प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्

अध्याय १२४ प्रारंभः-
क उवाच ।
पतिते सिन्धुदैत्ये तु हतशेषा रणे स्थिताः ।
आययुर्गण्डकीं यावत्तावत्ते चिन्तया युताः १
उग्रा दुर्गा चक्रपाणिरतिष्ठन्विह्वला भृशम् ।
तावत्तेषां दुष्टचिह्नं बभूव विविधं तदा ।२
उदक्शिराः प्रसुष्वाप काश्चित्तत्राशुभावहः ।
जानुनोर्मस्तकं न्यस्य तस्थौ तूष्णीं चलन्निव ३
हनौ पाणितलं न्यस्य तस्थौ काचिन्मुदं विना ।
एतस्मिन्नन्तरे दूता यमदूता इवाययुः ४
अतिम्लानमुखा दीना नाब्रुवन्मूकतां गताः ।
पृष्टास्ते प्राहुर- परे वृत्तान्तं रणभूगतम् ५
दूता ऊचुः ।
असंख्यातान्महावीरान्हत्वा सिन्धुर्दिवं गतः ।
बालानस्मान्परित्यज्य तेन हीना रुदामहे ६
निरीक्ष्य देवान्निहतान्क्रुद्धोऽगाद्गिरिजासुतः।
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य मुमोच परशुं शितम् ७
तेन सिन्धुर्मृतस्तत्र पतितो धरणीतले ।
मुमूर्छुस्तत्र सर्वेऽपि तदीया नागराश्च ह ८
श्रुत्वा वार्तां दूतमुखाद्रुरुदुः सर्व एव ते।
विललापाथ दुर्गा सा जघान शिर उत्कटम् ९
मुक्तकेशा मुहुर्वक्त्रं निघ्नती गतभूषणा ।
उग्रा च जननी चास्य चक्रपाणिः पिता तदा 2.124.१०
पौराश्च रुरुदुस्तत्र निघ्नन्तः पाणिना मुखम् ।
अवनौ शिर आस्फाल्य लुलण्ठुर्घोरनिस्वनाः ११
कश्चिद्धूलिं निचिक्षेप मुखे शिरसि दुःखितः ।
हस्तपृष्ठं ददंशान्यास्ताभ्यां भूमिमथाहनत् १२
अशपन्गिरिजापुत्रं स्त्रियो भङ्क्त्वा करांगुलीः ।
उग्रोवाच ।
नानायत्नैस्तपसा सूर्यतुष्ट्या नत्या स्तुत्या लङघनैः सर्वदानैः ।
प्रातःकालान्महतस्त्वं कथंचिच्छूरो मानी केन नीतोऽसि रे त्वम् १३
त्रिलोकनायकेनाहं श्लाघ्या त्रैलो- क्यमंडले ।
शपिष्यन्ति च मां लोका हतभाग्यासि सांप्रतम् १४
जिताः कृतान्तः पूर्वं ते कथं तेन समागमः ।
प्राप्तस्त्वया कथं पुत्र न जितः पुनरेव सः १५
सकामो गिरिजापुत्रस्त्वयि याते दिवं सुत ।
मामपृष्ट्वा कथं यातः स्वर्ग लोकं सुखावहम् १६
दुःखितायां मयि सुत कथं सन्तोषमेष्यसि ।
गर्जन्ति नैव जीमूतास्त्वयि गर्जति पुत्रक १७
निःशब्दः स कथं पुत्र पतितस्त्वं रणांगणे ।
दुर्गोवाच ।
देहैक्यं कृतवान्धाता दम्पत्योर्वेददर्शनात् १८
प्राणैक्यं न कृतं तस्माद्ब्रह्मणा मूढबुद्धिना ।
नाहं शचीं च सावित्रीं सौभाग्यमदगर्विता १९
गणयामि न चान्याश्च सा कथं विधवाऽभवम् ।
स्वहस्तेन च कस्तूरीं चन्दनं च यदा भवान् 2.124.२०
चर्चति स्म तदांगानि शीतलानि ममाभवन् ।
इदानीं दह्यमानानि शोकेन तानि निर्वप २१
न भक्षयसि पूर्वं त्वं मद्विना विषमण्वपि ।
स कथं मां विना स्वर्गसुखं भोक्ष्यसि तादृशम् २२
अपराधं विना भृत्ये नोदासीना भवन्ति हि ।
साधवः समशीलाश्च तत्कथं मामुपेक्षसे २३
उपाधिरहितं प्रेम कृतं नानाविधं पुरा ।
अनिर्वाच्यं कथं त्यक्त्वा तद्गतोऽसि सुरान्तक २४
क उवाच ।
तपोवृद्धा ज्ञानवृद्धाः प्राब्रुवन्निष्ठुरं वचः ।
न रोदनं प्रशंसन्ति धर्मशास्त्रविदो जनाः २५
यदश्रु सुहृदामास्ये प्रेतस्य तत्पतेद्ध्रु - -
तस्मात्तस्य हितं यत्स्यात्तत्कर्तव्यं दयावता २६
विचार्यमाणे तस्यापि मोक्षोऽदायि कृपावता ।
निर्गुणेन चिदानन्दघनेन ब्रह्मरूपिणा २७
दयापरवशाज्जन्मबिभ्रता लोकशंकृता ।
मयूरेशेन संग्रामे निघ्नता संमुखं च तम् २८
आत्मनो नैव मरणं नोत्पत्तिः क्वापि विद्यते ।
अनादित्वान्निर्गुणत्वान्नित्यत्वाद्वेदनिश्चयात् २९
स्वार्थे हि रोदते जन्तुर्हितं प्रेतस्य नेहते ।
असख्य भारवाड्देवी न भारं सहते धरा 2.124.३०
प्रेतस्य शेषः कमठो वराहोऽसौ धराधरः ।
इत्युक्त्वा ते तदा शोकं विजहरुर्बुद्धवाक्यतः ३१
उग्रा च चक्रपाणिश्च दुर्गा च सखिभिः सह ।
नागराश्चापि शोचन्तो ययुः संग्राममण्डलम् ३२
ददृशुः सेवकैः सिन्धुं वीज्यमानं रणांगणे ।
पतितं वक्त्रकमलं व्यादाय सितलोचनम् ३३
असृक्स्रवन्तं दुर्गन्धं पक्षिश्वापदसङ्कुलम् ।
उपविष्टास्तु परितः शोचन्तो भृशदुःखिताः ३४
अंके कृत्वा शिरस्तस्य दुर्गाऽशोचत्खरस्वना ।
पादसंवाहनं नाथ हस्ताभ्यां पूर्वमाचरभ् ३५
जनमध्ये न तच्छक्यमुत्तिष्ठ प्राणनायक ।
शत्रौ जीवति निद्रां त्वं कथं विराधिगच्छसि ३६
तन्मुखे स्थापयित्वास्यं हाहाकारं च साऽकरोत् ।
न्यषेधन्वृद्धविज्ञास्तां तत उग्राऽब्रवीद्वचः ३७
चक्रपाणिः पिता चास्यं क्षालयन्तौ शुशोच तम् ।
उत्तिष्ठ वत्स किं शेषे शेषे रिपुगणे सति ३८
वज्री वज्राहत इव पतितो धरणीतले ।
इदानीं बालयुद्धे त्वं कथं निपतितो भुवि ३९
जितः कृतान्तो भ्रूक्षेपात्तद्वशं कथमागतः ।
किंचिद्वाक्यं वद विभो हृदयानन्दकारकम् 2.124.४०
यस्य शब्देन त्रैलोक्यं कम्पते स्म पुराऽनघ ।
कथं स्ववचनं नाद्य वदसे मन्दविक्रम ४१
नावाभ्यामपराद्धं ते येन मौनं त्वमाश्रितः ।
न भाषसे रोषवशात्सेनाशेषसमन्त्रित ४२
कथं विह्वलतां यात कामेभ्यो जितवान्रुचा ।
ततो विज्ञाश्च वृद्धाश्च नानादृष्टान्तदर्शनैः ४३
समादध्युः प्ररुदतो मृतानुमरणं न हि ।
रामो दाशरथि किं नु लोकान्तरगतो न हि ४४
विक्रमेण रिपूं जित्वा गतः किं न रघूत्तमः ।
अन्येऽपि शतशो भूपास्त्वत्कृते मरणं गताः ।
कीर्तिं नानाविधां कृत्वा स्वर्गस्था सुखमश्नुते ४५
क उवाच ।
ततस्ते संस्कृतिं चक्रुर्बिल्वचन्दनदारुभिः ।
दुर्गा सहैव सयाता पातिव्रत्यगुणान्विता ४६
ततो ययौ मयूरेशं चक्रपाणिः सनागर ।
नमस्कृत्य प्रतुष्टाव बद्धांजलिपुटः शनैः ७
राजोवाच ।
निर्गुणत्वं परात्मासि चराचरगतिर्विभो ।
त्रयीगम्यो गुणाध्यक्षो विरजो विश्वनायक ४८
तवैव मायया देवा मोहितस्त्वां न ते विदुः ।
अहं धन्यो नागरिका धन्यास्त्वद्दर्शनाद्विभो ४९
क उवाच ।
एवं तेन स्तुतो देवः करुणाब्धिर्मयूरराट् ।
उवाच परमप्रीतः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् 2.124.५०
देव उवाच ।
वरं वरय मत्तस्त्वं चक्रपाणे हतार्भक ।
राजोवाच ।
यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम ५१
तदा गृहानुपागच्छ पुनीहि नगरीमिमां।
क उवाच ।
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं बर्हिणं स समारुहत् ५२
ययौ स नगरं पश्चात्त्र्यम्बको गिरिजायुत ।
अग्रतस्ते गणाः सर्वे मुनयो हर्षनिर्भराः ५३
वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु युयुस्ते गण्डकीं पुरीम् ।
नानाध्वजपताकाभिर्युतां सैसिक्तपद्धतिम् ५४ (५६७४)
इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ।। १ २४।।