लक्ष्मीनारायणसंहिता/खण्डः १ (कृतयुगसन्तानः)/अध्यायः ३१७

← अध्यायः ३१६ लक्ष्मीनारायणसंहिता - खण़्डः १ (कृतयुगसन्तानः)
अध्यायः ३१७
[[लेखकः :|]]
अध्यायः ३१८ →


श्रीनारायण उवाच-
 शृणु लक्ष्मि! विकुण्ठा या गोलोके राधिकासुता । संकल्पमात्रजा कन्या तस्या वृत्तं व्रतान्वितम् ।। १ ।।
 अधिमासस्य देवोऽभूद् भगवान् पुरुषोत्तमः । राधया सहितः कृष्णो रासं चक्रे तदुत्सवे ।। २ ।।
 तत्राऽऽयाता गोपगोप्यः कन्याः कोट्यर्बुदार्बुदाः । कुटुम्बिनीः सकन्याश्च रूपलावण्यसम्पदः ।। ३ ।।
 गोपीर्वीक्ष्य स्वयं राधा त्वपुत्रीयेषु पुत्रिकाम् । गोपीनां कन्यका दिव्या आह्वयन्ति स्वमातृकाः ।। ४ ।।
 माँ अम्बे जननि चैवं ह्यानन्दयन्ति मातृकाः । पुत्रीहीना पतियुक्ता न पूर्णा सुखिनी हि सा ।। ५ ।।
 पुत्री मातृस्वरूपाऽस्ति मातुर्वै कार्यदासिका । सर्वथा साहचर्येण सेवते मातरं सुता ।। ६ ।।
 भोजने चोत्सवे याने रहस्याप्लवने गृहे । शयने वा प्रवासे वा साहाय्ये सेविका सुता ।। ७ ।।
 नारीवर्गस्य नार्यैव शारीरसहसेविका । तत्रापि स्वसुता तुल्या न स्नुषा नापि भृत्यका ।। ८ ।।
 न वा कुटुम्बिनी तद्वद् यथा पुत्री तु सेविका । तस्मात् सुतां बिना नारी त्वर्धसौभाग्यशालिनी ।। ९ ।।
 प्रातः पुत्रीमुखं दृष्ट्वा स्वर्गादप्यधिकं सुखम् । जननी विन्दति लोके न तथा पुत्रदर्शनात् ।। १ ०।।
 पितुः पुत्रे यथा स्नेहो मातुः पुत्र्यां ततोऽधिकः । अबला गोसमा पुत्री कुमारी मातृसेविका ।। ११ ।।
 पश्चात् पतिपरा सा स्यात्तस्मान्मातुर्विशेषतः । पूर्णायुष्यसुखं पुत्र्याः कौमार्ये लभ्यमेव ह ।। १२।।
 अतः पुत्री दशगुणा प्रेष्ठा भवति सर्वथा । मातुः कलासुकौशल्यं गृहकार्यादिशिक्षणम् ।। १३।।
 पुत्र्यात्मके निजपात्रे वसत्येव सदा चिरम् । सत्पुत्र्या जायते माता यशस्विनी कुलद्वये ।। १४।।
 पुत्री कीर्तिर्यशः पुत्री पुत्री पिण्डस्तु मातृजः । स्वात्मिकां पुत्रिकां दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा हृष्यन्ति मातरः ।। १५।।
 पुत्रः पितृस्वरूपोऽस्ति पुत्री मातुस्वरूपिणी । सुपुत्री जननी पुत्रीमत्सु मान्या भवत्यपि ।। १६।।
 अपुत्री तु समाजादौ म्लानेव दृश्यते खलु । पुत्रीमण्डलमध्यस्था माता तत्र प्रकाशते ।। १७।।
 अपुत्री तु यथा निद्रोत्थिता तद्वद्धि दृश्यते । बह्वयः सुपुत्रिका यस्याः सा धनाढ्यासु पूज्यते ।। १८।।
 पुत्र्यात्मकं धनं तस्याः सर्वश्रीभ्यो विशिष्यते । जामातारोऽपि बहवो बहुपुत्र्या धनं महत् ।। १९।।
 पुत्रीपुत्राश्च तत्पुत्रा धनं विस्तृतमेव तत्। । बहुशाखश्च वृक्षस्य छायां श्रयन्ति लक्षशः ।।२०।।
 अशाखस्य न वै छाया नाश्रिता नहि मान्यता । परोपकारो नाप्यस्ति तथाऽपुत्री विगण्यते ।।२ १।।
 पुत्रीसुखं परं दृष्ट्वा माता तोषं प्रयाति वै । न मे पुत्री न वा पुत्रः कथं राधा सुखाश्रया ।। २२।।
 सपत्नीदुःखमापन्ना यदि पुत्रीमती भवेत् । तदा सापत्न्यदुःखं वै पुत्रीं दृष्ट्वा निवर्तते ।।२३ ।।
 विरजा रुक्मिणी लक्ष्मीः रमा श्रीः पार्वती प्रभा । जया च विजया भामा मंगला माणिकी यमी ।।२४।।
 अन्याश्चाऽसंख्यकोट्यश्च सपत्न्यः सान्ति मे सदा । सपुत्र्यस्ताः सदा दृश्या मया पुत्रीविहीनया ।। २५।।
 तस्मात् पुत्री मया प्रार्थ्या कृष्णाछ्रीपुरुषोत्तमात् । यया पुत्रीमतीनां मौर्धन्यं मम यथा भवेत् ।।२६।।
 इति संचिन्त्य राधा सा महोत्सवोत्तरं निजम् । भावं प्रकाशयामास रहः श्रीकृष्णसन्निधौ ।।२७।।
 पुत्री मे दयितां नाथ विना पुत्रीं मृतिर्वरा । पुत्रीमतीषु सर्वासु न शोभेऽहं समुत्सवे ।।२८।।
 अपत्यानि विना नारी शोभते नैव चैकला । कदली शोभते नैव पार्श्वापत्यानि यत्र न ।।।२९।।
 विरुल्लता न शोभन्ते क्वचिच्छाखालतामृते । हरिणी शोभते नैव बालापत्यानि वै विना ।। ३०।।
 विद्युत्तु शोभते तत्र यत्र वृष्टिः प्रवर्तते । कुल्या विना महत्त्वं न नद्याः क्वापि प्रसिद्ध्यति ।।३ १।।
 विनाऽङ्गुलीः फणा नैव शोभते शोभिताऽपि वै । शान्तिं विना न वा विद्या शोभते सा महत्यपि ।।३२।।
 मुक्तिं विना पराविद्या शोभते न पराऽपि सा । तृप्तिं विना यथा भुक्तिर्निष्फलेव प्रजायते ।।३३।।
 पत्नीं विना यथा शय्या यौवनोद्वेगदायिनी । पुत्रीं विना तथा माता वार्धक्ये दुःखदर्शिनी ।।३४।।
 तस्मात् पुत्रीं समिच्छामि सर्वसद्गुणशालिनीम् । मात्राज्ञापालयित्रीं च कुलधर्मानुयायिनीम् ।। ३५।।
 मातृसेवाकरीं दिव्यां गृहकार्यसहायिनीम् । अन्नवारिसमित्पत्रशाकपुष्पादिरक्षिणीम् ।।३६।।
 मार्जनं मञ्जनं वस्तुरक्षणं क्षालनं तथा । पाचनं संस्करणं च जलाहरणप्रभृति ।।३७ ।।
 कुर्यात् स्निग्धा सुता या स्यान्मातृवात्सल्यशोभिता । तस्मान्मया सुपुत्र्यत्र कृष्ण कान्त गुणालया ।।३८।।
 सर्वश्रेष्ठा च विख्याता मातापितृसहायिनी । दृष्ट्वा स्मृत्वा च यां शान्तिर्भवेत् समिष्यते हरे ।।३९।।
 यद्यहं ते प्रिया पत्नी मयि तुष्टो भवान् यदि । यद्यहं ते प्रिया दासी प्रियः कान्तोऽसि मे यदि ।।४०।।
 तदा राधा वृणुतेऽत्र कृष्णात्पुत्रीं सुलक्षणाम् । सर्वपुत्रीमतीपुत्रीर्विस्मारयेत्तु या नु माम् ।।४ १ ।।
 इत्यभ्यर्थ्य प्रिया राधा कृष्णनारायणं प्रभुम् । कृत्वा वक्षसि संश्लिष्टं सेवयामास भावतः ।।४२।।
 कृष्णस्त्वानन्दयित्वा तां ददौ तस्यै सुपुत्रिकाम् । दिव्यां राधासमाकारां राधारूपातिरूपिणीम् ।।४३ ।।
 संकल्पमात्रजन्यां च जातमात्रा सुयौवनाम् । दिव्यां दिव्यसहस्राब्जगोपीरूपाऽतिरूपिणीम् ।।।४४।।।
 यथा राधा तथा सास्ति यथा सा राधिका तथा । आन्तरं नैव सर्वात्मतुल्यतया विभासते ।।४५।।
 मुमुहुर्गोपिकाः सर्वाः कृष्णपत्न्यश्च मोहिताः । स्तब्धाश्च चित्रिता यद्वत् तदानीमभवन् क्षणम् ।।४६ ।।
 एतादृशी दर्शनार्हा वृत्तीनां कुण्ठिता परा । तत्रैव पुत्र्यां सर्वासां सर्वेषां चाऽभवत्तदा ।।४७।।
 कृष्णोऽपि रूपसम्पन्नां सुतां दृष्ट्वा जहर्ष वै । वृत्तीनां कुण्ठितो भावो जातं स्थैर्यं यतोऽत्र वै ।।४८।।
 पित्रा कृष्णेन वात्सल्याद् विकुण्ठेति समादरात् । समाहूता सुता तद्वत् समाहूता हि राधया ।। ४९ ।।
 विकुण्ठाख्या च सा कार्ष्णी राधेयीनामतोऽभवत् । गोलोकवसतिः सर्वा द्रष्टुं कन्यां समाययौ ।।५ ० ।।
 प्रशंसन्ति स्त्रियस्तां ता अहो राधा महोदया । अहो पुत्री दिव्यराधारूपाऽतिरूपभाजना ।।५ १ ।।
 अहो भाग्येन कस्यापि जातेयं सुमनोहरा । कृष्णादप्युत्तमं भाग्यं तस्य स्याद् यस्य सा भवेत् ।।५२।।
 विवाहविधिना भार्या भवेद्यस्य तु कन्यका । स वै कृष्णोत्तमः कृष्णो भवेद्वै पुरुषोत्तमः ।।५३ ।।
 इत्युक्त्वाऽऽशिष आयुज्य जग्मुः स्वस्वालयं जनाः । राधा तां पाययामास स्तन्यं तत्कालसंभवम् ।।५४।।
 कृष्णः संस्कारयामास विधिना भोजनं ददौ । रमयामास माता तां लालनैः पालनादिभिः ।।५५ ।।
 अथ सा राधिकासेवां करोति स्माऽतिभावतः । गृहकार्याणि सर्वाणि निर्वर्तयति शिक्षिता ।।५६।।
 एवं विवर्तमाना सा वरारोहाऽतियौवना । नित्यं पित्रा समं याति द्रष्टुं श्रीपुरुषोत्तमम् ।।५७।।
 अक्षराधिपतिं ब्रह्मपरं श्रीपरमेश्वरम् । अनन्तकृष्णसंसेव्यं नारायणाब्जवन्दितम् ।। ५८ ।।
 यत्कान्त्या लेशमात्रेण कान्ताः कृष्णादयो मताः । तमनादिब्रह्मयुक्तैः सेवितं पुरुषोत्तमम् ।।५९।।
 प्रातः कृष्णः सदा याति परं पूजयितुं प्रभुम् । श्वेतदिव्यमहायुक्तसपक्षहस्तिसंस्थितः ।।६ ० ।।
 उपायनादिकं नीत्वा भगवान् राधिकापतिः । निवर्तते तु सम्पूज्य तद्वा कृष्णसुता तु सा ।। ६१ ।।
 चकमे राधिकापुत्री दृष्ट्वा श्रीपुरुषोत्तमम् । तस्या मनः समाकृष्य स्वस्मिन् स्थापयति प्रभुः ।।।६२।।
 विकुण्ठा ध्यायति दृष्टं कृष्णनारायणं हरिम् । सर्वक्रियासु चानादिकृष्णानारायणं प्रभुम् । ।६३ ।।
 गायति स्मरति पश्यत्यपि श्रीषुरुषोत्तमम् । एवं नित्यं तया सार्धं समायाति च पूजनम् ।।।६ ४। ।
 कृत्वा कृष्णः स्वकं धाम गच्छति नित्यमेव ह । विकुण्ठाऽपि तन्मयाऽभूत् सर्वक्रियासु सर्वदा । । ६५। ।
 पुरुषोत्तमपत्नीत्वं प्राप्तुं ध्यायत्यहर्निशम् । तावत्तत्र तदाऽवादीद् दुन्दुभिः श्रीहरेर्महान् ।। ६६।।
 अद्याऽस्ति दशमी रम्या पुण्यदाऽधिकमासिकी । परे पक्षेऽत्र व्रतकृल्लभते स्वेष्टवस्तुकम् ।।६७। ।
 अपि कन्या च वा नारी नरो वा दीनमानवः । अद्य व्रतेन वै स्वेष्टं प्राप्स्यत्येव न संशयः । । ६८ । ।
 अक्षराधिपत्यनादिश्रीकृष्णपुरुषोत्तमः । यद्यदिच्छति तत्सर्वं प्रदास्ये वै व्रतार्थिने । । ६९ । ।
 मा संकोचं प्रकुर्वन्तु प्रार्थनाकरणे जनाः । गोप्यं रक्ष्यं चाऽनिवेद्यं दास्ये संकल्पितं खलु । ।७० । ।
 इत्याश्रुत्य विकुण्ठा सा चक्रे वै दशमीव्रतम् । पुरुषोत्तमलब्ध्यर्थं सजागरं दिवानिशम् । ।७ १ । ।
 प्रातस्तया कृता पूजा शुभा षोडशवस्तुभिः । पुरुषोत्तममूर्तेश्च भोजनारार्त्रिकादिकम् । ।७२। ।
 खानपानसुनैवेद्यफलपुष्पजलादिकम् । प्रातर्मध्ये तथा सायं रात्रौ चकार पूजनम् । ।७३ । ।
 कृष्णचन्द्रशीतरश्मितेजोमयेऽतिसूज्ज्वले । विरामाख्ये निशावाच्ये समये पुरुषोत्तमः ।।७४।।
 समायात् तत्र मूर्त्याख्ये स्वरूपेऽक्षरधामतः । कोटिकृष्णसमः कान्तो विकुण्ठाभाग्यनिश्चितः ।।७५ ।।
 प्रहसन् तां प्रभुः प्राहाऽऽगतोऽस्मि व्रतपुण्यदः । तव भक्त्या प्रसन्नोऽस्मि वृणु कृष्णसुतेऽनघे ।। ७६ ।।
 अदेयं नास्ति ते किञ्चित् स्मृतवत्यै सदा तु माम् । अनन्यायै भक्तिमत्यै कार्ष्ण्यै देयं यथेप्सितम् ।।७७।।
 तदा प्राह विकुण्ठा तं प्रसन्ना लज्जिता तथा । हृदये प्राणनाथ त्वं वर्तसेऽविदितं न ते ।।७८ ।।
 तथापि भक्तवात्सल्याज्जिज्ञासां त्वं करोषि वै । भगवन्मम नाथ त्वं भव प्राणपतिः प्रभुः ।।७९।।
 इयं समर्प्यते स्वामिन् वरमालाऽऽदिश प्रभो । तथास्त्विति हरिः प्राह तथा प्राहाऽधिकं हरिः ।।८ ० ।।
 शृणु नैकस्वरूपोऽहं वसामि विविधाश्रयः । वसाम्यहं सदा धाम्न्यक्षरे श्रीपुरुषोत्तमः ।।८ १ ।।
 द्वितीयोऽहं वसाम्येव महावैकुण्ठधामनि । तथा जलावरणान्तवैकुण्ठेऽहं तृतीयकः । ।८२ ।।
 श्वेतद्वीपाख्यवैकुण्ठे चतुर्थोऽहं वसाम्यपि । क्षीरान्तःस्थे तु वैकुण्ठे वसामि पंचमोऽप्यहम् ।।८३ ।।
 तस्मात् त्वयापि सर्वत्र वस्तव्यं दिव्यरूपया । नैकेन वै स्वरूपेण स्थातुं सर्वत्र पार्यते ।।८४।।
 ततोऽनेकस्वरूपत्वं कर्तव्यं भवति ध्रुवम् । किंच मात्रा तव राधिकया सेवार्थमित्यपि ।।८५।।
 निर्मिता त्वं ततो तां वै त्यक्तुं नार्हसि सुन्दरि! । राधासेवार्थमेवापि स्थातव्यं सर्वदा त्वया ।।८६ ।।
 इति रूपाणि षट् कृत्वा स्थातव्यं सर्वथा त्वया । कृपया मम तस्मात्ते रूपाणि षड् भवन्तु वै ।।८७।।
 इत्युक्ता सा षट्स्वरूपाऽभवत्तस्य कृपाकणात् । तत्रैकं त्वक्षरधामवासार्ह सर्वतोऽधिकम् ।।८८ ।।
 पुरुषोत्तमयोग्यं सबभूव नित्यमुक्तिकम् । पत्नीत्वेन विकुण्ठा तां जग्राह पुरुषोत्तमः ।।८९ ।।
 द्वितीयं राधिकासेवायोग्यं पुत्रीस्वरूपकम् । गोलोके तां कुमारीं वै स्थापयामास केशवः ।। ९० ।।
 विकुण्ठा कन्यका पूर्वं यथा तत्रैव तिष्ठति । तृतीयं तु विकुण्ठाया व्यापकं मूर्तिमत्तथा ।। ९१ ।।
 रूपं द्वेधाऽभवत्तत्र व्यापकं तत्तु सर्वथा । वैकुण्ठाख्यं धामरूपमधिदैवं बभूव तत् ।। ९२ ।।
 महावैकुण्ठसंज्ञं तद् व्यापकं धाम चोच्यते । तत्र नारायणपत्नी महालक्ष्मीर्बभूव सा ।। ९२ ।।
 चतुर्थं तु विकुण्ठाया रूपं द्वेधाऽभवत्तथा । जलावरणवैकुण्ठं तेजोमयाधिदैवतम् ।। ९४।।
 व्यापकं संबभूवैकं लक्ष्मीरूपं द्वितीयकम् । विकुण्ठा सा विष्णुपत्नी सेवते विष्णुमादरात् ।। ९५।।
 पञ्चमं तु विकुण्ठाया रूपं द्वेधाऽभवत्तदा । श्वेतद्वीपाख्यवैकुण्ठं तेजोमयाधिदैवतम् ।। ९६।।
 व्यापकं संबभूवैकं लक्ष्मीरूपं द्वितीयकम् । विकुण्ठा सा विष्णुपत्नी सेवते विष्णुमादरात् ।। ९७।।
 षष्ठं चापि विकुण्ठाया रूपं द्वेधाऽभवत्तदा । क्षीरवैकुण्ठसंज्ञं तत्तेजोमयाधिदैवतम् ।।९८।।
 व्यापकं संबभूवैकं लक्ष्मीरूपं द्वितीयकम् । विकुण्ठा सा विष्णुपत्नी सेवते विष्णुमादरात् ।। ९९।।
 एवं षण्मूर्तयस्तस्याः सुरूपा दिव्ययोषितः । षट्स्थलेषु हि वर्तन्ते विकुण्ठा भगवत्स्त्रियः ।। १० ०।।
 वैकुण्ठानि तु चत्वारि धामानि दिव्यभूमयः । बभूवुस्तदधिष्ठात्रीदेवतास्ता हरीच्छया ।। १० १।।
 चतस्रो व्यापिका देव्यो मिलित्वा दश ताः सदा । पृथग्रूपा बभूवुर्वै व्रतेन हरितोषणात् ।। १० २।।
 कृष्णनारायणस्वामिपुरुषोत्तमसत्कृपा । किं किं न कुरुते लक्ष्मि! सा विकुण्ठा भवत्यपि ।। १०२ ।।
 स्वात्मानं त्वं विजानीहि स चाऽह पुरुषोत्तमः । इत्यपि त्वं विजानीहि पतिं ते पुरुषोत्तमम् ।। १ ०४।।
 ज्ञात्वा मां भजसे तत्र सर्वत्रात्र च मत्प्रिये । अहं जानामि तत्सर्वं नित्यप्रत्यक्षवत्तया ।। १ ०५।।
 त्वं न वेत्सि तथा सर्वं मदिच्छा तत्र कारणम् । इति ते कथितं लक्ष्मि वृत्तं दशमिकाव्रतात् ।। १० ६।।
 विकुण्ठायास्तव रूपाण्यभवन् दशधा फलम् । मदिच्छया तथा जातं ममानुग्रहकारणम् ।। १ ०७।।
 पठेद्वा शृणुयाद्वापि फलं तस्यापि तादृशम् । ददामीष्टं पूरयामि कृपया पुरुषोत्तमः ।। १०८।।
 इतिश्रीलक्ष्मीनारायणीयसंहितायां प्रथमे कृतयुगसन्ताने पुरुषोत्तममासमाहात्म्ये श्रीकृष्णेन दत्ताया मानस्या राधिका- पुत्र्या विकुण्ठानाम्न्या दशमीव्रतेन सन्तुष्टपुरुषोत्तम-कृपया षट्लक्ष्मीरूपाणि चत्वारि वैकुण्ठधामाधिदेवता-रूपाणि चेत्यादिनिरूपणनामा सप्तदशाधिक-त्रिशततमोऽध्यायः ।।१.३१७।।