प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
← अष्टमोऽङ्कः मृच्छकटिकम्
नवमोऽङ्कः
शूद्रकः
दशमोऽङ्कः →

नवमोऽङ्कः

(ततः प्रविशति शोधनकः )

 शोधनकः--आणत्तम्हि अधिअरणभोइएहिं----‘अरे सोहणआ ! ववहारमंडवं गदुअ आसणाई सज्जीकरे हि' त्ति । ता जाव अधिअर- णमंडवं सजिद् गच्छामि ( परिक्रम्यावलोक्य च ) एदं अधिअरण- मंड़वे । एस पविसामि । ( प्रविश्य, संमाज्यसनमाधाय ) विवित्तं कारिदै भए अधिअरणमंडव । विरइदा मए आसणा । ता जाव अधिअरणि- आणं उण णिवैदेमि । ( परिक्रम्यावलोक्य च ) कथं एसो रट्टिअस्सालो दुट्टदुज्जणमणुस्सो इदो एव्व आअच्छदि ? । ता दिट्टिपधं परिहरिअ गमिस्सं । [ आज्ञप्तोऽस्म्यधिकरणभोजकैः–“अरे शोधनक ! व्यवहारमण्डप गत्वासनानि सञीकुरु' इति । तद्यावधिकरणमण्डपं सवितुं गच्छामि । एषोऽधिकरणमण्डपः । एष प्रदिशामि । त्रिविक्तः कारितो मयाधिकरण- मण्डपः । विरचितानि भयासनानि । सद्यावदधिकरणिकान पुनर्निचेदयामि । कथमेष राष्ट्रियश्यालो दुष्टदुर्जनमनुष्य इत एवागच्छति ? । तदृष्टिपथे परिहृय गमिष्यामि ।]

( इत्येकान्ते स्थितः)

(ततः प्रविशत्युज्वलवेषधारी शङ्कारः)

 शकारः--

हादेहं शलिलजलेहिं पाणिपहिं
उज्ञाणे उववणकाणणे णिशपणे ।।
णालीहिं शह जुवदीहिं इति हिँ
गंधव्येहि शुविहिदपहिं अंगैकेहिं ॥ १ ॥


अधिकरणे न्याय विवादविषये नियुक्तत्वात्तदेषामस्ति । अत इनिठनौ' ( पा० ५५२।११५) इति ठन् । अपवादो दोषवाच्येति यावत् । हादेई इति । प्रहर्षिणी- दिप्य--1 आधुनिकन्यायमन्दिरेवयं 'बेलीफ' संशया परिस्थिती राजपुरुः । 2 राजश्यालत्वेन सर्व मयि संभाग्यवे इत्यस्याशयः ।

सोण गंठी खजूलके मे खेमेण बाला खलकुंतले वा ।
खणेण मुक्के खण उद्धचूडे चिक्षे विचिते हगे लाशले ॥ २ ॥

अवि, अ विशगठिगब्भपविश्टेण विअ कीडएण अंतलं मग्गमाणे पाविदं मए महदंतलं । ता कश्श एर्द किविणचेश्टि पाडइश्शं १ । { स्मृला ) आं, शुमलिदं मए । दलिइचालुदत्तश्श एवं किविणचेरिट पाडइश्शं । अण्णं च, दलिद्दे खु शे। तश्शे शव्वं शंभावीअदि । भोदु, अधिअलण मंडवं गदुअ अगदो ववहालं लिहावइश्शं, जधा-चालु दत्तकेण वर्शतशेणिआ भोडिअ मालिदा । ता जाव अघिअलणमंडवं जेव्व गच्छामि (परिक्रम्यावलोक्य च ) एशं ते अधिअलणमंडवे । एत्थ पविशमि । ( प्रविश्यावलोक्य च ) कधं आशणाई दिण्णई च्यिश्टंति ? । जावे अश्शंति अधिअलणभोइआ, दाव एदरिंश दुव्वचत्तले मुई- त्तनं उवविशिअ पडिवलइश्शं ।।

[ स्नातोऽहं सलिलजलैः पानीयैरुयान उपवनकानने निषण्णः ।
नारीभिः सह युवतीभिः खीभिर्गन्धवैः सुविहितैरङ्गकैः ॥
क्षणेन अन्थिः क्षणजूलिका मे झणेन बालाः क्षणकुन्तला वा ।
क्षणेन मुक्ताः क्षणमूर्खचूडाभित्रो विचिन्नोऽहं राजश्यालः ॥


छन्दसा 'जले हिं जुवदीहिं शुविहिदएई' इत्यत्र सानुस्खाणाभप्यन्याक्षरा लघवं छन्दोनरोधात् । स्नातोऽहं सलिलजलैः खच्चैः । पाठान्तरे ‘पानीयैः । नारी- भियुवतीभि. स्त्रीभिः सह उद्याने उपवनकानने निषण्ण इति विपर्यस्य योजना । गन्धर्व इव सुविहितैरङ्गकैलेक्षितः । ‘गैधव्वेर्हि' इति पाढे तृतीया । प्रथमाधे रूपक च (?) पौनरुक्त्यादि शकारोफत्वात् ॥ १ ॥ खणेनेति । उपेन्द्रवज्रया । हुगे इत्यत्र एकारस्य लक्षुत्वं छन्दोनुरोधातु । एतच्छत्रकमुष्टिकं पावालबंध इत्येके (?)। क्षणेन प्रन्थिः। पाठान्तरे ‘घृष्टिका' । क्षणेने प्रन्थिः क्षणजूलिका पाठा०-१ क्षण में चंचल, अपि च, विषग्रन्थिगर्भप्रविष्टेनेद कीटकेनान्तरं मार्गमाणेन प्राप्त भया महद न्तरम् । तत्कस्येदं कृपेणचेष्टितं पातयिष्यामि ?। आं, स्मृतं मया । दरिद्रुचारु- दत्तस्येदं कृपणचेष्टितं पाप्तग्रिष्यामि । अन्यश, दरिद्रः खलु सः । तस्य सर्व संभाब्यते । भवतु, अधिकरणमण्डपं गत्वाऽप्रतो व्यवहारं लेखयिष्यामि, यथा- थारुदसेन वसन्तसेना मोटयित्वा मारिता । तद्यावधिकरणमण्डपमेय गन्छामि । एष सोऽधिकरणमण्डपः । अत्र प्रशिामि । कथमासनानि दसानि तिष्ठन्ति ? । यावदागच्छन्त्यधिकरणभोजकाः, तावदेतस्मिन्र्वाचत्वरे मुहूर्तमुपविश्य प्रतिपालयिष्यामि ।]

( तथा स्थितः )

 शोधनकः-- अन्यतः परि कम्य, पुरो दृष्ट्वा ) पैदे अधिअरणि आअच्छंति; ता जाव उवसप्यामि । [एतेऽधिकरणको आगच्छन्ति। तशीवदुपसर्पमि।] ( इत्युपसर्पति ) ।

(ततः प्रविशति श्रेष्ठकायस्थादिपरतोऽधिकरणिकः )

 अधिकरणिकःभो भोः श्रेष्ठकायस्थैः ।।

 श्रेष्ठकायस्थी-आणवेदु अज्ञो । [ अशापयत्वार्थः ।]

 अधिकरणिकः–अहो ! ब्यवहारपराधीनतया दुष्करं खB पर- चित्तग्रहणमधिकरणिकैः


मे क्षणेने बालाः क्षणकुन्तला वा । क्षणेन मुक्ताः क्षणमूर्खचूहाः । जनिकज्वलि. कृयोर्विशेषः (?) । चित्र विचित्रः । इगे अहम् । राजश्यालः । 'चित्ते ण चित्तो' इति पाठे चित्रं न चित्रम् , यतोऽहं राजश्याल इति व्याख्येयम् । राज- श्यालत्वेन मयि सर्व संभाव्यत इति भवः ।। ३ । किमिणचिट्टिों । कृपणचेष्टि-

                    • *** ***

टिप्प०-1 कृपणं च तच्चेष्टितं च कृपणचेष्टितमिति कर्मधारयः । एतद्वसन्त- सेनामारणरूपं कुपणं दीनं कृत्य कस्योपरि पातयितुं अशक्यमिति भावः । 9 मार्गप्रतीक्षा करिष्यामि । ३ ब्यवहारो नाम विवादः, तस्य परायत्ततया तन्मात्र प्रयोज्यत्वेन परस्यान्यस्य; अन्यत्स्मृतिशास्त्र कामन्दकादिनीतिशास्त्र मुद्धिय नीतिपट्टी सल्यासल्य-पराभिप्रायशानं इयमधिकरणकैन्ययाधीशैरिति तलम् । --



..---...

छनं कार्यमुपक्षिपन्ति पुरुषा न्यायेन दृरीकृतं
स्वान्दोषान् कथयन्ति नाधिकरणे रागाभिभूताः स्वयम् ।
तैः पक्षापरपक्षवार्धतबलदषैर्नृपः स्पृश्यते
संक्षेपदपवाद एव सुलभो द्रष्टुर्गुणो दूरतः ॥ ३ ॥

अपि च,--

छन्नं दोषमुदाहरन्ति कुपिता न्यायेन दुरीकृताः
स्वान्दोषान् कथयन्ति नाधिकरणे सन्तोऽपि मष्टा ध्रुवम् ।
ये पक्षापरपक्षदोपसहिताः पापानि संकुर्वते
संक्षेपदपवाद एव सुलभो द्रष्टुर्गुणो दूरतः ॥ ४ ॥

यतोऽधिकरणिकः खलु

शास्त्रज्ञः कपटानुसारकुशलो वक्ता न च क्रोधन-
स्तुल्यो मित्रपरवकेषु चरितं दृष्टैव दत्तोसरः ।।
क्लीबान्पालयिता शठान्व्यथयिता धम्र्यों न लोभान्वितो
स्वार्भावे परतत्वबद्धहृदयो राक्षश्च कोपापहः ॥ ५ ॥

 श्रेष्ठकायस्थौ---अजस्स वि णाम गुणे दोसो त्ति बुञ्चदि । जइ एवं, ता चंदालोए वि अंधआरो त्ति बुञ्चदि। [ आर्यस्यापि नाम गुणे दोष इत्युच्यते । यद्येवम् , तदा चन्द्रालोकेऽप्यन्धकार इस्युच्यते ।]


तम् ] ॥ छन्नमिति ॥ ३ ॥ छन्नमिति ॥ ४ ॥ शास्त्रज्ञ इति ॥ ५ ॥ टिप्प०-1 श्लोकद्वयमिदं किञ्चिद्वि शेषं वह देकार्थमेव । छन्नं सयं कार्यमसत्येना- च्छादितमसत्यं सत्येन छन्नमित्यर्थः । न्यायो लेख्य-दिव्य प्रमाणविशिष्टो निर्णयः । प्रमाणे वाचनिकं चाक्षुष पत्र-लेख्यादिना । एतेषामभावे दिव्यविधिवतरतीति झेयम् । न्यायसभायां पुरुषाः स्वान्दोघान्न कथयन्ति, यतः स्वय राग-लोभाभिभूतास्सैरीक्षैः पुरुः पक्षापरपक्षाभ्यां वर्धितानि बलानि सामथ्यानि येषां तैद बैरियर्थः । पक्षः स्वीयत्वाभिमानवाम् । अपरपक्षः स्वीयत्वाभिमानशून्यः । द्रष्टः प्राडिवाकस्य । 2 छन्ने कार्य प्रतिपाद्य छन्नं दोषं प्रतिपादयति । साधवोऽपि ये रागलोभादिंना परापरपक्षीयैः सहिताः पापानि संकुर्वते ते ध्रुवं इहपरलोकभ्रष्टा भवन्धि अत्यर्थः ।  अधिकरणिका-भद्र शोधनक ! अधिकरणमण्डपस्य मार्गमा- देशय ।

 शोधनकः–एदु एदु अधिअरणभोइओ ! एदु । [एत्वेश्वधिकर- णभोजक ! एतु ।]

( इति परिक्रमिन्ति)

 शोधनक-एदं अधिअरणमंडवं । ता पविसंतु अधिअरण- भौइआ । [ अयमधिकरणमण्डपः, तत्प्रविशन्स्वधिकरणभोजकाः ।]

( सर्वे च प्रविशन्ति )

 अधिकरणिकः--भद्र शोधनक ! बहिर्निष्क्रम्य ज्ञायताम्-‘कः कः कार्यार्थी' इति ।

 शोधनकः----अज्जो आणवेदि । ( इति निष्क्रम्य ) अज्जा ! अधिअरणि भांति-को को इध कत्थी' त्ति । [यदार्य अज्ञा- पयति । आर्याः ! अधिकरणिका भणन्तिकः क इह कार्यार्थी' इलि ।]

 शकारः-( सहर्षम् ) उवन्थिए अघिअलणिए । ( साटोपं परिक्रम्य ) हगे वलपुलिशे मणुश्शे वाशुदेवै लश्टिअशाले लाअशाले कज्जत्थी । [उपस्थित अधिकरणिकाः । अहं वरपुरुषो मनुष्यो बासुदेव राष्ट्रिय इयोलो राजश्यालः कायार्थी ।]

 शोधनकः---( ससंभ्रमम् ) हीमादिके, पढ़मं जेव रट्टिअसालो कज्जत्थी । भोदु, अज्ज ! मुडुत्तं चिट्ठ । दाव अघिअरणिणं णिवे- देमि । ( उपगम्य ) अजा ! एसो खु रट्टिअसालो कजत्थी ववहारं उवत्थिदो । [ हन्त, प्रथममेव राष्ट्रियश्यालः कार्यार्थी । भवतु, आर्य ! मुहुर्त तिष्ठ । तावदधिकरणिकानां निवेदयामि । आर्याः! एष खलु राष्ट्रिय झ्यालः कार्यार्थी व्यवहारमुपस्थितः ।  अधिकरणिकः--कथं प्रथममेव राष्ट्रियश्यालः कार्यार्थी ? । यथा सूर्यादये उपरागो महापुरुषनिपातमेव कथयति । शोधनक ! व्याकु- लेनाद्य व्यवहारेण भवितव्यम् । भद्र ! निष्क्रम्योच्यताम् --- गच्छा, ने दृश्यते तव व्यवहारः' इति ।

 शोधनकः---जं अज्जो आणचेदि ति । ( निष्क्रम्य, शकारमुपगम्य ) अज्ज ! अधिअणि भणति-अज्ज ! गच्छ। ण दीसदि तव ववहारो त्ति' । [यदार्य आज्ञापयतीति । आर्य ! अधिकरणिका भणन्ति- अध गच्छ । न दृश्यते तवं व्यवहारः' ।]

 शकारः--( सक्रोधम् ) आः, किं ण दीशदि मम ववहाले ! । जइ ण दीशदि, तदो आवृत्तं लाआणं पालअं बहिणीदिं विष्णविर बहिणि अचिकं च विण्णविअ एवं अधिअलणिों दूले फेलिअ एत्थ अण्ण अधिअडणिों ठावइश्शं । [ आः, किं न दृश्यते मम व्यवहारः ।। यदि न दृश्यते, सदावुत्तं राजानं पालकं भगिनीपातं विज्ञाप्थ भगिनीं भासरे च विज्ञाप्यैतमधिकरणके दूरीकृयान्नान्यमधिकरण स्थापयिष्यामि ।

( इति गन्तुमिच्छति )


 शोधनकः--अज्ज रट्टिअशाले ! मुहूत्तनं चिट्ठ । दाव अधिअ- रणिआणं णिवेदेमि । ( अधिकरणिकमुपगम्य ) एसो रट्टिअशालो कुविदो भणादि । [ आर्य राष्ट्रियश्याल ! मुहूर्त तिष्ठ । सावधिकरणिकानां निवेद यामि । एष राष्ट्रियश्यालः कुपितो भणति ।] ( इति तदुक्क भणति )

 अधिकरणिकः--सर्वमस्य मूर्खस्य संभाव्यते । भद्र ! उच्य- ताम्-‘आगच्छ, दृश्यते तव व्यवहारः' ।।

 शोधनकः---( शकारमुपगम्य ) अज्ज ! अधिअरणिआ भणति--


आः क्रोधे । लाआणं राजानम् । आवृत्तं भगिनीपतिम् । पुनर्भगिनीपतिमिति आअच्छ, दीसदि तव ववहारो ता पविसदु अज्ञो। [ आर्य ! अधि- करणिका भणन्ति----‘आगच्छ, दृश्यते तव व्यवहारः; तत्प्रविशन्वर्यः ।

 शकारः–ही, पढम भणति-‘ण दीशदि, शंपदं दीशदि’ ति । ता णाम भीदभीदा अधिअलणभोइआ । जेत्तिों हग्गे भणिश्शं तेत्तिको पत्तिआवइश्शं । भोदु, पविशाम (प्रविश्योपसृत्य ) शुशुहं अम्हाणे, तुम्हाणं पि शुहं देमि ण देमि अ । [ ही, प्रथम भणन्ति न इश्यते, सोप्रतं दृश्यत इति । तन्नाम भीतभीता अधिकरणभोजकाः, यद्यदई भणिष्यामि तत्तत्प्रस्याययिष्यामि । भवतु, प्रविशामि। सुसुखमस्माकम् , युष्माकमपि सुखं ददामि न ददामि च ।]

 अधिकणिकः--(स्वगतम्) अहो, स्थिरसंस्कारता व्यवहारा- र्थिनः । (प्रकाशम् ) उपविश्यताम् ।।

 शकारः----आं, अक्षण केलकाशे भूमी । ता जहिं में लोअदि तर्हि उवविशामि । ( श्रेछिनं प्रति ) एश उवविशामि । (शोधनके प्रति ) णं एत्थ उबविशामि । ( इत्यधिकरणिकमस्तके हस्तं दत्त्वा) एश उवविज्ञामि । [ आं, आत्मीयैषा भूमिः । तद्यत्र मयं रोचते तत्रोपविशमि । एष उपवि. शामि । नन्वन्नोपदिशामि । एष सपविशमि ] { इति भूमावुपविशति )

 अधिकरणिकः---भवान्कार्यार्थी ।

 शकारः--अध ई । [अथ किम् ।।

 अधिकरणिकः–तत्काये कथय ।

 शकारः-कण्णे कज्जे कधइश्शं । एवं वडुके मल्लक्कप्पमाणाह कुडे हग्गे जादे ।

लाशशुले मम पिदा लोआ तादश्श होइ जामादा ।
लाअशिआले हग्गे ममावि बहिणीवदी ला ॥ ६ ॥


पुनरुक्तम् । अशिका भगिनी ज्येष्ठाम् ।। युष्माक सुखं ददामि न ददामि । कारोकेकुलता ॥ लाशशुले इत्यादि । गाथा । राजश्वशुरो मम पिता [क कार्य कथयिष्यामि । एवं बृहति मलुकप्रमाणस्य कुलेऽहं जातः ।।

राजश्वशुरो मम पिता राजा तातस्य भवति जामा ।
राजश्यालोऽहं ममापि भगिनीपती राजा ॥]

 अधिकरणिकः---सर्व ज्ञायते,

किं कुलेनोपदिष्ठेन शीलमेवात्र कारणम् ।
भवन्ति नितरां फीताः सुक्षेत्रे कण्टकिदुमाः ॥ ७ ॥

तदुच्यता कार्यम् ।

 शकारः----एवं भजामि, अवलद्धाह वि ण अ मे किं पि कलइ- शदि, तो तेण बहिणीवदिणा पारितुश्टेण मे कीलिहूं लक्खिहूं शव्वुजाणाणं पवले पुप्फकलंडकजिपणुजाणे दिएणे । तहिं च पेखिदं अणुदिअहे शोशावेदं शोधावेदं पोत्थावेदं लुणावेदं गच्छामि । देव- जोएण पेक्खामि, या पेक्खामि वा, इत्थिआशलीले णिवड़िदं । [एवं भणामि, अपराद्धस्यापि न च में किमपि करिष्यति, ततस्तेन भगिनीप- तिना परितुष्टेन में फ्रीडितुं रक्षितुं सर्वोद्यानानां प्रवरं पुष्पकरण्डक जीर्णोद्यानं दत्तम् । सत्र च प्रेक्षितुमनुदिवस शुष्कं कारयितुं शोधयितुं पुष्टं कारयितुं लनं कारयितुं गच्छामि । दैवयोगेन पश्यामि, न पश्यामि वा, स्त्रीशरीरं नपतितम् ।

 अधिकरणिकः-अथ ज्ञायते का स्त्री विपक्षेति ? ।

 शुकारः-हंहो अधिअलणभोइआ ! किंत्ति ण जाणामि ? । त तादिशि णअलमंडणं कंचणशदभूशणिों केण वि कुपुत्तेण अत्थक- छत्तश्श कालणादो शुण्णं पुप्फकलंडकजिएणुजाण पवेशिअ बाहु-


राजा तातस्य भवति जामाता । राजश्यालकः खल्वदं ममापि भगिनीपती राजा ।। एतेन यदुक्तं भवति तदाह-अपराद्धस्यापि न मे किमपि करिष्यति । क्रीडितुं रक्षितुम् । जीर्णेति विशेषणं विजनस्वख्यापनार्थम् तत्र च प्रेक्षितम् । पाशबलकालेण वशंतशेणि मालिदा, ण मए । [अहो अधिकरणभो. जकाः ! किमिति न जानामि ? । तो तादृशीं नगरमण्डनं काञ्चनशतभूषण केनापि कुपुत्रेणार्थकल्यवर्तस्य कारणाच्छ्न्यं पुष्पकरकजीर्णोद्यानं अवैश्य बाहुपाशबलात्कारेण वसन्तसेना मारिता, न मया । ] ( इत्यधे मुखमा- घृणोति )

 अधिकरणिकः----अहो नगररक्षिणां प्रमादः । भोः श्रेष्ठका- यस्थौ ! न मयेति व्यवहारपदं प्रथममभिलिझ्यताम् । कायस्थः-जं अज्जो आणवेदि । ( तथा कृत्वा ) अब ! लिहिदं । [ यदार्य आज्ञापयति । आर्य ! लिखितम् ।]

 शकारः-( खगतम् ) हीमादिके, उत्तलाअंतेण विअ पाअशपिंडा- लकेण अज्ज मए अत्ता एव णिण्णाशिदो। भोदु, एवं दाव । (प्रकाशम् ) अहो अधिअलणभोइ 1 णं भणामि, मए जेव दिश्टा। किं कोलाहलं कलेध ?। [ आश्चर्यम्, त्वरा कुर्वाणेनेव पायसपिण्डारकेणारा मयारमैव निनोशितः । भवतु । एवं तावत् , अहो अधिकरणभोजकाः ! ननु भणामि, मयैव इष्टा । किं कोलाहलं कुरुत ? ।] ( इति पादेन लिखित प्रोञ्छति )

 अधिकरणिकः--कथं त्वया ज्ञातं यथा खल्वर्थनिमित्तं बाहुपाशेन व्यापादिता ?।।

 शकारः---हो, गूणं पंडिशूणाए मोघट्ठाणाए गीवालिआए णिशुवण्णकेहिं आहलणट्टाणेहिं तकेमि । [ हो, नूनं परिशुन्यया मोघः स्थानया ग्रीवालिकया निःसुवर्णकैराभरणस्थानैस्तर्कथामि ।] तत्रेति करणाधिकरणत्वेन विवक्षितत्वातदित्येवार्थः (१) । तत्र दैवयोगेन पश्यामि न वेयर्थः ॥ न मयेति तस्य बोध्यत्वेन व्यवहारपदम् ॥ परिशून्यथा पाठा०- झुण्णाभूणाए.  श्रेष्ठकायस्थ-जुजदि विअ । [युज्यत इव ।

 शकारः—(वगतम् ) दिश्टिआ पच्चुज्जीविद म्हि । अविद मादिके। [ दिष्टया प्रत्युज्जीवितोऽस्मि । अविद मादिके ।]

 श्रेष्ठकायस्थौ-भो ! के एसो ववहारो अवलंबदि है । [भोः, कमेष व्यवहारोऽवलम्बते ।।]

 अधिकरणिकः--इह हि द्विविधो व्यवहारः ।

 श्रेष्ठकायस्थौ–केरिसो ? । [ कीदृशः ? ।]

 अधिकरणिकः–वाक्यानुसारेण, अर्थानुसारेण च । यस्ताव- द्वाक्यानुसारेण, स खल्वार्थिंप्रेयर्थिभ्यः । यश्चार्थानुसारेण स चाधि- करणिकबुद्धिनिष्पाद्यः ।।

 श्रेछिकायस्थता वसंतसेणामादरं अवलंबदि ववहारो । | तद्वसन्तसेनामातरमवलम्बते व्यवहारः ।)

 अधिकरणिकः-एवमिदम् । भद्र शोधनक ! वसन्तसेनामात- रमनुजयन्नाहय ।।

 शोधनकः--तधा । ( इति निष्क्रम्य, गणिकामात्र सह प्रविश्य ) एद एदु अज्जा । [ तथा, एत्वेवाय ।]

 वृद्धा-गदा में दारिआ मित्तघरों अतणो जोवणं अनुभ- विद् । एसो उण दीहाऊ भणादि-आअच्छ, अधिअरणिओ सदावेदि; ता मोहपरवसं विअ अत्ताण अवगच्छामि । हिअों में थरथरेदि । अज्ज ! आदेसेहि मे अधिअरणमंडवस्स मर्ग । [गता में दारिका मित्रगृहमात्मनो यौवनमनुभवितुम् । एष पुनर्वायुर्भणति-


ग्रीवया । बाहुपाशेन मारिवेति शून्यैवाति ( ?) । अर्थनिमित्तमिति ज्ञातुम् । मना- कथत्वमन्ये मां सूचयन्ति (?) अनेनैव वसन्तसैना मारितेति सूचनाकारः ॥ गुप्तेनापि उत्तराचरणेन ततोस्त्मै ( त आत्मै ) व विनाशितः ॥ मिसघरअं मित्र- दिप्प०-1 वाद-प्रतिवादिभ्यः। 2 अधिक्रियते निर्णयार्थविचारोऽस्मिन्नित्य- थिकरणम्, 'कोर्ट' इति लोके प्रसिद्धम् । तदायतथाऽस्येत्यधिकरणिकः=प्रोडविषाकः । आगच्छ, अधिकरणिक आह्वयति; तम्मोहपरवशमिवात्मानमवगळछामि । हृदयं मे प्रकम्पते । आर्य ! आदिश मह्यमधिकरणमण्डपथ मार्गम् ।]

 शोधनकः–एदु एदु अज्जा । [एस्बेस्वार्या ।]

(उभौ परिक्रामतः )

 शोधनकः---एदं अधिअरणमंडवं । एरथ पविसदु अज्जा । [एषोऽधिकरणमण्डपः । अन्न प्रविशत्वाय ।]

( इत्युभौ प्रविशतः )

 वृद्धा---( उपसृत्य ) सुहं तुम्हाणं भोदु भावमिस्साणं । [ सुखं युष्माकं भवतु भादमिश्राणाम् ।

 अधिकरणिकः -भद्रे ! स्वागतम् ; आस्यताम् ।

 वृद्धा--तधा। [ तथा ।] (इत्युपविष्टा)

 शेकारः-( साक्षेपम् ) आगदाशि वुड्कुट्टणि ! आगदाशि । [ आगतासि वृद्धकुनि ! आगतासि ।] अधिकरणिक-अये, त्वं किल वसन्तसेनाया माता ।

 वृद्धा-अध इं । [अथ किम् ।]

 अधिकरणिकः—अथेदानीं वसन्तसेना क गता है ।

 वृद्धा--मित्तधर । [ मित्रगृहम् ।

 अधिकरणिकः--किंनामधेयं तस्या मित्रम् ?।।

 वृद्धा---(स्वगतम् ) हद्धी हृद्धी; अदिलज्जणीअं खु एदं । (प्रकाशम् ) जणस्स पुच्छणीओ अ अत्थो, ण उण अधिअरणिअस्स। [ हा धिक् वा धिक्, अतिलञ्जनीयं खल्विदम् । जनस्य पृच्छनीयोऽयमर्थः, न पुनरधिकरणिकस्य ।]


हुमू 1 प्रस्तावाचारुदत्तस्ये गृहम् ॥ अर्थो न पुनरधिकरणिकाममिति वेश्यापति- रूपतया शानेन शिष्टानां लज्जा करत्वादिति भावः ॥ विनयदशस्य नप्ता ॥ धनद अधिकरणक---अलं लज्जया; व्यवहारस्त्वां पृच्छति ।

 श्रेष्ठकायस्थौववहारो पुच्छदि । णत्थि दोसो, कधेहि ।। [ व्यवहारः पृच्छति । नास्ति दोषः, कथय ।]

 वृद्धा--कधं ववहारो ? । जइ एवं, तो सुणतु अज्जमिस्सा । सो खु सत्यवाहविणअदत्तस्स णत्तिओ, साअरदत्तस्स तणओ, सुगहीदणा- महेओ अज्जचारुदत्तो णाम, सेट्टिचत्तरे पडिवसदि । तहिं मे दारिओ जोव्वणसुहं अणुभवदि। [कथं व्यवहारः ? । यद्येवं, तदा शृण्वन्त्वार्य- मिश्राः । स खलु सार्थवाहविनयदत्तस्य नप्ता, सागरदत्तस्य तनयः, सुगृ- दीतनामधेय आर्यचारुदत्तो नाम, श्रेष्टिचत्वरे प्रतिवसति । तत्र मे दारिका यौवनसुखमनुभवति ।]

 शकारः-शुदं अज्जेहिं ।। लिहीअंदु ? एदे अक्खला । चालुद- तेण शह मम विवादे । [ श्रुतमार्यैः १ । लिख्यन्तामेतान्यक्षराणि । चारु- दृतेन सह मम विवादः ।]

 श्रेष्ठकायस्थौ-चारुदत्तो भित्तो त्ति णस्थि दोसो । [चारुदत्तो मित्रमिति नास्ति दोषः । ]

 अधिकरणिकः-व्यवहारोऽयं चारुदत्तमवलम्बते ।

 श्रेष्ठकायस्थौ--एवं विअ । [एवमिव ।]

 अधिकरणिकः-धनदत्त । वसन्तसेनार्यचारुत्तस्य गृहं गतेति लिख्यतां व्यवहारस्य प्रथमः पादः । कथमार्यचारुदत्तोऽप्यस्माभिराहा- ययितव्यः । अथवा व्यवहारस्तमाह्वयति । भद्र शोधनक ! गम्छ । आर्यचारुदत्तं खैरमसंभ्रान्तमनुद्विग्नं सादरमाहृय प्रस्तावेन---'अधिक- रणिकस्वां द्रष्टुमिच्छति' इति ।।

 शोधनकः-जं अज्जो आणवेदि । ( इति निष्क्रान्तः, चारुदत्तेन सह प्रविश्य च ) एदु एदु अज्जो । [ यदार्थ आज्ञापयति । एत्वेस्वार्थः ।]

टिप्प०—l कायस्थस्यदं नाम । स च सांप्रतं रेकर-क्लार्क' इति संया प्रसिद्धः ।  चारुदत्तः--( विचिन्त्य )

परिभातम्य में राज्ञा शीलेन च कुलेन च ।
यत्सत्यमिदमाह्वानमवस्थामभिङ्किते ॥ ८॥

( सवितर्क, खगतम् )

ज्ञतो नु किं स खलु बन्धनविप्रयुक्तो
मार्गगतः प्रवहणेन मयापनीतः।
चारेक्षणस्य नृपतेः श्रुतिमागतो वा
येनाहमेवमभियुक्त इव प्रयामि ॥ ९॥

अथवा किं विचारितेन ? । अधिकरणमण्डपमेव गच्छामि । भद्र शोध- नक ! अधिकरणस्य मार्गमा देशय ।

 शोधनकः-एदु एदु अज्जो । [एवेत्वार्यः ।]

( इति परिक्रामतः )

 चारुदत्तः--( सशकम् ) तत्किमपरम् ।

रूक्षस्वरं वाशति वयसोऽय-
ममात्यभृत्या मुहुराह्वयन्ति ।
सव्यं च नेत्र स्फुरति प्रसह्य
ममानिमित्तानि हि खेदयन्ति ॥ १० ॥

 शोधनकः-एदु एदु अज्जो सैरं असंभेतं । [ एवेत्वार्यः स्वैरम- संभ्रान्तम् ।]


तेति कायस्थसंबोधनम् । खैर खच्छन्दम् । असंभ्रान्तं संभ्रमशून्यम् ॥ परीति । अवस्थामीहशी दशाम् ॥ ८ ॥ लान इति । मार्गागत आर्यकः ॥९॥ रुक्षेति । ‘शास बसू शब्द’ भ्वादिरात्मनेपदी । रेहादेरात्मनेपदारवाछ परस्मैपदम् । ‘वा शब्दे' इति तुदादिस्तालव्यान्तः । आत्मनेपदी ( १ ) ॥ १० ॥ पाठा०—१ शातो हि किं नु खलु. टिप्प-1 आयेकः। 2 सव्यं वाममित्यर्थः, 'वामं शरीरं सव्यं स्यात् इत्यमरः । अत एवानिमित्तान्यपशकुनाः खेदयन्ति ।  चारुदत्तः---( परिक्रम्याग्रतोऽवलोक्य च)

शुष्कवृक्षस्थितो ध्वाल्ल आदित्याभिमुखस्तथा ।
मयि चोदयसे वामं चक्षुग्मसंशयम् ॥ ११ ॥

(पुनरन्यतोऽवलोक्य ) अये ! कथमय सुपेः ?।।

मयि विनिहितहग्निर्भिनेनीलाञ्जनाभः
स्फुरितविततजिह्नः शुक़दंष्ट्राचतुष्कः ।
अभिपतति, सरोषो जिसितामातकुक्षि-
भुजगपतिरयं मे मार्गमाक्रम्य सुप्तः ॥ १२ ॥

अपि च, इदम् ।

स्खलति चरण भूमौ न्यस्तं न चाईतमा मही
स्फुरति नयनं, वामो बाहुर्मुहुश्च विकम्पते ।
शकुनिरपश्चार्य तावद्विति हि नैकशः
कथयति महाघोरं मृत्युं न चात्र विचारणा ॥ १३ ॥

सर्वथा देवताः स्वस्ति करिष्यन्ति ।।

 शोधनकः---एदु एदु अज्ञो । इमं अधिअरणमंडवं पविसदु अज्ञो । [ एवेत्वार्थः । इममधिकरणमण्डपं प्रविशत्वार्यः ।]

 चारुदत्तः--(प्रविश्य, समन्तादवलोक्य ) अहो, अधिकरणमण्डपस्य परा श्रीः । इह हि ।

चिन्तासक्तनिमग्नमन्त्रिसलिलं दूतोर्मशङ्काकुलं
पर्यन्तस्थितचारनक्रमकरं नागाश्वहिंस्रश्रियम् ।


शुष्केति ॥ ११ ॥ मयति ॥ १२ ॥ स्खलतीति । आईतमायां हि भुवि चरणस्खलनं युज्यते ॥ १३ ॥ जृम्भितो रीघात्मातोऽतिस्थल (१) ॥ चिन्तासते [ ति ] चिन्तामार्गे निममा एव मत्रिणः सलिलानि यत्र । टिप्प०...-1 पूर्वार्थे शुकवृक्षस्थितः काकः पूर्वाभिमुखो रौति इत्येकोऽयमपशकुनः, अपरवापरार्धे वामनेत्रस्फुरणमिति । 2 कज्जलराशिध्येऽधिकनील इत्यर्थः । नीकाअनं कजलम् । तथा चायं यः सपों में मार्गमाक्रम्य सुप्तः स मयभिपतती- अन्वयः । जिमिती वक्रितामाता च कुक्षिय॑स्य तथाविधः ।।

नानावाशककङ्कपक्षिरचितं कायस्थसपास्पदं
नीतिक्षुण्णतटं च राजकरणं हिंनैः समुदायते ॥ १४ ॥

भवतु । ( प्रविशञ्छिरोभिघातमभिनीय, सवितर्कम् ) अहह, इदमपरम्

सव्यं मे रुपन्वते चक्षुर्विरौति वायसस्तथा ।
पन्थाः सर्वेण रुद्धोऽयं, स्वस्ति चास्मासु दैवतः ॥ १५ ॥

तावप्रविशामि । ( इति प्रविशति )

 अधिकरणिकः-अयमसौ चारुदत्तः । य एषः

धोणोन्नतं मुखमपाङ्गविशालनेत्रं
नैसद्धि भोजनमकारणदूषणानाम् ।
नागेषु गोषु तुरगेषु तथा नरेषु
नह्याकृतिः सुसदृशं विज्ञहाति वृत्तम् ॥ १६ ॥

 चारुदत्तः–भोः । अधिकृतेभ्यः स्वस्ति । इंहो नियुक्ताः । अपि कुशलं भवताम् ।।

 अधिकरणिकः----( ससंभ्रमम् ) खागतमार्यस्य । भद्र शोधनक ! आर्यस्यासनमुपनय ।

 शोधनकः-( आसनमुपनीय ) एवं असणं । एत्य उवविसदु अज्ञो । [ इदमासनम् । अथोपविशवायैः ।]

(चारुदत्त उपविशति )


दूत आह्वायको गतागतनियुको वीरश्च गृहपुरुषः । नागाश्च सतार कार्य (?) । नाना बहुप्रकाराः शब्दं कुर्वन्तो ये कछुपक्षिणस्तै रचितं व्याप्तम् । अशुभसूचकत्वेन तेषां समवधानमुफम् । अब्धिपक्षे तु व्यकमेव । ‘पक्ष इति पाते तेषां पक्षाणां रचितम् । नानाक्रमणिकया निर्मितभेदो थनेत्यर्थः । को मांसदः पक्षिविशेषः ॥ १४ ॥ सव्यमिति ॥ १५ ॥ घोणेति । घोणी उता यत्र, घोणया वा उतमुत्कृष्टम् । अपाङ्गो विशालो यत्र । एवेन  शकारः---( सक्रोधम् ) आगदेशि ले इश्तिआधादआ ! आग- देशि ? ! अहो पाए ववहाले, अहो धम्मे ववहाले; जं एदाह इश्थि- आघादका आशणे दीअदि । ( सगर्वम् ) भोदु णं दीअदु । [ आग- तोऽसि रे स्त्रीघातक ! आगतोऽसि ? । अहो न्याय्यो व्यवहारः, अहो धर्यो व्यवहारः; यदेतस्मै श्रीवातकायासनं दीयते । भवतु, ननु दीयताम् ।] अधिकरणिकः-आर्य चारुदत्त ! अस्ति भवतोऽस्या आर्याया दुहित्रा सह प्रसक्तिः प्रणयः प्रीति है। चारुदत्तः–कस्याः १ ।।

 अधिकरणक–अस्याः । ( इति वसन्तसैनामातरं दर्शयति )

 चारुदत्तः- उत्थाय ) आयें ! अभिवादये ।।

 वृद्धा--जाद 1 चिरं में जीव । (खगतम् ) अॐ सो चारुदत्तो । सुणिक्खितं खु दारिआए जोवणं । [ जात ! चिरं में जीव । अयं स चारुदत्तः । सुनिक्षिप्त खलु दारिकया यौवनम् ।] अधिकरणिक-आर्य ! गणिका तव मित्रम् ? ।

(चारुदत्तो लञ्जो नाटयति )

 शकारः ---

लाए भीलदाए वा
चालितं अलिए णिशूहिदु ।
शों मालिअ अस्थकालणाप
दणि गूहदि ण तं हि भटके ॥ १७ ॥


नेत्रविशालत्वमुक्तम् ॥ १६ ॥ प्रसक्त ( क्तिः ) प्रणयो रागानुबन्धः प्रीतिर्वेति । प्रीतिः स्नेहमात्रम् ॥ लजाए इत्यादि । वैतालीयम् । एई इति सबिन्दुवि- कारो लघुः छन्दोनुरोधात् । लजयी भीरु¥तया च लक्षित: । त्वमित्य- थत् । किमर्थम्लीके स्त्रीवधादौ दरिद्रमारणं निगृही ( गूहि ) तुम् (?) । कुत एवमित्या.-स्वयं मारयित्वार्थ निमित्तमिदानीं गृह्णाति न नष्टके । अपि तु नष्ट- पाठा०---१ पिणमूहदि ण तं हि भटके. मृ० १६

{ लाया भीरुतया वा चारित्रमलीकै निगुहितुम् ।
स्वयं मारयित्वार्थकारणादिदानीं गूहति न तद्धि भट्टकः ॥ ]

 श्रेष्ठकायस्थौ--अज्जचारुदत्त ! भणीहि । अले लज्जाए; ववहारो खु एसो । [ आर्य चारुदत्त ! भण । अले लज्जया । व्यवहारः खल्वेषः ।

 चारुदत्तः---( सलज्जम् ) भो अधिकृताः ! मया कथमीदृशं वक्त- व्यम्---यथा गणिका मम मित्रमिति ? । अथवा यौवनमत्रापराध्यति, न चारित्र्यम् ।।

 अधिकरणकः--

व्यवहारः सविन्नोऽयं त्यज लञ्च हृदि स्थिताम् ।
ब्रूहि सत्यमले धैर्य छलमत्र न गृह्यते ॥ १८ ॥

अलं लज्जया, व्यवहारस्त्वां पृच्छति ।।

 चारुदत्तः-अधिकृत ! केन सह मम व्यवहारः १ ।।

 शकारः-( साटोपम् ) अले ! मए शह ववहाले । [ अरे ! मया सह व्यवहारः ।)

 चारुदत्तः-- त्वया सह मम व्यवहारः सुदुःसहः ।

 शकारः-अले इश्तिआधादा ! तं तादिशि लअणशदभूश- णिशं वशंतशेणिों मालिअ, शंपदं कवडकावडिके भविअ णिगुहेशि है। [अरे बीघातक ! तां तादृशीं रत्नशतभूषणां वसन्तसेना मारयित्वा, सांप्रतं कपटकापटिको भूत्वा, निगूहसि ।।]

 चारुदत्तः---असंबद्धः खल्वसि ।

 अधिकरणिकः--आर्य चारुदत्त ! अलमनेन; ब्रूहि सत्यम् । अपि गणिका तव मित्रम् ।।


एव । 'नष्टके' इत्यपि पाठः (?) ॥ १७॥ व्यवहार रसि । छलपरिहारार्थ चिरे  चारुदत्ता---एवमेव ।

 अधिकरणिकः--आर्य ! वसन्तसेना क १ ।।

 चारुदत्तः --गृहं गता।

 श्रेष्ठकायस्थ-कधं गदा, कदा गदा, गच्छंती वा केण अणुगदा ? । [कथं गता, कदा गता, गच्छन्ती वा केनानुगता ? ।]

 चारुदत्तः--( स्वगतम् ) किं प्रच्छन्नं गतेति ब्रवीमि है ।

 श्रेष्ठकायस्थौ-अन । कचेहि । [ अर्य ! कथय ।]

 चारुदत्तः--गृहं गता । किमन्यड्रवीमि है ।

 |शकारः--मम केलकं पुप्फकलंडकजिण्णुज्जाणं पवेशिअ अस्थ- णिमित्तं बाहुपाशबलकालेण मालिदा । अए ! शंपदं वदशि घले गदे त्ति है।[ मदीयं पुष्पकरण्ञ्जकजीर्णोधानं प्रवेश्यार्थनिमित्तं बाहुपाशबलात्कारेण मारिता । अये ! सांप्रत चदसि गृहं गतेति ? ।]

 चारुदत्तः---ः, असंबद्धप्रलापिन् !

अभ्युक्षितोऽसि सलिलैर्न बलाहकानां
चापाग्रपक्षसदृशं भृशमन्तराले।
मिथ्यैतदननमिदं भवतस्तथा हि
हेमन्तपम मिव निष्प्रभताभुपैति ॥ १९ ॥

 अधिकरणिकः-( जनान्तिकम् )

तुलनं चाद्रिराजस्य समुदस्य च तारणम् ।
प्रवाणं चानिलस्येव चारुदत्तस्य दूषणम् ॥ २० ॥


समीक्ष्यत इत्याशमाह--छलमत्र नेति ॥ १८ ॥ अभ्युक्षितेति । पक्षः केशविशेषः । भृशमयर्थम् । अन्तराले एतद्वचनमध्ये । मेघजल- सिक्तन्तनाशाखे जलबिन्दुयॆद्युत इति कर्मवश मे कै मिथ्यात्म सूचकमिति (१) ( प्रकाशम् ) आर्यचारुदत्तः खल्वसौ कथमिदमकायै करिष्यति ? । (‘धोणा-' [९।१६ ] इत्यादि पठति ) ।

 शकारः---किं पक्खवादेण ? ववहाले दीशदि । [किं पक्षपातेन ? व्यवहारो इश्यते ।]

 अधिकरणकः-- अपेहि, मूर्ख !

वेदार्थान्प्राकृतस्त्वं वदसि, न च ते जिह्वा निपतिता,
मध्याह्न वीक्षसेऽके, न तवे सहला दृष्टिर्विचलिता ।
दीप्ताझी पाणिमन्तः क्षिपसि, स च ते दग्धो भवति नो
चारिद्रयाच्चारुदत्तं चलयसि, न ते देहं हरति भूः ॥ २१ ॥

आर्यचारुदत्तः कथमकार्य करिष्यति ? ।

कृत्वा समुद्रमुदकोच्छ्यमाञशेषं
दत्तानि येन हि धनान्यनपेक्षितानि ।
स श्रेयस कथमिवैकनिधिर्महात्मा
पापं करिष्यति धनार्थमवैरिजुष्टम् ॥ २२ ॥

 वृद्धा--हदास ! जो तदाणि णासीकिदं सुवण्णभंड* रत्ति चोरेहिं अवहिदं त्ति तस्स कारणादो चदुस्समुद्दसारभूदं रअणावलिं देदि, सो दाणि अत्थकछवत्तस्स कालणादो इमं अकळं करेदि ! । हा जादे ! एहि मे पुचि ।। [ हताश ! यस्तदान न्यासीकृतं सुवर्णभाण्डे रात्रौ चौरैरपलूसमिति तस्य कारणाचतुःसमुद्रसारभूत रत्नावली ददाति, स


॥ १९ ॥ तुलनमिति ॥ २० ॥ वेदार्थानित्यादि । अतिधृति जातिः । वेदार्थविरोधिनो वचने जिह्वापातो युज्यते ॥ २१ ॥ कृत्येति । अनपे- क्षितानि । अपेक्षा योग्यतामप्यपेक्षा तेषां न कृतेत्यर्थः (१) ॥ २२ ॥


टिप्प-1 उदकेनोदकस्य वा उच्छ्य उच्चतैव शेषो यस्य तं समुद्रम् , समुदस्यो. दकमबत्तयैव महत्त्वं, न पुनः संपद्भिरित्याशयः । ३ यद्वीरैर्न जुष्टं सेवितं पापमिति भावः। ...-... ... ... .. . . ........--- | -- -- - इदानीमर्थकल्यवर्तस्य कारणादिदमकार्य करोति । हो जाते ! एहि में पुन्नि! । ( इति रोदिति ) ।

 अधिकरणिक–आर्य चारुदत्त ! किमसौ पद्भ्यां गता, उत प्रवहणेनेति है ।

 चारुदत्तः---ननु मम प्रत्यक्षं न गता । तन जाने किं पयां गती, उत प्रवहणेनेति ।।

( प्रविश्य, सामर्षः )

 वीरकः----

पादप्पहारपरिभवविमाणणाबद्धगरुअवेरस्स।
अणुसोअंतस्स इथं कधं पि रत्ती पभादा मे ॥ २३ ॥

ता जाव अधिअरणमंडवं उवसपामि । ( प्रबेष्टकेन ) सुहं अज्जमिस्साणं ।

[पादप्रहारपरिभवविमाननाबद्धगुरुकवैरस्य ।
अनुशोचत इयं कथमपि रात्रिः प्रभाता मे ॥

तद्यावधिकरणमण्डपमुपसर्गमि । सुखमार्य मिश्राणाम् ।

 अधिकरणकः-अये ! नगररक्षाधिकृतो वीरकः । वीरक । किमागमनप्रयोजनम् ?। ।

 वीरकः--ही, बंधणमेअणसंभमे अज्जकं अण्णेसंतो, ओवाडिदं पवणं वच्चदि त्ति विआर करंतो अपणेसंतो, 'अरे! तुए वि आलोइदे, मए वि आलोइवो' त्ति भणंतो जेव चंदणमहत्तएण पादेण ताडिदो। म्हि । एदं सुणिअ अजमिस्सा पमाणं । ( ही, बन्धनभेदनसंभ्रमे आर्य-


पादपद्दारेति । गाथा । पादप्रहारेण परिभव आक्रमः स एव विमानना तया बद्धगुरुकवैरस्य । अनुशोचमानस्येयं कथमपि रात्रिः प्रभातापगता मम ॥ २३ ॥ टिप्प,.1 अवन्तिनग्य अयं प्रधानरक्षकः 'हेड कॉन्स्टेबल सदृश सत्ताधारी जिपरुष:। कमन्वेषयन् , अपवारितं प्रवहणं व्रजतीति विचारं कुर्वान्वेषयन्, 'अरे ! स्वयाप्यालोकितम् , मयाभ्यालोकितव्यम्' इति भणचेव चन्दनमहत्तरण, पादेन ताडितोऽस्मि । एतच्छुत्वार्य मिश्राः प्रमाणम् ।]

 अधिकरणिकः---भद्र ! जानीर्ष कस्य तत्प्रवहणमिति ? ।

 वीरकः----इमस्स अजचारुदत्तस्स । वसंतसेणा आरूढा पुष्फक- रेडकजिएणुज्जाणं कीलिदु णीअदि ति पर्वहणवाहएण कहिदं । [ अस्थायेचारुदत्तस्य । वसन्तसेनारूढा पुष्पकरण्डकजीर्णोधार्न क्रीडितुं नीयत इति प्रवहणवाहन कथितम् ।)

 शुकारः-पुणो वि शुदं अज्जेहिं ।। [पुनरपि श्रुतमार्यैः ? ।]

 अधिकरणिकः--

एष भो ! निर्मलज्योत्स्नो राहुणा आस्यते शशी ।
जलं कुलावपातेन प्रसन्नं कलुषायते ॥ २४ ॥

वीरक ! पश्चादिह भवतो न्यायं द्रक्ष्यामः । य एषोऽधिकरणद्वार्यश्व- स्तिष्ठति, तमेनमारुह्य गत्वा पुष्पकरण्डकोयानं दृश्यतामस्ति तत्र काचिद्विपज्ञा स्त्री ने वेति ।

 वीरकः-जं अज्जो आणवेदि । ( इति निष्क्रान्तः, प्रविश्य च ) गदो म्हि तहिं । दिई च मए एथिकलेवरं सावएहिं विलुप्पते । [ थदायें आज्ञापयति । गतोऽस्मि तत्र । इष्टं च मया स्त्रीकलेवरे श्वापदेविलु- प्यमानम् ।]

 श्रेष्ठिकायस्थौ--कधं तुए जाणिदं इत्थिकलेवरं त्ति ? । [कथं १३या ज्ञातं मीकलेवरमिति १ ।]

 वीरक–सावसेसेहिं केसहत्थपाणिपादेहि उवलक्खिदं मए । [सावशेषैः केशहस्तपाणिपादैरुपलक्षितं मया ।]


एष इति ॥ २४॥ सावएहिं श्वापदैः ॥ [ सावसेसेहिं ] सावशेषाभ्याम् ॥  अधिकरणिकः--अहो ! धिक् वैषम्यं लोकव्यवहारस्य

यथा यथेदं निपुण विचार्यते तथा तथा संकटमेव दृश्यते ।।
अहो सुसन्ना व्यवहारमीतयो, प्रतिस्तु गौः पङ्कगतेव सीदति ॥२५॥

 चारुदत्तः-(स्वगतम् )

यथैव पुष्पे प्रथमे विकाशे समेत्य पातुं मधुपः पतन्ति ।।
एवं मनुष्यस्य विपत्तिकाले छिद्रेष्वन बहुलीभवन्ति ॥ २६ ॥

 अधिकरणिक---आर्यचारुदत्त । सत्यमभिधीयताम् ।

 चारुदत्तः--

दुष्टात्मा परगुणमत्सरी मनुष्यो
रागान्धः परमिह हन्तुकामबुद्धिः ।
किं यो यद्वदति सृषैव जातिदोषाः ।
सह्राह्य भवति, न तद्विचारणीयम् ॥ २७ ॥

अपि च,---

योऽहे लतां कुसुमितामपि पुष्पहेतो-
राकृष्य नैघ कुसुमावचयं करोमि ।
सोऽहं कथं भ्रमरपक्षरुचौ सुदीधै।
केशे प्रगृह्य रुदतीं प्रभदां निहन्मि ? ॥ २८ ॥

 शकारः-इहो अधिअलणभोइआ ! किं तुम्हे पक्खादेण ? यव- हालं पेक्खध; जेण अज्ज वि एशे हदाशचालदत्ते अशणे धालीअदि। [ होहो अधिकरणभोजकोः! किं यूयं पक्षपातेन ? व्यवहारं पश्यतः येनाप्येष हताशचारुदत्त आसने धार्यते ।]

 अधिकरणिक-भद्र शोधनक ! एवं क्रियताम् ।

( शोधनकस्तथा केरोति )


यथेति । 'अहो सुसमा व्यवहारनीतयः' इति सामान्यविशेषभावेन विशेषणम् ॥ २५ ॥ यथेति । छिदेषु व्यसनेषु ॥ २६ ॥ दुष्टात्मेति । प्रह- - -----


-

-  चारुदत्तः–विचार्यताम् । भो अधिकृताः ! विचार्यताम् । ( इत्यासनातीय भूमापविशति )

 शकारः--(स्वगतम्, सहर्ष नर्तित्वा) ही, अणेण मए कडे पावे अण्णश्श भइतके निवडिदे । ता जहिं चालुदत्ताके उवविशदि तर्हि हगे उबविशामि । ( तथा कृत्वा ) चालुदत्ता 1 पेक्ख पैक्स में । ता भण भण भए मालिदे त्ति । [ही, अनेन मया कृतं पापमन्यस्य मस्तके निपतितम् । तद्यत्र चारुदत्त उपविशति तत्राहमुपदिशामि । चारदस! पश्य पश्य माम् । तद्भण भण मया मारितेति ।]

 चारुदत्तः–भो अधिकृताः (‘दुष्टात्मा-' (९।२७) इत्यादि पूर्वोक्तं पठति, सनिःश्वास, खगतम् )

मैत्रेय भोः ! किमिदमद्य ममोपधातो
हा ब्राह्मण ! द्विजकुले विमले प्रसूता ।
हा रोहसेन ! हि न पश्यसि मे विपत्ति,
मिथ्यैव नन्दसि परव्यसनेन नित्यम् ॥ २९ ॥

प्रेषितश्च मया तद्वातन्वेषणाय मैत्रेयो वसन्तसेनासकाशं शकटिका- निमित्तं च तस्य प्रदत्तान्यलंकरणानि प्रत्यर्पयितुम् ; तत्कथं चिरयते है ।

(ततः प्रविशति गृहीताभरणो विदूषकः )

 विदूषकः---- पेसिदो म्हि अजेन्चारुदत्तेण वसंतसेणासअसं, तहिं अलंकरणाई गेण्हिअ, जधा-'अज्जमिते ! वसंतसेणाए वच्छो रोहसेणो अत्तणो अलंकारेण अलंकरिअ जणणीसआसं पेसिदो । इमस्स आइहरणं दादव, ण उण गैहिदव्वं । ता समम्पेहि त्ति । ता जाव वसंतसेणासआसं जेव्व गच्छामि । ( परिक्रम्यावलोक्य च आकाशे ) कधं भावरेभिलो ? । भो भावरेभिल ! किंणिमित्तं तुम उब्विग्गो


बिण्या श्लोकाः ॥ २५ ॥ य इति ॥ ३८ ॥ मैत्रेयेति ॥ ३९ ॥ उदिवग्गो विअ लक्खीअसि ।। ( आकर्ण्य ) किं भणासि---‘पिअव- अस्सो चारुदत्तो अधिअरणमंडवे सद्दाइदो' ति १ । ती ण हु अप्पेण कञण होदव्वं । ( विचिन्त्य ) ता पच्छा वसंतसेणासआसं गमिस्से । अधिअरणमंडवं दाव गमिस्सं । ( परिक्रम्यावलोक्य च) इदं अधिअरण- मंडवं । ता जाव पविसामि । (प्रविश्य ) सुहं अधिअरणभोइआणं । कहिं मम पिअवअस्सो है। [ प्रेषितोऽस्म्यार्यबारुद तेन वसन्तसेनासकाशम् सत्रालंकरणानि गृहीत्वा, यथा---'आर्यमैत्रेय ! वसन्तसेनया वत्सो रोहसेन आत्मनोऽलंकारेणालंकृत्य जननीसकाशं प्रेषितः । अस्य आभरणे दातव्यम्, ने पुनर्ग्रहीतव्यम्; तत्समर्पय' इति । तद्यावद्वसन्तसेनासकाशमेव गच्छा- मि । कथं भवरेभिलः ? । भो भावरेभिल ! किंनिमित्तं स्वमुद्विग्न उद्विग्न इव लक्ष्यसे ? । किं भणसि-*प्रियवयस्यश्चारुदत्तोऽधिकरणमण्डप आहूतः' इति ? । तब खल्वल्पेन कार्येण भवितव्यम् । तत्पश्चाद्वसन्तसेनासकाशं गमिष्यामि । अधिकरणमण्डपं तावद्गमिष्यामि । अयमधिकरणमण्द्धपः । तद्यावरप्रविशमि । सुखमधिकरणभोजकानाम् । कुत्र मम प्रियवयस्यः ? ।

 अधिकरणिकः---नन्वेष तिष्ठति ।

 विदूषकः--वअस्स ! सोस्थि दे । [ वयस्य ! स्वस्ति ते । ]

 चारुदत्तः भविष्यति ।।

 विदूषकः-अवि क्षेमं दे १ । [ अपि क्षेमं ते ? ।

 चारुदत्तः–एतदपि भविष्यति ।

 विदूषकः–भो वअस्स 1 किंणिमित्तं उब्विग्गो उद्विग्गो विश्न लक्खीअसि ? कुदो वा सदाइदो ? । [भो वयस्य ! किंनिमि समुद्विम उद्विग्न इव लक्ष्यसे ? कुतो वाहूतः ? ।]

 चारुदत्तः----वयस्य ।। टिप्प०---1 अस्य रोइसेनस्य दातव्यमाभरणं स्वया अहीतुं न योग्यमियर्थः । वसन्तसेनया रोइसेनस्य मृच्छकटिकायां पूरितानीमानि भूषणानि, तेषां स्वात्प्रत्यर्पणम् । g

मया स्वलु नृशंसेन परलोकमजानता।
| स्त्री रतिवविशेषेण शेषमेषोऽभिधास्यति ॥ ३० ॥

 विदूषकः--किं किम् ? । [ किं किम् ? । ]

 चारुदत्तः—(कणे ) ऐवमेवम् ।

 विदूषकः-- को एवं भणादि ? । [क एवं भणति ? ।

 चारुदत्तः---( संशया शकारे दर्शयति ) नन्वेष तपस्वी हेतुभूतः कृतान्तो मां व्याहरति ।।

 विदषकः--( जनान्तिकम् ) एवं कीस ण भणीअदि-गेहं गदे त्ति ? । [एवं किमर्थ न भण्यते-गृहं गतेति ? । ]

 चारुदत्तः–उच्यमानमप्यवस्थादोषान गृह्यते ।

 विदूषकः–भो भो अज्जा ! जेण दाव पुरट्टावणविहारारामदेउ- लतडागकूवजूवेहिं अलंकिदा णअरी उज्जइणी, सो अणीसो अथकल्ल- वत्तकारणादो एरिसं अकजं अणुचिट्ठदि त्ति ? । ( सक्रोधम् ) अरे रे काणेलीसुदा राअश्शालसंठाणआ उस्सुंखलआ किदजणदोसभेडआ बहुसुवण्णमंडिदमक्कड ! भण भण मम अगदो, जो दाणिं मम पिअवअस्सो कुसुमिदं माधवीलदं पि आअद्विअ कुसुमावचों ण करेदि कदा वि आअद्विदाए पल्लवच्छेदो भोदि ति, सो कधं एरिसं अकजं उहअलोअविरुद्ध करेदि १ । चिट्ठ रे कुट्टणिपुत्ता 1 चिट्ठ। जाव एदिणा तव हिअअकुडिलेण दंडअद्वेण मत्थरों दे सदखेडे करेमि । [ भो भो आर्याः ! येन तावत्पुरस्थापनविहारारामदेवालयतडागळूपयूपैरलं-


मयेति ॥ ३० ॥ पुरस्थापनं पुराबस्थितिः । पुरनिमोणमिति यावत् । कूपयू. टिप्प:--- मय। वसन्तसेना पुष्पकरणहीणोंथाने धनलोंमेन मारिति 4एवमेवम्' इत्यस्याशयः । 2 दारिदोषान्न विश्वस्यते इति भावः । कृता नगर्युज्जयिनी, सोऽनीशोऽर्थकल्यवर्तकारणादीदृशमकार्यमनुतिष्ठतीति ? । अरे रे कुलटापुत्र राजश्थालसंस्थानक उच्छृङ्खलक कृतजनदोषभाण्ड बहुसुख- र्णमण्डितमर्कटक ! भण भणे ममाग्रतः, य इदानीं मम प्रियवयस्यः कुसुमित माधवीलतामयीकृष्य कुसुमावचयं न करोति कदाप्याकृष्टतयों पल्लवच्छेदो भवतीति, स कथमीदृशमकार्यमुभयलोकविरुद्ध करोति ?। तिष्ठ रे कुट्टिनीपुत्र! तिष्ठ। यावदेतेन तव हृदयकुटिलेन दण्डकाछैन मस्तकं ते शतखण्डं करोमि ।]

 शकारः-( सक्रोधम् ) शुणंतु शुणंतु अज्जमिश्शा । चालुदत्तकेण शह मम विवादे ववहाले वा; ता कीश एशे काकपदशीशमइतका मए शिले शदखेडे कलेदि।। भा दाव; ले दाशीए पुत्ता, दुबडुका ! । [ शृण्वन्तु शृण्वन्त्वार्य मिश्राः ! चारुदतेन सह मम विवादो व्यवहारो वा; तकिमर्थेमेष काकपदशीर्षमस्तको मम शिरः शतखण्डं करोति ? । मा तावत्; रे दास्याःपुत्र दुष्टबटुक !!]

 ( विदूषको दण्डकाष्ठभुम्य पूर्वोक्त पद्धति; कारः सक्रोधमुत्थाय ताड़ यति; विदूषकः प्रतीपं ताडयति; अन्योऽन्यं ताडयतः; विदूषकस्य कक्षवेशादा- भरणानि पतन्ति )

 अकार--( तानि गृहीत्वा, दृष्ट्वा ससाध्वसम्) पेक्खेतु पेक्खंतु अज्जा ! । एदे खु ताए तवश्शिणीए केलका अलंकाला । ( चारुदत्त- मुद्दिश्य ) इमश्श अथकछत्तश्श कालणादो एशा मालिदा वाचादिदा अ । [ पश्यन्तु पश्यन्त्वयः ! एते खलु तस्यास्तपस्विन्या अलंकाराः । अस्यार्थकल्यवर्तस्य कारणादेषा मारिता व्यापादिता च ।]

( अधिकृताः सर्वेऽधोमुखाः स्थिताः )

 चारुदत्तः---( जनान्तिकम् )

अयमेवंबिधे काले दृष्टो भूषण विस्तरः ।।
अस्माकं भाग्यवैषम्यात्पतितः पातयिष्यति ॥ ३१ ॥

 विदूषकः----भो ! कीस भूदथं ण णिवेदीअदि । । [भोः ! किमर्थ भूता न निवेद्यते । । ]  चारुदत्त-वयस्य !

दुर्बलं नृपतेश्चक्षुर्नेतत्तत्वं निरीक्षते।
केवलं वदतो दैन्यमश्लाघ्यं मरणं भवेत् ॥ ३२ ॥

 अधिकरणिकः--कष्टं मो. ! कष्टम्;

अङ्गारकविरुद्धस्य प्रक्षीणस्य बृहस्पतेः ।
ग्रहोऽऽयमपरः पार्थे धूमकेतुरितोत्थितः ॥ ३३ ॥

 श्रेमिकायस्थ---( विलोक्य, वसन्तसेनामातरमुद्दिश्य ) अवहिदा दाव अज्ज एवं सुवण्णभंडअं अवलोएदु, सो जेव्व एसो ण वेत्ति । [ अवहिता तावदार्येदं सुवर्णभाण्डमवलोकयतु तदेवेदं न वेति ।

 वृद्धा---( अवलोक्य ) सरिसो एसो, ण उण सो । [सदृशमेतद्, ने पुनस्तत् ।]

 शकारः-आं, वुड्कुट्टणि ! अक्खीहिं मंतिदं वाआए मूकिदं । [ आं, वृद्धकुनि ! अक्षिभ्या मश्रितं वाचो मूकितम् । ] वृद्धाहदास ! अवेहि । [ हताश ! अपेहि ।]

 श्रेष्ठकायस्थौ---अप्पमत्तं कधेहि, सो जैव एसो ण वेत्ति । [ अप्रमत्तं कथय, तदेवैतन्न वेति ।।

 वृद्धा---अज्ज 1 सिप्पिकुसलदाए ओबंधेदि दिट्टि । ण उण सो । [ आर्य ! शिल्पिकुशलतयावबन्नाति दृष्टिम् । न पुनस्सत् ।]


पेति लोकोक्तिः । कृतजनदोषश्चासौ भण्डश्चेति विशेषणसमासः ।। मए मम । दिले शिरः ॥ अयमिति ॥ ३१ ॥ दुर्बल मिति ॥ ३२ ॥ अङ्गारकेति ॥३३॥

टिप्प०-1 मया न मारि तेति बदतो दैन्यमाध्यं मरणं भवेदित्यन्वयः । 2 अङ्गारको मरुस्तैन सई विरोधं प्राप्तयेत्याशयः । अत्र कारोऽरिकेनोपमीयते चारुदत्तो बृहस्पतिना, विदूषककप्रदेशादलंकारपतनं धूमकेतुनेति शेयम् । अङ्गारको विरुखो यस्येति सम्यगर्थः । अत्र अप्रस्तुतप्रशंसालंकारः ।  अधिकरणिकः---भद्रे ! अपि जानास्येतान्याभरणानि १ ।।

 वृद्धा–ण भणामि, मै हु हु अणभिजाणिदो । अह वा कदा वि सिप्पिणी गडिदो भवे । [ननु भणामि, न खलु न खन्वनभिज्ञातः । अथवा कदापि शिल्पिना घटितो भवेत् ।]

 अधिकरणिकः--पश्य श्रेष्ठिन् ।

वस्त्वन्तराणि सदृशानि भवन्ति नूनं
रूपस्य भूषणगुणस्य च कृत्रिमस्य ।
दृष्ट्रा क्रियामनुकरोति हि शिल्पिवर्गः
सादृश्यमेव कुतहस्ततया च दृष्टम् ॥ ३४ ॥

 श्रेष्ठकायस्थौ---अजचारुदत्तस्स केरकाई एदाई । [ आर्यचारुद- त्तीयान्येतानि ।] ।

 चारुदत्तः—न खलु न खलु ।

 श्रेष्ठकायस्थौ----ता कस्स ! । [ तदा कस्य ?।]

 चारुदत्तः-इहात्रभवत्या दुहितुः ।।

 श्रेष्ठकायस्थी-कधं एदाई ताए विओथं गदाई १ । [कथमेतानि सस्या वियोगं गतानि ? ।।

 चारुदत्तः–ऍवं गतानि । आं, इदम् ।।

 श्रेष्ठकायस्थौ-अजचारुदत्त । एत्थं सच्चे वसव्वं; पेक्ख पेक्ख ओबंधेइ अवबध्नाति ॥ वस्त्वन्तराणीति । कृतह स्वतया शिल्पकौशलेने


पाठा०----१ ण हुण, अण्णदो अह् कदा वि. टिप्प०-- *इस्त'शब्देन इस्लादिशिदएँ 'कुत'पदेन बहुव्रीहिण समस्यते । शिरूपकुशलता, इस्लाधवमित्यर्थः । 2 सुवर्णशकटिका रोदनं कुर्वन् रोइसेनो बसन्तसेनया समलंकृत्य प्रेषित इति ‘एवं गतानि' इत्यस्य भावः ।।

सच्चेण सुहं खु लब्भइ सञ्चालावेण होइ पावं ।
सचे त्ति दुवेवि अखरा मा सच्चे अलिएण गूदेहि ॥ ३५ ॥

[ आर्यचारुदत्त ! अन्न सत्यं वक्तव्यम्; पश्य पश्य
सत्येन सुखं खलु लभ्यते सस्थालापेन भवति पातकम् ।
सत्यमिति वै अध्यक्षरे मा सस्यमलोकेन गूह्य ॥ ]

 चारुदत्तः--आभरणन्याभरणनीति । न जाने, किंवस्मद्हा- दानीतानीति जाने।

 शकारः-----उज्जाणं पवेशिअ पढमें मालेशि । कवडकावडिआए शंपदं णिग्रहेशि है। [ उद्यानं प्रवेश्य प्रथमं मारयसि । कपटकापटिकतया सांप्रत निगूहसि १ ।]

 अधिकरणिकः-- आर्यचारुदत्त ! सत्यमभिधीयताम् ,---

इदानीं सुकुमारेऽस्मिन्निःशङ्के कर्कशाः कशाः ।
तघ गात्रे पतिष्यन्ति सहास्माकं मनोरथैः ॥ ३६॥

 चारुदत्तः--

अपापानां कुले जाते मयि पापं न विद्यते ।
यदि संभाव्यते पापमपापेन च किं मया १ ॥ ३७ ॥

(स्वगतम्) न च मे वसन्तसेनादिरहितस्य जीवितेन कृत्यम् । ( प्रकाशम् ) भोः ! किं बहुना


॥ ३४ ॥ एवं ओ इदं एवमिदं स्मर्यते ॥ सच्चेणेत्यादि । वैतालीयम् । सत्येन सुखं खलु लभ्यते । सल्यालापे । सत्यमालापयतीति क्विपि सत्यालापः । तत्र न भवति पापकम् । समिति द्वे [अ] प्यक्षरे इति स्वरूपक्तिः । न भवति पापस्य निमि- समिति यस्मात्' इति प्राचीनटीका । अलीयेण (?) अलीकं कर्तुं । सत्यापेक्षया बक्षरमपीत्यर्थः । सत्यं पूर्वोक्तखरूपत्वायूक्षरमपि कर्मभूतम् । मा निगूरति मा संवृणोति ॥ ३५ ॥ अतिकापटिकतया निगूहसि ॥ इदानी मिति । कशा टिप्प०-1 वसन्ससेनाया इमान्याभरणान्यलंकारः, पक्षेः, आमरणानि उदरं- भरणसाधनानीति न जाने प्रत्यर्थः । | L ..

मया किल नृशंसेन लोकस्वयमजानता ।
श्रीरत्नं च विशेषेण शेषमेषोऽभिधास्यति ॥ ३८ ॥

 शकारः---वावादिदा । अले ! तुम पि भण, मए वावादिदेति । { व्यापादिता । अरे! त्वमपि भण, मया व्यापादितेति ।]

 चारुदत्तः--त्वयैवोक्तम् ।।

 शकारः--शुणेध शुणेधे भट्टालका ! एदेण मालिंदा। एदेण जेव शंशए छिण्णे । एदश्श दलिइ चालुदत्तश्श शालीले दंडे धालीअदु । [ ऋणुत ऋणुत भट्टारकाः ! एतेन मारिता । एतेनैव संशयश्छिङ्खः । एतस्य दरिद्रचारुदत्तस्य शारीरो दण्डो धार्यताम् ।]

 अधिकरणिकः---शोधनक ! यथाह राष्ट्रियः । भो राजपुरुषाः । गृह्यतामयं चारुदत्तः ।।

(राजपुरुषा गृह्णन्ति )

 वृद्धा--पसीदंतु पसीदंतु अज्जमिस्सा!। (जो दाव चोरेहिं अव हिस्स-' इत्यादि पूर्वोक्तं पठति ) ता जदि धावादिदा मम दारिओ वावादिदा । जीवदु मे दीहाऊ । अण्णं च, अस्थिपञ्चस्थिणं ववहारो । अहं अस्थिणी । ता मुंचध एदं । [प्रसीदन्तु प्रसीदन्त्वार्थमिश्राः ! तद्यदि व्यापादिता मम दारिका, व्यापादिता । जीवतु मे दीर्घायुः । अन्यच्च अर्थिप्रत्यर्थिनोव्र्यवहारः । अहमर्थिनी । तन्मुञ्चतैनम्]

 शकार---अवेहि गब्भदाशि ! गच्छ, किं तव एदिणा है । [ अपेहि गर्भवासि ! गच्छ, किं तवैतेन ? ।]

 अधिकरणकः--आयें ! गम्यताम् । हे राजपुरुषाः ! निष्क्राम- यतैनाम् ।

 वृद्धा-हा जाद | हा पुतअ ! । [ ही जात ! हा पुत्रक [] ( इति रुदती निष्क्रान्ता)


अश्वताडनी ॥ ३६ ॥ अपापानामिति ॥ ३७ ॥ मयेति । रेव  शकारः----( खगतम् ) कडे गए एदश्श अत्तणो शलिश । शंपदं गच्छामि । [कृतं मयैतस्यात्मनः सदृशम् , सांप्रतं गच्छामि । ( इति निष्क्रान्तः ) ।

 अधिकरणिकः----आर्यचारुदत्त ! निर्णये वयं प्रमाणम् ; शेषे तु राजा । तथापि शोधनक । विज्ञाप्यतां राजा पालकः----

अयं हि पातकी विप्रो न वध्यो मनुरब्रवीत् ।।
राष्ट्रवादस्मासु निर्वाभ्यो विभवैरक्षतैः सह ॥ ३९ ॥

 शोधनकः-जे अज्जो आणवेदि । ( इति निष्कम्य, पुनः प्रविश्य, सास्रम् ) अज्जा ! गदम्हि तर्हि । रा पालओ भणादि--जेण अत्थकल्लवतस्स कालणादो वसंतसेणा वावादिदा, तं ताई क्षेत्र आह- रणाई गले बंधिअ डिडिमं ताडिअ दक्खिणमसाणं णइअ सूले भजेध' त्ति । जो को वि अवरो एरिसं अकलं अणुचिट्ठदि सो दिणा सणिआरदंडेण सीसीअदि । [ यदार्य आशापयति, आयः ! गतोऽसि तत्र। राजा पालको भणति-'येनार्थकल्यवर्तस्य कारणाद्वसन्तसेना व्यापादिता, तं तान्येवाभरणानि गले बङ्वा डिण्डिम डियित्वा दक्षिण- श्मशानं नीत्वा शूले भङ्क' इति । यः कोऽप्यपर ईडशभकार्यमनुतिष्ठति से एतेन सनिकारदण्डेन शास्यते ।]

 चारुदत्तः---अहो, अविभृश्यकारी राजा पालकः । अथवा

ईदृशे व्यवहाराग्नौ मम्मिभिः परिपातिताः ।
स्थाने खलु महीपाला गच्छन्ति कृपण दशाम् ॥ ४० ॥

अपि च,-

ईदृशैः श्वेतकाकीयै राज्ञः शासनदूषकैः ।
अपापानां सहस्राणि न्यन्ते च हतानि च ॥ ४१ ॥


रत्नम् ॥ ३८ ॥ कद्धं कृतम् । शलीशं सदृशम् ॥ अयमिति ॥ ३९ ॥ ईश सि ॥ ४० ॥ ईदृशैरिति । इपदादीनां श्वेतकाकीयत इवार्थे च्छः(१)।  सखे मैत्रेय ! गच्छ, मढ़चनादम्बामपश्चिममभिवादयख । पुत्रं च मे रोहसेने परिपालयस्व ।।

 विदूषकः---मूले छिण्णे कुदो पादवस पालणं है। [मूले छिचे कुतः पादपस्य पालनम् ?।]

 चारुदत्तः----मा मैवम् ।

नृणां लोकान्तरस्थान देईप्रतिकृतिः सुतः ।।
मयि यो वै तव नेहो रोहसेने स युज्यताम् ॥ ४२ ॥

 विदूषकः–भो वअस्स ! अहे ते पिअवअस्सो भविश तुए विरहिदाई पाणाई धारेमि ।। [ भो वयस्य ! अई ते प्रियवयस्यो भूत्वा वया विरहितान्प्राणान्धारयामि ।]

 चारुदत्तः-रोहसेनमपि तावदर्शय ।

 विदूषकः–एव्वं, जुजदि । [ एवम् , युज्यते ।

 अधिकरणिकः---भद्र शोधनक ! अपसार्यतामयं बटुः ।

(शोधनकस्तथा करोति )

 अधिकरणिक-कः कोऽत्र भोः । । चाण्डालानां दीयता- मादेशः ।

( इति चारुदत्तं विसृज्य, निष्कान्ताः सर्वे राजपुरुषाः )

 शोधनकः----इदो आअच्छदु अज्जो । [इत आगच्छत्वार्यः । ]

 चारुदत्त-( सकरुणम्, 'मैत्रेय भोः 1 किमिदमद्य' (९।२९) इत्यादि पठति; आकाशे )

दिपः---1 नितान्तमन्तिममित्याशयः । तथा च प्रयोगः ( उत्तररामचरिते १)

  • अयमपश्चिमस्ते रामस्थ शिरसि पादपङ्कजस्पर्शः' इति । देहस्य प्रतिकृतिः प्रतिमा,

अपरो देर बस्यर्थः; तथा चे अतिप्रामाण्यम्-‘स जाया जाया भवति यदस्यां बायते पुनः', 'अदिङ्गात्संभवसि दयादधि जायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम्' इति ।




*-*-*-*-*-*-*-*-*****************

विषसलिलतुसाग्निप्रार्थिते मे विचारे
क्रकचमिह शरीरे वीक्ष्य दातव्यमद्य ।
अथ रिपुवचनाद्वा ब्राह्मणं मां निर्हसि
पतसि नरकमध्ये पुत्रपौत्रैः समेतः ॥ ४३ ॥

अयमागतोऽस्मि ।।

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )

इति व्यवहारो नाम नवमोऽङ्कः।


उत्पातकल्पैरित्यर्थः ॥ ४१ ॥ नृणामिति ॥ ४२ ॥ विषसलिलेति । विषादिपरीक्षाप्रार्थितेऽन्विष्टे । विचारे । क्रकचं दातव्यम् । अझै तव्यः (१) । यदि मयोक्त क्रियते तदा ककचदानमईमेवेति भावः (१) । अथ विचारनिरपेक्ष नृपति इदि स्वीकृत्य वदति ॥ ४३ ॥

इति व्यवहारो नाम नबमोऽङ्कः ।

  • -*------

--- -


-*-*-*-*-*-*-*-*-

  • -*-*-

टिप---- इयं पालकराजानमयोक्तिः 1 विष-सलेल-तुला-वह्निभिः दिव्य- साधनैः परीक्षायामि शरीरेय ऋकचं शरू दतव्यम् । रिपुवचनाद् शकारवचना- दित्यर्थः ।