← नवमोध्यायः निरुक्तशास्त्रम्
दशमोध्यायः
[[लेखकः :|]]
एकादशोध्यायः →

10.1
अथ अतो मध्य स्थाना देवताः ।
तासाम् वायुः प्रथम आगामी भवति।
वायुर् वातेर् वेतेर् वा स्याद् गति कर्मणः ।
एतेर् इति स्थौलास्थीविर् अनर्थको वकारः ।
तस्य एषा भवति।

10.2
’’वाववा याहि दर्शतेमे सोमा अरंकृताः ।
तेषाम् पाहि श्रुधी हवम्।ऽऽ
वायव् आयाहि दर्शनीय इमे सोमा अरम् कृता अलम् कृतास् तेषाम् पिब, शृणु नो ह्वानम् इती।
कम् अन्यम् मध्यमाद् एवम् अवक्ष्यत् ।
तस्य एषा अपरा भवति।

10.3
’’ासस्रानासः शवसानम् अच्छ इन्द्रम् सुचक्रे रथ्यासो अश्वाः ।
अभि श्रव ऋज्यन्तो वहेयुर् नू चिन् नु वायोर् अमृतम् वि दस्येत् ।ऽऽ
आससृवांसस् अभिबलायमानम् इन्द्रम् कल्याण चक्रे रथे योगाय रथ्या अश्वा रथस्य वोधाप्, ऋज्यन्त ऋजु गामिनस् अन्नम् अभिवहेयुर् नवंश् च पुरानंश् च्
श्रव इत्य् अन्न नाम, श्रूयत इति सतः ।
वायोश् च अस्य भक्षो यथा न विदस्येद् इति।
इन्द्र प्रधाना इत्य् एके, नैघण्टुकम् वायु कर्म्
उभय प्रधाना इत्य् अपरम्।
वरुणो वृणोति इति सतः ।
तस्य एषा भवति।
[ष्क् प्त् ४,प् ४ वरुणः ।
अन्तरिक्षे उदकस्य आवरनाद् वायुर् एव ]

10.4
’’नीचीनबारम् वरुणः कवन्धम् प्र ससर्ज रोदसी अन्तरिक्षम्।
तेन विश्वस्य भुवनस्य राजा यवम् न वृष्टिर् व्युनत्ति भूम्ऽऽ
नीचीन द्वारम् वरुणः कवन्धम् मेघम्।
कवनम् उदकम् भवति, तद् अस्मिन् धीयत्
उदकम् अपि कवन्धम् उच्यत्
बन्धिर निभृतत्व्
कम् अनिभृतंश् च प्रस्र्जति द्यावा पृथिवी औ च अन्तरिक्षंश् च महत्त्वेन्
तेन सर्वस्य भुवनस्य राजा यवम् इव वृष्टिर् व्युनत्ति भूमिम्।
तस्य एषा आरा भवति।

10.5
’’तम् ऊ समना गिरा पितॄणांश् च मन्मभिः ।
नाभाकस्य प्रशस्तिभिर् यः सिन्धूनाम् उपोदये सप्तस्वसा स मध्यमो नभन्ताम् अन्यके सम्ऽऽ
तम् स्वभिस्तौमि समानया गिरा गीति आ स्तुति आ, पितॄणांश् च मननीयैः स्तोमैर् नाभाकस्य प्रशस्तिभिः ।
ऋषिर् नाभाको बभूव, यः स्यन्दमानानाम् आसाम् अपाम् उपोदये सप्त स्वसॄः एनम् आह वाच् भिः ।
स मध्यम इति निरुच्यतेऽअथ एष एव भवति।
नभन्ताम् अन्यके सम्
मा भूवन्न् अन्यक१ सर्वे ये नो द्विसन्ति दुर्धिअयः पाप धिअयः पाप संकल्पाः ।
रुद्रस् रौति इति सतस्, रोरूयमानस् द्रवति इति वा, रोदयतेर् वा।
’’यद् अरुदत् तद् रुद्रस्य रुद्रत्वम्ऽऽ इति काथकम्।
’’यद् अरोदीत् तद् रुद्रस्य रुद्रत्वम्ऽऽ इति हारिद्रविकम्।
तस्य एषा भवति।

10.6
’’िमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिरः क्षिप्रेसवे देवाय स्वधाव्न्
असाळ्हाय सहमानाय वेधसे तिग्मायुधाय भरता शृणोतु नः ।ऽऽ
इमा रुद्राय दृध धन्वने गिरः क्षिप्र इसु४ देवाय अन्नवतेऽअसाधाय अन्यैः सहमानाय विधातृ४ तिग्म आयुधाय भरत्
शृणोतु नः ।
तिग्मम् तेजतेर् उत्साहकर्मणः ।
आयुधम् आयोथनात् ।
तस्य एषा अपरा भवति।

10.7
’’या ते दिद्युद् अवसृष्टा दिवस्परि क्ष्मया चरति परि सा वृणक्तु नः ।
सहस्रम् ते स्वपिवात भेसजा मा नस् तोकेषु तनयेषु रीरिसः ।ऽऽ
या ते दिद्युद् अवसृष्टा दिवस् परि दिवो अधि।
दिद्युद् द्यतेर् वा द्युतेर् वा द्योततेर् वा।
क्ष्मया चरति।
क्ष्मा पृथिवी।
तस्यांश् चरति, तया चरति, विक्ष्मापयन्ती चरति इति वा।
परिवृणक्तु नः सा।
सहस्रम् ते स्वाप्त वचन भैसज्यानि।
मा नस् त्वम् पुत्रेषु च पौत्रेषु च रीरिसः ।
तोकम् तुद्यतेस् तनयम् तनोतेः ।
अग्निर् अपि रुद्र उच्यत्
तस्य एषा भवति।
10.8
’’जराबोध तद् विविद्धि विशेविशे यज्ञियाय्
स्तोमम् रुद्राय दृशीकम्।ऽऽ
जरा स्तुतिर् जरतेः स्तुति कर्मणः ।
ताम् बोध्
तया बोधयितृ८ इति वा।
तद् विविद्धि।
तत् कुरु।
मनुष्यस्य मनुष्यस्य यजनाय्
स्तोमम् रुद्राय दर्शनीयम्।
इन्द्र इराम् दृणाति इति वा इराम् ददाति इति वा इराम् दधाति इति वा इराम् दारयत इति वा इराम् धारयत इति वा इन्दु४ द्रवति इति वा इन्दु७ रमत इति वा इन्धे भूतानि इति वा।
’’तद् यद् एनम् प्रानैः समैन्धंस् तद् इन्द्रस्य इन्द्रत्वम्।ऽऽ इति विज्ञायत्
इदम् करणाद् इत्य् आग्रायनः ।
इदम् दर्शनाद् इत्य् औपमन्यवः ।
इन्दतेर् वा ऐश्वर्य कर्मणः ।
इन् शत्रूनाम् दारयिता वा, द्रावयिता वा आदरयिता च यज्वनाम्।
तस्य एषा भवति।

10.9
’’दर्दरुत् समसृजो वि खानि त्वम् अर्णवान् बद्बधानाम् अरम्नाः ।
महान्तम् इन्द्र पर्वतम् वि यद् वः सृजो वि धारा अव दानवम् हन्।ऽऽ
अदृणा उत्सम् ।
उत्स उत्सरनाद् वा उत्सदनाद् वा उत्स्यन्दनाद् वा उनत्तेर् वा।
व्यजृअस् अस्य खानि।
त्वम् अर्णवान् अर्णस्वत एतान् माध्यमिकान् संस्त्यायान् बाबध्यमानान् अरम्नाः ।
रम्नतिः सम्यमन कर्मा।
विसर्जन कर्मा वा।
महान्तम् इन्द्र पर्वतम् मेघम् यद् व्यवृणोर् व्यसृजस् अस्य धाराः, अवहन्न् एनम् दनवम् दान कर्माणम्।
तस्य एषा अपरा भवति।

10.10
’’यो जात एव प्रथमो मनस्वान् देवो देवान् क्रतुना पर्यभूसत्
यस्य शुस्माद् रोदसी अभ्यसेताम् नृम्नस्य मह्ना स जनासैन्द्रः ।ऽऽ
यो जायमान एव रथमो मनस्वी देवो देवान् क्रतुना कर्मणा पर्यभवत् पर्यगृह्णात् पर्यरक्षद् अत्यक्रामद् इति वा।
यस्य बलाद् द्यावा पृथिवी आव् अप्य् अबिभीताम् नृम्नस्य मह्ना, बलस्य महत्त्वेन्
स जनास इन्द्र इत्य् ऋषेर् दृष्ट अर्थस्य प्रीतिर् भवत्य् आख्यान सम्युक्ता।
पर्जन्यस् तृपेर् आदि अन्त विपरीतस्य्
तर्पयिता जन्यः ।
परो जेता वा।
जनयिता वा।
प्रार्जयिता वा रसानाम्।
तस्य एषा भवति।

10.11
’’वि वृक्षान् हन्त्य् उत हन्ति रक्षसो विश्वम् बिभाय भुवनम् महावधात् ।
उत अनागा ईसते वृस्न्यावतो यत् पर्जन्यः स्तनयन् हन्ति दुस्कृतः ।ऽऽ
विहन्ति वृक्षान्।
विहन्ति च रक्षस्२ ।
सर्वाणि च अस्माद् भूतानि बिभ्यति महा वधात् ।
महान् हि अस्य वधः ।
अप्य् अनपराधो भीतः पलायते वर्ष कर्मवतस्, यत् पर्जन्यः स्तनयन् हन्ति दुस्कृतः पाप कृतः ।
बृहस्पतिर् बृहतः पाता वा, पालयिता वा।
तस्य एषा भवति।

10.12
’’श्ना अपिनद्धम् मधु पर्यपश्यन् मत्स्यम् न दीन उदनि क्षियन्तम्।
निस्तज् जभार चमसम् न वृक्षाद् बृहस्पतिर् विरवेना विकृत्य्ऽऽ
अशनवता मेघेन अपिनद्धम् मधु पर्यपश्यन् मत्यंस् इव दीन उदके निवसन्तम्।
निर्जहार तच् चमसम् इव वृक्षात् ।
चमसः कस्मात् ।
चमन्त्य् अस्मिन्न् इति।
बृहस्पतिर् विरवेन शब्द२ अ विकृत्य्
ब्रह्मनस्पतिर् ब्रह्मनः पाता वा पालयिता वा।
तस्य एषा भवति।

10.13
’’श्मास्यमवतम् ब्रह्मनस्पतिर् मधु धारम् अभि यम् ओजसातृणत् ।
तम् एव विश्वे पपिरे स्वर्दृसो बहु साकम् सिसिचुर् उत्समुद्रिनम्।ऽऽ
अशनवन्तम् आस्यन्दनवन्तम् अवातितम् ब्रह्मनस्पतिर् मधु धारम् अभि यम् ओजसा बलेन अभ्यतृणत् तम् एव सर्वे पिबन्ति रश्मयः सूर्य दृशस्, बहु एनम् सह सिञ्चन्त्य् उत्समुद्रिनम् उदकवन्तम्।

10.14
क्षेत्रस्य पतिः ।
क्षेत्रम् क्षियतेर् निवास कर्मणः ।
तस्य पाता वा पालयिता वा।
तस्य एषा भवति।

10.15
’’क्षेत्रस्य पतिना वयम् हितेन इव जयामसि।
गाम् अश्वम् पोसयित्न्वा स नो मृळातीदृश्ऽऽ
क्षेत्रस्य पतिना वयम् सुहितेन इव जयामस्, गाम् अश्वम् पुस्तम् पोसयितृ(तर्, वोच् ) च आहर इति।
स नो मृलाति ईदृश्
बलेन वा धनेन वा।
मृळतिर् दान कर्मा।
पूजा कर्मा वा।
तस्य एषा अपरा भवति।

10.16
’’क्षेत्रस्य पति८ मधुमन्तम् ऊर्मिम् धेनुर् इव पयो अस्मासु धुक्ष्व्
मधु श्चुतम् घृतम् इव सुपूतम् ऋतस्य नः पतयः मृळयन्तु।ऽऽ
क्षेत्रस्य पति७ मधुमन्तम् ऊर्मिम् धेनुर् इव पयो अस्मासु धुक्ष्व इति।
मधु श्चुतम् घृतम् इव उदकम् सुपूतम्।
ऋतस्य नः पाताप् वा पालयिताप् वा मृळयन्तु।
मृळयतिर् उपदया कर्मा, पूजा कर्मा वा।
तद् यत् समान्याम् ऋचि समान अभिव्याहारम् भवति तज् जामि भवति इत्य् एकम्।
मधुमन्तम् मधु श्चुतम् इति यथा।
यद् एव समाने पादे समान अभिव्याहारम् भवति तज् जामि भवति इत्य् अपरम्।
’’हिरन्य रूपः स हिरन्य संदृश्१ऽऽ इति यथा।
यथाकथा च विशेषस् अजामि भवति इत्य् अपरम्।
’’मन्दूका इव उदकान् मन्दूका उदकाद् इवऽऽ इति यथा।
वास्तोस्पतिः ।
वास्तु वसतेर् निवास कर्मणः ।
तस्य पाता वा पालयिता वा।
तस्य एषा भवति।

10.17
’’मीवहा वास्तोस्पति८ विश्वा रूपान्य् आविशन्।
सखा सुशेव एधि नः ।ऽऽ
अभ्यमनहा वास्तोस्पति८ सर्वाणि रूपान्य् आविशन् सखा नः सुसुखो भव्
शेव इति सुख नाम्
शिष्यतेः ।
वकारो नाम करणो अन्तस्थ अन्तर उपलिङ्गी विभासित गुनः ।
शिवम् इत्य् अप्य् अस्य भवति।
यद् यद् रूपम् कामयते तत् तद् देवता भवति।
’’रूपम् रूपम् मघवा बोभवीतिऽऽ इत्य् अपि निगमो भवति।
वाचस्पतिः ।
वाचः पाता वा पालयिता वा।
तस्य एषा भवति।

10.18
’’पुनर् एहि वाचस्पति८ देवेन मनसा सः
वसोस्पति८ निरामय मय्य् एव तन्वम् मम्ऽऽ इति सा निगद व्याख्याता।
अपाम् नपात् तनूनप्ता व्याख्यातः ।
तस्य एषा भवति।

10.19
’’यो अनिध्मो दीदयद् अप्स्व् अन्तर् यम् विप्रास ईळते अध्वरेषु।
अपाम् नपान् मधुमतीर् अपो दा याभिर् इन्द्रो वावृधे वीर्याय्ऽऽ
योऽअनिध्मो दीदयद् दीप्यतेऽअभ्यन्तरम् अप्सु।
यम् मेधाविनः स्तुवन्ति यज्ञेषु।
सस् अपाम् नपात् मधुमतीर् अपो देह्य् अभिसवाय्
याभिर् इन्द्रो वर्धते वीर्याय वीर कर्मन्
यमो यच्छति इति सतः ।
तस्य एषा भवति।

10.20
’’परेयिवांसम् प्रवतो महीर् अनु बहुभ्यः पन्थाम् अनुपस्पशानम्।
वैवस्वतम् संगमनम् जनानाम् यमम् राजानम् हविसा दुवस्य्ऽऽ
परेयिवांसम् पर्यागतवन्तम्।
प्रवत उद्वतो निवत इति।
अवतिर् गति कर्मणा।
बहुभ्यः पन्थानम् अनुपस्पाशयमानम्।
वैवस्वतम् संगमनम् जनानाम्।
यमम् राजानम् हविसा दुवस्य इति।
दुवस्यती राध्नोति कर्मा।
अग्निर् अप्य् यम उच्यत्
तम् एता ऋचस् अनुप्रवदन्ति।

10.21
’’सेनेव सृष्टामम् दधात्य् अस्तुर्ण दिद्युत् त्वेस प्रतीकाक् ।
यमो ह जातो यजो जनित्वम् जारः कनीनाम् पतिर् जनीनाम्।
तम् वश् चराथा वयम् वसत्य् आस्तम् न गावो नक्षन्त इद्धम्।ऽऽ इति द्विपदाः ।
सेना इव सृष्टा भयम् वा बलम् वा दधाति।
अस्तुर् इव दिद्युत् त्वेस प्रतीका, बल प्रतीका, यशस् प्रतीका, महा प्रतीका, दीप्त प्रतीका वा।
’’यमो ह जात इन्द्रेन सह संगतः ।ऽऽ
’’यमाव् इह इह माताद्ऽऽ इत्य् अपि निगमो भवति।
यम इव जातस्, यमस् जनिष्यमानस्, जारः कनीनाम् जरयिता कन्यायाम्।
पतिर् जनीनाम् पालयिता जायानाम्।
तत् प्रधाना हि यज्ञ सम्योगेन भवन्ति।
’’तृतीयो अग्निस् ते पतिर्ऽऽ इत्य् अपि निगमो भवति।ित्य् अपि निगमो भवति।
तम् वश् चराथा, चरन्त्या पशु आहुति आ, वसत्या च निवसन्त्या औसध आहुति आ।
अस्तम् यथा गाव आप्नुवन्ति तथा आप्नुयाम इद्धम् समिद्धम् भोगैः ।
मित्रः प्रमीतेस् त्रायत्
सम्मिन्वानो द्रवति इति वा।
मेदयतेर् वा।
तस्य एषा भवति।

10.22
’’मित्रो जनान् यातयति ब्रुवानो मित्रो दाधार पृथिवीम् उत द्याम्।
मित्रः कृष्टीर् अनिमिसाभि चस्ते मित्राय हव्यम् घृतवज् जुहोत्ऽऽ
मित्रो जनान् आयातयति प्रब्रुवानः शब्दम् कुवन्।
मित्र एव धारयति पृथिवीम् च दिवंश् च्
मित्रः कृष्टीर् अनिमिसन्न् अभिविपश्यति इति।
कृस्टि१ इति मनुष्य नाम्
कर्मवन्तो भवन्ति।
विकृस्ट देहा वा।
मित्राय हव्यम् घृतवत् जुहोत इति व्याख्यातम्।
जुहोतिर् दान कर्मा।
कः कमनो वा क्रमनो वा सुखो वा।
तस्य एषा भवति।

10.23
’’हिरन्य गर्भः समवर्तत अग्रे भूतस्य जातः पतिर् एक आसीत् ।
स दाधार पृथिवीम् द्याम् उत इमाम् कस्मै देवाय हविसा विधेम्ऽऽ
हिरन्य गर्भो हिरन्य मयो गर्भः ।
हिरन्य मयो गर्भस् अस्य इति वा।
गर्भो गृभेर् गृणाति अर्थ्
गिरत्य् अनर्थान् इति वा।
यदा हि स्त्री गुनान् गृह्णाति गुनाश् च अस्या गृह्यन्तेऽअथ गर्भो भवति।
समभवद् अग्र्
भूतस्य जातः पतिर् एको बभूव्
स धारयति पृथिवीम् च दिवंश् च्
कस्मै देवाय हविसा विधेम इति व्याख्यातम्।
विधतिर् दान कर्मा।
सरस्वत्१ व्याख्यातः तस्य एषा भवति।

10.24
’’ये ते सरस्वन् ऊर्मयो मधुमन्तो घृतश्चुतः ।
तेभिर् नोऽविता भव्ऽऽ इति सा निगद व्याख्याता।

10.25
विश्वकर्मा सर्वस्य कर्ता।
तस्य एषा भवति।

10.26
’’विश्वकर्मा विमना आद्विहाया धाता विधाता परमोत संदृक् ।
तेषाम् इस्टानि समिसा मदन्ति यत्रा सप्तऋसीन् पर एकम् आहुः ।ऽऽ
विश्वकर्मा विभूतमनस्१ व्याप्ता धाता च विधाता च परमश् च संद्रस्ता भूतानाम्।
तेषाम् इस्तानि वा कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वा।
अद्भिः सम सम्मोदन्ते यत्र एतानि सप्त ऋसीनानि ज्योतिष्१ ।
तेभ्यः पर आदित्यः ।
तान्य् एतस्मिन्न् एकम् भवन्ति इत्य् अधिदैवतम्।
अध्यात्मम्।
विश्वकर्मा विभूतमनस्१ व्याप्ता धाता च विधाता च परमश् च संदर्शयिता इन्द्रियानाम्।
एसाम् इस्तानि वा कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वा।
अन्नेन सह सम्मोदन्ते यत्र इमानि सप्त ऋसीनानि इन्द्रियाणि।
एभ्यः पर आत्मा।
तान्य् अस्मिन्न् एकम् भवन्ति इत्य् आत्म गतिम् आचष्ट्
तत्र इतिहासम् आचक्षत्
विश्वकर्मा भौवनः सर्वमेधे सर्वाणि भूतानि जुहवाम् चकार्
तद् अभिवादिनी एषा ऋच् भवति।
’’य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वद्ऽऽ इति।
तस्य उत्तरा भूयसे निर्वचनाय्

10.27
’’विश्वकर्मन् हविसा वावृधानः स्वयम् यजस्व पृथिवीम् उत द्याम्।
मुह्यन्त्व् अन्ये अभितो जनास इह अस्माकम् मघवा सूरिर् अस्तु।ऽऽ
विश्वकर्मन् हविसा वर्धयमानः स्वयम् यजस्व पृथिवीम् च दिवंश् च्
मुह्यन्त्व् अन्ये अभितो जनाः सपत्नाः ।
इह अस्माकम् मघवा सूरिर् अस्तु प्रज्ञाता।
तार्क्ष्यस् त्वस्तृ३ व्याख्यातः ।
तीर्णेऽअन्तरिक्षे क्षियति।
तूर्णम् अर्थम् रक्षत्य्[क्षरति इन् ष्क्] अश्नोतेर् वा।
तस्य एषा भवति।

10.28
’’त्यम् ऊ सु वाजिनम् देवजूतम् सहावानम् तरुतारम् रथानाम्।
अरिस्तनेमिम् पृतनाजम् आशुम् स्वस्तये तार्क्ष्यम् इहा हुवेम्ऽऽ
तम् भृशम् अन्नवन्तम्।
जूतिर् गतिः प्रीतिः ।
देव जूतम् देव गतम् देव प्रीतम् वा।
सहस्वन्तम् तारयितारम् रथानाम् अरिस्तनेमिम् पृतनाजितम् आशुम् स्वस्ति४ तार्क्ष्यम् इह ह्वयेम इति।
कम् अन्यम् मध्यमाद् एवम् अवक्ष्यत् ।
तस्य एषा अपरा भवति।

10.29
’’सद्यश् चिद्यः शवसा पञ्च कृष्टीः सूर्य इव ज्योतिषा अपस्ततान्
सहस्रसाः शतसा अस्य रंहिर् न स्मा वरन्ते युवतिम् न शर्याम्।ऽऽ
सद्यस् अपि यः शवसा बलेन तनोत्य् अपः सूर्य इव ज्योतिषा पञ्च मनुष्य जातानि।
सहस्रसानिनी शतसानिनी अस्य सा गतिः ।
न स्म एनाम् वारयन्ति प्रयुवतीम् इव शरमयीम् इसुम्।
मन्युर् मन्यतेर् दीप्ति कर्मणः ।
क्रोध कर्मणो वध कर्मणो वा।
मन्युन्त्य् अस्माद् इसु१ ।
तस्य एषा भवति।

10.30
’’त्वया मन्यु८ सरथम् आरुजन्तो हर्षमानासोऽअधृषिता मरुत्वः ।
तिग्म इशु१ आयुधा संशिशाना अभि प्र यन्तु नरो अग्नि रूपाः ।ऽऽ
त्वया मन्यु८ सरथम् आरुह्य रुजन्तो हर्षनामासस् अधृषिता मरुत्वस् तिग्म इसु१ आयुधानि संशिश्यमाना अभिप्रयन्तु नरो अग्नि रूपा अग्नि कर्माणः ।
सन्नद्धाः कवचिन इति वा।
दधिक्रा व्याख्यातः ।
तस्य एषा भवति।

10.31
’’ा दधिक्राः शवसा पञ्च कृष्टीः सूर्य इव ज्योतिषा अपस्ततान्
सहस्रसाः शतसा वाज्यर्वा पृणक्तु मध्वा समिम् आ वचांसि।ऽऽ
आतनोति दधिक्राः शवसा बलेन अपः सूर्य इव ज्योतिषा पञ्च मनुष्य जातानि।
सहस्रसाः शतसा वाजी वेजनवान् अर्वा ईरनवान् सम्पृणक्तु नो मधुना उदकेन वचनानि इमानि इति।
मधु धमतेर् विपरीतस्य्
सविता सर्वस्य प्रसविता।
तस्य एषा भवति।

10.32
’’सविता यन्त्रैः पृथिवीम् अरम्नाद् अस्कम्भने सविता द्याम् अदृंहत् ।
अश्वम् इव अधुक्षद्द् धुनिम् अन्तरिक्षम् अतूर्ते बद्धम् सविता समुद्रम्।ऽऽ
सविता यन्त्रैः पृथिवीम् अरमयत् ।
अनारम्भने अन्तरिक्षे सविता द्याम् अदृंहत् ।
अश्वम् इव अधुक्षद् धुनिम् अन्तरिक्षे मेघम्।
बद्धम् अतूर्त्
बद्धम् अतूर्ण इति वा।
अत्वरमान इति वा।
सविता समुदितारम् इति।
कम् अन्यम् मध्यमाद् एवम् अवक्ष्यत् ।
आदित्यस् अपि सविता उच्यत्
तथा च हैरन्यस्तूपे स्तुतः ।
अर्चन् हिरन्यस्तूप ऋषिर् इदम् सूक्तम् प्रोवाच्
तद् अभिवादिन्य् एषा ऋच् भवति।

10.33
’’हिरन्यस्तूपः सवितर्य् अथा त्व् आङ्गिरसो जुह्वे वाजे अस्मिन्।
एवा त्वार्चन्न् अवसे वन्दमानः सोमस्येवांशुम् प्रति जागराहम्।ऽऽ
हिरन्यस्तूपो हिरन्यमयः स्तूपः ।
हिरन्यमयः स्तूपस् अस्य इति वा।
स्तूपः स्त्यायतेः ।
संघातः ।
सवितृ७ यथा त्वाङ्गिरसो जुह्वे वाजे अन्ने अस्मिन्।
एवम् त्वा अर्चन्न् अवनाय वन्दमानः सोमस्य इव अंशुम् प्रतिजागर्म्य् अहम्।
त्वस्ता व्याख्यातः ।
तस्य एषा भवति।

10.34
’’देवस् त्वस्ता विश्वरूपः पुपोस प्रजाः पुरुधा जजान्
इमा च विश्वा भुवनान्य् अस्य महद्देवानाम् असुरत्वम् एकम्।ऽऽ
देवस् त्वस्ता सर्व रूपः पोसति प्रजा रस अनुप्रदानेन्
बहुधा च इमा जनयति।
इमानि च सर्वाणि भूतान्य् उदकान्य् अस्य्
महत् च अस्मै देवानाम् असुरत्वम् एकम्, प्रजावत्त्वम् वानवत्त्वम् वा।(१०,३३)
अपि वा असुर् इति प्रज्ञा नाम्
अस्यत्य् अनर्थान्।
अस्ताश् च अस्याम् अर्थाः ।
असुरत्वम् आदि लुप्तम्।
वातो वाति इति सतः ।
तस्य एषा भवति।

10.35
’’वात आ वातु भेसजम् शम्भु मयोभु नो हृद्
प्र न आयूंसि तारिसत् ।ऽऽ
वात आवातु भैसज्यानि शम्भु मयोभु च नो हृदयाय्
प्रवर्धयतु च न आयुः ।
अग्निर् व्याख्यातः ।
तस्य एषा भवति।

10.36
’’प्रति त्यंश् चारुम् अध्वरम् गोपीथाय प्रहूयस्
मरुद्भिर् अग्न आ गहि।ऽऽ
तम् प्रति चारुम् अध्वरम् सोम पानाय प्रहूयस्
सस् अग्नि७ मरुद्भिः सह आगच्छ इति।
कम् अन्यम् मध्यमाद् एवम् अवक्ष्यत् ।
तस्य एषा अपरा भवति।

10.37
’’भि त्वा पूर्वपीतये सृजामि सोम्यम् मधु।
मरुद्भिर् अग्न आ गहि।ऽऽ
वेनो वेनतेः कान्ति कर्मणः ।
तस्य एषा भवति।

10.38
अयम् वेनश् चोदयत् पृश्निगर्भा ज्योतिर् जरायू रजसो विमाने।
इमम् अपाम् संगमे सूर्यस्य शिशुम् न विप्रा मतिभी रिहन्ति।ऽऽ

10.39
अयम् वेनश् चोदयत् पृश्निगर्भाः प्राष्टवर्ण गर्भा अप इति वा।
ज्योतिर् जरायुर् ज्योतिर् अस्य जरायु स्थानीयम् भवति।
जरायुर् जरया गर्भस्य्
जरया जूयत इति वा।
इमम् अपां च संगमने सूर्यस्य च शिशुम् इव विप्रा मतिभी रिहन्ति।
रिहन्ति लिहन्ति स्तुवन्ति वर्धयन्ति पूजयन्ति इति वा।
शिशुः शंशनीयो भवति।
शिशीतेर् वा स्याद् दान कर्मणः ।
चिर लब्धो गर्भ इति।
असुनीतिः असून् नयति।
तस्य एषा भवति।

10.40
’’नुस्निते मनो अस्मासु धारय जीवातवे सु प्र तिरा न आयुः ।
रारन्धि नः सूर्यस्य संदृशि घृतेन त्वम् तन्वम् वर्धयस्व्ऽऽ
असुनीति८ मनो अस्मासु धारय्
चिरम् जीवनाय प्रवर्धय च न आयुः ।
रन्धय च नः सूर्यस्य संदर्शनाय्
रध्यतिएर् वश गमनेऽअपि दृश्यत्
’’मा रधाम द्विसते सोम राजन्ऽऽ इत्य् अपि निगमो भवति।
घृतेन त्वम् आत्मानम् तन्वम् वर्धयस्व्
ऋतो व्याख्यातः ।
तस्य एषा भवति।

10.41
’’ृतस्य हि शुरुधः सन्ति पूर्वीर् ऋतस्य धीतिर् वृजिनानि हन्ति।
ऋतस्य श्लोको बधिरा ततर्द कर्णा बुधानः शुचमान आयोः ।ऽऽ
ऋतस्य हि शुरुधः सन्ति पूर्वीः ।
ऋतस्य प्रज्ञा वर्जनीयानि हन्ति।
ऋतस्य श्लोको बधिरस्य अपि कर्णाव् आतृणत्ति।
बधिरो बद्ध श्रोत्रः ।
कर्णौ बोधयन् दीप्यमानश् च आयोर् अयनस्य मनुष्यस्य्
ज्योतिषो वा उदकस्य वा।
(इन्दुर् इन्धेः ।
उनत्त्तेर् वा।) तस्य एषा भवति।

10.42
’’प्र तद् वोचेयम् भव्यायेन्दवे हव्यो न य इसवान् मन्म रेजति रक्षोहा मन्म रेजति।
स्वयम् सो अस्मदानिदो वधैर् अजेत दुर्मतिम्।
अव स्रवेद् अघशंसोऽअवतरम् अव क्षुद्रम् इव स्रवेत् ।ऽऽ
प्रव्रवीमि तद् भव्याय इन्दु४ , हवन अर्ह इव य इसवान् अन्नवान् कामवान् वा मननानि च नो रेजयति।
रक्षोहा च बलेन रेजयति।
स्वयम् सस् अस्मद् अभिनिदितॄर् वधैर् अजेत दुर्मतिम्।
अवस्रवेद् अघ शंसः ।
ततश् च अवतरम् क्षुद्रम् इव अवस्रवेत् ।
अभ्यासे भूयांसम् अर्थम् मन्यन्त्
यथा।
अहो दर्शनीय अहो दर्शनीय इति।
तत् परुच्छेपस्य शीलम्।
परुच्चेप ऋषिः ।
पर्ववत् शेपः, परुसि परुसि शेपो अस्य इति वा।
इति इमानि सप्तविंशतिर् देवता नामधेयान्य् अनुक्रान्तानि।
सूक्त भाज्१ हविस् भाजिप् ।
तेषाम् एतानि अहविस् भाजिप्, वेनो असुनीतिर् ऋत इन्दुः ।
प्रजापतिः प्रजानाम् पाता वा पालयिता वा।
तस्य एषा भवति।

10.43
’’प्रजापते न त्वद् एतान्य् अन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव्
यत् कामास् ते जुहुमस् तन् नो असु वयम् स्याम पतयो रयीणाम्।ऽऽ
प्रपापति८ न हि त्वद् एतान्य् अन्यः सर्वाणि जातानि तानि परिबभूव्
यत् कामास् ते जुहुमस् त नो अस्तु।
वयम् स्याम पतयो रयीणाम्।
इत्य् आशिस्१।
अहिर् व्याख्यातः ।
तस्य एषा भवति।

10.44
’’ब्जाम् उक्थैर् अहिम् गृणीसे बुध्ने नदीनाम् रजह्सु सीदन्।ऽऽ
अप्सुजम् उक्थैर् अहिम् गृणीसे बुध्ने नदीनाम् रजस् सु उदकेषु सीदन्।बुध्नम् अन्तरिक्षम्, बद्धा असिम्न् धृता आप इति वा।
इदम् अपि इतर्द् बुध्नम् एतस्माद् एव, बद्धा अस्मिन् धृताः प्राना इति।
यस् अहिः स बुध्न्यस्, बुध्नम् अन्तरिक्षम् तत् निवासात् ।
तस्य एषा भवति।

10.45
’’मा नस् अहिर् बुध्न्यस् रिसे धान् मा यज्ञो अस्य स्रिधद् ऋतायोः ।
मा च नस् अहिर् बुध्न्यस् र्रेसनाय धात् ।
मा अस्य यज्ञ् ओकस्१ च स्रिधद् यज्ञ कामस्य्
सुपर्णो व्याख्यातः ।
तस्य एषा भवति।

10.46
’’ेकः सुपर्णः स समुद्रम् आ विवेश स इदम् विश्वम् भुवनम् वि चस्त्
तम् पाकेन मनसा अपश्यम् अन्तितस् तम् माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरम्।ऽऽ
एकः सुपर्णः, स समुद्रम् आविशति।
स इमानि सर्वाणि भूतान्य् अभिविपश्यति।
तम् पाकेन मनसा अपश्यम् अन्तितः ।
इत्य् ऋषेर् दृष्ट अर्थस्य प्रीतिर् भवत्य् आख्यान सम्युक्ता।
तम् माता रेधि वाच् एषा माध्यमिका।
स उ मातारम् रेधि।
पुरूरवस्१।
बहुधा रोरूयत्
तस्य एषा भवति।

10.47
’’समस्मिन् जायमान आसत ग्ना उत ईम् अवर्धन् नद्यः स्वगूर्ताः ।
महे यत् त्वा पुरूरवो रनाय अवर्धयन् दस्यु हत्याय देवाः ।ऽऽ
समासत अस्मिन् जायमाने ग्ना, गमनाद् आपस्, देव पत्नी ओ वा।
अपि च एनम् अवर्धयन् नदी अः स्व गूर्ताः स्वयम् गामिनी ओ महते च यत् त्वा पुरूरवस्८ रनाय रमनीयाय संग्रामाय अवर्धयन्, दस्यु हत्याय च, देवा देवाः ।




तासां वायुः प्रथमागामी भवति ।
अनर्थकः वकारः ।
एतेः इति स्थौलाष्ठीविः ।
वायुः वातेः ।
तस्य एषा भवति ।
अथ अतः मध्यस्थानाः देवताः ।
वेतेः वा स्यात् गतिकर्मणः । । १०.१ ।

तेषां पिब शृणु नः ह्वानम् इति ।
कम् अन्यं मध्यमादेवम् अवक्ष्यत् ।
तस्य एषा अपरा भवति ।
वायो आयाहि दर्शनीयेमे सोमाः अरङ्कृताः [ अलङ्कृताः ] ।
वायो आ याहि दर्शत इमे सोमाः अरङ्कृताः ।
तेषां पाहि श्रुधी हवम् । । १०.२ ।

श्रवः इति अन्ननम ।
आसस्राणासः शवसानम् अच्छा इन्द्रं सुचक्रे रथ्यासः अश्वाः ।
वरुणः वृणोति इति सतः ।
तस्य एषा भवति ।
उभयप्रधाना इति अपरम् ।
इन्द्रप्रधाना इति एके नैघण्टुकं वायुकर्म ।
वायोः च अस्य भक्षः यथा न विदस्येत् इति ।
श्रूयते इति सतः ।
ऋज्यन्तः ऋजुगामिनः अन्नम् अभिवहेयुः ।
रथ्याः अश्वाः रथस्य वोढारः ।
कल्याणचक्रे रथे योगाय ।
अभिबलायमानम् इन्द्रम् ।
अभि श्रवः ऋज्यन्तः वेहयुः नू चित् नु वायोः अमृतं वि दस्येत् ।
आससृवांसः ।
नवं च पुराणं च । । १०.३ ।

उदकम् अपि कबन्धम् उच्यते ।
तस्य एषा अपरा भवति ।
तेन सर्वस्य भुवनस्य राजा यवम् इव वृष्टिः व्युनत्ति भूमिम् ।
द्यावापृथिव्यौ च अन्तरिक्षं च महत्त्वेन ।
बन्धिः अनिभृतत्वे ।
नीचीनबारं वरुणः कबन्धं प्र ससर्ज रोदसी अन्तरिक्षम् ।
कवनम् उदकं भवति ।
कबन्धं मेघम् ।
नीचीनद्वारं वरुणः ।
तेन विश्वस्य भुवनस्य राजा यवं न वृष्टिः व्युनत्ति भूम ।
तत् अस्मिन् धीयते ।
कम् अनिभृतं च प्रसृजति । । १०.४ ।

रोरूयमाणः द्रवति इति वा ।
रोदयतेः वा ।
यत् अरुदत् तत् रुद्रस्य रुद्रत्वम् ।
इति काठकम् ।
यत् अरोदीत् तत् रुद्रस्य रुद्रत्वम् ।
तस्य एषा भवति ।
रुद्रः रौति इति सतः ।
तं स्वभिष्टौमि समानया गिरा गीत्या स्तुत्या ।
इति हारिद्रविकम् ।
नाभाकस्य प्रशस्तिभिः यः सिन्धूनाम् उपोदये सप्तस्वसा सः मध्यमः नभन्ताम् अन्यके समे ।
नभन्ताम् अन्यके समे ।
अथ एषः एव भवति ।
यः स्यन्दमानानाम् आसाम् उपोदये सप्तससारम् एनम् आह भाग्भिः सः मध्यमः इति निरुच्यते ।
ऋषिः नाभाकः बभूव ।
पितृ़णां च मननीयैः स्तोमैः ।
मा भूवन् अन्यके सर्वे ये नः द्विषन्ति दुर्धियः पापधियः पापसंकल्पाः ।
नाभाकस्य प्रशस्तिभिः ।
तम् ऊ सु समना गिरा पितृ़णां च मन्मभिः । । १०.५ ।

तिग्मायुधाय ।
भरत ।
शृणोतु नः ।
तिग्मं तेजतेः ।
उत्साहकर्मणः ।
आयुधम् आयोधनात् ।
सहमानाय्a विधात्रे ।
तस्य एषा अपरा भवति ।
इमाः रुद्राय स्थिरधन्वने गिरः क्षिप्रेषवे देवाय स्वधाव्ने ।
अषाळहाय अन्यैः ।
अषाळहाय सहमानाय वेधसे तिग्मायुधाय भरता शृणोतु नः ।
इमाः रुद्राय ।
दृढधन्वने ।
गिरः क्षिप्रेषवे ।
देवाय ।
अन्नवते । । १०.६ ।

सहस्रं ते स्वाप्तवचन भैषज्यानि ।
विक्ष्मापयन्ति चरति इति वा ।
तस्य एषा भवति ।
अग्निः अपि रुद्रः उच्यते ।
तनयं तनोतेः ।
मा नः त्वं पुत्रेषु [ च ] पौत्रेषु च रीरिषः ।
परिवृणक्तु नः सा ।
या ते दिद्युत् अवसृष्टा दिवस्परि क्ष्मया चरति परि सा वृणक्तु नः ।
तस्यां चरति ।
क्ष्मया चरति क्ष्मा पृथिवी ।
दिद्युत् द्युतेः वा [ द्योततेः वा ] ।
दिवस्परि दिवः अधि ।
या ते दिद्युत् अवसृष्टा ।
तय चरति ।
तोकं तुद्यतेः ।
सहस्रं ते स्वपिवात भेषजा मा नः तोकेषु तनयेषु रीरिषः । । १०.७ ।

इन्दन् शत्रूणां दारयिता वा ।
इन्दवे द्रवति इति वा ।
इन्दौ रमते इति वा ।
इन्धे भूतानि इति वा ।
तत् यत् एनं प्राणैः समैन्धन् तत् इन्द्रस्य इन्द्रत्वम् ।
इति विज्ञायते ।
तस्य एषा भवति ।
इदं करणात् इति आग्रयणः ।
इन्दतेः वैश्वर्यकर्मणः ।
द्रावयिता वा ।
आदरयिता च यज्वनाम् ।
इरां धारयते इति वा ।
तया बोधयितः इति वा ।
इदं दर्शनात् इति औपमन्यवः ।
स्तोमं रुद्राय दृशीकम् ।
तत् कुरु ।
जराबोध तत् विविढ्ढि विशे विशे यज्ञियाय ।
इरां दारयते इति वा ।
जरा स्तुतिः ।
जरतेः स्तुतिकर्मणः ।
तां बोध ।
तत् विविड्ढि ।
मनुष्यस्य मनुष्यऌय यजनाय ।
स्तोमं रुद्राय दर्शनीयम् ।
इन्द्रः इरां दृणाति इति वा ।
इरां ददाति इति वा ।
इरां दधाति इति वा । । १०.८ ।

अवाहन् एनम् [ दानवम् ] दानकर्माणम् ।
व्यसृजः अस्य धाराः ।
महान्तम् इन्द्र पर्वतं देघं यत् व्यवृणोः ।
विसर्जनकर्मा वा ।
रम्णातिः संयमनकर्मा ।
बाबध्यमानान् अरम्णाः ।
तस्य एषा अपरा भवति ।
एतान् माध्यमिकान् संस्त्यायान् ।
उनत्तेः वा ।
उत्स्यन्दनात् वा ।
उत्सदनात् वा ।
उत्स [उत्सरणात् वा ] ।
अदृणाः उत्सम् ।
महान्तम् इन्द्र पर्वतं वि यत् वः सृजः वि धाराः अव दानवं हन् ।
अदर्दः उत्सम् असृजः वि खानि त्वम् अर्णवान् बद्बधानान् अरम्णाः ।
त्वम् अर्णवान् अर्णस्वतः ।
व्यसृजः अस्य खानि । । १०.९ ।

सः जनासः इन्द्रः इति । ऋषेः दृष्टार्थस्य प्रीतिः भवति
तस्य एषा भवति ।
आख्यानसंयुक्ता । पर्जन्यः तृपेः । आद्यन्तविपरीतस्य । तर्पयिता
द्यावापृथिव्यौ अपि अबिभीतां नृम्णस्य मह्ना बलस्य महत्त्वेन ।
यः जातः एव प्रथमः मनस्वान् देवः देवान् क्रतुना परि अभूषत् ।
यः जातः एव प्रथमः मनस्वी देवः देवान् । क्रतुना कर्मणा ।पर्यभवत्
यस्य शुष्मात् रोदसी अभ्यसेतां नृम्णस्य मह्ना सः जनासः इन्द्रः ।
जन्यः । परः जेता वा । परः जनयिता वा । प्रार्जयिता वा रसानाम् ।
पर्यगृह्णात् पर्यरक्षत् अत्यक्रामत् इति वा । यस्य बलात् । १०.१० ।

हन्ति दुष्कृतः । विहन्ति वृक्षान् । विहन्ति च रक्षांसि ।
हन्ति दुष्कृतः पापकृतः । बृहस्पतिः बृहतः पाता वा । पालयिता वा ।
सर्वाणि च अमात् भूतानि बिभ्यति महावधात् । महान् हि अस्य वधः ।
महावदात् । उत अनागा ईषते वृष्ण्यावतः यत् पर्जन्यः स्तनयन्
वि वृक्षान् हन्ति उत हन्ति रक्षसः विश्वं बिभाय भुवनम्
तस्य एषा भवति ।
अपि अनपराधः भीतः पलायते वर्षकर्मवतः यत् पर्जन्यः स्तनयन् । १०.११ ।

चमन्ति अस्मिन् इति ।
तस्य एषा भवति ।
पालयिता वा ।
ब्रह्मणस्पतिः ब्रह्मणः पाता वा ।
बृहस्पतिः विरवेण शब्देन विकृत्य ।
निः जःआर तत् चमसम् इव वृक्षात् ।
मत्स्यम् इव दीनः उदके निवसन्तम् ।
अशनवता मेघेन अपिनद्धं मधु परि अपश्यत् ।
निः तत् जभार चमसं न वृक्षात् बृहस्पतिः विरवेणा विकृत्य ।
अश्नापिनद्धं मधु पर्यपश्यन् मत्स्यं न दीनः उदनि क्षियन्तम् ।
चमसः कस्मात् । । १०.१२ ।

अवातितं ब्रह्मणस्पतिः मधुधारम् ।
अभि यम् ओजसा बलेन अभ्यतृणत् तम् एव सर्वे पिबन्ति रश्मयः सूर्यदृशः ।
अशनवन्तम् आस्यन्दनवन्तम् ।
तम् एव विश्वे पपिरे स्वर्दृशः बहु साकं सिसिचुः उत्सम् उद्रिणम् ।
अश्मास्यम् अवतं ब्रह्मणस्पतिः मधुधारम् अभि यम् ओजसा अतृणत् ।
बहु एनं सह सिञ्चन्ति उत्सम् उद्रिणम् उदकवन्तम् । । १०.१३ ।

क्षेत्रस्य पतिः ।
क्षेत्रं क्षियतेः निवासकर्मणः ।
तस्य पाता वा पालयिता वा ।
तस्य एषा भवति । । १०.१४ ।

सः नः मृळआति ईदृशे ।
मृळअतिः दानकर्मा ।
तस्य एषा अपरा भवति ।
बलेन भवति वा धनेन वा ।
क्षेत्रस्य पतिना वयं सुहितेन इव जयामः ।
क्षेत्रस्य पतिना वयं हितेन इव जयामसि ।
गाम् अश्वं पोषयित्न्वा सः नः मृळआति ईदृशे ।
गाम् अश्वं पुष्टं पोषयितृ च आहर इति । । १०.१५ ।

हिरण्यरूपः सः हिरण्यसंदृक् ।
तस्य एषा भवति ।
तस्य पाता वा पालयिता वा ।
वास्तुः वसतेः निवासकर्मणः ।
वास्तोष्पतिः ।
इति यथा ।
मण्डूकाः इव उदकात् मण्डूकाः उदकात् इव ।
क्षेत्रस्य पते मधुमन्तम् ऊर्मिं धेनुः इव पयः अस्मासु धुक्ष्व ।
इति यथा ।
मधुः चुतं घृतम् इव उदकं सुपूतम् ।
यथा कथा च विशेषः अजामि भवति इति अपरम् ।
क्षेत्रस्य पते मधुमन्तम् ऊर्मिं धेनुः इव पयः अस्मासु धुक्व इति ।
यत् एव समाने पादे समानाभिव्याहारं भवति तत् जामि भवति इति अपरम् ।
ऋतस्य नः पातारः वा पालयितारः वा मृळअयन्तु ।
मृळअयतिः उपदयाकर्मा ।
पूजाकर्मा वा ।
तत् यत् समान्याम् ऋचि समानाभिव्याहारं भवति तत् जामि भवति इति एकम् ।
मधुमन्तं मधुः चुतम् इति यथा ।
मधुः चुतं घृतम् इव सुपूतम् ऋतस्य नः पतयः मृळअयन्तु । । १०.१६ ।

शिष्यतेः ।
वाचस्पतिः वाचः पाता वा पालयिता वा ।
इति अपि निगमः भवति ।
रूपं रूपं मघवा बोभवीति ।
यत् यत् रूपं कामयते तत् तत् देवता भवति ।
तस्य एषा भवति ।
शिवम् इति अपि अस्य भवति ।
वकारः नामकरणः ।
शेवः इति सुखनाम ।
अभ्यमनहा वास्तोष्पते सर्वाणि रूपाणि आविशन् सखा नः सुसुखः भव ।
सखा सुशेव एधि नः ।
अमीवहा वास्तोष्पते विश्वा रूपाणि आविशन् ।
अन्तस्थान्तरोपलिङ्गी ।
विभाषितगुणः । । १०.१७ ।

पुनः एहि वाचस्पते देवेन मनसा सह ।
तस्य एषा भवति ।
अपां नपात् तनूनप्त्रा व्याख्यातः ।
वसोष्पते नि रामय मयि एव तन्वं मम ।
इति सा निगदव्याख्याता । । १०.१८ ।

वीर्याय वीरकर्मणे ।
यः अनिध्मः दीदयत् अप्सु अन्तर्यं विप्रास ईळअते अध्वरेषु ।
यमः यच्छति इति सतः ।
तस्य एषा भवति ।
याभिः इन्द्रः वर्धते ।
नपात् मधुमतीः अपः देहि अभिषवाय ।
अपां नपात् मधुमतीः अपः दा याभिः इन्द्रः वावृधे वीर्याय ।
यः अनिध्मः [ दीदयत् ] दीप्यते अभ्यन्तरम् अप्सु यं मेधाविनः स्तुवन्ति यज्ञेषु सः अपां । १०.१९ ।

वैवस्वतम् ।
अग्निः अपि यमः उच्यते ।
तम् एताः ऋचः अनुप्रवदन्ति ।
दुवस्यतिः आप्नोतिकर्मा ।
यमं राजानं हविषा दुवस्य इति ।
संगमनं जनानाम् ।
अवतिः गतिकर्मा ।
प्रवतः उद्वतः निवतः इति ।
पर्यिवांसं पर्यागतवन्तम् ।
परेयिवांसं प्रवतः महीः अनु बहुभ्यः पन्थाम् अनुपस्पशानम् ।
वैवस्वतं संगमनं जनानां यमं राजानं हविषा दुवस्य ।
बहुभ्यः पन्थानम् अनुपस्पाशयमानम् । । १०.२० ।

संमिन्वानः द्रवति इति वा ।
तृतीयः अग्निः ते पतिः ।
तं वः ।
पश्वाहुत्या ।
वसत्या च ।
निवसन्त्या ।
औषधाहुत्या ।
अस्तं यथा गावः आप्नुवन्ति तथा आप्नुयाम ।
इद्धं समृद्धं भोगैः ।
तत्प्रधानाः हि यज्ञसंयोगेन भवन्ति ।
त्रायते ।
इति अपि निगमः भवति ।
मेदयतेः वा ।
तस्य एषा भवति ।
सेना इव सृष्टामं दधाति अस्तुः न दिद्युत् त्वेषप्रतीका ।
मित्रः प्रमीतेः ।
सेवा इव सृष्टा भयं वा बलं वा दधाति ।
यमः ह जातः यमः जनित्वं जारः कनीनां पतिः जनीनाम् ।
चराथा चरन्त्या ।
इति द्विपदाः ।
पालयिता जायानाम् ।
अस्तुः इव दिद्युत् त्वेषप्रतीका ।
भयप्रतीका ।
[ बलप्रतीका यशःप्रतीका ] महाप्रतीका दीप्तप्रतीका वा ।
यमः ह जातः इन्द्रेण सह संगतः ।
इति अपि निगमः भवति ।
यमः इव जातः ।
यमः जनिष्यमाणः ।
पतिः जनीनाम् ।
जारः कनीनाम् ।
जरयिता कन्यानाम् ।
यमौ इह इह मातरा ।
तं वः चराथाः वयं वसत्या अस्तं न गावः नक्षन्ते इद्धम् ।
१०.२२
हव्यं घृतवत् जुहोत । मित्रः जनान् आयातयति प्रब्रुवाणः
कः कमनः वा । क्रमणः वा । सुखः वा । तस्य एषा भवति ।
हव्यं घृतवत् जुहोत इति व्याख्यातम् । जुहोतिः दानकर्मा ।
मनुष्यनाम । कर्मवन्तः भवन्ति । विकृष्टदेहाः वा । मित्राय
शब्दं दुर्वन् । मित्रः एव धारयति पृथिवीं च दिवं च ।
उत द्याम् । मित्रः कृष्टीः अनिमिषा अभि चष्टे मित्राय
मित्रः जनान् यातयति ब्रुवाणः मित्रः दाधार पृथिवीम्
मित्रः कृष्टीः अनिमिषन् अभि वि पश्यति इति । कृष्टयः इति । १०.२१ ।

सः धारयति पृथिवीं च दिवं च ।
सरस्वान् व्याख्यातः ।
यदा हि स्त्री गुणान् गृह्णाति गुणाः च अस्याः गृह्यन्ते अथ गर्भः भवति ।
कस्मै देवाय हविषा विधेम इति व्याख्यातम् ।
तस्य एषा भवति ।
सम् अभवत् अग्रे भूतस्य जातः पतिः एकः बभूव ।
गृणातिअर्थे ।
गर्भः गृभेः ।
हिरण्यमयः गर्भः अस्य इति वा ।
हिरण्यगर्भः हिरण्यमयः गर्भः ।
सः दाधार पृथिवीं द्याम् उत इमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ।
हिरण्यगर्भः सम् अवर्तत अग्रे भूतस्य जातः पतिः एकः आसीत् ।
गिरति अनर्थान् इति वा ।
विधतिः दानकर्मा । । १०.२३ ।

ये ते सरस्वन् ऊर्मयः मधुमन्तः घृतः चुतः ।
तेभिः नः अविता भव ।
इति सा निगदव्याख्याता । । १०.२४ ।

विश्वकर्मा सर्वस्य कर्ता ।
तस्य एषा भवति । १०.२५ ।

परमः च संदर्शयिता इन्द्रयाणाम् ।
यः इमा विश्वा भुवनानि जुह्वत् ।
तदभिवादिनी एषा ऋक् भवति ।
तत्र इतिहासम् आचक्षते ।
विश्वकर्मा भौवनः सर्वम् एधे सर्वाणि भूतानि जुहवां चकार ।
तस्य उत्तरा भुयसे निर्वचनाय ।
तानि अस्मिन् एकं भवन्ति इति आत्मगतिम् आचष्टे ।
एभ्यः परः आत्मा ।
अन्नेन सह संमोदन्ते यत्र इमानि सपऋषीणानि इन्द्रियाणि ।
एषाम् इष्टानि वा कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वा ।
इति ।
परमः च संद्रष्टा भूतानाम् ।
सः आत्मानम् अपि अन्ततः जुहवां चकार ।
विश्वकर्मा विमना आद्विहाया धाता विधाता परमा उत संदृक् ।
तेषाम् इष्टानि समिषा मदन्ति यत्रा सप्त ऋषीन् परः एकम् आहुः ।
विधाता च ।
विधाता च ।
तेषाम् इष्टानि वा कान्तानि वा क्रान्तानि वा गतानि वा मतानि वा नतानि वा ।
अद्भिः सह संमोदन्ते यत्र एतानि सप्तज्षीणानि ज्योतींषि ।
तेभ्यः परः आदित्यः ।
तानि तेअस्मिन् एकं भवन्ति इति अधिदैवतम् ।
अथ अध्यात्मम् ।
विश्वकर्मा विभूतमना व्याप्ता धाता च ।
विश्वकर्मा विभूतमना व्याप्ता धाता च । । १०.२६ ।

तार्क्ष्यः त्वष्ट्रा व्याख्यातः ।
तस्य एषा भवति ।
अश्नोतेः वा ।
तीर्णे अन्तरिक्षे क्षियति ।
मुह्यन्तु अन्ये अभितः जनाः सपत्नाः ।
विश्वकर्मन् हविषा वर्धयमानः स्वयं यजस्व पृथिवीं च दिवं च ।
मुह्यन्तु अन्ये अभितः जनासः इह अस्माकं मघवा सूरिः अस्तु ।
विश्वकर्मन् हविषा वावृधानः स्वयं यजस्व पृथिवीम् उत द्याम् ।
इह अस्माकं मघवा सूरिः अस्तु प्रज्ञाता ।
तूर्णम् अर्थं रक्षति । । १०.२७ ।

जूतिः गतिः ।
तस्य एषा अपरा भवति ।
कम् अन्य्ं मध्यमादेवम् अवक्ष्यत् ।
आशुं स्वस्तये तार्क्ष्यम् इह ह्वयेम इति ।
सहस्वन्तं तारयितारं रथानाम् अरिष्टनेमिं पृतनाजितम् ।
प्रीतिः वा ।
तं भृशम् अन्नवन्तम् ।
अरिष्टनेमिं पृतनाजम् आशुं स्वस्तये तार्क्ष्यम् इहा हुवेम ।
त्यम् ऊ सु वाजिनं देवजूतं सहावानं तरुतारं रथानाम् ।
देवजूतं देवगतं देवप्रीतं वा । । १०.२८ ।
 
मन्युः मन्यतेः ।
तस्य एषा भवति ।
मन्यन्यि अस्मात् इषवः ।
क्रोधकर्मणः [ वधकर्मणः ] वा ।
दीप्तिकर्मणः ।
सहस्रसानिनी शतसानिनी अस्य सा गतिः ।
सद्यः अपि यः शवसा बलेन तनोति अपः सूर्यः इव ज्योतिषा पञ्च मनुष्यजातानि ।
सहस्रसाः शतसा अस्य रंहिः न स्मा वरन्ते युवतिं न शर्याम् ।
सद्यः चित् यः शवसा पञ्च कृष्टीः सूर्यः इव ज्योतिषा अपः ततान ।
न स्म एनां वारयन्ति प्रयुवतीम् इव शरमयीम् इषुम् । । १०.२९ ।

त्वया मन्यो सरथम् आरुह्य रुजन्तः हर्षमाणासः अधृषिता मरुत्वः तिग्मेषवः आयुधानि संशिश्यमानाः अभि प्रयन्तु नरः ।
त्वया मन्यो सरथम् आरुजन्तः हर्षमाणासः अधृषिता मरुत्वः ।
तस्य एषा भवति ।
दधिक्रा व्याख्यातः ।
अग्निरूपाः अग्निकर्माणः ।
तिग्मेषवः आयुधाः संशिशानाः अभि प्र यन्तु नरः अग्निरूपाः ।
सन्नद्धाः कवचिनः इति वा । । १०.३० ।

संपृणक्तु नः मधुना उदकेन वचनानि इमानि इति ।
सहस्रसाः शतसा वाजी अर्वा पृणक्तु मध्वा सम् इमा वचांसि ।
तस्य एषा भवति ।
सविता सर्वस्य प्रसविता ।
मधु धमतेः विपरीतस्य ।
अर्वा ईरणवान् ।
वाजी वेजनवान् ।
आतनोति दधिक्राः [ शवसा ] बलेन अपः सूर्यः इव ज्योतिषा पञ्च मनुष्यजातानि ।
आ दधिक्राः शवसा पञ्च कृष्टीः सूर्यः इव ज्योतिषा अपः ततान ।
सहस्रसाः शतसा । । १०.३१ ।

सविता समुदितारम् इति ।
सविता द्याम् अदृंहत् ।
तदभिवादिनी एषा ऋक् भवति ।
अर्चन् हिरण्यस्तूपः ऋषिः इदं सूक्तं प्र उवाच ।
तथा च हैरण्यस्तूपे स्तुतः ।
आदित्यः अपि सविता उच्यते ।
कम् अन्यं मध्यमादेवम् अवक्ष्यत् ।
बद्धम् अतूर्णे इति वा ।
सविता यन्त्रैः पृथिवीम् अरम्णात् अस्कम्भने सविता द्याम् अदृंहत् ।
अश्वम् इव अधुक्षत् धुनिम् अन्तरिक्षे मेघम् ।
सविता यन्त्रैः पृथिवीम् अरमयत् अनारम्भणे अन्तरिक्षे ।
अश्वम् इव अधुक्षत् धुनिम् अन्तरिक्षम् अतूर्ते बद्धं सविता समुद्रम् ।
बद्धम् अतूर्ते ।
अत्वरमाणः इति वा । । १०.३२ ।

हिरण्यमयः स्तूपः अस्य इति वा ।
तस्य एषा भवति ।
त्वष्टा व्याख्यातः ।
अवनाय वन्दमानः सोमस्य इव अंशुं प्रति जागर्मि अहम् ।
स्तूपः स्त्यायतेः संघातः ।
हिरण्यस्तूपः हिरण्यमयः स्तूपः ।
एवा त्वा अर्चन् अवसे वन्दमानः सोमस्य इव अंशुं प्रति जागर अहम् ।
हिरण्यस्तूपः सवितः यथा त्वा अङ्गिरसः जुह्वे वाजे अस्मिन् ।
सवितः यथा त्वा अङ्गिरसः जुह्वे वाजे अन्ने अस्मिन् एवं त्वा अर्चन् । । १०.३३ ।

वातः वाति इति सतः ।
अनवत्त्वं वा ।
तस्य एषा भवति ।
असुरत्वम् आदिलुप्तम् ।
अस्ताः च अस्याम् अर्थाः ।
अस्यति अनर्थान् ।
अपि वा असुः प्रज्ञानाम ।
देवः त्वष्टा सविता विश्वरूपः पुपोष प्रजाः पुरुधा जजान ।
महत् च अस्मै देवानाम् असुरत्वम् एकम् ।
इमानि च सर्वाणि भूतानि उदकानि अस्य ।
बहुधा च इमा जनयति ।
देवः त्वष्टा सविता सर्वरूपः पोषति प्रजा रसानुप्रदानेन ।
प्रज्ञावत्त्वं वा ।
इमा च विश्वा भुवनानि अस्य महत् देवानाम् असुरत्वम् एकम् । । १०.३४ ।

तस्य एषा भवति ।
अग्निः व्याख्यातः ।
प्रवर्धयतु च नः आयुः ।
शंभु मयोभु च नः हृदयाय ।
प्र नः आयूंषि तारिषत् ।
वातः आ वातु भेषजं शंभु मयोभु नः हृदे ।
वातः आवातु भैषज्यानि । । १०.३५ ।

कम् अन्यं मध्यमादेवम् अवक्ष्यत् ।
सः अग्ने मरुद्भिः सह आगच्छ इति ।
प्रति त्यं चारुम् अध्वरं गोपीथाय प्र हूयसे ।
मरुद्भिः अग्ने आ गहि ।
तस्य एषा अपरा भवति ।
तं प्रति चारुम् अध्वरं सोमपानाय प्रहूयसे । । १०.३६ ।

अभि त्वा पूर्वपीतये सृजामि सोम्यं मधु ।
मरुद्भिः अग्ने आ गहि ।
अभिसृजामि त्वा पूर्वपीतये पूर्वपानाय ।
सोम्यं मधु सोममयम् ।
सः अग्ने मरुद्भिः सह आगच्छ इति । । १०.३७ ।

वेनः वेनतेः कान्ति कर्मणः ।
तस्य एषा भवति । । १०.३८ ।

[ स्तुवन्ति ।
असुनीतिः ।
चिरलब्धः गर्भः भवति ।
शिशीतेः वा स्यात् दानकर्मणः ।
आपः इति वा ।
शुशुः शंसनीयः भवति ।
तस्य एषा भवति ।
पूजयन्ति इति वा ।
] वर्धयन्ति ।
असून् नयति ।
इमम् अपां च संगमने सूर्यस्य च शिशुम् इव विप्रा मतिभिः रिहन्ति ।
जरया यूयते इति वा ।
ज्योतिः जरायुः ज्योतिः अस्य जरायुस्थानीयं भवति ।
पृश्निगर्भाः प्राष्टवर्णगर्भाः ।
अयं वेनः चोदयत् ।
इमम् अपां संगमे सूर्यस्य शिशुं न विप्रा मतिभिः रिहन्ति ।
अयं वेनः चोदयत् पृश्निगर्भाः ज्योतिः जरायुः रजसः विमाने ।
लिहन्ति ।
जरायु जरया गर्भस्य । । १०.३९ ।

चिरं जीवनाय ।
तस्य एषा भवति ।
ऋतः व्याख्यातः ।
घृतेन त्वम् आत्मानं तन्वं वर्धयस्व ।
इति अपि निगमः भवति ।
मा रधाम द्विषते सोम राजन् ।
प्रवर्धय च नः आयुः रन्धय च नः सूर्यस्य संदर्शनाय ।
असुनीते मनः अस्मासु धारय ।
रारन्धि नः सूर्यस्य संदृशि घृतेन त्वं त्न्वं वर्धयस्व ।
असुनीते मनः अस्मासु धारय जीवातवे सु प्र तिरा नः आयुः ।
रध्यतिः वशगमने अपि दृश्यते । । १०.४० ।

ऋतस्य श्लोकः बधिः अस्य अपि कर्णौ आतृणत्ति ।
उनत्तेः वा ।
इन्दुः इन्धेः ।
ज्योतिषः वोदकस्य वा ।
[ आयोः ] अयनस्य मनुष्यस्य ।
तस्य एषा भवति ।
दीप्यमानः च ।
कर्णौ बोधयन् ।
ऋतस्य प्रज्ञा वर्जनीयनि हन्ति ।
ऋतस्य हि शुरुधः सन्ति पूर्वीः ।
ऋतस्य श्लोकः बधिरा ततर्द कर्णा बुधानः शुचमान आयोः ।
ऋतस्य हि शुरुधः सन्ति पूर्वीः ऋतस्य धीतिः वृजिनानि हन्ति ।
बधिरः बद्धश्रोत्रः । । १०.४१ ।

अहः दर्शनीय ।
अहः दर्शनीयः इति ।
तत् परुच्छेपस्य शीलम् ।
परुच्छेपः ऋषिः ।
[ पर्ववच्छेपः ।
] परुषि परुषि शेपः अस्य इति वा ।
सूक्तभाञ्जि हविर्भाञ्जि ।
यथा ।
असुनीतिः ।
इति इमानि सपविंशतिः देवतानाम् अधेयानि अनुक्रान्तानि ।
ऋतः .इन्दुः ।
प्रजापतिः प्रजानां पाता वा पालयिता वा ।
तस्य एषा भवति ।
वेनः ।
कामवान् वा ।
अभ्यासे भूयांसम् अर्थं मन्यन्ते ।
प्र तत् वोचेयं भव्याय इन्दवे हव्यः न यः इषवान् मन्म रेजति रक्षोहा मन्म रेजति ।
स्वयं सः अस्मत् आ निदः वधैः अजेत दुर्मतिम् ।
अव स्रवेत् अघशंसः अवतरम् अव क्षुद्रम् इव स्रवेत् ।
प्र ब्रवीमि तत् भव्याय इन्दवे ।
तेषाम् एतानि अहविर्भाञ्जि ।
यः इषवान् अन्नवान् ।
मनआनि च नः रेजयति ।
रक्षोहा च ।
बलेन रेजयति ।
स्वयं सः अस्मत् अभिनिन्दितारम् ।
बधैः अजेत दुर्मतिम् ।
अवस्रवेत् अघशंसः ।
ततः च अवतरं क्षुद्रम् इव अवस्रवेत् ।
हव्नार्हः इव । । १०.४२ ।

तस्य एषा भवति ।
प्रजापते न हि त्वत् एतानि अन्यः सर्वाणि जातानि तानि परि बभूव ।
अहिः व्याख्यातः ।
इति आशीः ।
वयं स्याम पतयः रयीणाम् ।
यत् कामाः ते जुहुमः तत् नः अस्तु वयं स्याम पतयः रयीणाम् ।
प्रजापते न त्वत् एतानि अन्यः विश्वा जातानि परि ता बभूव ।
यत् कामाः ते जुहुमः ।
तत् नः अस्तु । । १०.४३ ।

बद्धाः अस्मिन् धृताः आपः [ इति वा ] ।
तस्य एषा भवति ।
तन्निवासात् ।
बुध्नम् अन्तरिक्षम् ।
यः अहिः सः बुध्न्यः ।
इदम् अपि इतरत् बुध्नम् एतस्मात् एव ।
बुध्नम् अन्तरिक्षम् ।
अप्सुजम् उक्थैः अहिं गृणिषे बुध्ने नदीनां रजस्सु [ उदकेषु ] सीदन् ।
अब्जाम् उक्थैः अहिं गृणीषे बुध्ने नदीनां रजःसु सीदन् ।
बद्धाः अस्मिन् धृताः प्राणाः इति । । १०.४४ ।

मा नः अहिः बुध्न्यः रिषे धात् मा यज्ञः अस्य स्रिधत् ऋतायोः ।
तस्य एषा भवति ।
सुपर्णः व्याख्यातः ।
मा च नः अहिः बुध्न्यः रेषणाय धात् ।
मा अस्य यज्ञोखा च स्रिधत् ।
यज्ञकामस्य । । १०.४५ ।

आख्यानसंयुक्ता ।
तस्य एषा भवति ।
पुरूरवाः बहुधा रोरूयते ।
सः उ मातरं रेळहि ।
तं माता रेळहि ।
इति ऋषेः दृष्टार्थस्य प्रीतिः भवति ।
तं पाकेन मनसा अपश्यम् अन्तितः ।
सः इमानि सर्वाणि भूतानि अभि वि पश्यति ।
एकः सुपर्णः सः समुद्रम् आ विशति ।
तं पाकेन मनसा अपश्यम् अन्तितः तं माता रेळहि सः उ रेळहि मातरम् ।
एकः सुपर्णः सः समुद्रम् आ विवेश सः इदं विश्वं भुवनं वि चष्टे ।
वाक् एषा माध्यमिका । । १०.४६ ।

महे यत् त्वा पुरूरवः रणाय अवर्धयन् दस्युहत्याय देवाः ।
अपि च एनम् अवर्धयन् ।
रणाय रमणीयाय संग्रामाय अवर्धयन् दस्युहत्याय च देवाः देवाः ।
महते च यत् त्वा पुरूरवः ।
नद्यः [ स्वगूर्ताः ] स्वयंगामिन्यः ।
देवपत्न्यः वा ।
सम् आसत अस्मिन् जायमाने ।
सम् अस्मिन् जायमाने आसत ग्नाः उत ईम् अवर्धन् नद्यः स्वगूर्ताः ।
ग्नाः गमनात् आपः । । १०.४७ ।