प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
← नवमोऽङ्कः मृच्छकटिकम्
दशमोऽङ्कः
शूद्रकः

दशमोऽङ्क

( ततः प्रविशति चाण्डालेद्वयेनानुगम्यमानञ्चारुदत्तः )

 उभौ-

किं । कल कालण पाचचहुबंधणअणे जिउणा ।
अचिलेण शीश®अणशूलालोवेशु कुशलम्ह ॥ १॥

ओशलध अजा ! ओशलध । एशे अञचालूदते

दिण्णकलचीलदामे गहिवे अम्हेहिं वज्यपुलिसेहिं ।
दीवे व्व मंदणे हे थोअं थोअं खलं जादि ॥ २ ॥

[तरिक न कलय कारणं नववधबन्धनयने निपुणौ ।
अधिरेण शीर्षच्छेदनशूलारोपेषु कुशलौ स्वः ॥

अपसरतार्थाः अपसरत । एष आर्य चारुदत्तः।

दत्तकरवीरदामा गृहीत आवाभ्यां वध्यपुरुषाभ्याम् ।
दीप इव भन्दस्नेहः स्तोके स्तोकं अयं याति ॥]

 चादत्ता--( सविषादम् )

नयन सलिलसितं पशुरुक्षीकृताङ्गं
पितृवनसुमनोभिचेष्टितं मे शरीरम् ।
विरसमिह रटन्तो रक्तगन्धानुलिप्तं
बलिमिव परिभोक्तुं वायसास्तर्कयन्ति ॥ ३ ॥


तक्किमिति ॥ १ ॥ दिएणकलचीलेत्यादि । गाथा । दसकरवीरमालो गृहीत आवाभ्यां वष्यपुरुषाभ्याम् । दीप इव मन्दलेहः स्तोकं स्तोकं क्षयं याति ॥ २ ॥ नयनेति । पितृवनं श्मशानम् । तर्कयन्ति उत्प्रेक्षन्ते ॥ ३ ॥ किं रिप-~-1 'गोदा-आदीन्ता' नामानाविमौ वधक्षिानुष्ठाता राजनिक चाण्डालौ ।  चाण्डालौ--ओशलध अज्जा ! ओशलध ।

किं ऐक्खध छिज्जंतं शप्पुलिशं कालपलशुधालाहिं १ ।
शुअणशणाधिवाशं शजणपुलिशमं पदं ॥ ४ ॥

आअच्छ ले चालुदत्ता ! अच्छे । [ अपसरतायः ! अपसरत ।

किं पश्यत छिद्यमाने सरपुरुष कालपरशुधाराभिः ।
| सुजनशकुनाधिवासं सजनपुरुषनुभमेतम् ॥

आगच्छ रे चारुदत्त ! भागच्छ ।]

 चारुदत्तः--पुरुषभाग्यानामचिन्त्याः खलु व्यापाराः, यदहमी- दृश दशामनुप्राप्तः ।।

सर्वगात्रेषु विन्यस्तै रक्तचन्दनहस्तकैः ।।
पिएचूर्णवकीर्णश्च पुरुषोऽई पशुकृतः ॥ ५॥

( अग्रतो निरूप्य) अहो, तारतम्यं नराणाम् । ( सकरुणम् )

अमी हि दृष्टा मदुपेतमेतन्मयै धिगस्त्वित्युपजातबाष्पाः ।
अशक्नुवन्तः परिरक्षितुं मां स्वर्ग लभस्खेति वदन्ति पौराः ॥ ६ ॥

 चाण्डाली-ओशलध अज्जा ! ओशलध । किं पैक्खध ।।।

इंदे पवाहिअंते गोप्पेशवे शंकर्म च तालाणं ।।
पुलिशपाणविपत्ती चत्तालि इमे ण इव्वा ॥ ७ ॥


पेक्ध ति । गाथा । किं प्रेक्ष्यथ छेद्यमानं सत्पुरुष कालपरशुधाराभिः । सुज- नशकुनाधिवासं सञ्चनपुरुषद्वममेतम् ॥ ४ ॥ सवैति । पिष्टचू श्यामतण्डुलचू- मैसू । पशुर्देवतार्थ छोगादिः ॥ ५ ।। अभी इति । मदुपेतं मदर्पितं यथा स्यादेवम् । उतष्पाः । यदिति पञ्चम्येकवचनान्तम् । मदुपातमीदृशमवस्थान्तरं दृष्लेवि वार्थः ॥ ६ ॥ इन्द्रेत्यादि । गाथा । इन्द्र प्रवास्यमानो यद्वी प्रवायमानो टिप्प०---1 हस्ता इव इस्तका रक्तचन्दनलिप्तहस्तचिहानि, इवाथै कन् । पिर्छ तण्डुपिष्टं, चूर्ण तिलचूर्ण, तैरवकीण ब्याप्तोऽहं, अपशुरपि पशुवत् दैवीवलिदानाय छागादि येथोपाहियो त संपद्यमानीतः पशकतोऽसि । •••••••••• [ अपसरतार्याः अपसरत । किं पश्यत १ ।

इन्द्रः प्रयायमाणो गोप्रसवः संक्रमश्च ताराणाम् ।
सुपुरुषप्राणविपत्तिश्ववार्येतानि न द्रष्टव्यानि ॥ ]

 एकः-हंडे आहींता ! पेक्ख पेक्ख

अलीपधाणभूदे यजमीअंते कदंतअण्णाए।
किं लुअदि अंतलिखे अदु अणब्भे पडदि वज्जे ॥ ८ ॥

[अरे हीन्त ! पश्य पश्य

नगरीप्रधानभूते वध्यमाने कृतान्ताज्ञमा ।
किं रोदित्यन्तरिक्षमथवाऽनभै पतति वज्रम् ।। ]

 द्वितीयः---अले गोहा !

ण अ लुअदि अंतर्लिक्खे ऐअ अणब्से पदि वजे ।
महिलाशमूहमेहे निवडदि अबु धाराहि ॥ ९ ॥

अनि अ,---

वज्झम्मि णीप्रमाणे जणश्श शब्दश्श लोदमाणश्श ।
णमणशलिलैहि शित्ते लच्छादो ण उण्णमइ लेणू ॥ १० ॥

[अरे गोह!

न च रोदित्यन्तरिक्षं नैवानभ्रे पति वन्नम् ।
महिलासमूहमेघान्त्रिपतति नयनाम्बु धाराभिः ॥


विवर्धमानः गोप्रसवो निपतनं च ताराणाम् । सत्पुरुषस्य प्राणविपत्तिनशः । क्वार इमे न द्रष्टव्याः ॥ ७ ॥ हण्डे इति नीचसंबोधने । णअलु इत्यादि । गाथा। नगरीप्रधानभूते वध्यमाने कृतान्ताज्ञया । किं रोदित्यन्तरिक्षमुतानने पतति वञ्जम् ॥ नगरीप्रधानधो बन्न इवेत्युत्प्रेक्षा ॥ ८ ॥ ॥ अ लुअदी- त्यादि । गाथा । न च रोदित्यन्तरिक्षं नैवानभ्रे च पतति वञ्जम् । स्त्रीसमूहमेशा पितति । नयनाम्बु कर्तृ । धाराभिः ॥ ९ ॥ बज्छस्मीत्यादि । आर्यो । बध्ये वध्ये नीयमाने अनस्य सर्वस्थ रूढः । नयनसलिलैः सिक्तो रथ्यातो नोच्चमति रेणुः ॥]

 चारुदत्तः--{ निरूप्य, सकरुणम् )

एताः पुनर्हर्यगताः स्त्रियो मां वातायनार्धेन विनिःसृतास्याः ।
हा चारुदत्तेत्यभिभाषमाणा बाष्पं प्रणालीभिरिवोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥

 चाण्डालौ---आअच्छ ले चालुदत्ता ! आअच्छ । इमै घोषण- द्वाणं । आहणेध डिंडिम, घोशेध घोशणं । [आगच्छ रे चारुदत्त ! आगच्छ । इदं घोषणस्थानम् । आहत डिण्डिमम् , घोषयत घोषणाम् ।

 उभौ-शुणाध अजा ! शुणाध । एशे शत्थवाहविणअदत्तश्श णत्थिके शाअलदत्तश्श पुत्तके अज्ञचालुदत्ते णाम । एदिणा किल अकज्जकालिणा गणि॥ वशंतशेणा अस्थकल्लवत्तश्श कालणादो शुण्णं पुष्फकलंडअजिण्णुजाणं पवेशिअ बाहुपाशबलक्कालेण मालिदे ति, एशे शलोत्ते गहिदे, शअं अ पडिवण्णे । तदो लण्णा पालएण अम्हे आण्णता एदं मालेदं । जदि अवले ईदिशं उभअलो- अविद्धं अकजं कलेदि तं पि लोआ पालए एवं जेव शाशदि । [ शृणुतयः ऋणुत । एष सार्थवाहविनयवृत्तस्य नप्ता सागर- दत्तस्य पुत्रक आर्यचारुदसो नाम । एतेन किलाकार्यकारिणी गणिका वसन्तसेनार्थकल्यवर्तस्य कारणाच्छ्रव्यं पुष्पकरकजीर्णोद्यानं प्रवेश्य बाहुपाशवलात्कारेण मारितेति एष सलोप्यो गृहीतः, स्वर्य ध प्रतिपः । ततो राज्ञा पालन वयमाशप्तौ एतं मारयितुम् । यद्यपर ईरशमुभय- लोकविल्डर्मकार्य करोति तमपि राजा पालक एवमेव शास्ति]


नीयमाने जनस्य सर्बस्य रुदतः । नयनसलिलैः सिके सति रथ्यातो नो- अमति रेणुः ॥ गोमिन् प्राहे खामिनः (?) ॥ १० ॥ एता इति ॥ ११ ॥  चारुदत्तः---( सनिवेदं स्वगतम् )

मशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं मे
सदसि निधि इचैत्यब्रह्मघोषैः पुरस्तात् ।
मम मरणदर्शायां वर्तमानस्य पापैः
स्तदसदृशमनुष्यैर्घष्यते घोषणायाम् ॥ १२ ॥

(उद्वीक्ष्य, कर्णी पिघाय) हा प्रिये वसन्तसेने!

शशिविमलमयूखशुभ्रदन्ति । सुरुचिरविद्रुमसन्निभाधरौछि ! ।।
तव वदनभवामृतं निपीय कथमवशो यशोविष पिबामि १॥१३॥

 उभौ---ओशलध अजा ! ओशलध ।

एशे गुणलअणणिही शजणदुक्खाण उत्तलणशेदू ।
अशुवण्णं मंडणगं अवणी अदि अञ्ज णअलीदो ॥ १४ ॥

अण्णं च,-.

शब्वे खु होइ लोए लोए शुद्दशठिदाण तत्तिलुः ।।
चिणिधडिदणं णलाणं पिअकाली दुल्लहो होदि ॥ १५ ॥

[ अपसरतीयोः ! अपसरत ।

एष गुणरत्ननिधिः सज्जनदुःखानामुत्तरणसेतुः ।
असुवर्ण मण्डनकमपनीयतेऽय नगरीतः ॥

अन्यञ्च,-

सर्वः खलु भवति लोके लोकः सुखसंस्थितानों चिन्तायुकः ।
धिनिपतितानां नराणां प्रियकारी दुर्लभो भवति ॥]


शलोत्ते सलोप्त्रः ॥ भखेति ॥ १२ ॥ उद्वीज्य उद्वेगं कृत्वा । शशीति ॥ १३ ॥ एश इत्यादि । गाथाद्वयम् । एष गुणरानिधिः सज्जनदुःख नामुत्तरणसेतुः । असुवर्ष मण्डनमपनीयतेऽथ नगरीतः ॥ १४ ॥ सर्वः खल भवति हैप्पः--1 यशस्य सदसि महति मण्डपे निविड़ानि मनानि चैत्यान्यायतनानि यत्र जमण वेदधोधमैगनं कुलमुसि तमासीदेव, कुलमय पापैरसहशैरननुगुणैरयोग्यै- आण्डलादिमनुष्यैरनुपदं राजमार्गे घुष्यत इत्ययं महाननथै रति भावः ।  चारुदत्तः– सर्वतोऽवलोक्य )

अमी हि वस्त्रान्तनिरुद्धचक्श्राः प्रयान्ति में दूरतरं वयस्याः ।
परोऽपि बन्धुः सुखसंस्थितस्य मित्रं, न कश्चिद्विषमस्थितस्य ॥१६॥

 चाण्डालौ--ओशालणं किदं । विवित्तं लोअमग्गै । ता आणेध पदं दिण्णवज्झचिण्हं । [अपसारणं कृतम्, विविक्तो राजमार्गः। तदानयतैनं वृत्तवध्यचिखम् ।। (चारुदत्तो निःश्वस्य, 'मैत्रेय ! भोः क्रिमिदमद्य' [ ९।२९ ] इत्यादि पठति ।)

( नेपथ्ये )

ही ताद ! हा पिअवअस्स ! [ हा तात ! हा प्रियवयस्य !]

 चारुदत्तः–( आकर्त्य, सकरुणम्) भोः खजातिमहत्तर ! इच्छा- म्यहं भवतः सकाशात्प्रतिग्रहं कर्तुम् ।।

 चाण्डालौ---किं अम्हाणे हत्थादो पडिग्गहं कलेशि ? । [किमस्माकं हस्तान्प्रतिग्रहं करोषि ? ।]

 चारुदत्तः-शान्तं पापम् ; नापरीक्ष्यकारी दुराचारः पालक इव

 चाण्डालः । तत्परलोकार्थ पुत्रमुखं द्रष्टुमभ्यर्थये ।।

 चाण्डालौ-एवं कलीअदु । [ एवं क्रियताम् ।]

(नेपथ्ये )

हा ताद ! ही आवुक [हा तात ! हा पितः ।। ( चारुदत्तः श्रुत्वा, सकरुणम्, 'भोः ! स्वजातिमहत्तर' [ पृष्ठे] इत्यादि पठति )

 चाण्डालौ---अले पउला ! खणं अंतलं देध । एशे अनचालु- दत्ते पुत्तमुहं पेक्खदु । ( नेपथ्याभिमुखम् ) अज्ज ! इदो इदो । आअच्छ


लोकः लोकस्य सुखसंस्थितस्य कार्ये । तत्तिलः चिन्तापरः । उपयुक्त इत्यर्थः । विनिपतिताना नराणां प्रियकारी दुर्लभो भवति ॥ १५ ॥ अमी इति ॥ १६ ॥ • टिप्प---1 अश्न क्रश्णो रसः, सुखसंस्थितस्य परोऽपरिचितोऽपि बन्धुर्मवति, न पुनविपद्स्तस्येति भवः ।


ले दालआ ! आअच्छ। [ हे पौराः ! क्षणमन्तरं दत्त । एष आर्यचारुदत्तः पुत्रमुखं पश्यतु । आर्य ! इत इतः । आगच्छ रे वारक ! आगच्छ ।]

( ततः प्रविशति दारकमादाय विदूषकः )

 विदुषकः-–तुवरदु तुवर भद्दमुद्दो । पिदा दे मारिद् णीअदि । [वरत स्वरतां भद्रमुखः । पिता ते भारयितुं नीयते । ]

 दारकः---हा ताद ! हा आवुक ! । [हा तति ! हा पितः ।।]

 विदूषकः—हा पिअवअस्स ! कहिं मए तुम पेक्खिदवो है । हा प्रियवयस्य । कुन्न मया स्वं द्रष्टव्यः ? ।]

 चारुदत्ता--(पुत्रं मित्रं च वीक्ष्य ) हा पुत्र ! हा मैत्रेय । । (सकरुणम् ) भोः, कष्टम् ।।

चिरं खलु भविष्यामि परलोके पिपासितः ।।
अत्यल्पमिदमस्माकं निवापोदकभोजनम् ॥ १७ ॥

किं पुत्राय प्रयच्छामि है । (आत्मानमवलोक्य यज्ञोपवीतं दृष्ट्वा ) आं, इदं तविदस्ति मम च।

अमौक्तिकमसौवर्ण ब्राह्मणानां विभूषणम् ।।
देवतानां पितॄणां च भागो येन प्रदीयते ॥ १८ ॥

( इति यज्ञोपवीतं ददाति )

 चाण्डालः -- आअच्छ ले चालुदत्ता ! आअश्छ । [ आगच्छ रे थारुदत्त ! आगच्छ ।]

 द्वितीयः-अले ! अज्जचालुदत्तं णिलुववदेण गामेण आलवेशि। अले । पैक्ख


हत्थादो इस्तात् ॥ आवुक पितः ॥चिरमिति ॥१७॥ अमौक्ति मिति १८

अब्भुदप अवशाणे हे अ लातदिवे इदगा ।
सद्दामे ब्व किशोली भिदी खु पहिच्छिदं जादि ॥ १९ ॥

अणं च,----

शुक्खा वि वदेशी शे किं चिणमिअमथएण काअव्वं ।
लाहुगहिये वि चंदे ण चंदणीए जणपदश्श ॥ २० ॥

[ अरे, आर्यचारुदत्त निरुपपदेन नान्नालपसि ? । अरे, पश्य

अभ्युदयेऽवसाने तथैव रात्रिंदिवमहत्तमार्गा ।
उद्दामेव किशोरी नियतिः खलु प्रत्येषितुं याति ।।

अन्यछ,-- शुष्का अपि प्रदेश अस्य किं विनमितमस्तकेन कर्तव्यम् । राहुगृहीतोऽपि चन्द्रो न वन्दनीयो जनपदस्य ॥]</poem>}}}}

 दारकः–अरे रे चांडाला ! कहिं मे आवुक मेध १ [अरे रे चाण्डालाः ! कुत्र मम पितरं नयत ? । ]

 चारुदत्तः---वत्स ! ।

असेन बिभ्रत्करवीरमालां स्कन्धेन शूलं हृदयेन शोकम् ।
आघातभद्यामनुप्रयामि शामित्रमालब्धुमिवाध्वरेज़ः ॥ २१ ॥


निश्पपदेन आर्य इत्यादिविशेषणशून्येन । अरुभुदए इत्यादि । गाथा । अभ्युदये चावसाने च तथैव रात्रिंदिवमहतमाग । अव्याहतप्रसिद्धा इत्यर्थः । उद्दामेव किशोरी नियति (६) वं खलु प्रत्येषितुं याति ॥ १९॥ शुष्केत्यादि । गाथा । अत्र द्विती- ये खण्डचतुर्थपञ्चमभाग पञ्चममात्री( ?) शुक्रा अपि प्रदेशा अङ्गानि । शे अस्य । किं विनमतमस्तकेन अवनतशिरसा किं कर्तव्यम् । अस्य स्त्री [ ६ ] णस्य लजया- नतशिरसोऽपि न कुत्सेत्यर्थः । कुत एवमित्यत आह–राहुगृहीत इद चन्द्रो वन्दनीयो अनपदस्य । *किं' शब्द अवर्योभयोरईयोज्य इत्याहुः ॥२०॥ अंलेने ति । आघातं अधिकरणवधस्थानम् । वालकम् (१) 'स(४) मिता बन्ने' इति पाणिनेः सूत्रम् । शमितरि भवं शामित्रं यज्ञे पशुघातस्थानम् । आलब्धोऽभि चाण्डालः–दालआ ।

हु अन्हे चांडाला चांडालकुलम्मि जादपुव्या वि।
जे अभिवंति शाहूं ते पावा ते अ चांडाला ॥ २२ ॥

[दारक!

न खलु वयं सापडालाश्चाण्डालकुले जातपूर्वा अपि ।
येऽभिभवन्ति साधं ते पापास्ते च चाण्डालाः ॥]

 दारकः--ता कीस मारेध आवुक ? । [तस्किमर्थ भारयत पितरम् ? ।]

 चाण्डालः–दीहाओ, अत्त लाअणिओओ खु अवलज्झदि, ण हुअम्हे । [ दीर्घायुः ! अत्र राजनियोगः खस्वपराध्यति, न खलु वयम् ।।

 दारकः–वावादेध में, मुंचध आयुकं । [ व्यापादयत माम्, मुञ्चत पितरम् ।

 चाण्डालः–दीहाओ ! एवं भयंते चिलं में जीव । [ दीर्घायुः ! एवं भणश्चिरं में श्रीव १]

 चारुदत्तः–( सास्रं पुत्रं कण्ठे गृहीत्वा )

इदं तत्स्नेहसर्वस्वं सममाढ्यदरिद्रयोः ।
अचन्दनभनौशीरें हृदयस्यानुलेपनम् ॥ २३ ॥

(असेन बिभ्रत्-'[१०२१] इत्यादि पुनः पठति, अवलोक्य स्वगतम् , अमी हि वस्त्रान्तनिरुद्धचक्राः' [ १०।१६] इत्यादि पुनः पठति )

 विदूषकः--भो भइमुहा मैचध पिअवअस्सं चालुदत्त में वावादेध । [भो भद्रमुखाः ! मुञ्चत प्रियवयस्य चारुदत्तम् : मां व्यापादयत।]


मन्त्रितः । मारित इत्येके ।। २१ ॥ ण हु अम्हे इत्यादि । गाथा। ‘न [ख] अयं चाण्डालाश्चाण्डालकुले जातपूर्वा अपि । येऽभिभवन्ति साधं ते पापास्ते च चाण्डालाः ॥ २२ ॥ अमी हि त्वा देवा दावामर्धमद्यावगच्छामीत्यादि सर्चः स्वाधीन इत्यर्थः (१) । इदमिति ॥ २३ ॥ किं पेक्खधेति । गाथा । के  चारुदत्तः---शान्तं पापम् ( दृष्ट्वा स्वगतम्) अशावगच्छामि । (‘समसंस्थित-' [ १०।१६ ] इत्यादि पठति, प्रकाशम् ‘एताः पुनर्हर्य- गताः स्त्रियो माम् [१०।११] इत्यादि पुनः पठति )

 चाण्डालः--ओशलधे अज्जा ! ओशलध ।।

किं पेक्खध शप्पुलिशं अजशवशेण प्पणजीवाशं ।
कुवे खंडिदपाशं कंचणकलशं व्ध डुब्बतं ॥ २४ ॥

[ अपसरतायः ! अपसरत ।।

किं पश्यत सत्पुरुषमयशोवशेन प्रनष्टजीवाशम् ।।
कूपे खण्डितपाशं काञ्चनकलशमिव भजन्तम् ॥]

(चारुदत्तः सकरुणम् , 'शशिविमलमयूख-( १०११३ ) इत्यादि पठति )

 अपरः–अले, पुणो वि घोशेहि । [ अरे, पुनरपि घोषय ।] ( चाण्डालस्तथा करोति )

 चारुदत्तः--

प्राप्तोऽहं व्यसनकृशां दशाभनय
यत्रेद फलमपि जीवितवसानम् ।
एषा च व्यथयति घोषणा मनो मे
श्रोतव्यं यदिदमसौ मया हुतेति ॥ २५ ॥

( ततः प्रविशति प्रासादस्थो बद्धः स्थावरकः )

 स्थावरकर--( घोषणामाकर्त्य, सवैक्लव्यम् ) कथं अपावे चालुदते वावादीअदि १ । हग्गे णिअलेण शामिणा बंधिदे । भोदु आकंदामि । ऋणाध अज्जा ! शुणाध । अन्थि दाणि मए पावेण पाहणपडिवण पुप्फकलंडअजिण्णुजाणं वशंतशेणा णीदा । तदो मम शामिणा में


प्रेक्षध्वे सत्पुरुषमयशोवशेन नष्टजीवनम् । कूपे खण्डितपाशं काश्चनकलशमिव मान्तम् ॥२४॥ कुष्यन्तं क्षिप्यमान(ण)म् । 'वाश’ ‘जीवप्रत्याश' इत्यपि पाठा

, हिप्पा०—-1 थारुदसस्यायं प्रवइवाकः । ण कामेशित्ति कदुअ बाहुपाशबलक्कालेण मालिदा, या उण एदिणा अजेण । कधं विदूलदाए ण को वि शुणादि है । ता किं कलेमि है । अत्ताण पाडेभि। ( विचिन्त्य ) जइ एवं कलेमि, तदा अजचा- दत्ते ण वावादीअदि । भोदु, इमादो पाशादबालग्गपदोलिकादों एदिया जिण्णगवक्त्रेण अत्ताणसं णिक्खिवामि । वर्ल हग्गै उवलदे, ण उण एशे कुलपुत्तविहगाणं वाशपादवे अज्ञचालुदत्ते । एवं जह विवज्जामि लद्धे भए पललोए । ( इत्यात्मानं पातयित्वा) ही ही, ण उव- लदम्छि । भग्गे मे दंडशिअले । तो चांडालघोशं शमण्णेशामि । ( दृष्ट्वापसृत्य } हेहो चांडाला । अंतलं अंतलं । [कथमपापश्चारुदत्तो व्यापाद्यते ? । अहं निगडेन स्वामिना बछः । भवतु, आक्रन्दामि । ऋणु- तार्याः ! ऋणुत । अस्सीदान मया पापेन प्रवणपरिवर्तेन पुष्पकरक- जीर्णोद्यान वसन्तसेना नीता । ततो मम स्वामिना मां न कामयस इति कृस्था बाहुपाशयलरकारेण मारिता, न पुनरेतेनार्येण । कथं विदूरतया न कोऽपि गोति ? तकि करोमि ? । आरमाने पातयामि ? । यद्येवं करोमि, सदार्यघारुदती न व्यापाद्यते । भवतु, अस्याः प्रासादबालाग्रप्रलोलिकात एतेन जीर्णगवाक्षेणमानं निक्षिपामि । घरमहसुपरतः, न पुनरेष कुलपुत्रविहगाना वासपादप आर्यचारुदत्तः । एवं यदि विपचे लब्धो मया परलोकः । आश्चर्यम् , नोपरतोऽस्मि । भन्नो मे दण्डनिगडः । तच्चाण्डालघोषं समन्वि- ब्यामि । हेहो चाण्डालाः ! अन्तरमन्तरम् ।]

 चाण्डाली-अले ! के अंतलं मग्गेदि ? । [अरे ! कोऽन्तरं याचते १।।

( चेटः शुणाध' इति पूर्वोक्तं पठति )

 चारुदत्तः-अये !

कोऽयमेवंविधे काले कालपाशस्थिते मयि ।
अनावृष्टिहते सये द्रोणमेध इवोदितः १ ॥ २६ ॥


न्तरे । इदमपि थत्र फलमयशः ।। प्राप्त इति ॥ २५ ।। आक्कैदामि विरौमि । बालग्गपदोलिआए बालअप्रतोलीतः । प्रासादभागादित्यर्थः ॥ कोऽयमिति टिप्प०---1 द्रोणमेघो नाम प्रचुरधारासंपातविशिष्टों मेधो योऽतिशयेन वर्षति । अनैन चारुदत्तस्यानन्दातिशयो थोत्यते । .- -..-.५ ६

  • भोः ! श्रुतं भवद्भिः,

ने भीतो मरणामि केवलं दूषितं यशः ।
विशुद्धस्य हि में मृत्युः पुत्रजन्मसमो भवेत् ॥ २७ ॥

अन्यच्च,-

तैनास्म्यकृतवैरेण क्षुद्रेणात्यल्पबुद्धिना ।
शरेणेव विषाक्तेन दूषितेनापि दूषितः ॥ २८ ॥

 चाण्डालौ---थावलअ । अवि शचं भणाशि १ । [ स्थावरक ! अपि सत्यं भणसि ?।]

 चेटः----शचं; इग्गे वि मा कश वि कधइश्शशि त्ति पाशाद- बालगपदोलिकाए दंडणिअलेण बंधिअ णिक्खित्ते । [ सत्यम् ; अहमपि मा कस्यापि कथयिष्यसीति प्रासादवालाग्रप्रतोलिकायां दण्डनिगडेन बच्चा- निक्षिप्तः ।]

(प्रविश्य )

 शकारः----( सहर्षम् )

मंशेण तिखामिलकेण भते शाकेन शुषेण शमच्छकेण ।।
भुत्तं मए अत्तणअश्श गेहे शालिश्श झूलेण गुलोदणेण ॥ २९ ॥

( कर्ण दत्त्वा ) भिण्णकंशखंखणाए चांडालवाआए शलशंजोए जधी अ एशे उक्खालिदे वझडिडिमशहे पडहाणं अ शुणीअदि, तथा तकेमि, दलिद्दचालुताके वज्झट्ठाणं णीआदि त्ति । ता पेखिशं । शत्तुवि- णाशे णाम मम महंते हलक्कश पलिदोशे होदि । शुदं अ मए, जे वि किल शत्तुं वावादअंतं पेक्खदि, तश्श अण्णरिंश जम्मतले अक्खि-


॥२६॥ नभीत इति ॥२७॥ तेनेति ॥ २८ ॥ मंशेणेत्यादि । उपजातिच्छन्दः मासेन तिक्रमिलकेण तिकाम्लैन तप्तशाकेन सुपेन समरस्यकेन । भुक्तं मया- मनो गृहे शाखेर्भलेन गुडौदनेन ॥ २१ ॥ भिक्षकांस्यवस्वं खणाए कदखाया- विकृतवन्याण्डिालवाचः । खरसंयोगः । यथा चैव उखालित उद्रतो वथ्य -लोगे ण होदि । मए खु विशगठिगब्भपविण विअ कीडएण किं पि अंतलं मग्गमाणेण उप्पाडिदे तोह दलिद्दचारुदत्ताह विणाशे । शंपद अक्षण केलिकाए पाशादबालग्गपदोलिकाए अहिलुहिअ अत्तणो पल- कम पैक्खामि । ( तथा कृत्वा, दृष्ट्वा च ) ही ही, एदाई दलिचालूद- साह वझे गीअमाणाह एवले जणशंमई, जं वेलं अम्हालिशे पबले वलमणुश्शे वझे णीअदि तं वेलं केदिशं भवे । (निरीक्ष्य ) कधं ? एशे शे गवबलद्दके विअ मंडिदे दक्खिणं दिशं णीअदि १ । अध किंणिमित्तं मम केलिकाए पाशादबलग्गपदोलिकाए शमीवे घोशणा णिवडिदा, णिवालिदा अ ? । ( विलोक्य ) कधं थावलके चेडे वि पत्थि इध है। मा पाम तेण इदो गदुअ मंतमेदे कड़े भविश्शदि । ता जाव णं अण्णेशामि।

[मसेन तिक्ताम्लेन भक्तं शाकेन सूपैन समरस्यकेन ।
| भुक्तं मयात्मनो गेहे शालीयरेण गुडौदनेन ।।।

भिक्षकांस्यवस्खणायाश्चाण्डालवाचायाः स्वरसंयोगः । यथो चैष उद्गीतो वध्यडिण्डिमशब्दः पटहानां च श्रूयते, तथा तयामि, दरिद्वचारुदत्तको अध्यस्थानं नीयत इति । तस्येक्षिष्ये । शत्रुविनाशो नाम मम महान्हृदयस्य परिशोधो भवति । श्रुतं च मया, योऽपि किल शत्रु व्यापाद्यमानं पश्यति, तस्याम्यस्मिञ्जन्मान्तरेऽझिरोगों न भवति । मया खलु विषअन्थिगर्भ- प्रदिशेनेच कीटकेन किमप्यन्तरं मृगयेमागेनोत्पादिततस्य दरिद्रचारुदत्तस्य विनाशः । सांप्रतमामथायां प्रसादबालाअप्रतालिकायामधियात्मनः पराक्रम पश्यामि । ही दी, एतस्य दरिद्वचारुदत्तस्य वध्यं नीयमानयैववि- नसंमर्दः, यथा वेलायामसदृशः अवरो वरमानुषो वयं वीयते तस्या


मिशब्दः श्रूयते पटहानां च शब्दस्तथा तर्कये । यः शत्रु व्यापाद्यमाने प्रेक्षते तस्याक्षिणी शीतलायेते । विषण्डिकामध्यप्रविष्टेन च कीटकेन । ही विस्मये । कथमित्यर्थः । एव एतावान् महान् । यस्यो वेलाय अस्मादृशो महान्वरम नुष्यो वयं वृधस्थान नीयते तस्य वेलागों कीदृग्भवेत् ।। पवबलइके विअ नवधेलाय कीदृशो भवेत् । अर्थ एष स नवबलीव इव मण्डितो इक्षिणी दिशं नीयते ।। अथ किंनिमित्तं मदीयायाः प्रासादबालाअप्रतालिकायाः समीप घोषणा निपतिता, निवारिता च ।। कथं स्थावरकबेटोऽपि नास्तीह ? । मा नाम तेनेतो गत्वा मन्त्रभेदः कृतो भविष्यति । तद्यावदेनमन्विष्यामि ।

( इयवतीर्योपसर्पति )

 चेटः-( दृष्ट्वा ) भश्टालका ! एशे शे आगदे । [भट्टारकाः ! एष स आगतः ।]

 चाण्डाली----

ओशलध देध मग्गं वाले ढकेध होध तुण्ही ।
अविणअतिक्ख विशाणे दुबइल्ले इदो एदि ॥ ३० ॥

[ अपसरत दत्त मार्ग द्वारे पिधतं भवत सुष्णीकाः ।।
अधिनयतीक्ष्णविषाणो दुष्टबलीव इत एति ॥]

 शकारः-अले अले । अंतलं अंतलं देध । (उपसृत्य ) पुश्तका थावलका चेडा ! एहि गच्छम्ह । [ अरे अरे, अन्तरमन्तरं दत्त । पुत्रक स्थावरक चेटक ! एहि गच्छावः ।]

 चेटः–ही ही, अणज्ज ! वशंतशेणियं मालिअ ण पलितुश्टेशि है। शेपद पणइजणकम्पपादचं अज्जचालुदत्तं मालइदं ववशिदेशि ? । [ ही ही, अनार्य ! वसन्तसेनां मारयित्वा न परितुष्टोऽसि ? सांप्रत प्रणयिजन- कल्पपादपमार्यचारुदत्तं मारयितुं व्यवसितोऽसि ।।]

 शकारः---ण हि लअणकुंभशलिशे हग्गै इश्थिमं वावादेमि । [न हि रत्नकुम्भसदृशोऽहं श्रियं व्यापादयामि ।।

 सर्वे---अहो, तुए मारिदा। ण अज़चारुदत्तेण । [ अहो, त्वया भारता, में आर्यधारुदत्तेन ।]


वृषभ इव मण्डितः । वृषभशब्दः संभवृन्नपि शकारभाषात्वस्यक्तः । कडे भवी- अदि कुतो भविष्यति । ओशलधेति । गाथा । उत्सर्पत ददत मार्ग द्वारे 4  शकारः--के एवं भणादि ? । [क एवं भणति ? 1]

 सर्वे--( चेटमुद्दिश्य ) णं एसो साहू । । नन्वेष साधुः ।]

 शकारः-( अपवार्य, सभयम् ) अविद मादिके, अविद , मादिके, कधं थावल चेडे शुटु ण मए शंजदे ? । एशे खु मम अकजश्री शक्खी । ( विचिन्त्य ) एवं दाव कलइश्शं । (प्रकाशम् ) अली भटालका ! हेहो, एशे चेडे शुवण्णचोलिए मए गहिदे पिश्टिदे मालिदे बद्धे अ । ता किदवेले एशे जं भणादि किं शच्च ।। ( अपवा- रितकेन चेटस्य कटकं प्रयच्छति, खैरकम् ) पुश्तका थावलका चेडा ! एदं गैण्अि अण्णधा भणीहि । [हन्त, कथं स्थावरकचेटः सुषु न मया संयतः ? । एष खलु ममाकायस्थ साक्षी । एवं तविरकरिष्यामि । अलीक भट्टारकाः ! अहो, एष चेटः सुवर्णचोरिया मया गृहीतताडितो मारितो बद्धश्च । तस्कृतवैर एव यद्भणति किं सत्यम् ? । पुत्रक स्थावरक चेट ! एतद्गहीवाऽन्यथा भण।]

 चेह----( गृहीत्वा ) पेक्खध पेक्खध भट्टालका ! हो, शुदण्णेण में पलोभेदि । [पश्यत पश्यत भट्टारकाः ! अहो, सुवर्णेन मां प्रलो भयति ।

 शकारः---( कटकमाच्छिद्य ) एशे शे शुवण्णके, जश्श कालणादो मए बद्धे । ( सक्रोधम् ) हंहो चांडाला ! मए खु एशे शुवण्णभंडाले णिउत्ते शुक्ण्णं चोलते मालिदे पिश्टिदे; ता जदि ण पत्तिाअध ता यिटि दाव पेक्खध । [ पुतत्तस्सुवर्णकम् , यस्य कारणान्मया बद्धः । होहो चापडालाः ! मया खल्वेष सुवर्णभण्डारे नियुक्तः सुवर्ण चोरयन्मारित- स्ताडितः। तद्यदि न प्रत्ययध्वं सदा पृष्ठं तावत्पश्यत ।]


पिदधत भवत । तूष्णीकाः मौनिनः । अबिनयतीविषाणो दुष्टधृषभ इत एति ६) ३० ॥ पुश्तका पुत्रक ॥ न हि रत्नकुम्भसदृशोऽहं स्त्रियं मायामि ॥ एष स्वछ •••••• - -. ... . .१० .-.-.. --..


मृ० १६  चाण्डालौ---( दृष्ट्वा ) शोहणं भणादि । वितत्ते चेडे किं ण पड- वदि ? । [शोभनं भणति । वितप्तश्वेटः किं न प्रलपति ?।]

 चैटः--हीमादिके, ईदिशे दाशभावे, जं शचं कॅपि ण पति- अदि । ( सकरुणम्) अज्ञचालुदत्त ! एतिके में विहवे । [ हन्त, ईदृशो दासभावः, यत्सत्यं कमपि न प्रत्यापयति । आर्य चारुदत्त ! एतावान्मे विभवः ।] ( इति पादयोः पतति)

 चारुदत्तः–(सकरुणम् )

{{block center|{{bold|<poem>उत्तिष्ठ भोः ! पतितसाधुजनानुकम्पि-

ग्निष्कारणोपगतबान्धव धर्मशील ! ।

यत्नः कृतोऽपि सुमहान्मम मोक्षणीय

दैवं न संवदति, किं न कृतं त्वयाद्य ॥ ३१ ॥

 चाण्डालौ--भट्टके ! पिद्विअ एदं चेडे णिक्खालेहि । [ भट्टक ! ताडयित्वैतं घेर्ट निष्कासय ।

 शकारः–णिक्कम ले । ( इति निष्क्रामयति ) अले चांडाला ! किं विलंबेध ? मालेध एदं । [ निष्काम रे । अरे अरे चाण्डालाः ! किं विल. म्बध्वम् ? मारयतैनम् ।

 चाण्डालौ---जदि तुवलशि ता शत्रं जेव मालेहि । [यदि त्वरयसे तदा स्वयमेव मारय ।

 रोहसेनः--अले चांडाला ! में मारेध; मुंचध आवुकं । [अरे चाण्डालाः ! मां मारयत; मुञ्चत पितरम् ।]

 शकारः-शपुत्त जेव एवं मालेध । [ सपुत्रमेवैतं मारयत ।]

 चारुदत्तः---सर्वमस्य मुर्खस्य संभाव्यते । तद्गच्छ पुत्र ! मातुः समीपम् ।


ममाकार्यसाक्षी । किदवेले कृतवैरः । विवे सामर्थ्यम् ॥ उत्तिष्ठेति ॥ ३१॥  रोहसेनः--किं मर गदेण कादब्वं ।। { किं मया गतेन कर्त- व्यम् ? ।]

 चारुदत्तः--

आश्रमं वत्स ! गन्तव्यं गृहीत्वाद्यैव मातरम् ।
मा पुत्र ! पितृदोषेण त्वमप्येवं गमिष्यसि ॥ ३२ ॥

तद्वयस्य ! गृहीत्वैनं व्रज ।

 विदूषकः---भो वअस्स ! एवं तुए जाणिदं, तुए विणा अहं पाणाई धारेमि त्ति ? । [ भो वयस्य ! एवं त्वया शतम् , त्वया विनाह प्राणान्धारयामीति ? ।]

 चारुदत्तः–वयस्य ! स्वाधीनजीवितस्य न युज्यते तव प्राणपरि- त्यागः ।।

 विदूषकः—( स्वगतम्) जुत्तं एणेदं, तधा वि ण सकुणोमि पिअ- वअस्सविरहिदो पाणाई धारेद् ति । ता बम्हणीए दारों समप्पिy पाणपरिचाएण अत्तणो पिअवअस्सं अणुगमिस्से । ( प्रकाशम् ) भो वअस्स ! पराणेमि एवं लहूं। [युक्तं न्विदम् । तथापि न शक्नोमि प्रिय- वयस्यविरहितः प्राणान्धर्तुमिति । ताह्मण्यै दारकं समय प्राणपरित्यागेना- स्मनः प्रियवयस्यमनुगमिष्यामि । भो वयस्य ! परानयाम्येत लधु । ] ( इति सकण्ठप्रहं पादयोः पतति )

( दारकोऽपि रुदन्पतति )

 शकारः-अले! णं भणामि शपुत्ताकं चालदत्ताकं वावादेध ति । [ अरे ! ननु भणामि सपुत्रकं चारुदत्तं व्यापादयतेति ।]

( चारुदत्तो भयं नाटयति )


तुयलशि त्वरसे ॥ आश्रममिति ॥ ३२ ॥ किं ओहशशीत्यादि । गाथा । टिप्प..1 तव पित्रा वसन्तसेना मारितेत्यपवादरूपपिपराधेन त्वमपि मैदंविधां दशां मध्यसीति भावः ।  चाण्डालौ---णहि अम्हाणं ईदिशी लाआण्णची, जधी शपुतं चालुदत्तं वावादेध त्ति । ता णिक्कम ले दालआ ! णिक्कम । ( इति निष्कामयतः ) इमं तइथं घोशणाएँ । ताडेध डिडिमं । [न अस्माकमी- इशी राजाज्ञप्तिः, यथा सपुत्रं चारुदत्तं व्यापादयतेति । तक्षिक्राम रे दारक! निष्काम । इदं तृतीयं घोषणस्थानम्। ताडयत डिण्डिमम् । ] ( पुनर्घोषअतः )

 शकीरः----{ खगतम् ) कधं एशे ण पत्तिअंति पौला है । (प्रका* शम् ) हेहो चालुदत्ता बडुका ! ण पत्तिआअदि एशे पौलजणे । ती अत्तणकेलिकाए जीहाए भणाहि मए वशंतशेणा मालिदेति । [कथमेते न प्रत्ययन्ते पौराः ? । अरे चारुदत्त बटुक ! न प्रत्ययत एष पौरजनः । सदा- स्मीयया जिह्वया भण---‘मया वसन्तसेना मारिता' इति ।]

( चारुदत्तस्तूष्णीमास्ते )

 शकारः-अले चंडालगोहे ! ण भणादि चालुदत्तबडुके । तो भणावेध इमिणा जजलवंशखंडेण शंखलेण तालिअ तालिअ । [ अरे चाण्डालमनुष्य ! न भणति चारुदत्तबटुकः । तद्भणयतानेन जर्जरवंशखण्डेन शङ्कलेन ताडयित्वी ताडयित्वा ।]

 चाण्डालः–(प्रहारसुद्यम्य ) भो चालुदत्त ! भणाहि । [ भोश्चारु- दस्त ! भण।]

 चारुदत्तः-( संकरुणम् )

प्रायैतवासनमहार्णवप्रपात
न त्रासो न च मनसोऽस्ति मे विषादः ।
एको मां दहति जनापवादवह्निः ।
बक्तव्यं यदि मया हता प्रियेति ॥ ३३ ॥

( शारः पुनस्तथैव )


किमवससि हे ज्ञक (?) पुरुषं दृष्ट्वा देवपर्यस्तम् । विदितं न त्वमपी (यी?) वत हे दुर्जन कृतान्तदंष्ट्रापुमारोहपि ॥ (१) पराणेभि परानयामि व्यावर्तयामि ।। एताए टिप्प-1 शलो नाम वध्यपटईडिण्डिमवादनदङ: ।  चारुदत्तः---भो भोः पौराः । ('मया खलु नृशंसेन- [९।३०, ३८ ] इत्यादि पुनः पठति )

 शकारः-वावादिदा । [ व्यापादिता ।

 चारुदत्तः-एवमस्तु ।

 प्रथमचाण्डालः–अले, तव अत्त वज्झपालि । [ अरे, तवात्र वध्यपालिका ।]

 द्वितीयचाण्डालः–अले, तव । [ अरे, तव ।।

 प्रथमः---अले, वझपालिआए लेक्खों कलेम्ह । ( इति बहुविध लेखकं कृत्वा )। अले, जदि मम केलिका वज्झपालिआ, तो चिट्ठदु दाव मुत्तों । [ अरे, वध्यपालिकाया लेखं कुर्मः । अरे, यदि मदीया वध्यपालिका, तदा तिष्ठतु तावन्मुहूर्तकम् ]

 द्वितीयः—किंणिमित्तं ?। [किंनिमित्तम् ? ।}

 प्रथमः---अले, भणिदो म्हि पिदुणा शम्गं गच्छंतेण, जधा-- पुत्त वीरअ । जइ तुह वज्झपालिआ होदि, मा शहशा वावादअशि वज्झे । [ अरे, भणितोऽस्मि पित्री खगं गच्छता, यथा-पुत्र वीरक ! यदि तव वध्यपालिका भवति, मी सहसा व्यापादयसि वध्यम् ।

 द्वितीयः-अले, किंणिमित्तं ? । [ अरे, किंनिमित्तम् ? ।]

 प्रथमः----कदा चि कोवि शाहू अत्थं दइ वज्झ मोआवेदि । कदाबि लण्णो पुत्ते भोदि, तेण वद्धावेण शव्ववज्झाण भोक्खे होदि ।


एतावता । एवमेवेत्यर्थः । इदानीभित्येके ॥ शङ्खलेन वध्यपटहवादनदण्डेन । ता- लि ताडयित्वा ॥ प्रापेति ॥ ३३ ॥ वज्झपालिआ बधपर्यायः ॥ अरे, तव ॥ वीरक इति चाण्डालनाम ।। बंधे खडेदि बन्धमाच्छिद्य प्रसति ॥ चालुदत्ता कदाधि हत्थी बंधं खेडेदि, तेण शंभमेण वज्झे मुके होदि । कदावि लोअपलिवत्ते होदि, तेण शव्ववज्झार्ण मोक्खे होदि । | कदापि कोऽपि साधुरर्थ दत्वा वध्यं मोचयति । कदापि राज्ञः पुत्रो भवति, तेन वृद्धिमहोत्सवेन सर्ववच्यानां मोक्षो भवति । कदापि इस्ती बन्धं खण्ड- यति, तेन संभ्रमेण वध्यो मुक्तो भवति । कदापि राजपरिवर्तो भवति, तेन सर्ववध्यान मोक्षो भवति ।।

 शकारः–किं किं लोअपलिवत्ते होदि है। [किं किं राजपरिवर्ती भवति १।]

 चाण्डालः–अले, वज्झपालिआए लेक्खों कलेम्ह । [अरे, वध्य- पालिकाया लेखं कुर्मः ।।

 शकारः-अले, शिग्धं मालेध चालुदत्तक । [ अरे, शीघ्रं मार- यत थारुदत्तम् ।]( इत्युक्त्वा चेटं गृहीत्वैकान्ते स्थितः )

 चाण्डालः---अजचालुदत्त ! लाअणिओओ खु अवलज्झदि, ण खु अम्हे चाण्डाला; ता शुमलेहि जं शुमलिव्वं । [ आर्यचारुदत्त ! राजनियोगः खल्वपराध्यति, न खलु वर्य चाण्डालाः; तत्स्मर्तब्यम् ।]

 चारुदत्तः---

प्रभवति यदि धर्मो दूषितस्यापि मेऽद्य ।
अबलपुरुषवाक्यैर्भाग्यदोषात्कथंचित् ।
सुरपतिभवनस्था यत्र यत्र स्थिता वा ।
व्यपनयतु कलङ्क स्वभावेन सैव ॥ ३४ ॥

भोः ! के तावन्मयो गन्तव्यम् ।।


अरे मारयितुं तव मया समर्पितः । त्वं मम कर्तव्यमित्यर्थः (१) ॥ वय चण्डालाः। नैवं कृतेऽस्माकं दोष इति भावः । विज्ञप्ये विज्ञापयामि । (४) शुमलिदवं स्मर्त- व्यम् । प्रभवतीति । प्रअलपुरुष नयनिर्णेतारः । तेषां वाक्यैर्भाग्यदोषाधूषि- तस्य यदि मे धर्मः प्रभवति तदा सैव वसन्तसेनैव खखभावेनास्मरूपतया व्य चाण्डालः---( अप्रतो दर्शयित्वा ) अले, एद दीशदि दक्षिण- मशाणं, जे पेक्खिअ वज्झा झत्ति पाणाई मुचंति । पेक्ख पेक्ख ।

अर्द्ध कलेवलं पडिवुत्तं कति दीगोमा ।।
अद्ध पि शूललग्गं वेशं विअ अट्टहाशश्श ॥ ३५ ॥

[अरे एतदृश्यते दक्षिणश्मशानम्, यत्प्रेक्ष्य वध्या झटिति प्राणान्मुञ्चन्ति । पश्य पश्य

अर्ध कलेवरं प्रतिवृत्तं कर्षन्ति दीर्धगोमायवः ।
अर्धमपि शूललग्नं वेश इवाट्टहासस्य ॥]

 चारुदत्तः--हा, हतोऽस्मि मन्दभाग्यः । ( इति साचेगमुपविशति ) शकार!-—ण दाव गमिश्शं । चालुदत्तकं वावादअंतं दाव पेक्खामि । ( परिक्रम्य, दृष्ट्वा ) कधं उवविश्टे ? । [न तविद्गमिष्यामि। चारुदत्तकं व्यापाद्यमानं तावत्पश्यामि । कथमुपविष्टः ? 1]

 चाण्डालः–चारुदत्ता ! किं भी देशि ? । [ चारुदत्त ! किं भीतोऽ- सि ?।]

 चारुदत्तः--( सहसोत्थाय) (‘मूर्ख ! न भीतो मरणादस्मि केवलं दूषितं यशः' [१०।२७] इत्यादि पुनः पठति )

 चाण्डालः–अज्ञचालुदत्त ! गअणदले पडिवशंता चंदशुजा वि विपतिं लहंति, किं उण जणी मलणभीलुआ भागवा वा ? । लोए कोवि उद्विदो पडदि, कोवि पडिदोवि उद्वेदि। उतपडताह वशण- पाडिया शश्श उण अत्थि । एदाई हिअए कदुअ संधालेहि अत्ता- णमं । ( द्वितीयचाण्डाले प्रति ) एदं चउट्ठ घोशणाणं; ता उग्धोशम्छ । [आर्यचारुदत्त ! गगनतले प्रतिवसन्तौ चन्द्रसूर्यवपि विपर्सि भैते, किं


पनयतु ॥ ३४॥ गन्तव्यम् । तत्रैव मया मर्तब्यमित्यर्थः ॥ अर्धमिति । पुनर्जना मरणभीरुका मानवा वा ? । श्लोके कोऽप्युत्थितः पतति, कोऽपि पतितोऽप्युत्तिष्ठते । उशिष्ठस्पततो असनपातिका शवस्य पुनरस्ति । एतानि हृदये कृत्वा संधारयात्मानम् । एतचतुर्थ घोषणास्थानम् , तदुद्धोषयवः ।।

( पुनस्तथैवोद्घोषयतः )

 चारुदत्तः--हा प्रिये वसन्तसेने ! (‘शशिविमलमयूख--- [१०११३ ] इत्यादि पुनः पठति )

( ततः प्रविशति ससंभ्रमा वसन्तसेना भिक्षुश्च )

 भिक्षुः--हीमाणहे, अट्ठाणपलिश्शंतं शमश्शाशिअ वशंतशेणिों णमंते अणुग्गहिदम्हि पञ्चज्जाए । उवाशिके ! कहिं तुम गइश्शं है । [ आश्चर्यम्, अस्थानपरिश्रान्ति समाश्वास्य वसन्तसेनिको नयज्ञनुगृहीतोऽस्मि प्रव्रज्यया । उपासिके ! कुन्न त्वां नेष्यामि ? ।]

 वसन्तसेना--अज्जचारुदत्तस्स जेब गेहं । तस्स देसणेण मिअ- लांछणस्स विअ कुमुदिणि आणदेहि मं । [ आर्यचारुदत्तस्यैव गेहम् । सस्य दर्शनेन मुगलान्छनस्येव कुमुदिनीमानन्दय माम् ]

 भिक्षुः—(स्वगतम् ) कदलेण मग्गेण पविशाम ? । ( विचिन्य } लाअमम्गेण जेव पविशामि । उवाशिके ! एहि, इमं लाअमर्ग; ( आकर्य) किं णु हु एशे लाअमग्गे महंते कलअले शुणीअदि ? । [ कतरेण मार्गेण प्रविशाम ? । राजमार्गेणैव प्रविशामि । उपासिके । एहि, अयं राजमार्गः; किं नु खल्वेष राजमार्गे महान्कलकलः श्रूयते ।।]

 वसन्तसेना--( अग्रतो निरूप्य) कधं पुरदो महाजणसमूहो ? । अज ! जाणाहि दाब किं खेदं त्ति । विसमभरकेता विअ वसुंधरा एअवासोण्णदा उज्जइणी वट्टदि । [कथं पुरतो महाअनसमूहः ? । आर्य !


॥ ३५ ॥ अठ्ठाण बुद्धस्थानम् । जीर्णस्थानरूपमेव (१) । उपासिके । परिवाळेहि प्रतिपालय । क्षणं तिघ्तीति ( विधेवि ) मारणव्यापारिफ्रोक्तिरियम् । जानीहि वावकिन्विदमिति । विषमभरक्रान्तेद वसुंधरा एकवासोमवोञ्जयिनी वर्तते ।]

 चाण्डालः---इमं अ पच्छिम घोशणट्ठाणं, ता तालेध डिंडिमं । उग्धोशेध घोशण । ( तथा कृत्वा ) भो चालुदत्त ! पडिवालेहि । मा भाअहि, लहुं जेव मालीअशि ! [ इदं च पश्चिमं घोषणास्थानम् , तत्ताडयत डिण्डिमम् । उद्घोषयत घोषणाम् । भोश्वारुदस ! प्रतिपालय । मा भैः, शीघ्रमेव मार्यसे ।।

 चारुदत्तः–भगवत्यो देवताः ।।

 भिक्षः---( श्रुत्वा, ससंश्रमम् ) उवाशिके ! तुम किल चारुदत्तेण मालिदाशि चि चालदत्तो मालिदु णीअदि । [उपासिके ! त्वं किल चारु- दत्तेन मारितासीति चारुदत्तो मारयितुं नीयते ।]

 वसन्तसेना-( ससंभ्रमम् ) हद्धी हद्धी, कधं मम मंदभाइणीए. किदे अजचादत्तो वावादीअदि ।। भो ! तुरिदं तुरिदं आदेसेहि मरन् । [ हा धिक् हो धिक्, कथं मम मन्दभागिन्याः कृत आर्यचारुदत्तो व्यापाद्यते ? । भोः ! त्वरितं त्वरितमादिश मार्गम् ।

 भिक्षुः--तुवलदु तुवलदु बुद्धोवाशिआ अज्ञचालुदत्तं जीअंत शमश्शाशिदं । अज्जा 1 अंतलं अंतलं देध । [वरतां स्वरसां बुद्धोपा- सिकार्यचारुदत्तं जीवन्तं समाधासयितुम् । आयः ! अन्तरमन्तरं दत्त । ]

 वसन्तसेना---अंतरं अंतरं । [ अन्तरमन्तरम् ।]

 चाण्डालः-अजचालुदत्त ! शमिणिओओ अवलज्झदि । ता शुमलेहि जं शुमलिदव्वं । [ आर्यचारुदत्त ! स्वामिनियोगोऽपराध्यति । तस्मर यस्मर्तव्यम् ।]


अट्टिए इति । उद्गीतिः । आकर्षितः सरोषम् । मुष्टौ सरौ । मुष्टिना गृही चारुदत्तः-किं बहुना । (“प्रभवति--' [१०॥३४] इत्यादि श्लोक पठति )

 चाण्डाल-( खङ्गमाकृष्य ) अजचादत्त ! उत्तीर्ण भविअ समं चिट्ठ । एक्कप्पहालेण मालिअ तुमं शग्गं गेम्छ । [ आर्यचारुदस ! उसानो भूत्वा समं तिछ । एकप्रहारेण मारयित्वा त्वां स्वर्ग नयामः ।]

( चारुदत्तस्तथा तिष्ठति )

 चाण्डाल---( प्रहर्तुमीहते, खपतनं हस्तादभिनयन् ) ही, कधं

अट्रिदे शलोशं मुट्ठीए मुट्टिणा गहीदे वि ।।
धलणीऐ कीश पडिदे दालुणके अशणिशण्णिहे खग्गे ॥ ३६ ॥

जधा एदं शत्रुतं, तधा तक्कमि ण विवज्जदि अज्जचालुदते ति । भअ- वदि शझवाणि ! पशीद पशीद । अवि णाम चालुदत्तश्श मोक्खे भये, तो अणुगहीदं तु चांडालउलं भवे । [ ही, कथम्

आकृष्टः सरोष मुष्टौ मुष्टिना गृहीतोऽपि ।।
धरण्या किमर्थं पतितो दारुणकोऽशनिसंनिभः खङ्गः ॥

यथैतरसंवृत्तम्, तथा तर्कयामि न विपद्यत आर्य चारुदत्त इति । भगवति समयासिनि प्रसीद प्रसीद । अपि नाम चारुदत्तस्य मोक्षो भवेत् , सदानु- गृहीतं त्वया चाण्डालकुलं भवेत् ।]

 अपरः--जधाण्णत्तं अणुचिट्ठम्ह । [ यथाज्ञप्तमनुतिष्ठायः ।]

 प्रथमः–भोदु, एवं कलेम्ह । [ भवतु, एवं कुर्वः ।]

( इत्युभौ चारुदत्त शूले समारोपयितुमिच्छतः )


तोऽपि । धरण्यां किमिति निपतितो दारुणकोऽशनिसंनिभः खङ्गः १ ॥ ३६ ॥ सयवासिनि । सत्यः पर्वतविशेषः । तत्रस्थ दुर्गं स्वकुलदेवतः संबोधयति ।।   ( चारुदतः 'प्रभवति-' [१०॥३४] इत्यादि पुनः पठति )

 भिक्षुर्वसन्तसेना च–{ दृष्ट्वा ) अज्जा ! मा दाय मा दाव । अज्जा ! एसा अहं मंदभाइणी, जाए कोरणादो एसो वावादीअदि । [ आयः ! मा तावन्मा तावत् । आर्याः ! एषाहं मन्दागिनी यस्याः कार- मादेष ब्यापाद्यते ।।

 चाण्डालः-( दृष्ट्वा)

उण तुलिदं पशा अंशपडतेण चिउलभालेण ।
मा मैत्ति वाहलंती उद्वित्था इदो एदि ॥ ३७॥

[का पुनस्त्वरितमेषांसपतता चिकुरभारेण ।
भी मैति ब्याहरन्त्युत्थितइस्तेत एति ॥]

 वसन्तसेना–अज्जचारुदत्त ! किं गेदं ? । [ आर्यचारुयुत्त ! किं, न्विदम् १ ।]( इत्युरसि पतति )

 भिक्षु?--अज्जचालुदत्त 1 किं खेदं ?। [ आर्यचारुदत्त ! किं न्वि- वम् ? । ] ( इति पादयोः पतति )

 चाण्डाल— सभयमुपसृत्य ) कर्ध वशंतशेणा ।। णं खु अम्हेहिं शाहु ण बावादिदे । [ कथं वसन्तसेना ? । ननु खल्वस्माभिः साधुनै व्यापादितः ।।

 भिक्षु---( उत्थाय ) अले, जीवदि चालूदते । [अरे, जीवति चारुदत्तः ।]

 चाण्डाल--जीवदि वश्शशदं । [ जीवति वर्षशतम् ।

 वसन्तसेना--( सहर्षम् ) पञ्चुज्जीविदम्हि । [ प्रत्युजीवितास्मि ।]


का उणेति । गाथा । का पुनस्त्वरितमंसे पतता चिकुर्भारेण । मा मेति व्याहरन्स्युत्थितहस्तेत एति ॥ ‘उच्छिषअ ( है ) त्था' इति पाठे उच्छूितह- पाठा०-- तुलिदं का उण एशा अंश. --- --


 चाण्डालः–ता जाव एदं वुत्तं लाइणो जणवाडगदश्श णिवे-

देम्ह । [ तावदेत राज्ञो यशवोटगतस्य निवेदयाषः ।]

( इति निष्क्रामतः)

 शकारः-( वसन्तसेनां दृष्ट्वा, सत्रासम् ) हीमादिके, केण गब्भदाशी जीवाविदा ? । उकंताई से पाणाई । भोदु, पलाइश्शं । [ आश्च- र्यम्, केन गर्भदासी जीवन प्रापिता ? । उत्क्रान्ता में प्राणाः । भवतु, पला- यिष्ये । ] ( इति पलायते )

 चाण्डालः–( उपसृत्य ) अले, णं अम्हाणे ईदिशी लाआणती--

जेण शा वावादिदा, तं मालेध त्ति । ता लट्टिअशालअं जेव अण्णेशम्ह । [ अरे, नन्दस्माकमीशी राजाज्ञप्तिः–येन सा व्यापादिता, तं मारयतेति । तद्राष्ट्रियश्यालमेवान्विष्यवः ।]

( इति निष्क्रान्तौ )

 चारुदत्तः-( सविस्मयम् )

केयमभ्युद्यते शस्त्र मृत्युवक्त्रगते मयि ।
अनावृष्टिहते सस्ये द्रोणवृष्टिरिवागतः ॥ ३८ ॥

( अवलोक्य च )

वसन्तसेना किमियं द्वितीया समागता सैच दिवः किमित्थम् ।
भ्रान्तं मनः पश्यति वा ममैन वसन्तसेना ने मृताथ सैव ॥३९॥

अथवा,-

किं नु खर्गात्पुनः प्राप्ती मम जीवातुकाम्यया ।
तस्या रूपानुरूपेण किमुतान्येयमागता ॥ ४० ॥


स्तेत्यर्थः ॥ ३७॥ केयमिति ॥ ३८ ॥ चसन्तसेनेति ॥ ३९ ॥ किं न्विति टिप्प०-1 धारासंपातप्रचुरा वृष्टिः। 2 ‘जीवातुजवनौषधम्' इत्यमरः । तस्पी बसन्तसेनाया रूपानुरूपेण साहुयेन विशिष्ट काव्यन्येयं वेति संभ्रमादितः ।  वसन्तसेना--( सासमुत्थाय, पादयोर्निपत्य) अज्जचालुदत्त ! सा जेव अहं पावा, जाए कारणादो इथं तुए असरिसी अवस्था पाविदा । [ आर्यघारुदत्त ! सैवाहं पापा, यस्याः कारणादियं त्वयासदृश्यवस्था प्राप्ता।]

( नेपथ्ये )

 अच्चरित्रं अच्चरिअं, जीवदि वसंतसेना । [ आश्चर्यमाश्चर्य, जीवति वसन्तसेना । ] ( इति सर्वे पठन्ति )

 चारुदत्तः---( आकर्ण्य सहसोत्थाय स्पर्शसुखमभिनीय निमीलिताक्ष एव हर्षगद्दाक्षरम् ) प्रिये ! वसन्तसेना त्वम् ? ।।</poem>}}}}

 वसन्तसेना--सा जेवाहे मंदभाओ । [ सैवाई मन्दभाग्या ।।

 चारुदत्तः--( निरूप्य, सहर्षम् ) कथं वसन्तसेनैव ? । ( सानन्दम् )

कुतो बाष्पाम्बुधाराभिः स्वपयन्ती पयोधरौ ।
मयि मृत्युवशं प्राप्ते विद्येवं समुपागता ।। ४१ ॥

प्रिये वसन्तसेने !

त्वदर्थमेतद्विनिपात्यमानं देह त्वयैव प्रतिमोचित थे।
अहो प्रभावः प्रियसंगमस्य मृतोऽपि को नाम पुनर्धियेत १ ॥४२॥

अपि च प्रिये ! पश्य,

रतं तदेव घरवस्त्रमियं च माला
कान्तागमेन हि वरस्य यथा विभाति ।
एते च वयपदहध्वन्यस्तथैव ।
जाता विवाहपटहध्वनिभिः समानाः ॥ ४३ ॥

 वसन्तसेना-अदिदक्खिणदाए किं प्रणेदं ववसिदं अज्जेण ? । [ अतिदक्षिणतया किं न्विदं व्यवसितमार्येण ? ।]


॥ ४० ॥ कुत इति । विद्या इतरविविक्तात्मज्ञानम् ॥ ४१ ॥ त्वदर्थमिति टिप्पं०-1 'मृतसंजीविनी विद्या यथा मृत्युव प्राप्त प्राणिनं जीवनदानहेतु- स्वादानन्ददात्री भवति तथैव ममापि मरणसमये जीवनदात्रीत्वेन कुतस्त्वं समुन्यागते. त्यानन्दप्रचुरं चारुदतस्येदं भाषणम् ।  चारुदत्तः—प्रिये ! त्वं किल मया हतेति-

पूर्वानुबद्धवैरे शत्रुण प्रभविष्णुना ।
नरके पतता तेन मनागसि निपातितः ॥ ४४ ॥

 वसन्तसेना---(कर्णी पिधाय ) संत पावं; तेण म्हि असालेण वावादिदा । [ शान्तं पापम् तेनास्सि राजश्यालेन ब्यापादिता । ]

 चारुदत्तः----( भिक्षं दृष्ट्वा ) अयमपि कः १ ।।

 वसन्तसेना--तेण अणजेण वावादिदा; एदिणी अजेण जीवाविदम्हि । [ तेनानार्येण व्यापादिता; एतेनार्येण जीवं प्रापितासि ।]

 चारुदत्तः---कस्त्वमकारणबन्धुः ।।

 भिक्षुः–ण पञ्चभिजाणादि में अज्ञो ? । अहं शे अजश्श चल- शंवाहर्चितए शंवाहके णाम | जूदिअलेहिं गहिदे एदाए उवाशिकाए अज्जश केलके चि अलंकालपणणिकीदे म्हि । तेण अ जूदणिव्वेदेण शकशमणके शंकुत्ते म्हि । एशा वि अजा पवहणविपज्जाशेण पुप्फक- लडकजिण्णुज्जायं गदा । तेण अ अणजेण ण में बहु मण्णेशि त्ति बाहुपाशबलकालेण मालिदा मए दिट्टा । [न प्रत्यभिजानाति मामार्यः ? । अहं से आर्यस्य चरणसंवाइचिन्तया संवाहको नाम द्यूतकरैगृहीत एतयोपा- सियार्यस्यात्मीय इस्यलंकारपणनिष्क्रीतोऽस्मि । तेन च धूतनिर्वेदेन शाक्य- अमणकः संवृत्तोऽस्मि । एषाध्याय प्रवणविपर्यासेन पुष्पकरण्डकजीर्णोद्याने गता । तेन घानार्येण न मां बहु मेन्यस इति बाहुपाशबलात्कारेण मारिता मया दृष्टी ।]

(नेपथ्ये कलकलः

}

॥ ४२ ॥ रक्तमिति । वरस्य जामातुरिव ॥ ४३ ॥ पूर्वेति ॥ ४४ ॥ टिप्प०-- राजश्यावेनात्र शङ्कारस्य सर्वसामग्दैवत्वे हेतुगर्भमिदं विशेषणम् । 2 बौद्धभिक्षुरिति भावः ।

जयति वृषभकेतुर्दक्षयज्ञस्य हुन्ता
तदनु जयति मेशा षण्मुखः क्रौञ्चशत्रुः ।
तदनु जयति कृत्स्ना शुभ्रकैलासकेतु
विनिहतवरवैरी चार्यको ग विशालाम् ॥ ४५ ॥

( प्रविश्य, सहसा )

 शर्विलकर---

हवा ते कुनुपमहे हि पालकं भो-
स्तदाज्ये द्रुतमभिषिच्य चार्यकं तम् ।
तस्या शिरसि निधाय शेषभूतां ।
मोक्ष्येऽहं व्यसनगतं च चारुदत्तम् ॥ ४६ ॥

हुत्वा रिपुं तं बलमहीने पौरान्समावास्य पुनः प्रकर्षात् ।
प्राप्तं समग्रं वसुधाधिराज्यं राज्यं बलारेरिव शत्रुराज्यम् ॥ ४७ ॥

( अप्रतो निरूप्य ) भवतु; अत्र तेन भवितव्यम् , यत्रायं जनपदसम- वायः । अपि नामायमारम्भः क्षितिपतेरार्यकस्यार्यचारुदत्तस्य जीवितेन सफलः स्यात् ।। ( त्वरिततरमुपसूय) अपयात जाल्माः । । ( दृष्ट्वा, सहर्षम् ) अपि ध्रियते चारुदत्तः सह वसन्तसेनया है। संपूर्णाः खल्त्र- स्मत्खामिनो मनोरथाः ।।


केणापि । न एतयतिरिक्तेनान्येत्यर्थः । न प्रत्यभिजानाति । निर्वेदः शान्तिः वैष- यिकेच्छानिवृत्तिः ॥ किमेतत्किमेतदिति शत्रूण क्रूरः कलकलः ॥ जयतीति । जयतिं सर्वोत्कर्षेण वर्धताम् ( वर्तते )। तदनु जयति आत्मसात्करोति ॥ ४५ ॥ हत्येति । शेषभूतां पुष्पदामायमानाम् । गुणभूतामिति केचित् ॥ ४६ ॥ दिप-1 वृषभकेतुः शिवः, क्रौञ्जशत्रुरिति विशेषणं अभूतपराक्रमाभिप्रायम् । विनितः वरो वैरी पालकराज थेन सः । सिद्धादिष्टराज्यलाभवान् यः स अर्यकः । 2 वसुधाया अधिराज्यं स्वाभ्यं यस्मिन्नीदृशं संपूर्ण शत्रोः पालको राज्य,

  • अखण्याविषयो हि राज्यम्' इति लक्षणलक्षितं राज्यं बलारेरिव इन्द्रस्य राज्यमिक,

पेन्द्रं पदमित्याशयः ।

दिष्टया भी व्यसनमहार्णवादपारा-
दुत्तीर्ण गुणधृतथा सुशीलवत्या ।
नावेव प्रियतमया चिरान्निरीक्ष्ये।
ज्योत्स्नाढ्यं शशिनमिवोपरागमुक्तम् ॥ १८ ॥

तस्कृतमहापातकः कथमिवैनमुपसर्पमि ? । ( अथवा) सर्वत्रार्जवं शोभते । (प्रकाशमुपसृत्य बद्धाञ्जलि.) आर्यचारुदत्त ।।

 चारुदत्तः-ननु को भवान् ।

 शर्विलकः---

येन ते भवनं भिवा न्यासापहरण कृतम् ।
सोऽहं कृतमंहापापस्त्वमेव शरणं गतः ॥ ४९ ।।

 चारुदत्तः-सखे ! मैवम् ; त्यासौ प्रणयः कृतः । ( इति कण्ठे गृह्णाति )

 शर्विलकः---अन्यच्च,---

आर्यकेणार्यवृत्तन कुलं मानं च रक्षता ।।
पशुवद्यक्षवाटस्थो दुरात्मा पालको हृतः ।। ५० ॥

 चारुदत्तः–किम् ।।

 शर्विलकः----

त्वद्यानं यः समारुह्य यतस्त्वां शरणं पुरी।।
पशुवद्धितते यझे हृतस्तेनाद्य पालकः ॥ ५१ ॥


हृत्वेति ॥ ४७ ॥ दिष्ट्येति ॥ ४८ ॥ येनेति ॥ ४९ ॥ आर्यकेणेति । यज्ञवाटो यज्ञस्थानम् । एतच्चापरिच्छिभजनसंमर्दैन प्रमादस्थानम् । तेन सर्वो टिप्प०-- अन्न व्यसनमेवापारो महार्णवः, तस्मात् गुणः रज्जुः; पक्षे,- वसन्तसेनानुरागः, नावेद प्रियतमयी वसन्तसेनयोद्धतः । उपरागात् अहणान्मुकं तेजस्विनं शशिनमिवेत्युपमानम् । 2 सुवर्णचौर्ये महापातकमिति स्मृतिवचना ‘कृतमहापाप' इत्युक्तम् । --



-


 चारुदत्तः-शर्विलक ! योऽसौ पालकेन धोषादानीय निष्कारणं

कूटागारे बद्ध आर्यकनामा त्वया मोचितः १ ।।

 शर्विलकः---यथाह तत्रभवान् ।

 चारुदत्तः–प्रियं नः प्रियम् ।।

 शर्विलकः--प्रतिष्ठितमात्रेण तव सुहृदार्यक्रेणोज्जयिन्यां वेणातटे कुशावल्य राज्यमतिसृष्टम् । तत्प्रतिमान्यतां प्रथमः सुहृत्प्रणयः । (परिवृत्य ) अरे रे, आनीयतामयं पापो राष्ट्रियशठः ।

( नेपथ्ये )

यथाज्ञापयति शर्विलकः ।

 शर्विलकः--आर्य नन्वयमार्यको राजा विज्ञापयति---इदं मया jष्मद्गुणोपार्जितं राज्यम्; तदुपयुज्यताम् ।।

 चारुदत्तः-अस्मद्णोपार्जितं राज्यम् ? ।।

(नेपथ्ये )

अरे रे राष्ट्रियश्यालक ! एह्यहि । खस्याविनयस्य फलमनुभव ।

( ततः प्रविशति पुरुषैरधिष्ठितः पश्चाद्वाहुबद्धः शकारः )

 शकारः–हीमादिके,

एवं दुलमदिक्कते उद्दामे विअ गद्दहे।
आणीदे खु गे बढ़े हुडे अण्णे व दुकले ॥ ५५ ॥


कटवध इति सूचयितुम् ॥ ५० ।। त्वद्यानमिति ॥ ५१ ॥ एवमिति ॥५२॥ टिप्प-1 घोषादाभीरपल्ले:, निष्कारणं निरपराधम् , अन्यथाऽयमार्यको राजा भविष्यतीतिरूपस्य सिद्धादेशस्य कारागारबन्धन कारणस्य सत्खादित्याशयः । 2 ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि सङ्कल्पादिकं विथाय दत्तम् । ३ युग्माकं पूज्यानां शिष्टतया सिद्धानामिव चारुदत्तशर्विलकादीनां गुणैः प्रबद्दपवतरण-रक्षण-बन्धनभेदनसिद्धादेशाधूपकारैरु. पार्जित राज्यमत एव चारुदत्त-चन्दनक-शलिकादिभिरुपकारिभिः सर्वे रुपार्जितं राज्यं तस्य सार्थकता यथा भवति तथाऽनुष्ठीयतामित्याशयः । मृ० १९ ( दिशोऽवलोक्य } शर्मतदो उवट्टिदे एशे लश्टिअबघे । ता के दाणि अशलणे शलणं वजामि !! ( विचिन्त्य ) भोदु, तं जेव अब्मुक्वण्ण- शलणवच्छले गच्छामि । ( इत्युपसृत्य ) अजचालुदत्त ! पलित्ताआहि पलित्ताआहि । [ आश्चर्यम्,

एवं दूरमतिक्रान्त उद्दाम इव गर्दभः ।।
आनीतः खल्वहं बद्धः कुक्करोऽन्य इव दुष्करः ॥

समन्तत उपस्थित एष राष्ट्रियबन्धः । तुकमिदानीमशरणः शरणं ब्रजामि ? । भवतु, तमेवाभ्युपपन्नशरणवत्सलं गच्छामि । आर्यचारुदत्त ! परित्रायख परित्रायस्व ।]

( इति पादयोः पतति )

( नेपथ्ये )

अज्जचालुदत्त । मुंच मुच, वावदेह एवं ।। आर्यचारुदत्त ! मुञ्च मुञ्च, व्यापादयामैतम् ।।

 शकारः- चारुदत्तं प्रति ) भो अशलणशलणे ! पलित्ताआहि । { भो अशरणशरण ! परित्रायस्व ।]

 चारुदत्तः--( सानुकम्पम् ) अहह, अभयमभयं शरणागतस्य ।

 शर्विलकः--( सावेगम् ) आः, अपनीयतामयं चारुदत्तपाश्वत् । ( चारुदत्तं प्रति ) ननूच्यतां किमस्य पापस्यानुष्ठीयतामिति ।।

आकर्षन्तु सुबर्द्धनं श्वभिः संवाद्यतामथ ।
शुले वा तिष्ठतामेष पाट्यतां क्रेकचेन वा ॥ ५३॥

 चारुदत्तः-किमहं यद्रवीमि तक्रियते ? ।।

 शर्विलक-कोऽत्र संदेहः १ ।।

 शकारः----भटाला चालुदत्त ! शलणागदे म्हि । ता पलिता- आहि पलित्ताआहि । जं तुए शलिशं तं कलेहि; पुणो ण ईदिशं कलिश्शं । [भट्टारक थारुदत्त ! शरणागतोऽस्मि । तत्परित्रायस्थ परित्रा-

यस्छ । यसव सदृशं तत्कुरुः पुनने दृशं करिष्यामि ।

( नेपध्ये )

 पौराः । वावादेध, किंणिमित्तं पादकी जीवावीअदि ? । [ पौराः ! व्यापादयत, किनिमित्तं पातकी जीव्यते ? । ]

 ( वसन्तसेना वध्यमालां चारुदत्तस्य कण्ठादपनीय शकारस्योपरि क्षिपति )

 शकारः--गब्भदाशीधीए ! पशीद पशीद । ण उण मालइश्शं । ता पलित्ताआहि } { गर्भदासीपुत्रि ! प्रसीद प्रसीद । न पुनरयिष्यामि । तस्परिन्नयस्व ।]

 शर्विलकः---अरे रे, अपनयत । आर्यचारुदत्त ! आज्ञाप्यताम्- किमस्य पापस्यानुष्ठीयताम् ।।

 चारुदत्तः----किमहं यह्रवीमि तक्रियते ?।

 शर्विलकः कोऽत्र संदेहः ।

 चारुदत्तः---सत्यम् ।।

 शर्विलकः----सत्यम् ।

 चारुदत्तः----यद्येवं शीघ्रमयम्---

 शर्विलक-किं हन्यताम् ।।

 चारुदत्तः–नहि नहि, मुच्यताम् ।

 शर्विलकः-किमर्थम् ।।

 चारुदत्तः--

शत्रुः कृतापराधः शरणमुपेत्य पादयोः पतितः ।
शस्त्रा न हन्तव्यः,

 शर्चिलकः--एवम् , तर्हि श्वभिः खाद्यताम् ।

 चारुदत्तः–नहि,

उपकारहतस्तु कर्तव्यः ॥ ५४॥

 शर्विलकः–अहो, आश्चर्यम्, किं करोमि है। वदत्वार्यः ।

 चारुदत्तः तन्मुच्यताम् ।

 शर्विलकः-मुक्तो भवतु ।  शकारः–हीमादिके, पचुज्जीविदे म्हि । [ आश्चर्यम्, प्रयुज्जीवि- तोऽस्मि । ] ( इति पुरुषैः सह निष्क्रान्तः )

(नेपथ्ये कलकलः)

(पुनर्नेपथ्ये )

 एसा अजचालुदत्तस्स वहुआ अजा धूदा पदे वसणंचले विलग्गंत दारलं आखिवंती बाप्फभरिदणअणेहिं जणेहिं णिवारिजमाणा पज्जलिदे पावए पविसर्दि। [एषार्यचारुदत्तस्य वधूरार्या धूता पदे वसनाञ्चले विलगन्त दारकमाझिपन्ती बाष्पभरितनयनैर्जनैर्निवार्यमाणा प्रज्वलिते पावके प्रविशति ।]

 शर्विलकः-{ आकर्त्य, नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) कथं चन्दनकः । चन्दनक ! किमेतत् १ ।।

 चन्दनकः—( प्रविश्य ) किं ण पेक्खदि अज्जो है। महाराअप्पा- सादं दक्खिणे महतो जणसं मद्दो वट्टदि । ('ए'सा' (पृष्ठे ) इत्यादि पुनः पठति ) कधिदं अ मए तीए, जधा--अज्जे ! मा साहस करेहि । जीवदि अज्जूचारुदत्त' त्ति । परंतु दुक्खवावुडदाए को सुणेदि, को पत्तिआदि है। [ किं न पश्यत्यार्यः। महाराजप्रासादं दक्षिणेन महाञ्जनसंमर्दो वर्तते । कथितं च मया तस्यै, यथा-'आर्ये! मी साहसं कुरुष्व । जीवत्यायधारुदत्तः' इति । परंतु दुःखव्यापृततया कः शृणोति, कः प्रत्ययते ?।]

 चारुदत्तः—-( सोद्वेगम् ) हा प्रिये ! जीबल्यपि मयि किमेतद्यवसि- तम् है । ( ऊर्ध्वमवलोक्य दीर्घ निःश्वस्य च )

नै महीतलस्थितिसहानि भवञ्चरितानि चारुचरिते यदपि ।
उचितं तथापि परलोकसुखं ने पतिव्रते ! तच विहाय पतिम् ॥५५॥

( इति मोहमुपगतः ।।


आकर्षन्विति ॥ ५३ ॥ शत्रुरिति ॥ ५४॥ ने महति ॥ ५५ ॥ | टिप्प,---1 प्राचीनजीर्णटीकापुस्तके ‘यरसूर्योदयभयतः कचिनोचितपात्रमेळनं न कृतम् । सुन्दरयुक्तिभिरर न्यदाचन्दनकोक्तिनीलकण्ठस्तत् ॥' इत्या पक्ष्यते, तेना- यमग्रिमो अन्थो नीलकण्ठीय इति विभाब्यते । 2 यद्यपि भवत्याकारितानि पातिव्रत्य- सुशीलतादिलक्षणानि महतळसहानि न सन्ति, भूतले स्थातुं भूरसमध तथापि त्वया वर्गसुखं मया विना त्वयैकाकिन्या पातिव्रत्यान्न भोक्तुं युक्तमिति निष्कर्ष: ।।  शर्विलकः---अहो प्रमादः।

त्वरया सर्पणं तत्र मोहमार्योऽत्र चागतः ।।
हा धिक्प्रयत्नवैफल्यं दृश्यते सर्वतोमुखम् ॥ ५६ ॥

 वसन्तसेना–समस्ससिदु अञ्जो । तत्त गदुअ जीवावेदु अज्ञां; अण्णधा अधीरत्तणेण अणत्यो संभावीअदि । [ समाश्वसिस्वार्यः । तत्र गवा जीवयस्वायम्; अन्यथा घीरत्वेनानर्थः संभाव्यते । ]

 चारूदत्तः---( समाश्वस्य, सहसोत्थाय च ) हा प्रिये ! क्वासि ? । देहि मे प्रतिवचनम् ।

 चन्दनकः--इदो इदो अज्जो 1 [इत इत आर्यः ।]

( इति सर्वे परिक्रामन्ति )

 (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा धूत चेलाञ्चलमाकर्षन्विदूषकेणानुगम्यमानो रोहसेनो रदनिका च )

 धृता---( साप्तम् ) जाद! मुचेहि मं । मा विग्धं करेहि । भी- आमि अजउत्तस्स अमंगलाकण्णणदो । [जात ! मुञ्च माम् । मा विनं कुरुष्व । बिभेम्यार्यपुत्रस्यामङ्गलाकर्णनात् ।] ( इत्युत्थायाञ्चलमाकृष्य, पावका- भिमुखं परिकामति )

 रोहसेनः--माद अज्जए ! पडिवालेह में । तुए विणा ॥ सक्छु- णोमि जीविदं धारेदं । [ भातरायें ! प्रतिपालय माम् । त्वया विना न शक्नोमि जीवितं धर्तुम् । ] ( इति त्वरितमुपसृत्य, पुनरवलं गृह्णाति )

 विदूषकः--भोदीए दाव बग्हणीए भिण्णत्तणेण चिदाधिरोहणं पावं उदाहरति रिसीओ । [ भवत्यास्तावहाह्मण्या भिन्नत्वेन चिताधि- रोहणं पापमुदाहरन्ति ऋषयः ।] दिप्प०---1 क्षत्रियादीनां भिन्नत्वेनापि चितारोणाधिकारस्मरणाहाण्या इति भिन्नत्वेनेत्युक्तिः ।  धृता-वरं पावाचरणे । ण उण अजउत्तस्स अमंगलाकण्णणं । (वरं पापाचरणम् । न पुनरार्यपुत्रस्यामङ्गलाकर्णनम् ।]

 शर्विलकः---( पुरोऽवलोक्य ) आसन्नडुतवहार्य । तस्वर्यतां त्वर्य- ताम् ।

( चारुदत्तस्त्वरितं परिकामति )

 धृताअणिए । अवलंब दारों, जाव अहं समीहिदं करेमि । [रदनिके ! अवलम्बख दारकम् । यदिदं समीहितं करोमि । ]

 चेटी--( सकरुणम्) अहं पि पधोवदेसिणि म्हि भट्टिणीए । [ अहमपि पथोपदेशिन्यस्मि भट्टिन्याः ।]

 धूता--( विदूषकमवलोक्य ) अज्जो दाव अलबेदु । [ आर्यस्तावद- बलम्बतम् ।]

 विदूषकः-( सावेगम् ) समीहिदसिद्धिए पउत्तेण बम्हणो अग्गदो कादब्यो । अदो भोदीए अहे अग्गणी होमि । [ समीहितसिधै प्रवृत्तेन ब्राह्मणोऽग्ने कर्तव्यः । अतो भवत्या अद्दमग्रणीर्भवामि ।]

 धृता-कधं पञ्चादिम्हि दुवेहिं ? । ( बालकमालिङ्गय ) जाद । तुम जेव पज्जवट्टावेहि अत्तार्ण अम्हाणं तिलोदअदाणाअ ।

अदिक्कते किं भणोरहेहिं ।। ( सनिःश्वासम् ) ण खु अजउत्तो तुम पजव- ट्राविस्सदि । [ कथं प्रत्याविष्टास्मि द्वाभ्याम् ? जात ! त्वमेव पर्यवस्थापयाभानमस्साकै तिलोदकदानाय । अतिक्रान्ते किं मनोरथैः ? । न खल्वार्य पुत्र- स्वां पर्यवस्थापयिष्यति ।।

 चारुदत्तः--( अकण्र्य, सहसोपसृत्य ) अहमेव पर्यवस्थापयामि बालि- शम् । ( इति बालकं बाहुभ्यामुत्थाप्य, वक्षसालिङ्गति )


त्वरयेति ॥ ५६ ॥ पुस्तकान्तरपाठदर्शनव्याख्या—अहमेवेति । पर्यवस्था धृता--( विलोक्य ) अम्महे, अजउत्तस्स जेव्व सरसंजोओ। ( पुनर्निपुर्ण निरूप्य, सहर्षम् ) दिट्टि अज्जउत्तो जेव एसो । पिरों में पिअं । [ आश्चर्यम्, आर्यपुत्रस्यैव स्परसंयोगः । दिध्यार्यपुत्र एवैषः । प्रियं मैं प्रियम् ।]

 बालकः-( विलोक्य सहर्षम् ) अम्मो, आबुको में परिस्सजदि । { धूतां प्रति ) अज्जए ! वलूवीअसि । आवुको जेब में पज्जवट्ठावेदि । आश्चर्यम्, पिता मां परिष्वजति । आर्थे ! वर्धसे । तात एध मां पर्यवस्था पयति ।] ( इति प्रत्यालिङ्गति )

 चारुदत्तः-(धूतां प्रति )

हा प्रेयसि ! प्रेयसि विद्यमाने कोऽयं कठोरो व्यवसाय आसीत् ।
अम्भोजिनीलोचनमुद्रणं किं भानावनस्तंगमिते' करोति ? ॥ ५७ ॥

 धूता--अज्ञउत्त ! अदो जेव सा अचेतणेत्ति चुंबीअदि । [ आर्यपुत्र ! अत एव साऽचेतनेति चुम्ब्यते।]

 विदूषकः--- दृष्ट्वा, सहर्षम् ) ही ही भो, एदेहिं जेव अच्छीहिं पिअवअस्सो पैक्खीअदि । अहो सदीए पहावो, जदो जलगप्पचेश- व्यवसापण जेव पिअसमागमं पाविदो (चारुदत्तं प्रति ) जेदु जेदु पिअवअस्सो । [आश्चर्य, भोः ! एताभ्यामेवाक्षिभ्यां प्रियवयस्यः प्रेक्ष्यते । अहो सत्याः प्रभावः, यतो ज्वलनप्रवेशव्यवसायेनैव प्रियसमागमं प्रापिता। जयतु जयतु प्रियवयस्यः ।]

 चारुदत्तः-एहि मैत्रेय ।। ( इत्यालिङ्गति )

 चेटी--अहो संविधाणों । अज ! वंदामि । [अहो संविधानकम् । आर्य ! वन्दे ।]( इति चारुदत्तस्य पादयोः पतति )।

 चारुदत्तः---(पृष्ठे कर दत्वा) रदनिके ! उत्तिष्ठ । ( इत्युत्थापयति )


पनमाचार इति कृत्वा स्वयमेव क्षमोऽहमिति भावः ॥ हा प्रेयसीति ॥ ५७ ॥ - --- ...  धूता--( वसन्तसेनां दृष्ट्वा) दिट्टिआ कुसलिणो बहिणि । [ दिष्ट्या कुशलिनी भगिनी ।

 वसन्तसेना-अहुणा कुसलिणी संवुत्तम्हि । [अधुना कुशलिनी संवृत्तास्मि ।]

( इत्यन्योन्यमालिङ्गतः) ।

 शर्विलकः--दिष्ट्या जीवितसुहृद्वर्ग आर्यः ।।

 चारुदत्तः--युष्मत्प्रसादेन ।

 शर्विलकः–आर्ये वसन्तसेने ! परितुष्टो राजा भवती वधूशब्दे- नानुगृह्णाति ।।

 वसन्तसेना-अज्ज ! कदत्थम्हि । [ आर्य ! कृतार्थोस्मि ।]

 शर्विलकः-( वसन्तसेनामवगुण्ठ्य चारुदत्तं प्रति ) आर्य ! किमस्या भिक्षोः क्रियताम् ।।

 चारुदत्तः-भिक्षो ! किं तव बहुमतम् ?

 भिक्षुः—इमं ईदिशं अणिञ्चत्तणं पेक्खि दिउणतले मे पव्वजाए बहुमाणे संवुत्ते । [इदमीदृशमनित्यत्वं प्रेक्ष्य द्विगुणतरो मम प्रव्रज्याय बहुमानः संवृत्तः ।।

 चारुदत्तः-सखे ! दृढोऽस्य निश्चयः । तत्पृथिव्यां सर्वविहीरेषु कुलपतिरयं क्रियताम् ।।

 शर्विलक-यथाहार्यः ।

 भिक्षुई–पिरों जो पिंअं । [ प्रियं नः प्रियम् ।]


टिप्प०-1 वसन्तसेनां प्रोवारकेपच्छाद्येत्यर्थः। 2 एतत्संविधानकं विचिन्त्य निखिलं जगदिदमानेत्यमिति विचार्य सर्वपरित्यागेन त्यागी संवृत्तोऽसि । 3 निखिल सौगतदेवालयेषु धमाध्यक्ष इत्यर्थः ।  वसन्तसेना--'संपदं जीवाविदम्हि । [सांप्रत जीवापितास्मि ।]

 शर्विलकः----स्थावरकस्य किं क्रियताम् ।।

 चारुदत्तः–सुवृत्त अदासो भवतु । ते चाण्डालाः सर्वचा- डालानामधिपतयो भवन्तु । चन्दनकः पृथिवीदण्डपालको भवतु । तस्य राष्ट्रियश्यालस्य यथैव क्रिया पूर्वमासीत्, वर्तमाने तथैवास्यास्तु ।

 शर्विलकः--एवं, यथाहार्यः; परमेनं मुश्च मुञ्च; व्यापादयामि ।

 चारुदत्तः----अभयं शरणागतस्य । (‘शत्रुः कृतापराधः (१०) ५४) इत्यादि पठति )

 शर्विलकः---तदुच्यतां किं ते भूयः प्रियं करोमि है ।

 चारुदत्तः–अतः परमपि प्रियमस्ति

लब्धा चरिच्यशुद्धिश्चरण निपतितः शत्रुरप्येष मुक्तः,
प्रोत्खातारातिमूलः प्रियसुहृदचलाभार्यकः शास्ति जी ।
प्राप्त भूयः प्रियेयं, प्रियसुहृदि भवान्संगतो में वयस्यो,
लभ्यं किं चातिरिक्तं यदपरमधुना प्रार्थयेऽहं भवन्तम् ? ॥५८॥
कश्चितुच्छ्यति प्रपूरयति चा क्रांश्चिन्नयत्युन्नति
कश्चित्पातविधौ करोति च पुनः कश्चिन्नयत्याकुलान् ।


दिउणतले द्विगुणतरः ॥ लब्धेति । अचलां पृथ्वीम् ॥ ५८ ।। कांश्चिदिति टिप्प०--1 दशभिः सुवचितेन निष्क्रीतेनेव संवाहकेन निर्वेदाद्भिभूतेन वसन्तसेना सलिलसेचनादिना जीवदवस्यां प्रापितेति महानुपकार आसीत् । इदानीं सकलचैत्यायतनमुख्यस्वामित्वार्पणेन प्रत्युपकार प्रतीकार आसीदित्यस्याशयः ।। 2 अन्योन्यं प्रतिपक्षाणां बाध्यबाधकानां, विद्धयनामित्यर्थः । धनत्व-निर्धनित्व-राजत्व- रङ्कवादीनां संहतिरूपा वा लोकव्यवहार उत्पत्ति-स्थिति-संहाररूपमित्याशयः । यथा घटीयग्रे चलति स्वपघटा मालायां क्रमादुञ्चनीचभावप्राप्त जलमानयन्ति त्यजन्ति च तथेइ दैवमपि स्वीयपूर्वसंचित क्रमानुगुणमधनत्व-सघनत्वादिकमनुभावयतीत्यर्थः ।

अन्योन्यं प्रतिपक्षसंहतिमिमां लोकस्थिति बोधय-
भेष क्रीडति कूपयअघटिकान्यायप्रसको विधिः ॥ ५९॥

तथापीदमस्तु भरतवाक्यम्----

क्षीरण्यः सन्तु गावो, भवतु वसुमती सर्वसंपन्नसस्या,
पर्जन्यः कालव, सकलजनमनोनन्दिनो वान्तु वाताः।
मोदन्तां जन्मभाजः, सततमभिमना ब्राह्मणाः सन्तु सन्तः
श्रीमन्तः, पान्तु पृथ्व प्रशमितरपवो धर्मनिष्ठाश्च भूपः ६०

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )

संहारो नाम दशमोऽङ्कः।


।। ५९ ॥ श्रीरिण्य इति ।। ६० ।।

मृच्छकटिकविवृत्तिरियं गणपतिचित्तान्तपारपर्यन्ता । पृथ्वीधरकृतिरुपनयतु संतोषं कृतिसमुद्रे ॥

इति दशमोऽङ्कः ॥

समाप्तोऽयं ग्रन्थः ।