← मानविवेकः वटेश्वरसिद्धान्तः
वटेश्वरः

3. द्युगणविधिः

[ अहगणानयने सामान्यविधिः ]

कोत्पत्ति-कल्प-युगयातसमा इन[१२]म्रा मासान्विताः खगुण[३०]सङ्गुणिता সীমিঃ ।
युक्ताः पृथ[क्त्व]धिकसङ्गुणिता इनाहैर्लब्धाधिमासदिवसैः सहिताः पृथक्स्थाः ॥ १ ॥
दिनक्षयघ्नाः शिशिरांशुवासरैरवाप्तहीनाहगणैविवजिताः ।
द्युराशयस्तेष्वग[७]भक्तशिष्टको दिनाधिपो मन्द-यम-द्युपादित:[1] ॥ २ ॥

[ अधिमासावमौ विनाऽहर्गणः ]

यातोऽर्कमासनिकरः क्षणदाकराहैनिघ्नोऽर्कवासरहृतो गगनाग्नि[ ३०]निघ्रः ॥
तिथ्यन्वितः कुदिनसङ्गुणितो विभक्तश्चान्द्रद्युभिदिनगणः खलु वा स सैकः ॥ ३ ॥

[ अधिमासशेषज्ञानेन अहर्गणः ]

युगक्वहघ्रा रवियातवासराः खराम[ ३०]निघ्नाधिकशेषवजिताः ॥
विभाजिताः सूर्ययुगोत्थवासरैरहर्गणः स्यादथवैकसंयुतः ॥ ४ ॥


Text of Ms. A :

[1] कोत्पत्तिकल्पयुगयातसमा इनम्रा मासान्विताः खागुणसंगुणिता अहोभिः

द्युक्ताः पृथ*धिकसंगुणिता इनाहैर्लब्दाधिम्पसदिवसस्सहिताः पृथक्छाः ।। २६ ॥

[2] दिनक्षयघ्राः शिशिरांशुवासरैरवामहीनाहगणैविवजिताः ।

द्युराशयस्तेष्टगभक्तशिष्टको दिनाधियो मन्मयमघुपाधिपः ॥ २७ ॥

[3] यातोर्कमासनिकरः क्षणदाकराहैनिघ्नोर्कवासरहृत्तो गगनाग्निनिघ्र

स्तिथ्यन्वितः कुदिनसंगुणितो विभक्तश्चंद्रद्युभिदिनगणः खलु वा भ्रसैक ॥ २८ ॥

[4] घृगक्वहघ्रा रवियातवासराः खरामनिव्र्त्राधिकशेषवजिताः

विभाजितास्सूर्ययुगोत्थवासरैरहर्गणस्स्पादथवैकसंयुतः ॥ २६ ॥

Ms. B: 1 d °धिमास्°  2 b °रवाप्त°  2 d दिनाधिपो  3d °चन्द्रघु°


^  1. मन्दः = शनिः, यमः = शनिः, द्युपः = रविः । कोत्पत्तिदिवसः शनिः, कल्पादिदिवसः , शनिः, युगादिदिवसः रविः। if: Also see infra, vs. 20.

[ अन्यः सरलविधिः ]

वृद्ध्यहावमविशेषसङ्गुणाः प्रेतसूर्यदिवसा विभाजिताः ।
प्रोक्तवद्रविदिनैस्त्वहर्गणः सैकयातरविवासरान्विताः ॥ ५ ॥

[ अधिमासावमशेषयोः ज्ञातेऽहर्गणः ]

भूदिनैरधिकशेषमाहतं वाऽधिकैरवमशेषमेतयोः ।
संयुतिः शशधरद्युभाजिता स्यात्स्फुटं त्वधिकमासशेषकम् ॥ ६ ॥
गताधिकघ्राः स्फुटशेषसंयुताः कुवासरा वा द्युगणोऽधिकोद्धृताः ।

[ सशेषयातावमदिनानां ज्ञातेऽहर्गणः ]

सशेषयातावमभूदिनाहतेर्युगावमैर्लब्धमहर्गणोऽथवा ॥ ७ ॥

[ भगणादिसूर्यस्य चन्द्रस्य च ज्ञातेऽहर्गणः ]

शशधरभगणघ्त्रे यातसूर्यद्युराशौ युगरविदिनभक्त मण्डलादिः शशाङ्कः ।
त्रिकु[१३]हतदिन[कृद् jधीनेन्दुभाद्यधितोऽक्षै[५]र्हत इनगतवर्षेरन्वितः शुद्धयहनि ॥ ८ ॥
भोदयैर्गतखरांशुवासराः सङ्गुणा युगदिनेशवासरैः ।
भाजिताः कथितशुद्धिर्वाजिताः स्याद् द्युराशिरथवैकसंयुतः ॥ ९ ॥


Text of Ms. A :

[5] वद्ध्यहावमविशेषसंगुणाः प्रेतसूर्यदिवसा दिवजिताः

प्रोतवद्विभजितास्त्वह । गणस्सकपातरविवासरान्वितः ॥

[6] भूदिनेरधिकशेषमाहतं । वाधिकैरवमशेषमेतयोः

संयुतिः शशिधरद्युभाजिता स्यात्स्फुटं त्वधिकमासशेषकं ॥

[7] गताधिकाम्राः स्फुटशेषसंयुक्ताः कुरामरा वा द्यगणोधिकोद्धृतः

सशेषयातावमभूदिनाहते द्युगावमैलव्दमहर्गणोथवा ॥ ॥

[8] शशिपरभगणघ्त्रे पातसूर्यद्युराशौ युगरविदिनभक्ते मंडलादिः शशांकः

त्रिकुहितदिनहीनी ‘ ’ ष्टुभाद्यधितोक्षहत इवगतवर्षरन्वितः शुद्ध्यहानि ।

[9] भोदपैर्गतखरांशुवासरास्संगुणा युगदिनेशवासरैः

भाजिताः कथिवशुद्धिवजितास्स्पाद्द्युराशिरथर्वकसंगुणः ।
Ms. B : 6 a भूदिनै°

[ प्रकारान्तरेण अहर्गणः ]

भोदयार्कभगणान्तरेण वा प्रोक्तवद्दिनगणोऽर्कवत्सराः ॥ १० ॥

[ वर्षाधिपः ।]

ऽर्कवत्सराः ।। १० ।।

नवाष्टरामाङ्गरसैः [६६३८९] समाहताः खखाभ्रषट्क[६०००]प्रविभाजिताः फलम् ।
खराम[ ३०]शेषं दिनशुद्धिरिष्यते मधोः सितादेदिवसैरिनाब्दपः ॥ ११ ॥

[ शुद्धेः ज्ञातेऽहर्गणः ]

विश्वरामनवमङ्गलैककै[१८९३१३]स्ताडिता गतसमा विभाजिताः ।
खाभ्रखाङ्गदहनै[३६०००]रवाप्तक शुद्धिहीनमथ चैत्रशुक्लतः । १२ ॥
वासरैर्युतमवद्युवजितं वर्षवासरयुतं दिवागणः ॥ १३ ॥

[ वर्षान्ताहर्गणः ]

विश्वरामनवभिः [९३१३] समाहताः [ खाभ्रखाङ्गगुण ३६००० भाजिताः फलम् ।]
प्राग्वदक्षरसराम[ ३६५]सङ्गुणैरब्दकैर्युतमहर्गणोऽथवा ॥ १४ ॥



Text of Ms. A :

[10] भोदयांतदिवसांतरेण वा प्रोक्तवद्दिनगणोर्कभान्वितः ।

[11 ] नवाष्टरामांगरसस्समाहताः खखाभ्रषट्कप्रविभाजिताः फल

खरामशेषं दिनशुद्धिरिष्यते मधोस्सितादेर्दिवसैदिनाब्दकः ॥

[12] विश्वरामनवमंगलैककैस्ताडितागत्तसमा विभाजिताः

खाभ्रखांगदहतैरवाप्तपूकशुद्धिहोनमथ चत्रशुक्लतः ।

[13] बासरैर्युतमितर्नुवजितं । वर्षवासरयुतं दिवागणः

[14] विश्बरामनवभिस्समाहताः

प्राग्वदक्षरसरामसंगुणः । अब्दकैर्युतमहर्गणोथवा


Ms. B : 13 a °मितर्तु

[ प्रकारान्तरेण वर्षान्ताहर्गणः ]

विश्वरामशरवेद[४५३१३]ताडिताः [खाभ्रखाङ्गगुण ३६००० भाजिताः फलम् ॥]
प्राग्वदब्धिरसराम[ ३६४]ताडितैरब्दकैर्युतमहर्गणोऽथवा ॥ १५ ॥

[ लघ्वहर्गणः ]

अब्द-वेदरसपावका[३६४]हत नो क्षिपेद्दिनगणो लघुर्भवेत् ।
एवमेव शतशः प्रसाधयेद् वासरौघमलधुं लघु क्रमात् ॥ १६ ॥

[ कजन्मतोऽहर्गणः ]

शून्यनखाड्कनर्वेकरस[६१९९२००]म्रा भूदिवसा द्युगणः कदिनादौ ।
नन्दशराब्धि[४५९]गुणाश्च कृतादौ तिष्यमुखस्त्रि[३]गुणः कृत[४]भक्तः ॥ १७ ॥
तद्योगः कल्यादौ द्युगणः कोत्पत्तितोऽथवा निघ्नः ।
नवगुणरसाष्टनवनगवेदभुजैः [२४७९८६३९] कुदिनवेदांशः [ हैं.] ॥ १८ ॥
खैकाक्षि[खशर]शरशरवसुनवरूपाक्षतत्त्ववस्वगाङ्काः [९७८२५५१९८५५५०२१०]
कल्यादौ द्युगणोऽयं कलिगतद्युगणेन संयुतस्त्विष्टः ॥ १९ ॥


Text of Ms. A :

[15] विश्वरामशरवेदत्ताडिताः

प्राग्वदठिदरसरामताडितै । रव्दकैर्युत्तमहर्गणोथवा ॥ ॥

[16] अव्दवेदरसरामकाहातिनोंक्षिपेद्दिनगणो लघुर्भवेत् ।

एवमेव शतशः प्रशाधयेद्वासरौघमलघु लघुं क्रमात् ।

[17] शून्यनखांकनवैकासम्रा भूदिवसा द्युगणाः कदिनादी

तं द शराब्दिगुणाश्च कृतादौ तिष्पमुखत्रिगुणः कृतभक्तः ।

[18] तद्योगः कल्पादौ द्युगुणः कोत्पत्तितोथवा निघ्रः ।

नवगुणरसाष्टनवनगवेदभुजैः कुदिनवेदांशः ॥ ॥

[19] खैकाक्षिञ्शरशरवसुनवरूपाक्षत्तत्ववस्वगांकाः

कल्पादौ पुगणोयं कलिगतयुगणेन संयुक्तिस्त्विष्टस्स्पात ।


Ms. B : 16 b fairuf 17 b द्युगणः

[ व्यस्तगणनया दिनाधिपः ।]

सप्ता[७]भ्यस्तात्कुदिनाद् द्युगणोनात्सप्त[७]भाजिताच्छेषम् ।
शनिमन्देनसिताद्यो व्यस्तगणनया दिनाधिपतिः ॥ २० ॥

[ चान्द्रसौराष्हर्गणौ ]

द्युगणोऽधोऽवमगुणितात् कुदिनहृतादाप्तयुग् विधोईंगणः ।
पृथगधिकगुणो विधुदिनहृतोऽधिमासदिनवजितोऽर्काहाः ॥ २१ ॥

[ प्रकारान्तरेण तदेव ]

यातावमेन्दुदिनराशिचयौ स्वशिष्ट्या युक्तोनितावमगणः शशिवासरा वा ।
हीनौ गताधिकगणश्च रविद्युराशिस्तद्योगतो रविदिनानि गताधिमासाः ॥ २२ ॥

[ अन्ये विधयः ]

पृथगिनदिनराशिश्चन्द्रभ[२७१]घ्रो विभक्तः शतगुणितखखेषुव्योमवेदै[४०५००००]विहीनः ।
रसनगनव[९७६]लब्धव्योमराम[३०lम्रयुक्तः पृथगज[११lहतराशिद्विष्ठ ऊध्र्व विभक्तः ॥२३॥
खानिखेकशरषण्मुखे[१६५१०३०]र्युतो रामखाग[७०३]भजिताप्तवाजितः ।
स्याद्द्युराशिरिनसावनोऽथवा सूर्यमासनिकरो द्विधा स्थितः ॥ २४ ॥


Text of Ms. A :

[20] सद्याभ्यस्ताः कुदिना द्युगणोना समभाजिताः शेषं ।

शनिमंदेन सिताद्यो व्यस्तगणनया दिनाधिपतिः ।

[21] द्युगणोधोवमगुणितः कुदिनहृताप्ताहयुग्वियोर्चुगणः

पृथगधिकगुणो विधुदिनहतोधिमासदिनवजितोकहाः ॥ ॥

[22] पातावमेन्दुदिनराशिवयस्खशिष्ट्या युक्तोयुतावमहृतः शशिवासरा वा ।

एवं गताधिकगुणाश्च रविद्युराशिरन्पोत्पतोवमदिनानि गताधिमासः ॥ ॥

[23] पृथगिनदिनराशिश्चंद्रभाग्नो विभक्तः शतगुणितखखेषुव्यासवेदैविहीना।

रसनगनवलव्दव्योमरामघ्रयुक्त: पृथगजहतराशिद्विष्ट ऊध्वं विभतः ॥ ॥

[24] खाग्निखैकशरषण्मुखैर्युतो रामखागभजितापूर्वजितः

स्याद्द्युराशिरिनसावनोथवा सूर्यमासनिकरो द्विधा स्छितः
Ms, B: 20 b qEd'HTo 20 c füdTeừ 23 c ox{so° 23 d 3:Gi


गोगजाग्निरसषङ्[६६३८९]गुणो हृतः खाभ्रखाभ्ररसरूपबाहुभिः[२१६००००] ।
लब्धमाससहितोऽभिताडितः खाग्नि[ ३०]भिस्तिथियुतः पृथग्घतः ॥ २५ ॥
मूर्छनाभ्रनवखाक्षि[ २०९०२१]भिहृतः खार्क[१२०]भक्तशिशिरांशुवासरैः ।
लब्धहीनदिवसापवजितः स्याद्द्युराशिरिनसावनोऽथवा ॥ २६ ॥

विश्वाग्निनन्दमन्वग्निशशि[१३१४९३१३]घ्रा भाजिताः समाः ।
खखाभ्राङ्गगुणै[ ३६०००]र्लब्धं मेषाद्यहर्युतं च वा ॥ २७ ॥

गणविधिस्तृतीयः ।



Text of Ms. A :


[25] गोगजाग्निरसषड्गुणो हृतः खाभ्रखाभ्ररसरूपवाहुभिः I

लब्दमाससहितोभिताडितः खाग्निभिस्तिथियुतः पृथग्घतः ।

[26] मूर्छनाभ्रनवखाक्षिभिर्हतः खार्कभक्तशिशिरांशुवासरैः

लव्दहीनदिवसापवजितस्स्पातः द्युराशिरिनसावनोथवा ।

[27] विश्र्वाग्निनंदमन्वग्निशशिघ्रा भाजितास्समाः

खखाभ्रांकगुर्णलव्द मेषाद्यहधुत च वा।

घुणविधिस्तृतीयः ।


Ms. B : 27 c °लठद