प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्

<poem> भाषासु मुख्या मधुरा प्राचीना विश्वतोमुखी । भाति संस्कृतभाषेयं सर्वदा सर्वदा सती ।।१।। उन्नतेन स्थितिमता हिमवद्भूभृता यथा । त्वङ्गत्तरङ्गया पुण्यसरिता गङ्गया यथा ।।२।। तथैव भारतोर्वीयं दिव्यसंस्कृतभाषया । सरस्वत्यापि विख्याता विभाति वसुधातले ।।३।। इयं भारतसंस्कारकोशागारस्य कुञ्चिका । भाषान्तराणां माता वा धात्रि वा स्तन्यदा चिरम् ।।४।। संस्कारवत्यो जगति सन्तु भाषाः परःशतम्।। तथापि संस्कृताभिख्या नान्यस्या दृश्यते क्वचित् ।।५।। बृहस्पतिः पुरा दैविं प्रोवाचेन्द्राय भारतीम् । इन्द्रेण व्याकृता पश्चादियं देवहितैषिणा ।।६।। संस्कृत्य संस्कृत्य पदानीह वाक्यं करोति हि । तेन संस्कृतभाषेति भाष्यकारः पतञ्जलिः ।।७।। आर्याणां मातृभाषेयमार्यावर्तनिवासिनाम् । आसीत् पुरा पाणिनीये भाषाशब्देन वर्णिता ।।८।। मृतभाषेति जल्पन्तु मृतसंजीविनीमिमाम् । पामराः पण्डितम्मन्याः परमार्थपराङ्मुखाः ।।९।। पूर्णापि स्वीचकारैषा भाषान्तरपदान्यपि । सरिद्भ्यो नीरमादत्ते सम्पूर्णोऽप्यम्भसां निधिः ।।१०।। देशभाषाविकासार्थं तत्तद् भाषासु पण्दिताः । स्वीकृर्वन्ति यथाकामं संस्क्रुतात् पदसंचयम् ।।११।। `सम्परिभ्यां करोतौ सुट्' भुषणार्थे विधीयते । तेन भूषितभाषेति विख्याता पाणिनेर्मते ।।१२।। न केवलं भूषिता सा भूषयत्यपि भाषकान् कुमारसम्भवे काव्ये कालिदासवचो यथा । `संस्कारवत्येव गिरा मनीषी तया स पूतश्च विभूषोतश्च' इति ।।१३।। द्विजानां व्यवयहारो हि संस्कृतेनैव सर्वदा । आसीदिति ज्ञातमिह वाल्मीकेर्वचनामृतात् ।।१४।। आरण्यकाण्डे वातापिकथायां दृश्यते किल । `धृत्वेल्वलो विप्ररूपं संस्कृते व्याजहार ह' ।।१५।। `धारयन् ब्राह्मणं रूपमिल्वलः संस्कृतं वदन् । आमन्त्रयति विप्रान् स्म श्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः' ।।१६।। हनुमत्कृतशङ्कापि सुन्दरे काण्ड ईरिता । एतदेव ज्ञापयति संस्कृतस्य स्थितिं तदा ।।१७।। `यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृतम्' । रावणं मन्यमाना सा सीता भीता मविष्यति ।।१८।। `यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह' । चिद्रूपिणी सा वागेव शब्दब्रह्माह्वय परा ।।१९।। दिवोऽवतीर्णा गङ्गेव लोकानुग्रहतत्परा । प्रत्यात्मवृत्ति दृष्टा सा पश्यन्ती प्रतिभा मता ।।२०।। भाषावैविध्यमापन्ना मध्यमारूपमाश्रिता । वक्तृश्रोतृमनःसिद्धा वर्तते संहृतक्रमा ।।२१।। ध्वनिरूपमथापन्ना वैखरी वाक् प्रकाशते । व्यवहारे मनुष्याणां साहाय्यं कुर्वती सदा ।।२२।। वाल्मीकिव्यासमुख्यैश्च लालिता पोषिता चिरम् । जीयात् समाः सहस्रं सा ज्योतीरूपा सरस्वती ।।२३।। अशक्नुवद्भिव्यर्हर्तुं देशभाषान्तरे बुधैः । स्वीकृतं संस्कृतमिति श्रीहर्षोऽप्यवदत् सुधीः ।।२४।। अन्योन्यभाषान्वबोधभीतेः संस्कृत्रिमासु व्यवहारवत्सु । दिग्भ्यः समेतेषु नरेषु तेषु सौवर्गवर्गो स्वजनैरचिह्नि ।।२५।। - - नैषध १०. ३४ काश्मीरे जन्मभाषावत् संस्कृतं प्राकृतं तथा । स्त्रीणामपि मुंखेष्वासीदित्येवं बिल्हणोऽब्रवीत् ।।२६।। ब्रूमः सारस्वतजनिभुवः किं निधेः कौतुकानाम् यस्यानेकाद्भुतगुणकथाकीर्णामृतस्य । यत्र स्त्रीणामपि किमपरं जन्मभाषावदेव प्रत्यावासं विलसति वचः संस्कृतं प्राकृतं च ।।२७।। - - विक्रमाङ्कदेवचरितम् १८. ६