लक्ष्मीनारायणसंहिता/खण्डः १ (कृतयुगसन्तानः)/अध्यायः ३१२

← अध्यायः ३११ लक्ष्मीनारायणसंहिता - खण़्डः १ (कृतयुगसन्तानः)
अध्यायः ३१२
[[लेखकः :|]]
अध्यायः ३१३ →


श्रीनारायण उवाच-
श्रूयतां च त्वया लक्ष्मि! कथा प्राक्सृष्टिसंभवा । वसुधानाख्यनृपतेः राध्यासायाश्च योषितः ।। १ ।।
 पूर्वसृष्ट्यन्तिमे काले नृपो बभूव दक्षिणे । वसुधानो महाभक्तो महादेवस्य सेवकः ।। २ ।।
 राध्यासा तस्य पत्नी च महादेवस्य सेविका । आराधनां महादेवात्मकस्य स्वामिनः सदा ।। ३ ।।
 करोत्यभिन्नभावेन पातिव्रत्यपरायणा । नित्यं प्रातः स्वयं स्नात्वा पतिं स्नापयति प्रभुम् । । ४ ।।
 महादेवं विविधैस्तु जलैर्दुग्धादिभिस्तथा । पत्रं पुष्पं फलं वस्त्रं सर्पं च शर्करां जलम् ।। ५ ।।
 आरार्त्रिकं चन्दनं च धूपं दीपं समर्प्य सा । वसुधानस्य सेवायां दासीव समतिष्ठति ।। ६ । ।
 राजाऽपि प्रातराज्ञाय त्यक्त्वा निद्रां मुहूर्तकम् । ध्यात्वा श्रीशंकरं ब्रह्म स्नानं पूजां करोति च ।। ७ ।।
 हृदि ध्यानं तथा पूजां शंभोः कृत्वा विभज्य च । अन्नादिकं त्वाश्रितेभ्यो भुंक्तेन्नं स्त्रीयुतो नृपः ।। ८ । ।
 राज्यकार्ये प्रजाकार्यं कुरुतस्तौ कृपान्वितौ । देवकार्यं दानकार्यं कुरुतो नित्यमात्मवत् ।। ९ ।।
 ददतोऽन्नं भिक्षुकेभ्यो वस्त्राणि तदपेक्षिणे । पात्राणि दानपात्राय धनानि च फलानि च ।। १० । ।
 दानशब्दस्तयोर्द्वारि विरामं याति नैव ह । दानक्रियापि च शान्ता नैव भवत्यहर्निशम् ।। ११ ।।
 यज्ञानां ब्राह्मणानां च साध्वीनां च सतामपि । तयोर्गृहेऽर्हणां शंभोरहर्निशं प्रजायते ।। १ २ । ।
 गवां दानं रसदानं मिष्टदानं पुनः पुनः । कुरुतस्तौ पतिपत्न्यौ तुष्टा यथाऽर्थिनस्तथा ।। १३ । ।
 न तद्राज्येऽवग्रहोस्ति वत्सरो न क्रतुं विना । न चोत्सवा विना कृष्णं विना शंभुं न कीर्तनम् ।। १४ । ।
 प्रवर्तयामासतुस्तौ राज्ये धर्मान् शिवस्य वै । शिवालयेषु सर्वेषु पूजां कारयतश्च तौ ।। १५।।
 ग्रामाधीशान् समाहूय सर्वाँस्तौ विषयस्थितान् । आज्ञापयामासतुस्तौ पूजा देया शिवालये ।। १६।।
 अन्यथा सत्यमेवेदं स नौ दण्ड्यो भविष्यति । पूजादानाच्छिवस्तुष्टो भविष्यति शिवायुतः ।। १७।।
 घृतदीपास्त्वखण्डा वै तत्र देवाः शिवालये । यस्य यस्याभितो ग्रामं यावन्तश्च शिवालयाः ।। १८।।
 तत्र तत्राऽखण्डदीपो द्योतनीयो नृपाज्ञया । नृपाज्ञाभंगकर्तुस्तु शिरश्छेदो भविष्यति ।। १९।।
 नृपपूजा प्रदातव्या षोडशोपसुवस्तुभिः । न्यूनकर्तुस्तथा राजा शिरश्छेत्स्यत्यसंशयम् ।।।२०।।
 इति सर्वत्र ताभ्यां वै लक्ष्मि! पूजा विनिर्मिता । तयोस्तु भयतो दीपा दीप्ता प्रतिशिवालयम् ।।२१।।
 जग्मतुस्तौ महाशंभु रात्र्यां दर्शनहेतवे । व्योमयानेन सर्वत्र राज्ये यत्र शिवालयाः ।।।२२।।
 आप्रातस्तौ तु सर्वत्र विधायाऽर्चनदर्शनम् । पुनरायात आवासं कुरुतः स्नानपूजनम् ।।।२३।।।
 चिकीर्षतः पारणा तौ निषीदत स्म यावता । तावत्तत्र समायातौ भिक्षुकौ तु शिवाशिवौ ।।२४।।
 ज्ञात्वा वै क्षुधितौ साधू ददतस्तौ सुभोज्यकम् । रिक्तं तुलसीपत्रेण वीक्ष्याऽऽहतुस्तु तावुभौ ।।२५।।
 नारायणप्रसादश्चेद् भोक्ष्यावहे पवित्रकम् । वैष्णवौ वैष्णवश्रेष्ठौ शिवाशिवौ न भोक्ष्यतः ।।।२६।।
 यदि प्रासादिकं न स्याच्छ्रीपुरुषोत्तमाऽर्पितम् । वैष्णवः परमो धर्मो वैष्णवत्वं परं तपः ।।२७।।
 वैष्णवैस्तु कृतं दत्तं गृह्णीवोऽतीव भावतः । यदि वैष्णवदत्तं न गृह्णीवो न तु वै क्वचित् ।।२८।।
 युवाभ्यामर्प्यते नित्यं पूजाभोजनदीपकम् । पश्यावो न तु गृह्णीवो गृह्णीवो ब्रह्मणेऽर्पितम् ।।२९।।
 आत्मनिवेदिभक्तानां धर्मोऽयं सर्वदा मतः । ब्रह्मणेऽनर्पितं यत् तद्भोज्यं पेयं न वै क्वचित् ।।३०।।
 वस्त्रं पत्रं फलं पुष्पं पयश्चान्नं तथाऽऽसनम् । औषधं कणमात्रं वा चूर्णं चर्वणमित्यपि ।।३ १।।
 अद्य स्वाद्यं तथा खाद्यं भोग्यं धार्यं ममाऽर्घ्यकम् । मर्द्यं देयं तथाऽर्प्यं च सर्वं यद् ब्रह्मणेऽर्पितम् ।। ३२।।
 तद् गृह्णीवो न चाऽन्यद्वै धर्मोऽयं त्वावयोः सदा । सर्वं ब्रह्मार्पणं ग्राह्यं गृहवस्त्रधनादिकम् ।।।३३ ।।
 जडं यद्वा चेतनं वा स्वकीयं यद्धि मन्यते । तद्वै भगवते दत्वा शिष्टं भुञ्जीत भक्तराट् ।। ३४।।
 गृहस्तंभेषु वै वारि कुंभीषु मञ्जुलासु च । पेषणीषु च खट्वासु पर्यंकादिष्वपि गृहे ।।३५।।।
 तुलसीकण्ठिकां बद्ध्वा तूपयोक्तव्यमेव तत्। पशूनां पक्षिणां हर्म्यशाखिनां शकटस्य च ।। ३६।।।
 वैष्णवत्वं विना नैव कर्तव्यमुपयोजनम् । अन्नानां त्वथ वस्त्राणां चक्राणां वाहनस्य च ।। ३७।।
 जीविकालोहभस्त्राणां कोशानां पण्यकस्य च । वैष्णवत्वमृते नैव कर्तव्यमुपयोजनम् ।। ३८।।
 वाद्यानां चापि शस्त्राणां हेतीनां वस्तुनामिनाम् । आत्मनिवेदिना कार्या भगवच्चिह्नयोगिता ।। ३९।।
 सुतः सुता धन दारा दासा दास्यो गृहाणि च । पत्नी पतिः कुटुम्बं च सर्वं वै हरयेऽर्पयेत् ।।४० ।।
 अभक्ष्यं तदभोग्यं यद्धरये नाऽर्पितं भवेत् । भक्ष्यं भोग्यं तथा पेयं हरयेऽर्पितमेव यत् ।।४१ ।।
 निबोधत युवां तद्वै बदर्याश्रममुत्तमम् । प्रागहं प्राप्तवाँस्तत्र नारायणात्समन्त्रकम् ।।४२ ।।
 वैष्णवत्वं ततो देव्यै पार्वत्यै च समन्त्रकम् । वैष्णवत्वं मया दत्तं गणेभ्यश्चापि सर्वथा ।।४३।।
 मम पुत्रो गणेशस्तु श्रीकृष्णांशोऽस्ति वैष्णवः । स्कन्दोऽपि वैष्णवो जातो रुद्रा अपि च वैष्णवाः ।।४४।।
 देव्यश्च वैष्णवीश्रेष्ठा नारायणपरायणाः । कैलासः सर्वथाऽभीष्टो वैष्णवोऽस्ति मया कृतः ।।४५।।
 बदर्याश्रमयोगेन हिमालयोऽपि वैष्णवः । पितरो वैष्णवास्तेषां कन्या मेनाऽपि वैष्णवी ।।४६।।
 क्षीरोऽपि सागरो विष्णुधारको वैष्णवः सदा । तत्पुत्री श्रीः रमा लक्ष्मीश्चन्द्रश्चैतेऽपि वैष्णवाः ।।४७।।
 वामनस्य पदांगुष्ठस्पर्शा गंगापि वैष्णवी । वासुकिः शेषबन्धुश्च वैष्णवोऽस्ति मया धृतः ।।४८।।
 त्रिशूलं सूर्यतो जातं द्वादशो विष्णुरर्कराट् । वृषभो गोकुलात्प्राप्तो गोलोके कृष्णभक्तराट् ।।४९ ।।
 सिंहो नृसिंहवंशो यः स चास्ति वैष्णवो महान् । मेघा वैराजकेशाश्च वैष्णवा यज्ञपोषिताः ।।५० ।।
 मयूरो मेघमित्रं च पिच्छं मुकुटसंश्रितम् । कृष्णयोगान्मेघयोगाद् वैष्णवत्वं सदाऽस्ति वै ।।।५१ ।।
 किम्वधिकं प्रवक्ष्ये वै नृसिंहमस्तकं गले । दधन् वै वैष्णवश्चास्मि विष्णुभक्तोऽस्मि सर्वथा ।।५२।।
 विष्णुर्वै व्यापकं ब्रह्म यत्तेजोऽहं सदाशिवः । बाणरूपोऽस्मि सञ्जातो ध्यायँस्तं मूर्तिमानपि ।।५३।।
 सर्वात्मकं परब्रह्म नारायणः परात्परः । तस्मादहं तथा सर्वं जायते तत्र लीयते ।।५४।।
 ततो राजन् गृहाण त्वं वैष्णवं मनुमादरात् । अहं शंभुः प्रददामि राज्ञ्यै दास्यति पार्वती ।।५५ ।।
 इत्यादिष्टो वसुधानो जग्राहाऽष्टाक्षरं मनुम् । कृष्णनारायणोऽव्यान्मामिति जग्राह शंकरात् ।।५६ ।।
 तं च जग्राह राध्यासा राज्ञी वै पार्वतीमुखात् । जगृहतुश्च तुलसीकण्ठीं चन्द्रार्ध्वपुण्ड्रकम् ।।५७।।
 नारायणार्चनवारि प्रसादं चाच्युतस्य वै । आददति तु तौ तत्र प्रजातौ वैष्णवौ ततः ।।५८।।
 विष्णवे भोजनं पेयं तुलसीपत्रमिश्रितम् । निवेदयामासतुश्च ददतुश्चापि शंभवे ।।५९ ।।
 पार्वत्यै ददतुश्चाऽथ जगृहतुश्च तौ मुदा । आदतुर्वारिपानं च चक्रतुर्वै सुखान्वितौ ।।६ ० ।।
 तृप्तौ बभूवतुश्चाति हर्षितौ वै शिवाशिवौ । आशीर्वादान् ददतुश्च धनवन्तावखण्डितौ ।।६ १ ।।
 सुस्मृद्धौ शाश्वतराज्यौ भवतां भृत्यकोटिकौ । इति कृत्वा कथयित्वाऽदृश्यौ जातौ शिवाशिवौ ।।६ २।।
 राज्ञा रात्र्या च नित्यं श्रीकृष्णनारायणः प्रभुः । शिवात्माऽयं चेति भक्त्या पूज्यते वैष्णवीदिशा ।।६ ३ ।।
 एवं ताभ्यां सदा कृष्णे पूजिते पुरुषोत्तमः । मासोऽतिदिव्यसमयः प्राप्तो व्येति दिनाद्दिनम् ।।६४।।
 तावत् ताभ्यां परपक्षपञ्चम्यां दुन्दुभिः श्रुतः । शृण्वन्तु देवतनवो राजदेहाश्च मानवाः ।।६५ ।।
 सुरा दिव्यसमृद्धाश्च स्थावरा जंगमाश्च ये । पुरुषोत्तममासस्याऽस्मि दुन्दुभिर्हरेः प्रियः ।।६६ ।।
 हर्याज्ञयोद्धोषयामि मणिं कपर्दिकाफलम् । मासेऽत्रैकदिनकृच्छ्रात् प्राप्नुवन्तु वसुन्धराम् ।।६७।।
 अलकां हेमनगरीं तथा भूमिं च कांचनीम् । गोलोकस्थां तथाऽन्येषां दिक्पालानां तु हाटकीम् ।।६८।।
 राजधानीं तथा स्वर्णपुरीं हिरण्मयीं तनुम् । साम्राज्यं चापि वाऽन्यद्वै यथेष्टं यान्तु वै हरेः ।।६९।।
 रसाधिपत्यं सौर्यं वा चान्द्रं गौर पदं च वा । बार्हस्पत्यं तथैशानं त्वाग्नेयं वान्यदेव वा ।।७०।।
 येषामिष्टं तु यद्वै स्याद् दास्ये तन्नात्र संशयः । अधिमासे तु सम्पूर्ण पाक्षिकं दैनिकं च वा ।।७१ ।।
 व्रतं प्रपूजनं कृत्वाऽर्जयन्तु परमं सुखम् । परमेष्ठिपदं वापि वैराजं सत्यमित्यपि ।।७२।।
 रौद्रं शैवं च वा ब्राह्मं वैष्णवं धाम चैत्यपि । गृह्णन्तु कृपया मेऽद्य पञ्चमीव्रतमात्रतः ।।७३।।
 इत्युक्त्वा दुन्दुभिस्तत्र विररामाऽथ तावुभौ । नत्वा तं दुन्दुभिं ध्यात्वा श्रीकृष्णं पुरुषोत्तमम् ।।७४।।
 पुपूजतुस्तं वाद्यं वै पुष्पाक्षतैस्तु कानकैः । अर्थयामासतुस्तत्र कांचनेयं पदं महत् ।।७५।।
 तथास्त्वेवं दुन्दुभिश्च विचिन्त्य हृद्ये तदा । अन्यत्र प्रययौ तौ पञ्चमीव्रतं प्रचक्रतुः ।।७६।।
 प्रातः स्नात्वा हरिं ध्यात्वा शंभुं नत्वा तथाऽऽदरात् । गुरुं प्रपूज्य विधिवच्चक्रतुर्नैत्यकार्चनम् ।।७७। ।
 मूर्तिं विधाय सौवर्णीं पुरुषोत्तमरूपणीम् । आवाह्य तत्र च कृष्णनारायणं पुमुत्तमम् ।।७८ ।।
 आचमनं प्रदायैव पञ्चामृतेन वारिणा । स्नापयामासतुस्तौ च मार्जयामासतुस्तथा ।।७९।।
 मर्दयामासतुश्चैतौ चन्दनार्द्रसुगन्धिभिः । धारयामासतुश्चैव वस्त्राणि कानकान्यपि ।।८ ० ।।
 भूषयामासतुश्चापि मुकुटादि विभूषणैः । शृंगारयामासतुश्च कज्जलैः केसरादिभिः ।।८ १ ।।
 सुगन्धयामासतुश्च पुष्पधूपादिसारकैः । प्रकाशयामासतुश्च दीपनीराजनादिभिः ।।८२।।
 प्रसादयामासतुश्च स्तुतिप्रदक्षिणादिभिः । क्षमापयामासतुश्चापराधानर्घ्यकार्पणैः ।।८३ ।।
 सन्तर्पयामासतुश्च मिष्टान्नपायसादिभिः । सन्तोषयामासतुश्च ताम्बूलैलादिचर्वणैः ।।८४।।
 एवं मध्याह्नसमये पूजयामासतुस्तथा । भोजयामासतुश्चापि निश्यप्येवं प्रचक्रतुः ।।८५।।
 मण्डपं कदलीस्तंभैः पाल्लवैस्तोरणैस्तथा । सुमनोहारकैश्चापि कलशैर्दीपकैस्तथा ।।८६ ।।
 रचयामासतू रम्यं पूरयामासतुश्च तौ । मण्डलं सर्वतोभद्रं मध्ये धान्यैर्नवैर्नवैः ।।८७।।
 संस्थापयामासतुश्च सौवर्णं कलशं ततः । तत्र घटे पञ्चरत्नं जलं फलं तथाऽम्बरम् ।।८८ ।।
 विन्यस्य तिलपूर्णां च स्थालीं दध्यतुरादरात् । तत्र मूर्तिं प्रतिष्ठाप्य पुपूजतुः सुवस्तुभिः ।।८९।।
 स्नानं वस्त्रं चन्दनं कुंकुमं पुष्पाणि चाक्षतान् । विभूषणानि हाराँश्च धूपं दीपं फलानि च ।। ९० ।।
 आरार्त्रिकं स्तुतिं प्रदक्षिणां मिष्टान्नभोजनम् । जलं ताम्बूलकं पुष्पांजलिं चक्रतुरर्थनाम् ।।९१ ।।
 नर्तनं गीतिकां वाद्यसहितां चक्रतुस्तदा । ततो जागरणे तत्र मध्यरात्रौ पुमुत्तमः ।।९२।।
 कृष्णनारायणः साक्षाल्लक्ष्मीश्रीराधिकापतिः । पार्वतीमाणिकीस्वामी प्रभेशः पुरुषोत्तमः ।।९३।।
 प्रेयसीश्रेयसीपाता श्रीजयाललितापतिः । अक्षराऽधिपतिर्मुक्तपतिर्गोपीपतिः प्रभुः ।।९४।।
 सर्वपतिश्चान्तरात्मा मंगलायतनो हरिः । प्रादुर्बभूव सहसा विहसन् काशयन् दिशः ।।९५।।
 प्राहाऽस्म्यतिप्रसन्नोऽहं पञ्चम्या व्रतवर्तनात् । वरदानं प्रयच्छामि वृणुत यद्यथेप्सितम् ।।९६ ।।
 भक्तौ मे वैष्णवौ जातौ तेनाऽस्म्यतिप्रतोषितः । ददामि मम सर्वस्वं किमन्यन्यत् सुदुर्लभम् ।।९७।।
 श्रुत्वा नत्वा दण्डवच्च प्राहतुः पुरुषोत्तमम् । वसुधानश्च राध्यासा प्रभो नाऽविदितं तव ।।९८।।
 चतुर्दशानां लोकानां धनाधिपत्यमल्पकम् । कांक्षावहे न तत्स्वामिन् रंकतुष्टिकरं हि तत् ।।९९।।
 पारमेष्ठ्यपदं स्वामिन् कुंभकारक्रियामयम् । नेच्छावस्तत्पदं तस्मादैन्द्रं दैत्यप्रपीडनम् ।। १०० ।।
 तत्पदानि न कांक्षावः कांक्षावस्तत्परं तु यत् । यावतामीश्वराणां वैराजादीनां परं तु यत् ।। १० १।।
 महाविष्णोः परं यच्च हिरण्याधिपतेः पदम्। श्रीपुराख्यात्परं यच्च तेजो वैकुण्ठतः परम् ।। १०२।।
 विष्णोर्वै स्थानतः श्रेष्ठं हिरण्याधिपतेः पदम् । माहाकौबेरकं पुंसो भूम्नः कोशमयं तु यत् ।। १ ०३।।
 ईश्वराणां तु कोटौ तद् वर्तते यन्महत्तमम् । अनन्ताऽण्डकुबेराणां तृप्तिस्तस्य कणेन वै ।। १ ०४।।
 जायते तन्महाराज्यं भूम्नः कोशाधिपात्मकम् । सर्वेशानां तु वै दिव्यहिरण्याऽऽत्तिर्यतोऽस्ति वै ।। १०५।।
 तद्धिरण्याधिपत्यं वै समिच्छावः कृपाऽस्तु ते । भक्तानां तु कृते किञ्चिदधिकं स्वामिनोऽस्ति न ।।१० ६।।
 यद्ययुक्तं वाञ्च्छितं चेत् क्षम्यतां पुरुषोत्तम । नान्यत् कांक्षावहे कृष्ण तुष्टो यत्पुरुषोत्तमः ।। १०७।।
 इत्यभ्यर्थ्य पादयोस्तौ पतितौ श्रीहरेस्तदा । तथास्त्विति हरिः प्राह प्राहापि पुनरेव तौ ।। १०८।।
 वर्तमानस्य हैरण्याधिपतेरायुषः क्षये । सर्गान्तरे भवन्तो वै भविष्यथस्तथाविधौ ।। १०९।।
 इत्युक्त्वा भगवान् कृष्णस्तिरोबभूव तत्स्थलात् । अनन्तानां हिरण्याधिपतीनां तत्र संक्षयः ।। ११ ०।।
 जायते वासुदेवस्य दिने दिने न संशयः । तत्रैकस्य हिरण्याधिपतेर्नाशोऽभवत्तदा ।। १११ ।।
 वसुधानं च राध्यासां निनाय तत्पदं प्रभुः । महाकौबेरकं चैशं पदं ताभ्यां ददौ हरिः ।। १ १२।।
 हिरण्याधिपतिर्भूत्वा राजते वसुधानकः । राध्यासाऽपीश्वरी श्रेष्ठा कुबेराणी विराजते ।। १ १३।।
 यदस्य ब्रह्मणश्चतुर्मुखस्य पद्मजस्य वै । पिता विराट् तस्य पिता महाविष्णुस्ततः परः ।। १ १४।।
 यो नाम पूरुषश्च भूमनारायणाभिधः । तस्य कोशेश्वरो भूत्वा वसुधानो नराधिपः ।। १ १५।।
 वर्ततेऽयं भूमकोशाधिपः सर्वाधिपो यथा । प्राकृतप्रलयं यावद् वर्तिष्यते धनाधिपः ।। १ १६।।
 साक्षात्प्रत्यक्षदर्शित्वाद् वेद्म्यहं पुरुषोत्तमः । लक्ष्मि! प्रिये! न चान्योऽस्ति सर्वज्ञो मां विना यतः ।। १ १७।।
 परब्रह्मस्वरूपोऽहं वेद्मि सर्वज्ञसर्ववित् । इत्येवं वै मया ताभ्यां पूर्वसृष्ट्यन्तकालिकम् ।। १ १८।।
 पञ्चम्यास्तु व्रतस्यान्ते फलं दत्त हि शाश्वतम् । इदृग्विधं फलं दातुं शक्तः कः स्याद्धि मां विना ।। १ १९।।
 सर्वे वै कालकवलाः ऋते नारायणं खलु । सर्वं सृष्ट्वा प्रविशामि वसामि विरमामि च ।। १२० ।।
 तथाऽप्यकुण्ठविज्ञानो भवाम्येको न चापरः । तदत्र कथितः पूर्वसृष्टिवृत्तान्त एव ते ।। १२१।।
 पञ्चम्यां व्रतकर्तुर्हि नरस्यापि स्त्रियास्तथा । श्रोतुर्वक्तुः फलं तादृगस्य वै भवते ध्रुवम् ।। १२२।।
 इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां प्रथमे कृतयुगसन्ताने पुरुषोत्तममासमाहात्म्ये द्वितीयपक्षस्य पञ्चम्यां व्रतकर-णेन शिवभक्तयोः पूर्वसृष्टिस्थयोः राध्यासाराज्ञीवसुदान-नृपयोः शिवप्रदत्तवैष्णवत्वोत्तरं वेधःपितृवैराजा-दप्यूर्ध्वमीश्वरसृष्टौ वर्तमानसृष्टौ हिरण्यकोशाधि-पतित्वात्मकमहाकौबेरपदप्राप्तिवर्णननामा द्वादशाधिकत्रिशततमोऽध्यायः ।।१.३१२।।