज्ञेया मूर्छना सा कृ त्रिसप्तशुषिता बुधैः । तानादीन् षडयन्तीति संशः षट् षाडवा यतः। बादिमत्तगङ्श षाडवेभ्यः समुत्पन्नास्तानाद्यादषाडवास्ततः ।। ५०२ उडुबो बान्ति गच्छन्ति तस्मिस्तदुडुवं नभः। मृछत्रुसर्या भूतसंख्याहितं निष्ठा भूतायां पञ्चमं हि तत्। स्वरौ यावतिथौ स्यातां प्रामयोः षड्जमध्ययोः औऽवी पसंख्या सा येषां तेवौघंवाः स्मृताः। मूर्छना तावतिथ्येव तद्रामावत एव ते । तस्मात्पञ्चस्वरात्मानस्तानाद्य औडुबः स्मृतः । मूर्तिवसन्तः–मेछागः शुसप्रियमेलजन्यः) ननु मूर्छनातानयोः को भेदः । उच्यते । मूर्छनातानयोः अणुत्वा (आ) स रि ग म प ध नि स न्तरत्वमिति विशाखिलः । एतच्चासङ्गतम्। भरतस्य सङ्कहश्लोके (अव) स नि ध प म ग म र स . मूर्छनातानयोर्मेदस्य प्रतिपादितवान् । कथम्। मूर्छनाह मेण तानवरोहक्रमेण भवतीति भेदः। मूलाभनयः अर्धपताकहस्तयोरङ्गल्योश्चलनेन कर्तव्यः । मतङ्गः सप्तखरमूर्छना, द्वादशखरमूर्छना चेति द्विविधा मूर्छना सप्तस्वरमूर्छना चतुर्विधा, पूर्णा, षाडवा, औडुविता, साधारण- मूलाहस्तः चेति । तत्र सप्तभिः खरैः या गीयते सा पूर्णा। षभिः स्वरैः (मूलङ्कशवत्) या गीयते सा षाडवा। पञ्चभिः स्वरैः या गीयते सा औडविता । पूर्वोक्तध्रपताके तु तर्जनीर्मध्यमापि च । काकल्यैरन्तंरस्वरैः या गीयते सा साधारण । फणिषद्वक्रिता अरे मूळायेंस प्रयुज्यते । मतङः

  • क्षः

मूछनावा तत्क्ष येनैव स्वरेणछायः (प्रबन्वे उदाहः) प्रवर्तते तेनैव स्खरेण पादाङ्गुलीभिराक्रम्य भुवसुरथाय जानुनी यदा समाप्तिरपि भवति तदा मूर्छना जायते । यथा-षड्जं मुहुर्मुहुरसन्निपाल्य गर्भखिन्नमृगीव चेत् ।। ग्रामे प्रथमायां भूर्छनायां सरिगमपधनिसेति स्वरसन्निवेशे सति | साळस्थगमनोपेता मृगशीर्षकरान्विता। षड्जो मूर्छति । तथा च सौवीरायां द्राहसमाप्तौ मध्यमस्वर योगातू मपधनिसरगमेति स्वरसन्निवेशे सति सौवीराख्या प्रथमा नर्तकी गुरुमानेन हरिणप्लुतयाप्लुतिम् । विदध्याद्विविधां यत्र कलासौऽसौ मृगादिगः । सालयगमनेति छस्याद्धे नृयन्तीत्यर्थः। दक्षिणे मृगशीर्षाङ्गोऽप्यस्य कोणेऽपरः करः अर्धचन्द्राकृतितिर्यक् मृगचन्द्रकरो मतः। चमूरौ मृगचन्द्रोऽथं प्रयोऽयस्तु गुरोर्मते । मूर्छनाश्रुतिनामानि-(म्तान्तरे) नान्दी विशाल सुसुखी विचित्रा संभवस्तदा। षी मतो मुनीन्द्रेण भरतेन शिवेन च । चित्ता घना वलनि का निवेशा सञ्जायतेऽसौ वृषभस्तथब स्वरोऽत्र मांला सरसानिवेशाद्रन्धारनामा कथितः पुंथिव्याम् ॥ मातङ्गी मगधी मैत्री शिवा ज्ञातस्तु मध्यमः कल कलभवा मद्रा शङ्करव्यास्तु पक्षसः । बाळाभूतारसानां तु संयोगाद्धेषतस्वर। जपामधुकरीभ्यां तु निषादः परिकीर्तितः। एवं वराः संमूर्छितो यत्र रागतां प्रतिपद्यते । मृगचपला–धुववृतम् (दशाक्षरम्) आद्यचतुर्थाविह निधनः पलम एवं यदि च गुरुः । पक्तिविधाने परिपठिता सा खलु नाम्ना भृगचपल । चतुर्थे पङ्कमधौ च लघवो गुरुरन्ततः शेषाश्च षट् द्रता शेथा युग्मैौजा मृगचापळा ॥ ५०३ भरतनगां गणः । शृङ्गाररसमाश्रित्य रागे मालवकैशिके । पंकयसंडे विमलजले। पङ्कजषण्डे विमुञ्जके । मुमसवीं-स्त्री स्त्रेस्पोदरो भग्ननसा तनुजङ्ग बर्नाप्रया। चळनिसर्जनचना चपला शीघ्रगामिनी । परित्रासपरा भीरू रोमश गीतलोभिनी । निवासस्थिरचित्रा च भृशसत्बाङ्गला स्फुचा ? इयै भरतमते सुरदयितेति कथ्यते । मृगनन्दनः—मेरागः (मेचकल्याणीमेलजन्यः) ( आ ) स रि ग ध नि स . (अब) स नि ध म ध ग रे स मृगाङ्कः--देशीतलः मृगदं दृख्षुर्मतः मृगाङ्कमण्डनः देशीतलः लघुर्नसै। दूतो छधुर्द्धते लघुबेंते लघु । नसी' हुतो जनो छोरो मृगाङ्कमण्डनाद्ये ॥ मृगप्लुत-चारी एवं छंत्रितमुह्योद्धृत्य भूमौ निपातयेत् ।। अन्यमङ्गितजङ्गान्तं पश्चाद्देशे विनिक्षिपेत् । यत्न सा कथिता चारी नृत्तबिद्रॅिगनुता । एनां चार्गं प्रयुञ्जीत विदूषकपरिक्रमे । 31 मात्र मृगविद्धः-इतः मृगशीर्षाभिधौ हस्तौ श्लिष्टाश्वबिद्धवक्कतः । मृगाविद्धांविति प्रोक्तं योज्यौ बादभूगार्थके ॥ रिसरः देशीचारी मुहुर्मुहुस्समुञ्चय प्रसार्य चरणौ यदा। महीतले निपात्येते तदा ज्ञेया मृगजुता ॥ मृगी–गतिः मृगवमनं वेगातिपताककरें वहन् पुरतः पार्श्वयोश्चैव यानं मृगगतिर्भवेत् । वेमः मृगराट्-दशतालः मृगराडिति विख्याते दूतात्संकीर्णः भवेत्। भृगीव चकिताबेंय स्वनुरागमनोरमा। प्रोक्ता मृगगतिस्सैव नित्यसौन्दर्यवर्धनी । मणः मृगशीर्षः—इस्तः सर्पशीर्षकरस्योद्धे यदङ्गष्टकनिष्ठिके। यस्य द्वितीयषषु लकारसंज्ञौ चतुर्थकं चैव । मृगशीर्षस्तदा हसतः सत्वधो वदनं भवेत् ॥ धृत्य भवन्ति पादे गुणि चान्यानि सा मृगी नाना ॥ नायिकानां मृगी कार्या पर्वतोद्यानदर्शने । अचेह सांप्रता`धृत्तानोद्यतक्षपातने । हिन्दोलाख्येन रागेण चतुरश्रचतुष्टये । गण्डादिक्षेत्रसंस्थस्तु गण्डादिवेदमार्जने शाः दाणि पसंखोभिदाणि पुष्पाणि चुक्तयूपाणि । । एतानि वा संक्षोभितानि पुष्पाणि निभृचचूतानि। भृगशीर्षे तु काङ्लो एथवा मृगशीर्षच अत्र णिपद मित्राणि णिवुताः द्वितीयचतुर्थषष्ठगण बगशः । मृगशीर्षाभिनयः काङ्गलहस्तेन कर्तव्यः मृदङ्गः--अनद्धम् बीजवृक्षशरीरोऽबै कंठेरैः सुदृढीकृतैः। चर्मणानद्धतुण्डोऽसौ ब्रह्मणा निर्मितः पुरा ।। ५०४ बद्धे तद्रन्ध्रविन्यस्तैः सीवनम्रक्रियवती । प्रेतार्धधस्थित डोदरपृष्ठावदग्निका ।। क्रियते वेष्टयते मध्यः त्रिभिर्बन्धुईटै सतः। कार्यो गोमूत्रिकाचन्घः तत्र बभ्रद्वयेन च; तथा यथापि नद्धास्ये भवेतां चर्मणी दृढे । कुण्डल्योः प्रान्तयोर्चामकुण्डस्य सन्निवेश्य च । कक्षां क्षिप्वा दक्षिणस्यां ङ्व द्विगुणतां नयेत् । साबलहृितय पङ्कमयीमष्टाङ्गुलायताम् ।। एकविंशबुलायमो मध्ये किञ्चित्पृथुर्भवेत् । अभ्वठंचमुखं वामं दक्षिणास्यं त्रयोदश । एकाङ्गधिके चक्री चर्मणी वर्तुले घने । मध्ये तयोश्च रन्ध्राणि चत्वारिंशात् पृथक् पृथकू ॥ प्रान्ते रन्ध्राणि कुर्वीत तेषामङ्गलमन्तरम् । तेषु रन्धेषु बद्धे च सीवनीक्रमतो यसेत् तस्मिन्वर्धे तु श्रोतव्या पट्टिका फर्फरारिमका। अधश्चोध्र्वं च कर्तव्या पृष्टोदरनिदर्शिनी । मध्यं विवेष्टयेत्प्राज्ञः त्रिभिर्वरैर्हढं ततः तत्र गोमूत्रिकाबन्धं द्विविधं सम्मुखे न्यसेत् ।। प्रान्ते कुण्डलिके कार्यं कक्षाबन्धनहेतवे । त्र कक्षां विनिक्षिप्य सञ्पतो द्विगुणं न्यसेत् ।। श्रोतां द्विगुणिसां कक्षां वर्ल्डनद्धां द्विरङ्गलम् । ऊर्चत यस्य तन्नाम मृदङ्ग’ इति कीर्तितम् । भूति सिी तथा चात्र श्रुदितं च सुचिक्कणम् । पिण्डकं तत्र वामास्ये पूरिकामानने न्यसेत् । तनुमानतया भक्तं सख्यवक्ते विलेपयेत् । ततस्तस्य भवेन्नादः श्रवणोत्सवकारकः । तकारश्च धकारश्च घोङ्कारो हिङ्करस्तथा नकारश्च सदङ्कारो मृदने पाटवाचकः । सर्वतूर्येष्वर्थे मुख्यो मृदो नावशोभनः । अस्य संयोगमासाद्य वाद्ये सर्वे सुशोभते । हैडुञ्जिकस्यानुगताः श्रेष्ठा मालिकाः मृतः यद्वाऽभ्यवस्रजां शोभानुगां न्यस्य कटीतटे । भूतिमिश्रेण भक्तेन चिकरोनातिमर्दनात् । पिण्डिकां पूरिककार बासवते निवेशयेत् बोहणाख्येन तेनास्यं लिम्पेदल्पेन दक्षिणम् । एवं जलधरधानगम्भीरे भवति ध्वनिः । रक्तचन्दनको यद्वा खादिरेऽन्यैरयं मतः । त्रिंशदङ्गुलदैर्धयैश्च पिण्डेबहुलसम्मितम्। एतस्य वासवदन द्वादशाङ्गलसम्मलम् ।। दक्षिणं तु मितं सार्धरेकादशभरकैः । मुनिभिर्मर्दछस्योक्ता देवता मन्दिकेश्वरः निगदन्ति मृदङ्गं तं मर्दलं सुरतं तथा। प्रोक्तं मृदङ्गशब्देन मुनिना पुष्करत्रयम् । अस्त्यन्ताव्यवहार्यत्वान्नास्माभिरुपदर्शितम् । संज्ञमानं तथापीह कथ्यते संभवे तथा ॥ मृदङ्गवादनभर्भः वानस्थ चतुर्मार्गा ईरिताश्चन्द्रमैौळिना घट्टिताख्या विकृष्टा च गोस्लप्तिका ततः । अङ्गं मृदो यतवैष मृदस्तेन कीर्तिताः । मथनादथ मुचुर्म मेनिरे ह्यनयोः परे । नb मृदङ्गलक्षणम् निर्वोषधीजवृक्षोत्थः पिण्डे ह्यङ्गलसम्मितः। एकविंशस्थङ्कलः स्यादै नैं वामे भुखे पुनः । चतुर्दशाङ्गुलानि स्युः दक्षिणे तु त्रयोदश घनं यस्य मनायथ्यपृथुरेकडूळाधिके मृदङ्गोथतिः मृदङ्गढक्कानिवनलिवलीपटहृदिकः मुरजस्तु मते जैने जातश्शवान्महानिधेः॥ लोके तु स्वयमीशेन स वाद्यो मुरजः कृतः कथं रुद्रेण तद्वधं मुरजाख्यं विनिर्मितम् । कथं पादाख्यया वर्णा न्यंस्तास्तस्मिंश्च बन्धिनि। कैलासाद्वैौ स्थितं रुद्रमन्यदा ध्यानतपरम् ॥ ज्ञात्वा स्वघातकमिति तन्नागान्सुरासुरः प्राप्तत्रद्वरं मां तु में हन्तुं कोऽप्यलं परः । . वक्ताभ्यां चर्मणी वृत्ते वलये.प्रतियोतयोः चत्वारिंशgथश्रन्ध्राण्यङ्गलान्तरवर्ति च। ५५ सुतश्च शियथा स्वमिदपत्रेऽवसायोगतः । सजला थाहशाश्शब्दः तान्स्थापध कचित्। इत्युक्ते विमृशनीशः स्मृत्वा मुरजोभित । ऊचे च पूर्ववृत्तान्तं तच्छदांसन्न च न्यधान् । ते शब्दाः कीशास्तफ झर्थे यदा तत्प्रसङ्गन तत्पीतपन्नः कीदशकुित्रत ।। शुष्कपत्रोद्भवाः पूर्वमुत्पन्ना भुजेऽपि ते । उक्ताश्शब्दः पञ्चत्रिंशदथ पादः करोद्भवाः । S सुकरः कृते इरस्तपोयुक्त्वा ततस्ते पातयाम्यतः । विभृश्यैवं तपोविन्नरूपं निर्मापबन्धुम् सन्न कैलासशिखरे बने बहुतरश्च सः ध्यानं विसृज्य रुद्रोऽपि पश्यति स्म तपोवनम् । तपोल्लेषि च तद्ज्ञात्वा तत्कृतं ज्ञानचक्षुषा । तपोलोपिनि तस्मिंस्तु कुपितोनियैयैौ ततः ।। रुद्र रौद्रमनास्तं च दृष्टा प्रोवाच राक्षसम्। तपभङ्गोद्यमं कृत्वा रेचे रक्षः क यास्यतः। प्रजन्नित्युक्त एवायं युयुत्सुंईएमापतत्। सुचिरं योधयित्वा तं पशुभरममारयत्। कण्ठपाण्यविहीनं तदहं कृत्वाऽत्यजद्धवि । शिवे स्वस्थानसायाते सार्वी तरहपञ्जरम्। स्रपाद्य मांसलेभेन ब्रूनैनीतं नभस्थले ।। मांसं तत्पखरयं है: किञ्चिद्भक्त्वा तु भारतः । पातितं स्वमुखेभ्यस्तस्मान्तवृकोपरि स्थितम् । आन्त्रबलिभिः संछनं तरुशाखाविलम्बितम् । पुणरुपेन संशुष्कं चर्मोन भुखद्वये निर्मासत्वात्तदन्तस्तु सुषिरं वायुयोगतः शब्दायमानं श्रीकण्ठः शुश्राव ...। तच्छब्दिले समाकर्यं श्रुतिसँौख्यकरं परम्। कौतुकातन गरवेशः तं दी तथास्थितम्॥ किमेतदिति तद्रयं पश्यन् सस्मार तं शिवः। विचिन्त्य स्वहतं पूर्वं वामहस्तेन स्पृशन् । त्रिविध-शब्द उत्पदं तइत्यस्मिन्सनादके कुतुकाद्दक्षिणेनापि करेण प्रहताततः । इत्पन्नो धीत्य शब्दस्तं बधान पुनइिसवः झरेण वामेन परे जम्भे धो इति फुटम् । दक्षिणेन करेणापि मुरजाश्च पुनर्हतान् । जने द्रौमित्ययं शब्दः स चाथ स्वाश्रयं ययैौ । कियत्यपि रते काले प्रवृद्धातैस्समेतरि । विक्षसशम्भुर्मय नवोटजकृते तदा। पलाशस्याप्रपणं शाद्वळानां निवेशनात्। गणेभ्यः कारयामास सर्वस्तत्रोंटलं धनम् । एकदोटजपत्रेषु शुष्केपरि पातितान् । नवदेनाम्बुमिन्द्रंतु शुशवोमायुतो इंः । अनध्याये कविनु स्वधतिर्महति दुर्दिने । अलशयं जगामाथ सलिलानयनं प्रति । तस्मिन् जलाशये यावन् प्रतिष्ठः पाकशासनः । धाराभिर्महतीभिस्तु पूरयन्निव मेदिनीम् । पतन्तीभिश्व धाराभिर्वायुवेगजलाशये पुष्कर्ण्यां पटुः शनदः पत्राणामभवत्तदा । तेषं धारोद्भवं नादं ने म्य स महामुनिः । आश्चर्यमिति भग्नक्षत्रधारितवान् ऊँवनम् ज्येष्ठमभ्यकनिष्ठानां पक्षाणामवत्तायै च। गम्भीरमधुरं हृद्यमाजगामाश्रमं सत ध्यात्वा सृष्टिं मृदङ्गानां पुष्करानवजसतः । पणवं दर्दरं चैव सहितो विश्वकर्मणा । देवानां दुदुमीईपी चकार मुरजांस्ततः आलिङ्गपूर्वकं चैव तथैवाङ्गिकमेव च घर्मणा चावनद्धांतु मृदङ्गाम् दर्दरं तथा । तन्त्रीभिः पणवे चैवमूहापोविदारदः क्षयं चान्यान्यपि त्वथा काक्षथसकृतान्यथा । झलरीपटहादीनि च8नद्धानि तानि च । आतोद्यसमवाये तु यानि योज्यानि वाकैः अतः मृदवम्-वीथ्यङ्गम् यत्कारणाङ्कणानां दोषीकरणं भवेद्विधाकृतम्। दोषगुणीकरणं च तन्मृद्वं नाम विज्ञेयम् । गुणांनां दोषवं दोषाणां वा गुण्डं बध थिते ठम्यम् विवाञ्चितमित्यनेन ऋक्षाद्विशेषमाह । इदं दृस्यन्तरं स्वभ ५०६ मेघजनी(भध्यान मित्यर्थः । यथा-‘वेण्यां-शिरः श्व को या द्रपदतनयो वा मेघः पूण । धृतथथादुतायतमू8भः परिमृशे दियल दोषस्य गुणीकरणम् । यदि शस्त्रमुज्झितं इति धिकृतो धैवतो ज्ञेयः शृङ्गाररसपूरकः ।। कर्णवचनेन प्रतिज्ञांत परिपठनस्य गुणयापि दोषीकर्ण विवाद कृतमेव । गृदवं मर्दनं। मृत्परपक्षमर्दनेन स्वपक्षमवति रक्ष । भामरागः अनिवः महांशन्यासषद्धः स्यात् षड्बधैवतकोद्भवः । षड्जतारः समशेषस्वरस्यान्मेघरागकः । मुदुः-श्रुतिजातिः भटमार्गः इथे मन्दा, रतिका, दमा, , इति चतसृषु श्रुतिषु वर्तते। अयं गल्लॉर इत्यप्युच्यते । इष्टकाकीशसाङ्गारशर्कराप्रस्तरादिभिः दोपैहींना मृदो आया। मृदङ्गानां तु सिद्धये॥ मल्लारशब्दे द्रष्टव्यम्। मर्दयेत्सलिलेनाथ भूयो भूयस्तथा मुहुः । मेषतरङ्गिणी-मेल्लागः (Qर्यकान्तमेतजन्यः) पभित्रैते श्लक्ष्णमृद्भिः मृदङ्गान्कारयेदूधः ॥ ( आ ) स म ग म प नि स शुषु तु हृिद्युरप्येवं तया श्वेतातपे तथा। अब) स ध प म रि ग र स पाचयेद्य करीषाग्नौ सुपांश्चोद्धरेत्तथा । नान्यः गौडी भिन्नमतङ्गस्य षड्जेथा धैवतांशभाक् । चवणोद्भाषाया विभाषा रिपवर्जिता॥ मेखला–श्रोणीभूषणम् मेघनादस्स एवोक्तः प्रार्थनायां नियुज्यते । भाषण्याख्यायामिदं त्रावणीलक्षणमित्युकम्। आर्थनाया मेखलावत्परिश्रान्तं मेखलेति प्रकीर्तितम्। नायिकानायकयोरित्यूषम् । मेघनादः--मेलरागः मेधः-रागः लणयुतः कोमलेन मेघनादनु षाडवः। सस्वरादिस्वरारब्धे मवष्यऽपि रिगांशकः । मेघरागो मन्द्रहीन अझशन्यासधैवतः। इम्भीरः प्रतयः इबिर: मेघभाल-चतुर्विंशत्यक्षरद्युम् भतः प्रसक्तो धैवत्याः स्वरपरिकरैः पूरितवपुः परित्यक्तो मन्द्रध्वनिभिरपि शेषस्वसमः । सदा धांशन्यासग्रहणसहितस्तारपदवी कुरथजो मेघो गुरुभिरिदं रागो निगदितः । मेषरजनी-मेढ्रागः ( मायामालवगौलमेलबन्यः ) ( 1 ) स रि म प ध नि स (अव) स ध प म ग रे स . पूर्णमन्द्रेण रहितो न्यासांशम्प्रद्दधेषतः । षड्जतारस्वरसमो मेघरागो निगद्यते ॥ बीरे धांशमदन्यासः षड्ज्ञचैवतिकोद्भवः। गेयो धैनागमे सेघरागोऽयं मनूत्नतः॥ वियुक्ताङ्ग विबुधेन्द्रपूजासन्धानहस्तापिंतपुष्पमालाम् । नीलांबराडम्बरसन्नितम्बिनीं भजामि नित्यं धनमेमरजनीम् ॥ वैधरब्जिका ५०४ सेधरञ्जिका-रागः अयं रागः कर्णाटबङ्गालपूछविकानामभ्यां प्रपञ्चितमन्यत्र । मेचकौली-मेल्लागः मायामलवर्गालमेलयः { आ } स रि ग प ध नि स (प्रव) स नि ध प म ग रिं स मेघश्ची-हस्तः मेषररूयां ताम्रचूडः इ:ि मेचकल्याणी-मेलकर्ता रागः स रि ग ० ० म प + ध % नि स मेघरजी--(वणी) रागः नाटीलक्षणसंयुक्ता स्थस्थाने च प्रकम्पिता मेघरीति विख्याता त्रावणी कयिता बुधैः ॥ रसुन्: मेदिनी पन्थाम् षडङ्गयु खलु मेदिनी स्यात् । इयं श्रुतिरिति धइङ्गतयान्यैरुच्यते। मेधा--आकृते मासत्रावृतम् चतुर्नीलिकाः पन्न ग्रः । मेघजीरागध्यानम् श्रुते। दधाना बचकर्णिकारं कटिस्फुरत्केसरपुष्पकाञ्चिः अध्यापयन्ती स्वकरस्थशरी श्रीरामरामेति च मेघरी ॥ संगीतसरणिः मेरुकूतिः-क्रियाङ्गरागः अड्वशमद्दणन्यासा ठूवतर्षभवर्जिता। शुद्भैरवजा धीरैर्वनं सकृतिः स्मृता ।। रागान्नो मेषरागस्यात् दैवतैः परिपूरितः । मेरुनन्दनः-मेल: (नासिकभूषणमेलजन्यः) मद्गः ( आ } स ग रि ग म प नि ध स मेघरागध्यानम् (अब ) स नि ध म रि ग म र स पर्युद्धे प्रियया सार्धमासीनश्चोपवीणयन्। पीताम्बरसुभूषाढयो मेषरागो घनादितः॥ अयं संपूर्णः संगीतधरणिः मेलनं विना मेलजन्यं ज्ञातुं न शक्यते । नीलोत्पलाभवपुरिन्दुसमानन्चेलः तस्मात्तन्मेळबोधार्थं तत्स्वरूपं निरूप्यते । पीताम्बरस्तृषितचातकयाच्यमानः । षड्ज अधस्तदुपरि चैस्वरः क्रमशः स्वराः । पीयूषमन्दहसित घनमध्यवर्ती ऋषभाख्यानकश्चापि गाघािरख्यानकश्च ते । बीरेषु राजति युवा किछ सेघरागः ॥ आद्यस्तत्र न गान्धारः चतुर्थऋषभो न हि । दामोदरः ऋषभाषि गान्धारे द्वितीयकतृतीयके । मेघबराली-मेल्लागः (मायामाळवगौलमेलबन्धः) प्रथमादित्रयं यन्न भवेइथभसंज्ञिकम् । द्वितीयादिनर्थं चान्न भवेद्भन्धारसंज्ञितम्। ( आ ) स रि' म प ध नि स (अब) स नि ध नि ! स रि म में रि ग स . नन्वेवं षड्जोपरि विद्यमानेषु चतुर्थी स्वरेषु प्रथमः पक्ष स एव न गान्धारः । चतुर्थेषु न गन्धारः। ने ऋषभः। मध्यगतौ द्वृषभं गान्धारावपि भवतः इति यदुक्तं तत्र सङ्गच्छेत्। मेघवरणःदेतालः प्रथमस्यर्षभत्वसंभवेऽपि चतुर्थस्यं गान्धारत्वसंभवेऽपि मध्य- मेघाघरणताले तु नवद्रdगुरुप्लुतौ गतयोः द्वयोः स्वरयोः ऋषभत्वगन्धारत्वे विरुद्धधर्मा एकैकस्य छक्ष्मणः न संभवतः। विरुद्धधर्मयोः एकत्र समावेशायोगात्-इवि । ५०८ अत्रोच्यते—सत्यं, यद्यपि निरपेक्षयोः निरुद्धयोः धर्मगोरेकत्र विशेष संज्ञया सम्यक् संज्ञिता ये स्वराः पुरा। संमावेशायोगः, तथापि विरुद्वयोरपि सापेक्षयोर्धर्मयोरेकत्र त एतेण्यन्न विज्ञेयाः तद्विशेषपुरस्सरम् । समावेशस्सङ्गच्छत एत्र एकमातृप्रसूतानां चतुर्णा भ्रातृणां मध्यमगतयोर्दूयोः ज्येष्ठकनिष्टापेक्षया ज्येष्वकनिष्ठस्वविरुद्धमा राममात्येन विंशतिमेलः करिषताः। तत्र ऋषभस्य धैवत विति न दोषः । अत्र एषु स्वरेषु मुखरि-श्रीरागनादाख्य स्य च शुद्धपत्रतिषट्ठूतीति त्रीणि स्थानानि, गान्धारस्थशुद्ध- चतुर्थी लक्ष्यानुरोधेन प्रथमद्वितीये वा शुद्धर्षभगान्धारी द्वितीयतृतीये साधारणान्तरच्युतमध्यमसंज्ञानि चत्वारि स्थानानि, मध्यमस्य वा पद्मश्रुवृषभसाधारषगान्धारै तृतीयचतुथ व षड्डुयुध- शुद्धच्युतपद्ममभेदेन हे स्थाने, पञ्चमस्य शुद्धमित्येकमेत्र स्थानं । भान्तरगान्धारै ऋषभगान्धाराबन्यतरौ नियमेन सङ्गार्ह। तत्रर्थ- निषादस्त्र शुद्रकैशिकीकाकलीच्युतषजेति स्थानचतुष्टयं, षड्ज़ पूर्वभावी। गान्धारस्तदनन्तरभवत्येव । एवमुक्ताः शुद्धर्ष स्येकमवस्थानं कल्पयित्वा शुद्धविकृतस्वरान् वीणयां स्थापि भादयः अन्तरगान्धारान्ताश्चत्ररः स्वराः । वीणयां मेरोः तवान् । विंशतिमेलजन्याः षष्टधिक राग लक्षितः। तेषां पुरताच्छतषु सारिकासु स्पष्टमुपलभ्यन्ते । तत ऊध्ये पञ्चमे लक्षणे प्राचीनरागलक्षणेष्विव ग्रहांशान्यासगानवेल्लाः स्वरलोपावि पर्वणि शुद्धमध्यमः । षष्ठं पर्वणि जायमानः स्वरूः च्युतपद्यम विषयाः मुख्यरागाणां दत्ताः मध्यम इति स्वरमेलकलानिधिकारः। च्युतपङ्कच्युतमध्यमयोः रामामस्यः राजसभाविनदेऽपयुक्तान् रागानेव गृहीत्वा निषद्धगान्धारत्वव्यवहारबलाच्च्युतषड्जनिषादच्युतमध्यम श्रुतिस्वरसामान्यगुणान् विंशतिमेलेषु विभाजितान् प्रकटीचकार। गान्धारसंघाकरणवदस्यापि च्युतपञ्चममध्यमसंज्ञां कृतवान् । तेषु मेलेष्वपि पौनरुक्त्यादि दोषास्सन्तीति वेङ्कटमखिप्रभृतय चतुर्दण्डीप्रकाशिकाकारस्तु एवं लक्ष्यज्ञध्यवहारानुरोधेन वरा ऊचुः। यथा--सारङ्गनाटकेदारगौलयोः एकैव स्वरस्थापन नीमध्यमसंज्ञयैव व्यवहृतवान् । अस्माकं तु मध्यमम्नामविभा जकपक्षमस्वोपान्तश्रुतिथस्यैव षङ्जग्रामे विकृतत्वकथ शस्त्र समपाः च्युतमध्य शुद्धाः । रिर्धौ पञ्चशृतिकैौ । गान्धारनिषादौ नाच्छानुरोधेन विकृतपञ्चममध्यम इति । सामान्योऽयं व्यवहर्तुमुचितमिति मच्युतषी। विन्यासः बै रागभावध्येकसैले भाति । मध्यमग्रामजन्यरागेषु तादृश मध्यमादितोडिप्रभृतिषु सारङ्गनाटयेंने वर्तते । रघुनाथठ कभोजीमुक्त्वा केदाराल कॉम्भीरागयोः समनळम पठितवान् । उभयोरपि रागयोः घजगाम एव मध्यमादिप्रभृतिलयेषु स्वचतुर्थभृतिस्थितपवमयैव प्रयोगदर्शनाच्च विकृतपञ्चममध्य , रघुनाथानुसारि - लक्षणं यथासभपाः शुद्धाः रथं पञ्चशृतिकै गान्धारोऽन्तरः। निघाः काकलिः। द्वयोर्मलयोः समानलक्ष्म मेन सह शुद्धपञ्चमस्य कचिल्लक्ष्ये प्रयोगांना विद्युतपञ्चम दोष इति बेङ्कटमख्याह मभ्यम इत्येव व्यवहर्तुमुचितः। एवं विकृतपञ्चममध्यमे सिद्धे अनयोः शुद्धमध्यमविकृतपञ्चभमध्यमयोरन्यतरो नियमेन सह द्वितीयो दोषः। जन्यरागाणं भैरबीशङ्कराभरणौलीरागाः आ। ततःसप्तमे पर्वणि शुद्धपञ्चमो निष्पद्यते । अयमेकः श्रीरामेछछक्षिता रामामात्येनेति वदता वेङ्कटमखिना ते मेलान्तरेषु विन्यस्ताः अपरो दोषः नादरामक्रियामेले राममात्येन साधारणगाधार उक्तः । तदन्तरगन्धार एवेति षड्जस्वरस्य पुरतः चत्वारः स्युः धरा यथा। वेङ्कटमखी । हेजुज़िमेले राभामान्येन कॉकद्विनिषाद् चतः पद्मस्यापि पुरतः चत्वारः युः स्वरास्तथा । शुद्धनिषाद एव गायकैः प्रयुक्त इति वेङ्कटमखी । राममित्येन घेवताख्या निषादाख्याः प्रथमाद्यास्तु धैवताः। काम्भोजीमेले काकलिनिषाद उक्तः । तत्र केशिक एवेति वेङ्कट द्वितीयाथ निषादाः स्युः सुखार्यादिषु तु त्रिषु । मखी। वीणारवस्यकारादिभिः काम्भोज़ीरागलक्षणे काकलि निषाद एवोक्तः । रघुनाथवेङ्कटमखितुञ्जाः काम्भोजरागे रागेष्वथ धनी शुक्रे द्वितीयं सु धनी इंगे। कैशिकीनिषादमेववदन्। सहचिन्तामणें सीतसम्प्रदायः पद्मश्रुतिधैवतस्य कैशिक्याद्यनिषादकः । प्रदर्शिन्यां च काकलिनिषाद एवोक्तः । केदारगैौलसार सारङ्गनाटयोः तृतीये षट्च्छतिस्थस्य ककल्याख्यनिषादकः। उक्षणसामान्यविषये आन्ध्रभाषायां रागतालचिन्तामणे त्रयोः त्रिष्वेषु युगलेष्वन्यतरसङ्काश्वमीरितम् ॥ श्रुतिस्वरविन्यासे सादृश्यं यद्यप्यस्ति, स्वरलेपग्रहांशन्यास धेट्टत्वापत्षविषयेषु सर्वथा तैौ मित्रावेवेत्युक्तम् । अपि च स्वरेषु द्वादशस्येषु तत्तद्रागोषयोगतः विंशतिमेहेषु पञ्चदशैव आहार, सिष्ठः पञ्चमेलाः कारणान्तरेण सत्तंस्वरसमूहात्मा मेल इत्येवमीरितः सामान्यतः स्पिता इति तत्रैवो भेगमः ५०९ मेलरागक्रमः-(विट्ठलेतः कूटेनैकेन संबन यल्पे वाथपण्डकम्। विद्रलस्य सङ्गीतरत्नाकरनाम्नि मन्ये एकदेशभागे चऽधः। तत्रापि अभ्यस्यते चेडुलस्त श्लपक्षे भवेत् ।। अन्थपाता बहवो दृश्यन्ते। लब्धपत्रेषु द्धमेलवीण त्रिविधा अस्यावसाने कर्तव्यः छण्ढणो वाथवेदिभिः । लक्षिता । मध्यमेनवीण एकभेदा च । अनन्तरं मेलसंस्या एवतु व्यवहारे सुखे तदूझ मेछावनीविदुः । गणिता । तत्र विकृतस्वराणां संयोगान्नमतिमेलस्संभ बन्त तिरिकित्यक्षरासिः दीपिरित्युर्यते बुधैः। यथा-शुद्धानां भेदः एकः रंपराणां द्विविकारे जाते सति रुद्रभेदाः त्रयाणां विकारे जाते पञ्चत्रिंशत् । त्रिधिकारे द्वात्रिंशत्। करटा टीपीति । करटायाः टिरिकीति पाट भुज्यते । चतुर्विंकारे दशप्रभेदाः। पञ्चवराणां विकृतानामेको भेदः।। उदाहरणं रत्नाकरे द्रष्टव्यम्। आहत्य नवतिभेदा मेला इति कथ्यन्ते । तेष्वेकोनविंशतिमेलाः र प्रधानतमः । यथाह - मेलेषु सर्वेष्विह बर्णितेषु प्रख्यातरागोद्घनैकहेतून् ।। प्रोक्तो मेलापरूस्तीरुद्राद्दक्षुबमेलनान्। मेलनिदानीं कतिचिद्भणामः पूर्वोक्तलक्ष्मान्वितवणिकयाम् । कृताश्चमेळ्तु मुखारिकायास्ततो भवेन्मालवगौडमेलः मेलाषके द्वैिधेव स्यादुद्धृधुबमेलनात् । आभोगभुवयोश्चैव मेलनादपरो भवेत् । श्रीरागमेलस्तदनन्तरं स्यात् स्याच्छुद्धसट्टायफस्य मेळः। देशाक्षिकाया अपि मेलकः स्यात्कर्णाटगौडस्य भवेत्समेतः । -वाथप्रसन्यः केदारगौलस्य भवेत्तु मेरो हेजुलिमेलोऽपि हमीरमेलः एकावल्यां हते माने नर्तनारम्भगोचरे । कामोदरागाभिधकस्य भेल ततस्तु तोड्याद्यरागमेलः। सः च आभीरकाराणगतश्व मेले मेले भवेच्छुद्धवराटिकाख्यः। स्याच्छुद्धरामयमेिघस मेरो दैवक्रियायाश्च भवेतु मेरुः। अभ्यस्तो वाद्यखण्डेऽल्पः कूदेनैकेन निर्मितः । तीमिति कुण्डणन्तः स्मृतो मेछापको बुधैः। सारङ्गमेळरतदनन्तरं स्यात्कल्याणमेलोऽपि ततःपरं तु । हिन्दोलरगस्य भवेत्तु मेलो स्यान्नादरामत्थमिधस्य मेळः। विद्यावन्तः स्वसमये आहुर्मेछापनी मिमाम्। इतीरितास्ते नवचन्द्रसंख्या एवं परांस्तान्कलयन्तु तत्राः॥ वर्णानां विरिकील्येषामावूलिपिरुच्यते अस्मिन्श्रन्थे काकालिनिषादस्य व्युषङ्ज इति अन्तरगान्ध- । रस्य ब्धुमध्यम इति च नाम विहितम् । रसकैौमुधां विठलः । मे:--हस्तः श्रीकण्ठेन स्मृत इति हेतोः विठः श्रीकण्ठाभ्रचीनः । भिकाङ्क्षशिष्टाश्चापि श्रसारिताः जने कनिष्ठतर्जन्ये मेघइस्त इतीरितः ॥ मेलः-(नृते) अधोमुखः पार्श्वभागे मेषार्थं विनियुज्यते मृदङ्गपाटी गानं करदाश्रुतितन्त्रिकम् । अप्रैवोद्दनभावे च भावशानुसारतः । धनं पात्रनटैर्मुकं मछमित्यभिधीयते । ८५ गान्धारों मेषपर्यायशब्दैरुच्यते । सन्दंशो नाभिदेशे तु विस्तृत मेलनाभिधैः । नाभिस्थाने स्वसृ इतो नाभिस्थलनिरूपणे। वक्षस्थले त्वसै इस मनश्चञ्चल्यदर्शने ॥ विगायक मेलापक-वाद्यप्रबन्धः कोहळा करल टीपी कडितैर्वादनैस्सह । धृतैकतली तालेन आरम्भे नर्तनस्य तु। करो भजामुखाभिख्ये मेषराशौ प्रयुज्यते । . काळश्चापि विज्ञेयो मेषराशौ गुरोर्मते ॥ मैत्रा-अतिः अध्यमस्य चतुर्थं श्रुतिः वर् ५१९ मैनी–गतिः दयितस्य कथारम्भे साङ्गभ विड्भ्भणम् । कूपान्तर्गतमीनस्य निर्मान्तिरहिता गतिः । कर्णकण्डूयनं स्त्रीणां मोघूयितमुदीरितम् ।। यथा तथैव नदति सा गतिर्मेनवी मता। देवेन्द्रः मोटितम्-देशीमण्डलम् प्रपद्भ्यां भुवि स्थित्वा जानुयुग्मेन संस्पृशेत्। भोक्षदः तनः सध्यमभ्रमे गनिहीनबुवः। माहूतळमेकैकं त्रिपताककरवु यम् । म रेि स ध प कुम्भः कृव। तन्मोटितं नमं मण्डलें कथितं बुधैः । -थानकम् सङ्गीतसारकलिकाकरः। भीमदेवस्य पुत्रः। भीमदेवनाम्नो | ऊध्र्वाङ्गलितळः पादः कुञ्चितान्यसमृथितः राज्ञो मन्त्री। स्वर्णकाकर कुलजः। गणितलीलावत्याः व्याख्याता । ऊरोः कुंज्ञितपार्श्वस्य पुरतः कर्कटः करः। मोक्षदेवशब्दः आधारीत्य मेखदेव इति पामरैरुक्तम्। औतरीय प्रथमतृकासु षकार स्खकारयोः विनिमयः असकृदृश्यते तस्स यत्र तन्मोटितामिख्यं कामावस्थासु कीर्तितम् । न्मोक्षदेवः कैश्चिन्मेषदेव इति पठितः। स्वर्णकारडॅलक्षत्वात् मोषकार इति नाम साध्वति केनचिदुक्तम् । दूषणमेव तथा- मोटितीत्ववनम् मिधानम् । अयं श्रीमाळवंशीयाचार्य इति प्रन्थान्ते उक्तवार्जेन पर्यायपाशंझवनं कर्तरीवतु मोटितम्। इत्यपि मन्यते । कलः कै. प. 1300। त्रिपताकाख्यकरयोः कृत्वा शश्वप्रकाशनात् . मोचकम्-कर्णशष्कुल्या मध्यछिद्रे कृतं कर्णभूषणम् । मोहः-चित्राभिनयः भोटक-एकादशाक्षरच्छन्दः आपीतिवियोगाचैः मोहश्चित्तस्य मूढता। अथै है पञ्चामं चैवाप्यष्टमं नैधनं तथा। विक्रियास्तत्र विज्ञेया इन्ड्रियाणां तु न्यता ॥ गुरुब्रूयैकशे पादे यत्र तमोटकं यथा । निश्चेष्टिताङ्गभ्रमणपतनपूर्णनाद्यः (. म्) श्रुत्वा धनगुर्जितमद्रितटे । तजळगा पुरोभागे कर्तरी तु चलिता तु वियोगके ॥ भरतः पुरोभागे पताकौ द्वौ मिलितौ चापदि स्मृते। मुखस्थाने पताकस्तु बद्धश्चेद्यदर्शने । मोट्टायितं प्रियंकथादृष्टयादौ तन्मयात्मता। –व्यभिचारिभावः दैवोपघातव्यसनाभिघातव्याधिभयावेगपूर्ववैरानुस्मरणादयो अनुभावः विभवाः } तस्य निश्चैतन्यभ्रमणपतनाघूर्णनादर्शनादयोऽब्रु- इष्टजनकथायां तन्त्रभावनोथितो विकारो सोट्टयितम् । इष्टजनस्य कथायां लीलाविदशेने चापि । तद्भावभावनकृतमुक्तं मोट्टायितं नाम । आदिशब्देन तीव्रवेदनाशक्यप्रतीकारचौरराजाद्दिव्याघ्राद्य। कमणदेशविझवामधूकाद्युपघातवैरिदर्शनश्रवणादयो गृह्यन्ते । । प्रियतमकथाश्रवणावर्जितकर्णया यन्नवङ्गानि विगृम्भितं तन्मोडूयितम् मोहश्चित्तस्य शून्यत्वं मोहो विचित्रित भीतिदुःखावेगनुचिन्तनैः। सागरः ५११ मलिनेछु मौञ्च-अङ्गम् महो नाम दैव बोपघातव्यसनाभिघातभयाद्वेगपूर्ववैरानुस्पर भौटषं स्रगियमित्यादि यद्ब्रेने विभपितम् । शादिभिर्विभावैशसमुत्पद्यते । तस्य निश्चैतन्यभ्रमेण पतनाघूर्णन (जेन खुवंशे ) दर्शनादिभिरभिनयः प्रयोक्तव्यः । । स्त्रीग्वभाविशेथे झोढथम । यथा-- मैवह्पले अम्भो। भवत्यपि च अस्थाने तस्करान् दृष्टा त्रासेनैव पृथग्विधः। तप्रतीकारशून्यस्य मोहः समुपजायते । रनबीप्रथमानय 'चत्रावलयङ्क इति नाम । भौतधन्याशी-मेलरागः हनुमनं मेिलजन्यः ) मोहनं-मेलगः (हरिकम्भोजीमेलजन्यः) (आ) स ग म प नि प (आ) स ग रि ग प ध स | अव ! स नि ध प नि ध म ग म प नि स (अव) स ध प रि ग प ग र स . भरतः मौथवी-शतिः मोहनः--मेलरागः (काम्भोजीमेलजोऽभू रागः) मोहने वर्जयेन्मध्यनिषादावपि केवलम् । धैवतस्य प्रथमा श्रुतिः । परमेश्वरः ' इनुमन्मतेऽष्टादशैव भृतयः । अत्र भते धैवतो दिश्रुतिः। मोहनकल्याणी-मेलगः (आ) स ० रि ० ग ० ० ५ ० ध ० ० स (अव) स ० ० ध % प म ९ ग ० रिं : स . मैग्ध्यम्-अङ्गविकारः (चेष्ट) मौग्ध्यं ल्यध्यपगमाद्यदृसी । बयनम्। लेकः यस्य चारिमेति व्यवहारः । सुrः पी: गहनाध्यानम् मुक्ताफलं तरोः कस्येत्यादि ग्रतिमं वचः । परिगलितशिखामां पारिजातप्रसून वल्लभानां पुर प्रोक्तं मौथं वदत हुधाः ॥ स्त्रगबिरय्भुजान्तां श्यामलां वैतचेला चिकुरविचिकिळामुख्यान्निलीलां सुशीलां मुकुरसहितहस्तां मोहनां चिन्तयामि ॥ बाल्ये गते वचोभी रामाणां कान्तसन्निधौ । रमासाभरः | आरिमोक्तिमर्थं यत्तु तन्मौग्ध्यं परिकीर्तितम्। मोहनकल्याणी-मेलरागः (मेचकल्याणीमेलबन्यः) (आ) स रि ग म प ध स. आचार्यस्तु स्त्रीणां स्वभावमेव भौध्यं मन्यते । (अव ) स नि ध प म ग र स मौलानधन्यासी-मेल्लरागः ( आ ) स ० ० ग १ से ० ए ० ध नि ० ख , मोहनचन्द्रिका-मेल्मगः (गवर्धनीमेलजन्यः) अव) स % नि ध % प + म ० १ ९ रेि स (आ) स ग रि ग म प ध नि स . (अव) स नि ध म ग र स चक्रः ऐकः करः कीदेशे विलुठन्विनिवेशितः । मौञ्जीवसन्त-मेलरागः (नटभैरवीमेलबल्यः) करोऽपः पुरोनीतः तथैत्र चढळूलिः (आ) स रि ग म प ध नि स . (जैव) स नि ध प म ग म र म लुः सः प्रापितो भलिभगं चेन्मौलिरेचितकं भवेत् । ११ चित्रादिमार्गेषु सा समायतिः । प्रारम्भेऽधिकः। क्रमेण क्रु श्रेत्सा स्त्रोतोवहा । प्रारम्भे कृशः क्रमेण पुष्टश्चेरस गोपुच्छ । भक्षक्रिया-मेलरागः { हेमवतीमेलजन्यः ) चतुरसभाविलासकार आह { आ) स रि म प नि स. (अब) स नि ध प म ग र स स्रोतोवहा च गोपुच्छया समा च यत्रमध्यग । वेदिमध्या च विषमा षड्धाि यतिरुच्यते ।। इति । यवमध्याया मृदङ्गयतिरिति नामान्तरम् । वेदिमध्यायाः पिपीलिकाथतिरिति । अल्पाङ्गयोर्मध्ये अधिकाङ्गस्य वर्तनं यय दीपोत्सव यक्षरात्रिः ओजः मध्या। अधिकाङ्गयोर्मध्येऽल्पाङ्गथितिर्वेदिमध्या। इत्थमनिर्धार्या यक्षशील-~ी विषम विभागोयमसमञ्जसःअन्यैरपि खङ्गतिःनागयति, स्प्रमाङ्गी च स्थिरशय्यांसनप्रिया। शक्तिच्छत्रयतिःपरशुपतिः इत्यादयः कल्पिताः । ते करु मेधाविनी विभक्ती मधगन्धासिकप्रिया ।। नागौरवात् सूक्ष्मदृग्भिर्भिरासः क्रियते। चिरषु हर्ष च कुतइत्वादुपैति या। आदीर्घशायिनी चैव शैया यक्षान्वथाङ्गना । देशीतलः यतिताले हुतं ययुः । भरतः लक्ष्मण यजनी-धृतिः काभ्यांचिकूटवर्णाभ्यां रचितोऽत्यन्तकोमलः । अध्यमस्य प्रथम श्रुतिः । एकरूपाक्षरस्ललच्छन्दोभिव्यञ्जनोज्ज्वलः । यज्ञसेनः--देशीगल यो वाद्यते वाद्यखण्डो विरामैर्बहुभिर्मुहुः। यहसेन यजनगो । यतिर्जका च सा तब्जैर्वाद्य मण्ठादिसाळगे । ऽ ऽ ऽ ।।। ऽ आदौ वधप्रबन्धस्य कस्याप्यङ्गतया यदा । थतिः-तारप्रायः तद्विदो वाद्यन्येतां बन्युदषणं तदा। लयप्रवृत्तिनियमा यतिरित्यभिधीयते । पाटनां रचनां केचिदत्र नेच्छन्ति सूरयः ॥ सम खोचहा चान्या गोपुच्छा त्रिविधा च या । अधुतरुपः तालच्छन्दमबन्धो यो बिरामो वा निरन्तरः। ओतोश् च गोयुच्छ| सभा च यवमध्यगा । बहिर्निगद्यते सा तु प्रबन्धे वाद्यकर्तृभिः । वेदिमध्या च विषया षड्धाि यतिरुप्यते । चतुरसभाविलसः ताळच्छन्दोऽभिरामे यो विरामः श्रुतिसौख्यदः आयाति, नागयतिः, छत्रपति, पशुपतिः, इत्यादयः कल्प बाधते पाटरहितः सा यतिः परिकीर्तिता । । नाम्नाध्याः । स्पचतिक्षयसैव साध्विति नाफ़रकार आह । यो वाखण्डः केनापि पाटाक्षरयुगेन च । ञ्यप्रवृत्तिनियमा थसिरित्युच्यते बुधैः । रचितोऽत्यन्तरुचिरस्ताच्छन्दस्समन्वितः । समा स्तोवह चान्या गोपुच्छा त्रिविधा च सा । एकरूपाक्षमिंतेविंगमैर्बहुभिर्मुदुः अयमर्थः। चित्रभागे क्रियानन्तंरविश्रान्तिः द्तलयः। वार्तिके वाधते स यतिः प्रोका सैव अत्रेति कथ्यते । क्रियाविरतिः मध्यलयः। दुक्षिणे तथैव विलम्बितः। लयानां प्रवर्तयित्री थपतिः । त्रैविधमादिसंध्यावसानेषु शत्वमुष्टिरूपेण श्रीकण्ठेनं पांटाक्षरंस्थाने 'कूटवणेंहैयरूपैरचितोऽथ मनोहरः संभवति । अदिमध्यावसानेषु ळ्यो यंत्समानेन प्रवर्तयति । इत्युक्तम् । यतिक ५१३ यदुकुलकाम्भोजी प्रबन्धान्ते च टेझारः प्रायेण विनियुच्यते । थतमङ्गलः--दगलकारः सघट्टितक्षरस्तलछन्दोभिर्युक्तिकारकः स्वरमार्थ हूिरुचर्यं तद्वितीयं सकृत्तथा । रचितः कटवर्णाभ्यां काश्यांचिदसौकुमार्यवान् । पुनश्चतुरस्रा यत्र कलाऽसौ यतिमद्भ: मुहुर्भूरिविरामैय बद्यखण्डक वाद्यते । यथा-सरिसरगमॉरेिरेिरिगमप ईयदि ! ममवरिष्ठ । सा यतिः प्रोच्यते प्रागैः वाद्य मण्ठादिसालगे। चंभावपि मङ्गल बौद्धधौ । आद वाद्यप्रबन्धः स्यात्तस्याऽथ गतयो यथा । आरोही यतिमङ्गलः? अवरोहीं च अस्य कुडुबछानु तद्विदो बावन्त्येनां वदन्त्युह्वणं तदा। सतसर:ि गङ्गाधां गकथ टैग टूगध गकथ हैं इच्छन्ति केचिदाचार्याः यतिं पाटविवर्जिताम्। यतिलग्नः-देशीनरूः मोक्षदेवः ताले तु यतिलप्रख्ये छत्रुरेको हुतात्परः। पाटरहितस्यं केचिदाचार्चेस्सोमराजादिभिरुक्तम् । यतिभेदेषु छलिबर्टी पिल्लमूरु कैमुरु कळासक इत्यादयः पादाक्षरभेदेनान्त यतिशेखरः-देशीतालः भूता । इति श्रीकण्ठेनोक्तम्। खरताले च द्रतः शरद्वये द्रतौ। यतका-मूर्छन। व्युहूतौ शरद्वन्द्वं वदन्ति च मनीषिणः ।। सुभद्रग्रामे सप्तमी मूर्छना। ज्ञातच्या यतिका नाम मूर्छना थतिवल्लभा निषस्य प्रमूर्छत्वादन्त्यश्रामे तु सा भवेत् । यतिशेखरतालोंडुपम्-देशीनृतम् यतिशेखरतालस्योदुपं द्वादशकं भवेत्। अन्यग्राम-सुभद्रग्रामः। रजनी नामान्तरं नारदशिक्षायामित्रं पितृप्रिया यतिसमम्–गानेन यतीनां समता पुष्करवाजे यातनृतम् हरक्तोद्भवैः पाटैः कूटैरत्यन्तकोमलैः समः स्रोतोगता वापि गोपुच्छा वा यतिर्यथा। तथा भवेत्तु यद्वञ्च तद्वै यतिसमं भवेत्। । अष्टताल्यैकताल्या वा विरमैर्भूरिभिर्मुहुः यो मतो वाद्यखण्डो वा वाद्यभेद्यतिः स्मृता। कूटाक्षरैः क्रमेण स्यादाद्यतः पदयोः समः । पार्धाङ्गुला मूलपाष्णिचरणामेण च क्रमात्। आनीताले परिभाष। यथाक्षरत्वं नामाक्षानतिक्रमात् । ष्टतानीत्यसैंताली विवक्षिता अक्षराणामनतिक्रमो ययाक्षरमित्यव्ययीभावः। यथाक्षरमस्तीति वेदः मत्वर्थीये भस्मलये कृते यथाक्षर इति भवति। स्वनामगत कूटाक्षराभ्यां कैश्चिद्धां निर्मितोऽत्यन्तकोमलाः । गुरुलघ्वक्षरानतिवृत्या स्वरूपगुरुलघुमान् इति । चघण्टशब्दे वाद्यते वाद्यखण्डो यो विरामैर्भूरिर्मुिहुः छन्दशाकप्रसिद्धगुरुलघुनिर्णये 'बइत्युदय झी गुह एको ब्धुः यतिरेषा तथा घृतं चक्षुर्दिक्षु मनोरमम् ।। एकः प्लुतश्च भवति । (प्लुतत्वं विशेषवचनात्), चाचपुटे एको • ¢ भतः यतिप्रौढः_देशीताक थतिप्रौटे दूताश्चन्द्रद्वयं बिन्दुद्वयं पुनः । चन्द्रत्रयं खत्रयं च यथा चत्रयं पुनः । यदुकुलकाम्भोजी-मेलरागः (कम्भोजीमेलोयं रागः) ततो यदुकुले मैगजावारोहणे त्यजेत् । ००७८ ocU®0 69% O८ 35 ११ ४ य -मेललामः (हरिकाम्भोजीमेलजन्यः) ( आ ) स रि म प ध छ। (अव) स नि ध प म ग रि' स ' . यदुनाकल्याणीरागध्यानम् ढोखानटनद्धपारां नारीकरभास्त्रज्ञस्ताम् । नीळायतराजलोको ध्याये यमुनाकल्याणीम् ॥ गरः यदृच्छायोगः-लक्षणम् यदृच्छया भवेद्योगो यत्राभीडेन केनचित् । अबिन्तितस्य धीमद्भिः यदृच्छायोग ईस्यते ॥ यसुनारागध्यानम् भृङ्गारमातृकां मे मधुरिपुवामझुवासिनीं सर्वां । यमुनां रुचिजितयमुनां मनसि ध्यायासि सन्ततं मृद्वीम्। सागरः S ऽ लक्ष्मण: यथा--मालतीमाधवे त्वत्पादपङ्कजेति माधववाक्यम्। (५८२७) यमेशः--देशीतालः यसेशो भयभूषितः यकम्-अलकारः शब्दाभ्यासतु यमकं पादादिषु विकल्पितम् । पदान्तयमके चैव काञ्चीयमकमेव च। यवनिका-नृत्यमण्डपे समुद्यमकंचैव विक्रान्तयमकं तथा। अथरीनकृतायामास्तद्नेन तु विस्तृताः। यमकं चक्रवालं च सन्दष्टयमकं तथा । पुरो यवनिकाश्चित्ला सूची विक्षनभङ्गिभिः। पदादियमकं चैव तथात्रेडितमेव च । तिस्रस्ततोऽधिका था स्युथैयावाड़ी यथारुचि । चतुर्यवसितं चैव माळायमकमेव च। एतद्दशविधं ज्नेय यमकं नाटकाश्रयम् । यशःशाली–देशीतलः भरतः यशशालिनि भोमयुक् । ऽ । ऽ ऽ ऽ यमलः-वंशे भ्कारदोषः कुम्भः । यशोमणिः--मेलरागः (हेमवतीमेकजन्यः ) (आ } स रि ग म प नि ध नि स यमलता-फूाकारदोषः (अब ) स प म ग र स यमल प्रतिफूत्कृतिः । यमलहस्तः--हैौडुबेिक्हतपटुः यागप्रिया–मेलकर्ता (रागः) फुटं वामेन सन्धायें दक्षिणेन च पीडनम् । स ० ० रि ग म ० प ध नि ० ० स क्रियते ताडनं यत्र स स्याद्यमलहस्तकः । कुन्द कुन्द फुकुन्द झेन्द्रः अॅहें मैहैं । याला–नाट्यालङ्करः बेमः रामं प्रति अनुमन्यस्वेति सीतावाक्यम् । यमुनाकल्याणी-मेगः आ) स रि ९० ग २ स य ०. ध % नि स. याच्ना–(याच्या) लक्षणम् (अव) स नि ० ध % प म ० ग ०० रि स आदौ यत्कोषजननभन्ते हर्षप्रबर्धनम् । यज्ञ प्रियै पुनर्वाक्यं सा याचना परिकीर्तिता । सारः –मेलरागः मेचकल्याणीमेलजन्थः) (आ) स रि ग म प ध स (अव) स ध प म प .ग रे स प्रथमार्धेन हितं व्याख्यातम् । तेन प्रथमे यत्चदात्वे पक्ष माययां च सत्फलं वस्तूच्यते । ततश्च प्रियम् । पुनइशब्दात हितम्। पुनः प्रियमित्येवं प्रबोध्यस्य प्रबोधधियों याचनाथाच्ना । बदबेन्द्रः ५१५ यदद्वन्द्र-–दशील -थXX; यादवेन्द्र थमौ जस , (लौ असूयया भाव्यस्यार्थस्य घटनायघनम् । यथा-- बेण्यां *असे । S S S S S S सम्भगः एव अस्याः इति दुर्योधनत्रयम् । आनुमथले । श्न: यामिनीशिखरखरितक्रहस्तः -मुखमङ्गिभ अधोमुखः पुरोभागे यामिनी सन्निवेशितः । तन्मुखे शिखरं बध्वा दलोि भावकोविदैः ।। संप्रधारणमथानां युक्तिः । अस्याः प्रयोजनं प्रकाश्यप्रकाशनम् । यथा--वेणीसंहारे प्रथ चामिनी शिखरस्वस्तिहस्त इत्यभिधीयते । मेऽब्जे सहदेवभीमयमळाडू पुरोभागे स्वयं हतो मूढरत्यां नियोजयेत् ।। अभिननः विनायकः युतिः कृत्यवधारणा । विचरण गुणदोष:वेकतः कार्यं यामिनीस्वस्तिकहस्तः पर्यालोचनम् । यथा-उत्तराघवे कि लेभेनेति लक्ष्मणवाक्यम् । अधोमुखायं यामिन्यां तदूर्व यामिनी स्थिता। इयं च युक्तः स्थानान्तरभाविन्यपि तपसवत्सराजे पक्षेपपरि यमिनीवुस्तिके हतः प्रोच्यते भरतादिभिः ।। करनन्तरं निबद्धा । अधोमुखः पुरोभागे बध्वा तु करसंयुगी । स्त्रीरतौ नियोक्तव्यो भरतागमवेदिभिः । -क्षणम् साध्यते योऽर्थसम्बन्धे महद्भिसमवयतः । परंपरानुकूल्येन सा युक्तिः परिकीर्तिता ।। २ामचन्द्र मध्यमाङ्गुष्ठसंयोगे तर्जिनी वक्रिता यदि । यथा-लावण्य सिन्धुरियल महद्रुकुटैः नेत्रबदनादिभिः शेषे प्रसारिते सर्वे मिनी नाम इतकः । परस्परशोभात्मकानुकूल्योपळतेिन समवायेन एकविश्रान्त्या अधोमुखः पुरोभागे स्थितो मदनभन्दरे। अर्थः संबन्ध्यमेन उपपद्यमानोऽपूर्वतरङ्गिणीलक्षणः साधित इति ङ्गारक्षेत्रभारे च यामिनीं संप्रयोजयेत्। योवनादियं युक्तिः । प्रतीयमानं रूपकसनेति चकिं ततः । शरीरं लक्षणमयमेवेत्युक्तमसकृत्। याष्टकसहिता अभिनवः यष्टिकमोक्तोऽर्थं ग्रन्थः नाद्यापि लभ्यते । रामभक्तोऽथमिति युळे प्रत्येकलक्षणस्य विषये उपपत्सिशदे किञ्चिद्विज्ञितम् । इनूमतः सङ्गीतशास्रोपदेष्टेति च सङ्गीतसुधायां रघुनाथेनोक्षम्। शल्पकान्नम् अस्यास्संहितायाः बहवः श्लोकाः मतङ्गन बृहद्देश्यामुदाहृताः। योग्यतापादनं युक्तिरन्योन्यस्य पदार्थयोः । तस्मादयं प्राचीनः तुल्यशीलवयोरूपामित्यादौ तद्वलोक्यते । विच(३न्दुकैौशिकः-मेलरोगः (हरिकाम्भोजीमेलजन्यः (आ) स रि ग म प ध नि स युगसौरभं –मेलरोगः (घरशङ्कराभरणमेलबर्न्यः) (अव) स ध नि प ध म ग र म ग स { आ) स ग म ध नि स (अत्र) स नि ध प म ग स युक्तिः-अवमर्शसन्ध्यङ्गम् सावध छेदं वचो यत्र सा-युक्तिरिति संहिता । युग्महतः--हतशः युग्मद्दतस्तु रेफाभ्यां ऊध्र्यघातद्वार्य रेचनास्थाने भरतेन पठ्यते। द् द् दां शारदातनयः भdठाना रन्थ ५१६ युग्मिनी-डेक्कीप्रबन्धः दुर्मनी वृत्तयुग्मेन निबद्ध परिगीयते योगभैरवी-मेलरागः (नटमैरीषेकमन्यः) ( आ ) स रि ग म प ध्र स ( अब ) स नि ध प रि स. मज युद्धप्रवर्धिनी-मेकरागः (कन्तामणिमेलधयः) ( 1 ) स रि ग प ध नि स (अब) स नि ध म ग रि स्र योगमतिः_मेलरागः (नाटकप्रियमेकजन्यः (आ) स रि ग म ध नि स (अष) स ध प म रि ग र स यागलीला-मेलरागः (नायामळवगौलमेलजन्यः) ( आ ) स रि ग र म प नि ध नि प ध स (अव) स ध प म ग र स गर्वाभिमानचपळे भुजफैशाली सङ्गमसेवनपरो विजितारिवर्गः। नानाप्रकारबख्वीर्यमदान्धचक्षुः ज्ञातव्य एष विबुधैरिह युद्धवीरः भार्गवो रामभद्रश्च ससुग्रीववृकोदरः मारुतिप्रमुखाः प्रोक्ताः युद्धवीरा मनीषिभिः । रोमाञ्चस्मितपूर्वभाषणभुजद्वन्द्वावलोकक्षम सोत्साहारुणलोचनोप्रवचनमयः प्रतिज्ञा भवेत् । भ्रूभङ्गाधरखण्डनैरभिनयः स्याद्युद्धवीरस्य तु । योन्यन्तरी-पाठ्यसायां अथ योन्यन्तरी भाषा अभ्यारण्यपद्भवा । नानाविहंगजा चैव नाट्यधर्मे प्रतिष्ठिता । जr: रक्त-ध्वनिभेदः वेणुवीणासो नादो रणेऽसौ ध्वनिरिष्यते । युवरलिका–मेलरागः (हरिकम्बेजीमेलजन्यः) ( ओ ) स रि ग म प म ध नि प ध नि स . (अत्र) स नि ध प म रि ग म रि स मेश्वरः मा -मुखरागः रक्तः कोकनदच्छायः यूप-देशीतालः गपद्ग५७ यूपे । | वीरे रौद्रे च करुणे मददौ रक्त इष्यते । 5४ ऽ ऽ योगगान्धारी–मेल्लरागः (वागप्रियामेरूजन्यः) रक्तः स्यांकहिते रौद्रं करुणे मध्यमें मेढे। (आ) स रि ग म ध नि स (अव ) स नि ध प म ध म ग र स रक्तगन्धारी--जातिः रक्तान्धार्याः षड्जमध्यमपद्मगान्धारनिषादा प्रश अंशाश्च योगचिन्तामणिः मेमरागः (सेनावतीमेघन्य) पवस्वरपरस्तारः। न्यासपरस्तपरो वा मन्द्रः । ऋषभहीनं ( आ) स रि म प ध स षाडवम् । रिधहीनमौडेवितम् । पूर्णावस्थायां ऋषभधैवतयो (अ) स नि ध प म ग रे स रल्पत्वम्। शेषणां बाहुल्यम्। निषादस्यांशत्वाद्बहुत्वे प्राते मया वम् । धैवतस्यानंशस्वादल्पत्वे प्राप्ते वचनाद्वाहुल्यम्। प्र पण५७ योगंप्रदः-हस्तः पांडवे धैवतस्याल्पत्वम् । ऋषभस्य न कदाचिदपि । औडुबिते सर्वेषामीशत्वान्न कस्याप्यल्पत्वम्। उक्तमया शेषण बाहुल्यम्। पताकावर्संयुक्त ऽस्तो योगप्रदो भवेत् न्यासो गान्धार एव । अपन्यसतु मध्यमः। षड्गान्धारय अन्योन्यप्रीतिकरणे सेल्नेऽपि विधीयते । दिः ! तुं सलवार। विधलक्षणमस्या भवति। भृषभादिपुंछेना। ५१५ करुणो रसः। साळ पञ्चपाणिः। एकद्विचतुष्फलेषु विभकर्तिक रक्तिः-वंशे किञ्चयः दक्षिणेषु सांगचीसंभावितgधु यः। अनुरञ्जकता नाम रतिरित्यभिधीयते। रक्तिका-श्रुतिः , ऽ} $ } 5 रघुनाथः । ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ गान्धारीपञ्चम्योः संभवञ्च श्रूगान्धारीति सूत्रम् । षड्जर्षभगान्धारैर्निओमध्यग्रहैरी ३ः पञ्चममध्यमषड्जैश्चापन्यासैश्च मध्यभविकस्यत् । अषभे तृतीया श्रुतिः । रतिकेति कचितं गन्धरोष्यभ्यासः षाडवमपि रिषभलोपो यत्र । रिधलोपादौऽवितं यस्याः स्यात्साहि रफगान्धारी ॥ रक्तिकजः-मेललापः (वीस्शङ्कराभरणमेकजन्यः) नान्यः (आ) स रि ग म प ध नि स अस्यां बहुत्वं निधयोः प्रदिष्टं स्यात्पञ्चमेशेन हि घडवत्वम्। (अब) स ध प म ग रि स संवादिनावत्र रिपौ यतो न संवादिनोः स्यादृषभस्य लोपः॥ भी निषादेऽपि च पञ्चमे च स्पन्मध्यमंशं न क्रियबुवषाम् रक्षकः--देशीतल स्यान्मध्यसमामभब कल्पनता मता मूर्छतिकर्षभादिः। अक्ते तृतीये किंठ नाटकस्य गाने ध्रुवाया विनियोजनं स्यात् । न्यासोऽत्र गान्धारक एव वेद्योऽयन्यसको मध्यम एव नान्यः रक्षन्नः-देशीतलः रक्षत्रो यमसारः स्यात् स्तहंसः-रगङ्गरागः $ $ } $ गान्धारपत्रमस्याह्न षड्धांशमहान्तक भली-भाषाशः रक्तहंसो गता रिषभेण विवर्जितः। रन्ती कुंभोद्भूता भने कताि । हंसयानः पीतवसो विद्मप्रभ इष्यते । वांनहन्यास कुरितैवेंचतैर्युत आस्थितिजुधा पञ्चमेनोपशोभिता विजये विनियोज्ठया । ऋषभांशः पञ्चन्तः स्थापन्यासधैवतः वीररौद्राद्भुतरसो रक्तहंसास्भूतो बुधैः । हम्मी: चुनाल प्रश्नावल मेळा उमः। अथभः प्रियतमो मः॥ न्यासप्रहाशस्थितधैवतस्तु स्याब्रुवतीजफुटमन्द्रमभ्यः । समपाः शुद्धाःरिधौ षडंठी। गान्धारोऽन्वरः गान्धारतारस्सरिगाधिकश्च हीनो निषादून | 6घ । निषादः ध रdइंसः स ' कळिः। द्वितीयो मेः धूर्बरी । अन्यैसु धूर्जरीस्थाने गौळरागः प्रेकः । गूर्जरी पूर्णराशः । आरोहणे पद्मपत्यारोऽपि पूर्ण इत्ये -मेलरागः बोकः । तृतीयो भेचे घराटी | हस्तिन्मध्यमस्य बभृतिल गहीनो रकहंसः स्यादारोहे मिक्रोक्षितः। मुम् । बेङ्कटमखी तु तत्र सञ्चतिमाह । एवमेव श्रीणरहस्य अवरोहे धबजेः स्यात् षड्रसपूर्वमूर्छनः छरोऽपि । सधैर्निषादः काकतिगृहीतः वीणय्वङ्ग्या तु अखिलः कैशिकीनिषद उक्तः । रघुनाथः षष्ट्रवं श्रीरगमेलआतं आष । तस्लिन्थेषतः पञ्चभूतकः । वीणात्यकारकटमलि रक्त-शतिः न तं । मैरवीमेछजात्यक्त्वा चैत्रर्दे शुद्धे षतुः। श्रीरागः चतुओं पञ्चमस्य द्वितीय अतिः। सेछः रघुनाधमते । देबगान्धारी श्रीरागज इति राधुनाथः । वीणाइपलरमते मैरेजीमेछलः। जैवीमेकं चैषतशुद्धः। रिकः ’ रीचिगौडएगः श्रीरामः रघुनधमते । प्रायः तै स्तान र, ज, .गी. रघुनाथः ५१८ मेलमाह । रिषभशुद्धः रासमात्मते, रघुनाथमते पद्मश्रुतिकः । रामामात्यः निषादं काकलिमुवाच । वीणारहस्यमत्र रघुनाथमत- वीणरहस्थकृद्वेङ्कटसुखिनौ रीतिगौलं सैरवीजं बद्तः। माछवश्रीः मनुसरति। मुस्खारी रघुनाथमते एकादशो मेळसर्वे स्वराशुद्धाः। श्रीरगजेत्याह रघुनाथःतदनुमतं वीणारहस्य कारणमामात्ययोः। वीणारहस्येऽयं श्रीरगमेलकः। वीणालक्षणे समपश्शुद्धाः रिधौ वेइटमब्रवीतु मैत्री जनन्यामाह । तन्मते बैक्तछुद्धः। धन्या चतुःश्रुतिकीौ गान्धारोऽन्तरः । निः कैशिकी । श्रीकण्ठः रघुनाथ सा श्रीरागज़ेति रघुनाथः । वीणारहस्यकृत्तु तां भैरविजां मन्यते । मनुसरति । शुद्राभक्रिया द्वादशो मेलः रघुनाथमते । सरिपधा भैरवीमेळः पञ्चमो घ्नश्रमते । तत्र मेले सुमपधाइशुद्धाः । इशुद्धाः निः काकलिः। गोऽन्तरः । मः षट्स्च्छतिकः । राम रिः पञ्चभूतःगन्धारः । साधारणो निषादः कैशिकी । श्रीकण्ठा- मात्येन मस्य षड्रेणैतिकस्वं नक्तम् । वेङ्कटमखी तु मध्यमं सप्त- दय दैवतं पवुश्रुतिकमाहुः। न तद्वक्ष्ये दृष्टमिति रघुनाथः। श्रुतिकं । रामामात्यः मेनेपाडी, आर्ट्सदेशीच शुद्धरामक्रिया धैवतं चतु:श्रुतिकमुक्तम् । जयन्तसेनः रघुनाथेन दुष्ट जन्ये इति वदति । तयोः गौडजनक(न्यस्य)वमुक्तं बेङ्कट इति तेनैचोक्तम् । अयं च भैरवीजः श्रीरागसं तं तुळजो मद्धिना। वदति । भिन्नषङ्ज भैरवीमेलकं मन्यते रघुनाथः। भूपाल मेलनं मन्यते वेङ्कटमखी। भूपाळभैरवीमेळयोः क्रमाषभः शुद्धः केदारगौजे रघुनाथस्य क्षयोदशो मेळः। समपादसुद्धाः। धरी पन्नश्रुतिकक्ष में रामामात्यस्तं तु सलगनाटजं वदति । तस्मिन् पन्नश्रुतिकी। गान्धारोऽन्तरः । निषादः कैशिकी । रामामास्य ऋषभः पद्मश्रुतिकः गः च्युतमध्यमः (अन्तरः)। निषादश्च्युत- मते निषादः काकविः । वेङ्कटमखिनः केदारगौठः काम्भोजी- षड्जः । रघुनाथमते साधारणकैशीकीस्खशवेतौ। हिन्दोल- जन्यः । वीणारहस्येपि तम्मतमनुमतम् । हेऽनुजी चतुर्दशो मेल बसन्तः भैरवजात इति रघुनाथः। बेङ्कटमखीबाहरीजातमाह। रघुनाथभते । गान्धारोऽन्तरः । घडितरे शुद्धाः रामामात्यः तत्र निषाद काकलिः। रघुनाथः कैशिकीमचदत्। हिन्दोछः काकलिं निषादमाह । मखिनस्तु निषादशुद्धः । भैरवीजात इति घुनाथः। राममयः हिन्दोलं स्वतन्त्रं मन्यते । देशाशी पञ्चदशो मेलः रघुनाथमते । समपाः शुद्धाः। ऋषभः भूपालरा भैरवीजन्य इति रघुनाथमतम् । राममात्यतु षडूतिः। धैवतः पद्मधृतिः। गोऽन्तरः । निषादः काकलिः। हिन्दोलमेले उक्तवान् । वीणारङ्गस्ये तोडिमेलभवः भूपालराग पञ्चदशमेलजन्याः पलाशद्रागः, आक्षिप्तिका रागवर्द्धनी, इत्युक्तम् । षष्ठे मेयः ऋषभोऽन्न शङ्कराभरणः रघुनाथमते । , आरोहावरोहक्रमौ च विद्रीएतादृशप्रभृत्यङ्गयुक्तं गान प5 श्रुतिकृतन्ये शुद्धाः। रामामात्यमते शङ्कराभरणः श्रीशग बिस्तारक्रमे लक्षितं रघुनाथेन, तद्रन्थे द्रष्टव्यम् मेलजः । तस्य चैत्रतः पद्मश्रुतिः, गान्धारससाधारणः निषादः कैशिकी शिष्टशुद्धाः। वेङ्कटमखिमते सभषक्शुद्धाः सिंधौ एवं विरोधे परिशङ्कयमाने ततस्त्ववादीत्परिहारमेवम् पलशती, गान्धारोऽन्तरः निषद् काकलिः । वीणलक्षणे सम शाबस्य लक्ष्यस्य मिथो विरोधो न स्याद्यथा स्यादपि रागलाभः पापबुद्धः रिधौ चतुःश्रुती । गान्धारोऽन्तरः कैशिकीनिषादः। स पर्यभाषीदिति तान् विरोधान् द्राग्याष्टिको रामपदाब्जसेवी। वीणारहस्ये रिधौ पञ्चती काकलिनिषादः। सगपाइशुद्धाः । तां याष्टिकोक्तामविरोधीतिं यक्षौघगीतामपि गानशैलीम् । नारायणी शङ्कराभरणीति रघुनाथः । सालङ्गनाटजेति राम आलोच्य वृष्या चिरमञ्जनेय लक्ष्याविरुद्धं प्रणिनाय शास्त्रम्। मायः । सगमपाकशुद्धाःरिधौ पद्मश्रुती, च्युतमध्यमो गान्धारः येषां भृतीनां नियंसःस्वराणां न प्रामजातिप्रमुखस्य चास्ति । च्युतषजो निषादः । तंदिवं लक्षणं वीणारहरये शङ्कराभरणमेळस्य भजन्ति नानाविधदेशजाताः छायाश्च ये ते किल दैशिरागाः। दत्तम् । आहरी सप्तमो मेरो रघुनाथमते । समपधयशुद्धाः रिः पङ्घश्रुतिकः साधारणो गान्धारः निः कार्कीलःत्रीणारहस्ये। आञ्जनेयोऽपि आहरी भैरवीमेळजेत्युक्तम् । सामन्तः नवमो मेलः रघुनाथमते । संमपाशुद्धाः धुरी षद् श्रुतिकौ । गान्धारोऽन्तरः निः काकलिः। येषां श्रुतिस्त्रग्रामजात्यादिनियमे न हि बेङ्कटमख्यत्वर्षमें पद्म श्रुतिकं वदति । कन्नडगौलः सामन्तमेलज नानादेशगतिछाया देशीरागास्तु ते स्मृताः ॥ इत्याह । इति रघुनाथः वेङ्कटमखी श्रीरागजमाह । रामामात्यमते घेघः अधुनातनैः गायकैः इनुमन्मतमेवाश्रिस्य, नियमराहित्येन पञ्चशृतिकः निषादः कैशिकी । बेङ्गदमयी तु- रैि पञ्चधृतिं धं सुलभत्याद्यथेच्छं विदेशीयगानशैलीछयामपि संश्रित्य बहवो षट्श्रुतिकं गं साधरणं नेि कैशिकी चाह । वीणारइस्थे कन्नड़गौडः रागः सम्प्रदाये प्रवर्तिताः । तेषां मुख्यहेतुरयं भवति । नारद, औरागज इत्युक्तम् । काम्भोजी दशमो मेरो धृनाथमते । सस्र- भरत, मताविवीणासु त्रिस्थायिसर्वश्रुतिबानयोग्यां वीणां पाशुद्धाःधरी पद्मश्रुतिक, गान्धारोऽन्तरः, निः कैशिकी । अत्र गृहीत्वा प्रतिरागं प्रत्येकं श्रुतिस्थानं च सारीभिर्निवेश्य कोणेन धुनार्यः ५१९ घुनाथेन्द्रमेलभोण? वा नखैर्वा नानाविधठाथानि प्रणीतान्यवर्तन्त । भरतो नवतन्त्री भरतः गीतचतुष्टयमेव नाटकोपयोग्याइ । पूर्वरप्रसक्ने ध्रुव- कां मतकोकियो स्वातिर्विपञ्च नारदो महतीमेकविंशति गनसम्बन्धास्सप्त रागः सूचितं! । शार्दूठ औोडशभाषागीतय तन्त्रीकां मतङ्गरसप्ततन्त्रीं चित्रां अघादयदिति प्राहुः । मतङ्- इति रागविशेषानवोचत् । मतमेन भाषाविभाषा इति रामाणां प्रभृतिभिः किन्नरीनामवीणावादनमेव संप्रदाये प्रावर्तत । तद भेदद्वयमुक्तम् । याटिकेन भाषाविभाषाचान्तरभाषिकेति क्षणे नन्तरं चिरकालं किन्नथैया मुख्यतयाऽबादि । आङ्गदेवार्वाचीनैविभागः प्रोक्ताः । दुरीया रागाः शुद्धाः भिन्नः वेसरः शुद्धः र्मध्यमेलाख्यशुद्धमेलख्यप्रभृतिवीणः नियत स्थानस्थितसारी साधारिताश्चेति पञ्चधा विभक्ताः । दुर्गामतमनुसृत्य प्राचीनैचशी फरवेन सम्प्रदाये प्रयुक्ताः। क्रेतुशकषोडशशतकमध्यका इनु देवप्रभृतिभिः रागप्रस्थानं प्रकल्पितम् । नन्यदेवेन भाषा- अन्नमाश्रित्य सम्प्रदायप्रवर्तितरागाणां वादनसौकर्याय तच्छुति- विभागे द्वादश, स्वराख्ये दो टपरागNष्षट् , उपरागत्रयोदश, स्थानेषु अचलाः सारीः निर्मीयानुमन्द्रमन्द्रमध्यतारतारोतरस्था विभाषा दश, अन्तरभाषाः पन्न क्रियारसप्त, मध्यभश्रामे पञ्चो- परागज्ञाः, चत्वारो भाषारागाः उपरागॐ हौ अन्तरभाष नानि स्वराणां निश्चित्य नानाविधा वीणाः बुधैः गायकै)प्रवर्तिताः त्रयः, चाङ्गः पञ्च विभाषा अ गन्धारग्रामेऽपि कतिपय तकालेऽनुभवसिद्धरागाणां श्रुतिभेदमाश्रिस्य समानस्वरभृतिक रागः एकैकमेले संहृत्य नियतमलेषु विभा । अमिनवगुपशुवरागा रागः सम्यग्लक्षिताःनिर्वचनानन्तरं सर्वं प्रवर्तकरागा जिताः। तत्पूर्वमन्त्रतन्त्र्यः उपयुक्त। क्रेतुकशमशतके दुर्गमतमाश्रित्य षण्णवतिरागानलक्षयत् । सोमेश्वरो भ्राभराम | ळक्षणमुक्त्वा सङ्गतांचैनदे भाषाविभाषा क्याम्नः विभक्त प्रभृतिलहतन्यः उपयुक्त इति सम्यक् ज्ञायते । आन्चतन्त्री रागान् षण्णवतिरागे प्रयुक्तानपि सम्यगळक्षयम् । तत्पुत्रो ज- ध्वननं छहतन्त्रीशारकिञ्चिन्मृदुतरमेय, मुन्द्रगुपबञ्च । लेह देकमलं भाषान्नक्रियाभेदेन व्ये दृष्टरागाणामेकशतं सम्यञ्च तन्त्रीप्रयोगादेकतन्त्रीहनने द्वितीयतृतीयतयोः स्वयमेव नाद निरूपयामास। हरिपाळादिमिः नन्दिकेश्वरमतमाश्रित्य उत्पद्यते । तद्वनेरनुरणनात्मनः स्वयंभूरिति नाम दत्तं रामा मांयश्रीकण्ठप्रभृतिभिः। श्रुति विभागे रमामात्यप्रभृतिमिः निषादे दर्शिताः। शीदै दुर्गादिमतमाश्रित्य तुष्षष्ट्यधिकशतद्वय छायालगभेदेन रागङ्गभाषाङ्गक्रियाङ्गभेदेन च सप्ततिरगः तिः काकल्यां भेदान्तरमपि सुचितम् । तदज्ञात्वा वेङ्कटमखिना रागान् निह प्रेतवान् । तत्र शर्तृदैवः अबघायल्पवरप्रयोगा रामामात्यस्य काम्भोजीख्क्षणं अपहसितं स्यात् । रामामात्यादनु नुष्टिरागातुवितस्त्ररूपान् सप्ताध्यायीं व्यरचयदिति परिहास नातिमिरकळे सोमनाथंण षण्णवतिमेताः कल्पिताः। रामामाये- पूर्व रघुनाथेनोक्तम् । चतुष्षष्टषधिकशतद्वयरागाणां ठक्षणं पूर्व- नैकोनविंशतिमेयाः कल्पिताः । रघुनाथस्तु पञ्चदशैव मेळानु- प्रन्धसम्मतं विद्यारण्यपादैः सङ्गीतसारे सम्यग्वित्रितमिति क्त्वा यो यो दोषो रामभयप्रन्थे प्रायश उद्घाटितो वेङ्कटमखिमा झुनाधवचनेन ज्ञायते । यद्यपि नोक्तं शानं देवेन । सङ्गीतसारो तेन तेन दोषेण साकं पञ्चदशसु मेलेषु पञ्चाशद्भागलक्षणं प्रणि- भोपळब्धः। तेषां रागाणां लक्षणं दुर्गानान्यदेव- जगदेक नाय। बेङ्कटमखी द्विसप्ततिभेदान्निर्माय अनुभवसिद्धान् पञ्च- दिभिः सम्यक्सूचितमस्ति । भाषा बिभाषादिशब्दानां निर्वचने दशमेलान् गृहीत्वा पञ्चपञ्चाशद्भागान् व्यालापगीतप्रबन्धो- प्रत्येकं तत्तत्थाने लिख्यते योगिनः प्रावर्तयत् । तस्माद्वेद्दमखिनः चर्षशतप्रायार्वाचीनकाले प्रकृतकारोपयोगिनी वीणा निर्मिता। द्विसप्ततिमेळा गृहीताः । अयं । तपुराधीशः सीतसुधाकारःअनेन रागण पञ्चदश तजन्यरागाः प्रस्तारेण लक्षिता अपि केचिदेव पञ्चाशत् रागा मेल कर्तुविभागः कृतः । पञ्चाशत्प्रसिद्धरागाणां लक्षणं विस्तरेण गायकानां वादने गाने घ वर्तन्ते । रागाणां विभागे श्रुति - निरूपितम् । कालः १६००-३०॥ नन्दीश्वरसंहिता, याष्टि सामान्यानां वृहदेशी रागाणां मेघ्ने च मेलुशब्दस्य व्युत्पत्तिरस्यात्। संहिता, सङ्गीतचन्द्रिका, विधारण्यकृतसतसारः, मेछपानेन सीतरनाकरस्य ) प्रतिरागस्य श्रुतिस्वरस्थाननियमः स्पष्टतरो भवति सिंग, केशवकल्लिनाथकृता व्याख्याः सङ्गीय साधारणवादकानामभि । प्राचीनविभागेऽष्टादशजातिनामके , एतान् ग्रन्थान् सङ्गीतसुधा रचितेति समयसारनिपुणं परामृश्य भरतादिमहर्षिसम्प्रदायसिद्धे तारमन्द्रव्यवस्था षाडवौडुबभेदः ज्ञायते । आन्ध्रभाषायां महाकविः। आन्ध्रभाषायां बहवो अन्था अनेन निर्मिताः स्वरस्य हुत्वारपरवे प्रहांशन्यासविभागश्च ते सर्वे गायकस्य स्पष्टा । भवन्ति । मेर्ज्ञाने तेऽन्वेषणीया विचार्या एव वा। 'जाति विभागे वीणायाः छलसारीकवाद्वादकानां श्रुतिस्वरत्ननिष्कर्षः रघुनाथेन्द्रमेलवीणा आवश्यकं भवति । अद्य भरतादीनां रागविभागक्रमभुक्त्वा ततोऽसुरघुनाथेन्द्रमैलवीण निरूयते मेरुशब्दो भिन्नमतानां परिपाटी प्रर्यते । तक्षणं तु संगीतसुधानिधिरिति श्रुते। ५२ चेष्वयाच्युतभूपालरघुनाथनृपाङ्किते। अस्मतांतकृते ग्रन्थे भक्तभन् श्लोकान् लिखामि तान् । पूर्वोक्तवीणाद् य एव मध्यमेछाख्यवीणा खलु या च तस्याम्। तन्त्रीसमेतश्रुति पञ्चमां च तथैव मन्द्रस्थितपञ्चमां च । रङ्गद्वारम्-पूर्वङ्गाङ्गम् यस्मादभिनयस्वत्र प्रथमं हृवतार्यते । रङ्गद्वारमतो शेयं वागङ्गाभिनयात्मकम् । भरतः तथाऽऽञ्चतन्त्रीमपि पञ्चमेनानुमन्द्रपूर्वेण विराजमानाम्। रङ्गनाथः विधाय तिस्त्रेऽपि समाननादास्तन्त्रीसहघस्तनमध्यमेन सङ्गीतसारदुग्धाब्धिकारः । महीसुरनगरनिटस्थ श्रीरङ्ग आद्ये स्वरं पञ्चममे च कृत्वा वाखेत वीणा यदि वैणिकेन । ऋणवास्तव्