प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
← सप्तमोऽङ्कः मृच्छकटिकम्
अष्टमोऽङ्कः
शूद्रकः
नवमोऽङ्कः →

अष्टमोऽङ्कः

(ततः प्रविशत्याईचीवरइस्तो भिक्षुः )

 भिक्षुः---अंज्ञा ! कलेध धम्मशंचअं,-

शंजमध णिअपोट णिचं जग्गेध झापडण ।
विशमा इंदि अचोला इलेति चिलचिद धम्म ॥ १ ॥

अवि अ, अणिचदाए पेखि णवलं दाव धम्माणं शलणम्हि ।

पंचजण जेण मालिदा इत्थिों मालिअ गार्म लक्खिये ।।
अबले के चंडाल मालिदे अवसं वि शे णल शग्ग गाहदि ॥ २ ॥
शिल मुडिये तुंड मुडिदे चित्त । मुंडिच कीश मुंडिदे ।।
जाह उण अ चित्त मुंडिदे शाहु शुटु शिल तोह मुंडिदे ॥ ३ ॥

गिहिदकशाओदए एशे चीवले, जावं एदं लअिशालकाहकेलके उजाणे पविशिअ पोक्खलिणीए पक्खालि लहुं लहुं अवक्कमिश्शं

 [ अज्ञाः ! कुरुत धर्मसंचयम्,-

संयच्छत निजोदरं नित्यं जाग्रत ध्यानपटहेन ।
विषमा इन्द्रियचौरा हरन्ति चिरसंचित धर्मम् ॥


शंजम्मधेति । गाथा । क्वचिदृश्यते । संयच्छत निजकमुदरं नित्यं जामत ध्यानपटहेन । विषमा इन्द्रियचौरा हरन्ति चिरसंचित धर्मम् ॥ १ ॥ पंचणेत्यादि । बैंतालीछन्द सा द्वयम् । पञ्चेति । जसंयोगात्पश्चेति पञ्चशब्दो गुरुः छन्दोनुरोधात् । पञ्चजनेति णकारः ( ? )। अबले केति केवलः ककारः एकारश्च लधुः । अचसे बीयत्र सकारो न प्रविष्टः । अन्यथी अवस्से वीति स्यात् । झे गले इयैकारद्वयेऽन्यतरो न गातीयत्र ‘गा' इल्याकारस्य गुरुत्वम् । पञ्चजनाः पञ्चेन्द्रियाणि । इथि अविद्याम् । गाम शरीरम् । लक्खिदे रक्षितः । दुष्टत्वविकृतिपातात् । चण्डालोऽहंकारः । अबलोऽसहायः । अथवेन्द्रियादिविना- शत् । अवश्यं स नरः खर्ग गाइते ।। २ ।। शिरों मुरिडतं तुण्डं मुडित चित्त पाठा०-१ अः (=आर्याः). अपि च, अनित्यतया प्रेक्ष्य केवलं तावद्धर्माणां शरणमस्मि ।

पञ्चजना येन मारिता अवियां मारयित्वा ग्रामो रक्षितः ।
अमलः क्व चण्डालो मारितोऽवश्यमपि स नरः स्वर्ग गाइते ॥

शिरो मुण्डितं तुण्यं मुगिडत थितं न मुण्डितं किमर्थ भुण्डितम् ।
यस्य पुनश्च चिसे मुण्डितं साधु सुष्टु शिरस्तस्य मुण्डितम् ॥

गृहीतकषायोदकमेतीवरम् , यावदेतद्राष्ट्रियश्यालकस्योद्याने प्रविश्य पुष्क- रियां प्रक्षाल्य लघु लघ्वपक्रमिष्यामि । ] ( परिकम्य, तथा करोति )

( नेपथ्ये )

 शकारः----च्यिश्ट ले दुश्टशमणका ! च्यिश्ट । [तिष्ठ रे दुष्ट- श्रमणक! तिष्ठ ।

 भिक्षुः---( दृष्ट्वा, सभयम् ) ही अविद, माणहे एशे शे लोअशाल- शंठाणे आअदे। एक्कण भिक्खुगा अबलाहे कि दे, अण्णं पि जहिं जाहिं भिक्खु पेक्खदि, तहिं तर्हि गोणं व णाशं विधिअ ओवाहेदि; ता कहिं अशलणे शलणं गमिश्शं है । अथवा भट्टालके जेव बुद्धे मे शलणे । [ आश्चर्यम् , एष स राजश्यालसंस्थानक आगतः, एकेन भिक्षुणापराचे कृतेऽन्यमपि यत्र यत्र भिक्षु पश्यति, तत्र तत्र गामिव नासां विवापबाह- यति। तत्कुत्राशरणः शरणं गमिष्यामि ? । अथवा भट्टारक एव बुद्धो में शरणम् । ।

( प्रविश्य, सखडेन विटेन सह )

 शकारः-च्यिश्ट ले दुश्टशमणका ! च्यिश्ट; आवाणअमञ्झ- पविश्टश्श; विअ लत्तमूलअश्श शीदं दे मोडइश्श । (इति ताडयति )


न मुण्डितं न संयत्तीकृतं किं मुण्डितम् । थस्य पुनश्चितं मुण्डितं सुप्तुं साधु शिर- स्तस्य मुण्डितम् ।। ३ ।। लट्टिअशालकाहेति । राष्ट्रियश्यालकत्वेन च पुनः संयोगः प्रकर्षख्यापनार्थः । अपूपी द्वावितिवत् वा न पुनरुक्तम् ॥ ही अविद माणहे' इति विस्मयखेदे । नासिकां भिवापवायति । तत्कुत्राहमशरणः शरणं गमिष्यामीति ॥ आपानकं पानगोष्ठी । पिबन्यस्मिन्नित्यधिकरणे ल्युट् । रकमूलकस्य भीषमित्र [ तिष्ठ रे दुष्टश्रमणक! तिष्ठ; अपानकमध्यप्रविष्टस्येव रक्तमूलकस्य शीर्ष ते भक्ष्यामि।]

 विटः----काणेलीमातः । न युक्तं निर्वेदधृतकषाय भिक्षु ताडयितुम् । तत्किमनेन ? । इदं तावत्सुखोपगम्यमुद्यानं पश्यतु भवान् ।

अशरणशरणप्रमोदभूतैर्वनतरुभिः क्रियमाणचारुकर्म ।
हृद्यमिव दुरात्मनाभगुप्तं नवमिव राज्यमनिर्जितोपभोग्यम् ॥ ४ ॥

 भिक्षुःशाअद; पशीददु उवाशके | | स्वागतम् प्रसीद- पासकः ।]

 शकारः-----भावे ! पेक्ख पेक्ख, आकोशदि मं । [भाव ! पश्य पश्य, आक्रोशति माम् ।।

 विटः-किं ब्रवीति ?।।

 शकारः-उवाशके त्ति में भणादि, किं हग्गे गाविदे ? । [उपासक इति मा भणति, किम नापितः ? । ] ।

 विटः - बुद्धोपासक इति भवन्तं स्तौति ।

 शकारः----थुणु शमणका ! थुगु । [ स्तुनु श्रमणक ! स्तुनु ।]

 भिक्षुः--तुर्म धणे, तुम पुण्णे । [वं धन्यः, त्वं पुण्यः ।]

 शकारः---भावे ! धणे पुण्णे त्ति में भणादि । किं हग्गे शलवके कोश्टके कोंभकाले वा ।। [ भाव ! धन्यः पुण्य इति मां भणति । किमई शलार्वंकः (चार्वाकः ) कोष्टकं कुम्भकारो वा ? ।]


मध्यमा किं पत्रलकभागमपनीय ( ?) भूलकमुपदंशीकुर्वन्ति । अशरणेति । अनिर्जितर्मनात्मसात्कृतम् ॥ ४ ॥ णविदे नापितः । स छुपासको दृष्ट इत्याशथः । शलाकश्चावकः । को काम कादिरचितम् ॥ यत्र तावत्कुकु( क )राः शृगाला जल टिप्प०-1 अपीयते संभूथ पीयते सुरत्यापानकं मद्यपायिन समाजः । 2 यथा खलानां हृदयं तदैवोत्तानं भवति, यदी सोन्यस्य दोषादि कमन्यमै कथयति तत् । उद्यानमिदमीदृशम् , असदपाय सदेव कर्म विदधाति; त्वं तु चेतनः संन्या- सिनमपि ताडयसि; किमतः परमसदस्ति ? इति ऋकारोपरि विष्टस्य कटाक्षः ।  विटः---काणेलीमातः । ननु धन्यस्त्वम्' 'पुण्यस्त्वम्' इति भवन्तं स्तौति ।

 शकारः-भावे ! ता कीश एशे इध आगदे ? । [ भाव ! तरिक- मर्थमेष इहागतः ? १]

 भिक्षुः—इदं चीचलं पक्खालिदं । [ इदं चीवरं प्रक्षालयितुम् ।]

 शकारः-- अले दुश्टशमणका ! एशे मम बहिणीवदिणी शव्वुजा- णाणं पबले पुप्फकलंडुज्जाणे दिण्णे, जहिं दाव शुणहका शिला पाणि पिअति । हगे वि पबलपुलिशे मणुश्शके ण पहामि; तहिं तुमं पुक्खलिणीए पुलाणकुलत्थजूशशवण्णाई उश्शगंधिआई चीवलाई पक्खालेशि है । तो तुम एकापहालिगं कलेमि । [ अरे दुष्टश्रम- णक ! एतन्मम भगिनीपतिना सर्वोथानानां अवरं पुष्पकण्डोद्यानं दत्तम् , यन्न तावच्छनकाः शुगलिाः पानीयं पिबन्ति । अहमपि प्रवरपुरुषो मनुष्यको न स्वामिः तत्र त्वं पुष्करियां पुराणकुलित्यूषसवर्णान्युअगन्धीनि चीव- राणि प्रक्षालयसि ? । तस्बामेकमहरिकं करोमि ।

 विटः--काणेलीमातः ! तथा तर्कयामि यथानेनाचिरप्रव्रजितेन भवितव्यम् ।

 शकारः-कध भावे जाणादि ? । [कथं भावो जानाति ? ।

 विटः- किमत्र ज्ञेयम् ? । पश्य

अद्याप्यस्य तथैव केशविरद्दाढ़ौरी ललाटच्छविः
कालस्याल्पत या न्च चीवरकृतः स्कन्धे न जातः किणः ।
नाभ्यस्ता च कषायवस्त्ररचना दूरं निगूढान्तरे
वस्त्रान्तं च पटोच्छ्याप्रशिथिलं स्कन्धे न संतिम्रते ॥ ५ ॥


पिबन्ति । हग्गे वि अहमपि । त्वमपि पुरणकुलित्थयूषसवर्णान्युपगन्धीनि चीव- राणि प्रक्षालयसि । एकप्रहारवन्तं करोमि । एकप्रहारेण मारणोक्ताबयं प्रयोगः । अद्यापीति । गौरी ललाटे शोभा भवति । विरतस्य तस्यात्मनि स्वरूपगतिः (१)। | हिप्प०-1 सांप्रतमेव संन्यासाश्रमोऽनेन गृहीतोऽत एवायमपरिचितः संन्या- सिनः कार्याकार्यस्येति भावः । तदेवाग्निमलोके वक्ष्यति ।  भिक्षुः--उवाशके 1 एवं । अचिलपवजिदे हुग्गे [उपासक ! एवम् । अविरभद्रजितोऽहम् ।]

 शकारः---ता की तुमं जातमेत्तक जेब ण पव्वजिदे हैं । [तस्किमर्थं त्वं जातमात्र एव न प्रवजितः ? ।] ( इति ताडयति )

 भिशुर–णमो बुद्धश्श । १ नमो बुद्धाय ।]

 विटः–किनेन ताडितेन तपस्विना ? मुच्यताम् ; गच्छतु ।

 शकारः-अले ! चियश्ट दाव जात्र शंपधालेमि । [अरे ! तिष्ठ तावत् , याचसंधारयामि ।]

 विटः--केन साधम् ।।

 शकारः–अत्तणो हडकेण । [ आत्मनो हृदयेन । ]

 विटः-हन्त, न गतः ।।

 शकारः----पुत्तका हडक्का ! भटके पुत्तके ! एशे शमणके अवि णाम किं गच्छदु, किं च्यिश्टदु । (खगतम् ) णावि गच्छदु, णावि ख्यिश्टदु ? । ( प्रकाशम् ) भावे शंपधालिदं मए हडकेण शह । एशे मह हडक्के भणादि । [ पुग्नक हृदय ! भट्टारक पुत्रक ! एष श्रमणकोऽपि नाम किं गच्छतु, किं तिष्ठतु ? । नापि गच्छतु, नापि तिष्ठतु । भाव ! संप्रधारितं मया हृदयेन सद्द । एतन्मम हृदयं भणति ।]

 विटः --- किं ब्रवीति ? ।

 शकारः--मावि गच्छदु, मावि च्यिटदु । मावि ऊशशदु, मावि णीशशदु; इध जेव झत्ति पडिअ मलेदु । [मापि गच्छतु, मापि तिष्ठतु। माप्युडवासितु, मापि निःश्वसितु । इहैव झटिति पतित्वा म्रियताम् ।] कर्णः संघर्षजो प्रणाकारः । वस्नकषायीकरण में शीलितम् । वस्त्रान्तः स्कन्धे न तिष्ठते । नपुंसकत्वं चिन्त्यम् (?)। निगूढमवकाशो यस्य तत् । संकोचितप्रदेश-


मित्यर्थः । पटस्योच्छ्यो विशालता । तस्माहुःखम् ॥ ५ ॥ जातमात्र एव म प्रत्र- जितः ॥ तपस्विना घराकेण ।। हुलन हृदयेन् । ने गतस्तई न गमिष्यतीत्यर्थः। -.- ... .----.. - --.-. .

.---:  भिक्षुः----णमो बुद्धश्श; शलणागदम्हि । [नमो बुद्धाय; शरणा- गतोऽस्मि ।]

 विटः–गच्छतु ।।

 शकारः–णं शमएण । [ ननु समयेन !]

 विटः---कीदृशः समयः ।।

 शकारः----तधा कदम फेलदु, जधा पाणिों पंकाइलं ण होदि । अधव पाणिों पुंजीकदुअ कद्दमे फेलदु । [ तथा कर्दमं प्रक्षिपतु, यथा पानीयं पक्काविलं न भवति । अथवा पानीयं पुञ्जीकृत्य कर्दमे क्षिपतु ।

 विटः--अहो मूर्खता,--

विपर्यस्तमनश्चेष्टः शिलाशिकलवर्मभिः ।
मांस वृक्षैरियं मुखैभराक्रान्ता वसुंधरा ॥ ६॥

( भिक्षुनयेनाक्रोशति )

 शकारः--- किं भणादि ? । [ किं भणति ? ।]

 विटः--स्तौति भवन्तम् ।।

 शकारः--थुणु थुणु, पुणो वि थुणु । [ स्तुनु स्तुनु, पुनरपि स्तुनु ।

( तथा कृत्वा निष्क्रान्तो भिक्षुः )

 विदः---कालीमातः ! पश्योद्यानस्य शोभाम्

अमी हि वृक्षाः फलपुष्पशोभिताः
कठोरनिष्पन्दलोपवेष्टिताः ।
नृपाझया रक्षिजनेन पालिता
नराः सदारा इव यान्ति निर्वृतिम् ॥ ७ ॥


पुत्रक हृदय अदखे (?) । भट्टारकं दउतिटिति नम इति प्रस्तावात् (?) । विटोऽयमर्थः (१) पकाइले पाविलम् । कलुषमिति यावत् ॥ विपर्यस्तमिति । टिप्प- उच्यमानकार्यकरणस्य प्रतिश्चय । -*-*-*-*-*-*-*-

  • -
  • -

-* शकार-शुटु भावे भणादि

बहुकुमविचित्तिदा अ भूमी
कुशुमभलेण विणामिदा अ लुक्खा ।
दुमशिहललदाअलबमाणा ।
पणशफला विअ बाणली ललंति ॥ ८ ॥

 [ सुष्टु भावो भणति

बहुकुसुमविचित्रिता च भूमिः कुसुमभरेण विनामिताश्च वृक्षाः ।
मशिखरलतावलम्बमानाः पनसफलानीव वानरा ललन्ति ॥]

 विटः----काणेलीमातः ! इदं शिलातलमध्यस्थताम् ।।

 शकारः-एशे म्हि आशिदे । ( इति विटेन सहोपविशति ) भावे ! अज्ज वि तं वशंतशेणिों शुमलामि । दुजणवण विअ हेडक्वादो ण ओशलदि । [एषोऽस्म्यासितः । भाव ! अथापि तां वसन्तसेना स्मरामि । दुर्जनवचनमिव हृदयाश्नपसरति ।।

 विटः--(स्वगतम् ) तथा निरस्तोऽपि स्मरति ताम् । अथवा

श्रीभिर्विमानितानां कापुरुषाणां विवर्धते मदनः ।।
सत्पुरुषस्य स एव तु भवन्ति मृदुनैव च भवति ॥ ९ ॥

 शकारः---भावे 1 का वि वेला थाक्लकचेडश भणिदश्श ‘पवणं गेण्हिअ लहुं लहुं आअच्छे ति । अज वि ण आअ- च्छदि ति। चिलम्हि बुभुक्खिदे । मज्झण्हे या शकीअदि पादेहिं। गंतुं । ता पेक्ख पेक्ख

पणहमज्झगदे शूले दुष्पेक्खे कुविदवाणलशलिच्छे।
भूमी दशेतत्ता हदपुत्तशदेव गंधाली ॥ १० ॥


विपर्यस्तं लोकविरुद्धम् ॥ ६ ॥ अमी इति ॥ ७ ॥ बहुकुशुभेत्यादि । पुष्पिताप्राच्छन्दः । रुक्खा बृक्षाः । ललन्ति विहरन्ति ॥ ८ ॥ स्त्रीभिरि- त्यादि । आर्या ॥ १ ॥ बुभुक्षितो न शक्यते पादाभ्यां गन्तुम् । गहमा- त्यादि । गाथा । नभोमध्यगतः सूर्यो दुःप्रेक्ष्यः कुपितवानरसदृशः । भूमि- पाठा०—१ दुमशिदलदा अ क्लबमाणा (=नुमशिखरलता इव सम्ब- मानाः)। - -....- - -. . -.-..-. - .. ... ... - -


 [भाव ! कापि वेला स्थावरकचेटस्य भणितस्थ ‘प्रवहण गृहीत्वा लघु

लम्बागच्छ इति । अद्यापि नागच्छतीति । चिरमसि बुभुक्षितः । मध्याह्न न शक्यते पादाभ्यां गन्तुम् । तत्पश्य पश्य

नभोभध्यगतः सूर्यो दुःप्रेक्ष्यः कुपितवानरसदृक्षः ।
भूमिटेढसंतप्ता हतपुत्रशतेव गान्धारी ॥]

 विटः--एवमेतत् ।

छायासु प्रतिमुक्तशष्पकवलं निद्रायते गोकुलं
तृष्णानैंश्च निधीयते वनमृगैरु पयः सारसम् ।
संतापादतिशङ्कितैर्न नगरीमागे नरैः सेव्यते ।
तप्त भूमिमपास्य च प्रवद्दणं मन्ये क्वचित्संस्थितम् ॥ ११ ॥

 शकारः--भावे !

शिलशि मम णिलीणे भाव शुजश्श पादे
शउणिखगविहंगी लुक्खशाहीशु लीणा ।
गलपुल शमशुदशा उहदीहे शशंता
घलशलणणिशण्णा अदवं शिवहति ॥ १२ ॥

भावे । अज वि शे चेडे णाअच्छदि । अत्तणो विणोदणणिमित्त किं पि गाइशं ( इति गायति ) भावे । भावे ! शुदं तुए जे मए गाइदै ।। [ भाव !

शिरसि मम निलीनो भाव ! सूर्यस्य पादः
शकुनिखगविहङ्गा वृक्षशाखासु लीनाः ।
नरपुरुषमनुष्या उष्णदीर्घ श्वसन्तो।
गृहशरणनिषण्णा आतप निर्वहन्ति ।

भवि ! अद्यापि स चेट नागच्छति । आस्मनो विनोदनिमितं किमपि गास्यामि । भाष भाव ! श्रुतं त्वया यन्मयो गीतम् ? ।]


ढसंतप्ता इतपुत्रशतेव गान्धारी । गान्धारी दुर्योधनादिपुत्रशतमाता ॥ १० ॥ छायास्विति ॥ ११ ॥ शिलशीत्यादि । मालिन्या श्लोकः । शिरसि मम निलीनो भाव सूर्यस्य पादः शकुनिखगविहा वृक्षशाखासु लीनाः । नरपुरुष- मनुष्या उष्णदीर्घ श्वसन्तो गृहूशरणनिषण्णा आतप प्रेरयन्ति ॥ १२ ॥ मृ० १३  विटः---किमुच्यते । गन्धर्वो भवान् ।

 शकारः--कधं गंधव्वे ण भविश्शं ?।

हिंगुञ्जले जीलकभइमुश्ते वाह गठी शगुडा अ शृंठी ।
पशे मए शेविद गंधजुत्ती कधं ॥ हग्गे मधुलश्शले ति ॥ १३॥

भावे | पुणो वि दाव गाइश्शं । ( तथा करोति ) भावे भावे । शुदं तुए जं मए गाइदं ? । [ कथं गन्धर्वो न भविष्यामि ?

हिङ्ज्वला जीरकभद्रमुस्ता वचाथा ग्रन्थिः सगुडा च शुण्ठी ।
एषा मया सेविता गन्धयुक्तिः कथं नाहं मधुर स्वर इति ॥

भाव ! पुनरपि तावास्यामि । भाव भाव ! श्रुतं त्वया यन्मया गीतम् ? । ]

 विटः----किमुच्यते-गन्धर्वो भवान् ? ।।

 शकारः–कधं गंधवे ण भवामि ? ।।

हिंगुज्जले दिण्णभलीचचुषणे वग्धालिदे तेल्लघिपण मिश्शे।
भुते भए पलिहुदीअमंशे कधं या इग्गे मधुलइशलेत्ति ॥ १४ ॥

भावे, ! अज वि चेडे णाअच्छदि । [कथं गन्धर्वो न भवामि ? ।

हिज्वलं दत्तमरीचचूर्ण व्याघारितं तैलधृतेन मिश्रम् ।
भुक्तं मया पारभृतीयमसिं कथं नार्ह मधुरस्वर इति ॥

भाव ! अद्यापि चेदो नागच्छति ।।

 विटः----स्वस्थो भवतु भवान्, संप्रत्येवागमिष्यति ।

( ततः प्रविशति प्रवहणाधिरूढा वसन्तसेना चेटश्च )

 चेटः-भीदे खु हग्गे, मज्झण्डिके शुजे । मा दाणि कुविदे


हिंगुजेत्यादि । उपजातिच्छन्दसा । हिङ्ज्वलौ जीरकभद्रमुस्तकौ बचाया अन्थिः सगुडा च कुण्ठी । एषा मया सेविता ग्रन्थयुक्तिः कथं नाहं मधुर स्वर इति ॥ १३ ॥ हिंगुञ्जले इति । हिफूज्वलं दत्तमरीच चूर्ण व्याघारितं तैलधृतैर्मिश्रम् । भुतं मया पारसृतीयं मांस कथं नाहं मधुर स्वर इति ॥ १४ ॥ हिफूज्वलचूर्णं परभृतीयमसेन टिप्प०-] पारभृतीयं कोकिलस्थ मसिम् । केचित्त पारभूतमुपायनं तस्येदं पारभृतीयमित्याः । लाअशालशंठाणे हुविश्शदि । ता तुलिदं वहामि । जाध गोणा ! जाधे । [भीतः खल्वहम् , माध्याह्निकः सूर्यः । नेदानी कुपितो राजश्याल- संस्थानको भविष्यति । तत्वरितं वदामि । यातं गावौ ! यातम् । ]

 वसन्तसेना- हद्धी हद्धी, ण ई वड्माणअस्स अॐ सर- संजोओ । किं णेदं ? । किं णु खु अज चारुदतेण वाहणपडि- स्सम परिहरंतेण अण्णो मस्सो अण्णं पवणं पेसिदं भविस्सदि १ । फुरदि दाहिणं लोअणं, वेवदि में हिअअं, सुण्णाओ दिसाओ, सव्वं जैव विसंतुलं पेक्खामि । [हा धिक् हा धिक्, न खलु वर्धमान- कस्यायं स्वरसंयोगः । किं न्विदम् ? किं नु खल्वार्थचारुदत्तन वाहनपरिश्रम परिहरतान्यो मनुष्योऽन्यत्प्रवहणं प्रेषितं भविष्यति ? । स्फुरति दक्षिण लोचनम्, वेपते मे हृदयम्, शून्या दिशः, सर्वमेघ विसंष्ठुलं पश्यामि । ]

 शकारः---( नेमिधोषमाकर्त्य ) भावे भावे अगदे पचहणे । [ भाव भाव! आगतं प्रवहणम् ।]

 विटः–कथं जानासि १ ।।

 शकारः किं ण पेक्खदि भावे ? बुङ्शुअले विअ घुलघुला- अमाणे लक्खीअदि । किं न पश्यति भावः १ वृद्ध शूकर इव घुरघुरायमाणं लक्ष्यते । ]

 विटः--( दृष्ट्वा ) साधु लक्षितम् अयमागतः ।

 शकारः-पुत्तका थावलका चेडा ! अगदे शि? [पुत्रक स्थावरक घेट ! आगतोऽसि ।]

 चेटः---अध ई । [ अथ किम् ।]


सह मया भुक्तं ततः कथं न मधुरस्वरोऽहम् । घनद्रवः कर्मणि यन् तः (१) ॥ किं न प्रेक्षते भावः । वृद्धसुकर इव । घुरघुरेयव्यकशब्दानुकरणम्। अध्यक्त शब्दं कुवष्णो  शकारः–पत्रहणे वि अगदे है । [प्रवहणमप्यागतम् ?]

 चेदः---अध ई । [अथ किम् ।।

 शकारः–गोणा वि आगदे ?। [ गावावयागतौ ।।]

 चेटः---अध ई । [ अथ किम् ।]

 शकारः--तुम पि आगदे ।। [त्वमप्यागतः ? । ]

 चेटः---( सहासम् ) भट्टके ! अहं पि आगदे । [ भट्टारक ! अहम- प्यागतः ।]

 शकारः---ता पवेशेहि पवहणं । [ तत्प्रवेशये प्रवहणम् ।]

 चेटः--कदलेण मग्गेण ? । [कतरेण मार्गेण ? ।]

 शकारः–एदेण जैत्र पगालखंडेण । [ एतेनैव प्रोकारखण्डेन ।]

 चैट-भट्टके ! गोणा मलेति । पर्वहूणे वि भज्जेदि । हग्गै वि चेडे मलामि । [ भट्टारक! वृषभौ न्नियेते । प्रवहणमपि भज्यते । अहमपि धेटो ब्रिये।]

 शकारः-अले 1 लाअशालके हग्गे; गोणी मले, अवले कीणि- इशं; पवणे भग्गे, अवलं घडाइश्शं; तुम मले, अण्णे पह- णवाहके हुविश्शदि । [ अरे ! राजश्यालकोऽहम्; बृषभौ मृतौ, अपरौ श्रेष्यामि । प्रवणं भग्नम् , अपरे कारयिष्यामि । त्वं मृतः अन्यः प्रवहण- वाद्दको भविष्यति ।]

 चेटः---शव्वं उववेण्णं [विश्शदि, हग्गे अत्तणकेलके ण डुविश्शं । [ सर्वमुपपन्नं भविष्यति, अमात्मीयो न भविष्यामि ।]

 शकारः-अले ! शव्वं पि णश्शदु; पगालखंडेण पवेशेहि पवहणे । [ अरे ! सर्वमपि नश्यतु; प्राकारखण्डेन प्रवेश प्रवहणम् ।]


लक्ष्यते ॥ पगालखंडेण प्राझारखण्डपथेनैव प्रवेशय ॥ दैवगत्या तु भमै प्रवह चेट--विभज्ज ले पवहण ! शमं शामिणा विभज्ज । अण्णे पवणे भो । भट्टके गदुअ णिवेदेमि । (प्रवेश्य ) कधं ण भग्गे हैं । भट्टके ! एशे उवत्थिदे पचहणे । [ विभञ्ज रे प्रवहण ! समं स्वामिना विभञ्ज । अन्यत्प्रवहणं भवतु । भट्टारकं गत्वा निवेदयामि । कथं न भग्नम् ।। भट्टारक ! एतदुपस्थितं प्रवहणम् ।]

 शकारः–ण छिण्णा गोणी ? । ण मला लज १ । तुम पि ण मले है । [न छिन्नौ वृषभौ ? । न मृता रजवः ? । स्वमपि न मृत: १।]

 चेटः---अध इं। [ अथ किम् ।]

 शकारः--भावे ! आअच्छ; पवणं पेक्खामो। भावे ! तुम पि में गुलु पलमगुछ । पेक्खीअशि शादलके अब्भंतलकेत्ति पुलक्कल- एणीएत्ति तुमं दावे पचहणं अग्गदो अहिलुह । [भाव ! आगच्छ; प्रव- हुणं पश्यावः । भाव ! त्वमपि मम गुरुः परमगुरुः । प्रेक्ष्यसे सादरकोऽभ्य तरक इति पुरस्करणीय इति एवं तावत्प्रवहणामअतोऽधिरोए ।]

 विटः---एवं भवतु । ( इत्यारोहति )

 शकारः----अधवा च्यिश्ट तुमं । तुह बप्पकेलके पवहणे, जेण तुमं अगदो अहिलुहशि । हग्गे पक्हणशामी; अगदो पखहणं अहिङहामि । [अथवा तिष्ठ स्वम् । तव पितृसंबन्धि प्रवहणम् , येन स्वम- अतोऽधिरोहसि । अहं प्रवहणस्वामी; अग्रतः प्रवहणमधिरोहामि ।

 विट-भवानेवं ब्रवीति ।।


णमित्याह-कथं न भग्न इति ॥ म छिण्णा लज, ण मला गोणा इति वक्तव्ये शकारोक्तत्वाद्धमणम् । मम गुरुः । गुरुरित्यतिमान्यत्वपरम् एवं त्वं प्रेक्षसे । सावरं महतकृत्वा (?)। पुलक्कलिलीए पुष्पतणीयः (१) पुष्कलिनी । “एकार्यन्व- ययच्छनीश इत्यनेन गुरुत्वमेव द्रढयति' इति प्राचीनटीका (?) । त्वं तावत्पवण- मग्रत आरोह ॥ अथवा तिष्ठ त्वम् । तव पित्र्यं प्रवहणम् । अहं प्रवणस्वामी। टिप्प०-1 ‘छिण्णाज' इत्येकपदस्थापि मध्ये पदान्तरैयैवहितत्वं शकारभाषण- स्वादुपपद्यते । छिष्णालज पुंश्चलीज इत्यर्थः ।  शकारः–जइ वि हगे एवं भणामि, तधा वि तुह एशे आदले अहिलुह भटके' त्ति भणिदं। [यद्यप्यहमेवं भणामि, तथापि तवैष आचारः ‘अधिरोह भट्टारक! इति भणितुम् ।

 विटः--आरोहतु भवान् ।

 शकारः–एशे शंपदं अहिउहामि । पुत्तका थावलको चेडा ! पलिवत्ताबेहि पवहण । [एष सांप्रतमधरोहामि । पुन्नक स्थावरक चैट ! परिवर्तय प्रवहणम् ।

 चेटः---( परावर्य ) अहिलुहदु भट्टालके । [ अधिरोहतु भट्टारकः ।]

 शकार--( अधिरुत्यावलोक्य च शक्क नाटयित्वा, त्वरितमवतीर्य, विटं- कण्ठेऽवलम्ब्य ) भावे भावे ! मलेशि मलेशि । पवणाधिळूढा लक्खशी चोले व पडिवशदि । ता जइ लक्खशी, दो उमै वि मू । अध चोले, तदो उभै वि खजे । [ भाव भाव ! मृतोऽसि मृतोऽसि । प्रवहणा- धिरूढा राक्षसी चौरो वा प्रतिवसति । तद्यदि राक्षसी, सदोभावपि मुषितौ । अथ चौरः तदोभावपि खादितौ ।]

 विट:---न भेतव्यम्; कुतोऽत्र वृषभयाने राक्षस्याः संचारः ।। मा नाम ते मध्याह्नाकेतापच्छिन्नदृष्टेः स्थावरकस्य सकञ्चुको छायां दृष्ट्वा भ्रान्तिरुत्पन्ना है।

 शकारः-पुत्तका थावलका चेडा जीवेशि ? । [पुत्रक स्थावरक चेट ! जीवसि ? ।]

 चेटः---अध ईं। [ अथ किम् ।]


अप्रतः प्रवणमधिरोहामि ॥ ययप्यहमेवं ब्रवीमि, तथापि तवेष आचारः अधिरोह भारक' इति भणितम् ॥ अवडणे राक्षसी चौरो वा प्रतिवसति । मुझे खन्ने इति  शकारः---भावे ! पदहणाहिँ इत्थिआ पडिवशदि; ती अव- लोएहि । [ भाव ! प्रवहणान्तः स्त्री प्रतिवसति; तदवलोकय ।]

 विटः--कथं स्त्री है ।

अवनतशिरसः प्रयाम शीघ्रं पथि वृषभा इव वर्षताडिताक्षः।
मम हि सदसि गौरवप्रियस्य कुलजनदर्शनकातरं हि चक्षुः ॥ १५॥

 वसन्तसेना---( सविस्मयमात्मगतम् ) कधं मम णअणणं आआ- सअरो जेव्व असालओ ! । ती संसइदम्हि मंदभाओ । एसो दाणि मम मंदभाइणीए ऊसरक्खेत्तपडिदो विअ बीअमुट्टी णिप्फलो इध आग- मणो सेवुत्तो । ता किं एत्थे करइस्सं १ । [कथं मम नयनयोरायासकर एव राजश्यालः ? । तसंशयितासि मन्दभाग्या । एतदिदा मम मन्दागिन्या ऊषरक्षेभ्रपतित इव बीजमुष्टिार्निष्फल मिहागमनं संवृत्तम् । दकिमत्र करिष्यामि ? ।।

 शकारः---कादले खु एशे वुड्चेडे पथहणं णावलोएदि । भावे । आलोएहि पवणं । [ कातरः खल्वेष वृद्धचेटः प्रवहणं नावलोकयति । भाव ! आलोकय प्रवहणम् ।

 विटः–को दोषः ? । भवत्वेवं तावत् ।

 शकारः–कधं शिआला उज्वति, वाअशा वचेति ? । ता जाव भावे अक्खीहिं भक्खीअदि, देतेहिं पेक्खीअदि, तब हमें पलाइश ।। [कथं शृगाला उदीयन्ते, थायसी ब्रजन्ति ? । तद्यावन्नावोऽक्षिभ्यां भक्ष्यते दन्तैः प्रेक्ष्यते, तावदह पलायिष्ये ।।


विपरीतोक्तिः शकारवाक्यत्वात् ॥ अवनतेत्यादि । पुष्पिताग्रा । प्रयाम इति लोटौ मस (?) । गौरवमात्मनि बहुमानः ॥ १५ ॥ बुडूचेडे निन्दितश्रोतः । “वृद्धश्वोभेषांम्ह इत्यावाचकः । अकारणात्' इति पूर्वटीका (?) ॥ कथं ऋगाला इडीयन्ते । वायसा घावन्ति ।। तद्यावद्भावोऽक्षियों भक्ष्यते दन्तैः प्रेक्ष्यते ।  विदः-( वसन्तसेनां दृष्ट्वा, सविषादमात्मगतम्) कथमये, मृगी व्या मनुसरति ?। भोः ! कष्टम्;

शरच्चन्द्रप्रतीकाशं पुलिनान्तरशायिनम् ।
हंसी हंस परित्यज्य वा यस समुपस्थिता ॥ १६ ॥

( जनान्तिकम् ) वसन्तसेने । न युक्तमिदम्, नापि सदृशमिदम् ;

पूर्व मानादवज्ञाय द्रव्यार्थे जननीवशात् ।।

 वसन्तसेना---ण । [न।] ( इति शिक्षालयति ।)

 विटा---

अशौण्डीर्यस्खभाबेन वेशभावेन मन्यते ॥ १७ ॥

ननूक्तमेव मया भवतीं प्रति---‘सममुपचर भद्रे ! सुप्रियं चाप्रियं च ।।

 वसन्तसेना---पवणविपज्जासेण अगदा । सरणागदम्हि । [प्रवहणविपर्यसेनागता । शरणागतास्मि ।]

 विटः---न मैतव्यं न मैतव्यम् ; भवतु । एनं वेश्चयामि । (शकारमुपगम्य ।) काणेलीमातः ! सत्यं राक्षस्येवात्र प्रतिवसति ।

 शकारः—भावे भावे ! जइ लक्खशी पविशदि, ता कीश ण तुम मूशेदि १ अध चोले, ता कि तुम ण भक्खिदे १ । [भाव भाव ! यदि राक्षसी प्रतिवसति; तत्कथं न स्वां मुष्णाति ? । अथ चौरः, तदा किं स्वं न भक्षितः ।।1।


शकारवाक्यत्वाद्विपरीतोक्तिः । तावदहं पलाये। अन्यथा वापन्यात् (१) । लाघवा- नायाति कातरे विदुःखं काकादने भीरुः (१) । शरदिति ॥ १६ ॥ पूर्व- मिति । चेशभावेन (?) ॥ १७ ॥ नाम्पश इति न्यन्तात् । कर्मणि लकारः । मोक्षयति (?) । भक्खिदे भक्षितः । विपरीतोक्तिः पूर्ववत् ॥ दिप्प०-1 पूर्व यदा दशसहस्रसुवर्णमुद्राणामलंकाराः भवणं च प्रेषितं तदा गवद्गाजयालकमिमं तिरस्कृत्य, इदानीं दून्यनिमित्त जननीवशादिदैवागतासि । 2 औदार्यस्वभावेन वेश्यत्मिादागतासीति जमेन मन्यते इत्याशयः ।  विटः--किमनेन निरूपितेन ? । यदि पुनरुयानपरम्परया पद्भथा- मेव नगरीमुज्जयिनीं प्रविशावः, तदा को दोषः स्यात् ।।

 शकारः--एवं किदे किं भोदि १ } [ एवं कृते किं भवति ? ।।

 विटः–एवं कृते व्यायामः सेवितो धुर्याणां च परिश्रमः घरि- हृतो भवति ।।

 शकारः–एवं भोदु । थावल चेडा 1 णेह पवणं । अधवा चियश्ट । च्यिश्ट; देवदाणं बम्हणणं च अगदो चलणेण गच्छामि । गहि णहि, पवहाणे अहिलहिअ गच्छामि, जेण दूलदो में पेक्खि

 मणिशंति--‘एशे शे लश्टिअशाले भश्टालके गच्छदि' । [एवं भवतु । स्थावरक चेट ! नय प्रवणम् । अथवा तिष्ठ तिष्ठ; देवतानां ब्राह्म- णानां चाग्रतश्चरणेन गच्छामि। नहि नहि, प्रवहणमधिरुझा गच्छामि, येन दूरतो मां प्रेक्ष्य भणिष्यन्ति–'एष स राष्ट्रियश्यालो भट्टारको गच्छति' ।]

 विटः---{वगतम् ) दुष्करं विषमौषधीकर्तुम् । भवतु । एवं तावत् । (प्रकाशम् ) कालीमातः ! एषा वसन्तसेना भवन्तुमभिसारयितुमागता ।

 वसन्तसेना--संत पावं संत पावं । [ शान्तं पापम्, शान्त पापम् ।

 शकारः-(सहर्षम् ) भावे भावे, में पबलपुलिशं मणुश्शं बाशु- देवके । [भावे भाव ! मां प्रवरपुरुषं मनुष्यं वासुदेवकम् ।

 विटः-अथ किम् ।

 शकारः-- तेण हि अपुव्वा शिली शमशादिदा । तरिंश काले मए लोशाविदा, शंपदं पादेशं पडिअ पशादेमि । [ तेन ह्यपूर्वा श्रीः


अथवेत्यतलस्थोक्तिः । शृगाला उश्रीयन्तीत्यादि । चतुष्टयभपक्रमम् । देव- दाणं म्हणणं अगदो चलखेण गच्छामि । नहिं नहीति न्यायविरुसमासादिता । तस्मिन्काले मया रोषिता, सांप्रतं पादयोः पतिता प्रसाद- यामि । ]

 विटः---साध्वभिहितम् ।।

 शकारः---एशे पादेशृं पडेमि । ( इति वसन्तसेनामुपसृत्य ) अत्तिके, अम्बिके । शुणु मम विष्णसिं ।।

एशे पड़ामि चलणेशु विशालणेत्ते !
हुश्तंजलिं दशणहे तत्र शुद्धदेति !।
ॐ तं मए अवकिदं मदणातुलेण
तं खमिदाशि वलगत्ति ! तब म्हि दाशे ॥ १८ ॥

एष पादयोः पतमि । मातः, अम्बिके! ऋणु मम विज्ञप्तिम् । एष पतमि चरणयोर्विशालनेत्रे! हस्ताञ्जलिं दशनखे तव शुद्धदन्ति !। यत्तव मयापकृतं मदनातुरेण तत्क्षामितासि वरगात्रि ! तवास्मि दासः ।]

 वसन्तसेना--( सक्रोधम् ) अवेहि, अणजे मंतेसि । [ अपेहि, अनार्य मन्त्रयसि ।] ( इति पादेन ताडयति )

 शकारः-( सक्रोधम् )

जे चुंबिदे अंबिकमादुकेहि गदे ण देवाण वि जे पणाम् ।
शे पाडिदे पादतलेण मुंडे वणे शिआलेण जधी मुदंगे ॥ १९ ॥

 अले थावलआ चेडा ! कहिं तुए एशा शमाशादिदा ।।

[यम्बितमम्बिकामातृकाभिर्गतं न देवानामपि यरप्रणामम् ।
तरपतितं पादतलेन मुण्डे बने ऋगालेन यथा मृताङ्गम् ।।

अरे स्थावरक चेट ! कुत्र स्वयैषा समासादिता ? ।]


दम् ॥ तेन यापूर्वी श्रीः समासादिता । लोशाविदा रोपिता ॥ हे अत्तिके हे अम्बिके । एशे पडाम इत्यादि । वसन्ततिलकम् । एष पतामि चरणयों- विशालनेत्रे हस्ताञ्जलिं दशनखे तव शुद्धदन्ति । यत्तव मयापकृतं मदनातुरेण तत्क्षमखेदानीं वरगात्रि । तवास्मि दासः ॥ १८ ॥ जे चुंबिदे इति । उपजात्यो ।  चैट-भटके ! गामशअलेहिं सुद्धे लाअमग्गे। तदो चालु- दत्तश्श लुक्खवाड़िआए पवणं थाविअ तर्हि ओदलिअ जाव चक- पलिवट्टियं कलेमि, ताव एशा पावणविपज्जाशेण इह आळूढे त्ति तकेमि । [ भट्टक ! ग्रामशकटै रूद्धो राजमार्गः । तदा चारुदत्तस्य वृक्षवाटि- कायां प्रवहणं स्थापयित्वा तत्रावतीर्थ यावच्चऋपरिवृत्ति करोमि, तावदेषा प्रवहणविपर्यासेनेहारूढेति तर्कयामि ।।

 शकारः–कधं पवणविपज्जाशेण अगदा, ण में अहिशालिदं ? ।। ता ओदल ओदल ममकेलकादो पर्वहणादो । तुमं तं दलिद्दशत्थवाह- पुत्तकं अहिशालेशि । ममकेलकाई गोणाई वाहेशि । ता ओदल ओदल गब्भदाशि ! ओदल ओदल । [कथं प्रवहणविपर्यासेनागता, ने मामभि- सारयितुम् ? तदवतरावतर मदीयात्प्रवहणात् । वं तं दरिद्रसार्थवाह- पुन्नकमभिसरसि । मदीयौ गावौ बायसे । तदवतरिवतर गर्भदासि ! अवतरवतार ।।

 वसन्तसेना--तं अजचारुदत्तं अहिसारेसि त्ति जं सच्चे, अलं- किदम्हि इमिणा वअणेण । संपदं जे भोदु तं भोदु । [ तमार्यचारु- दत्तमभिसरसीसीति यस्सस्यम् , अलंकृताऽस्म्यमुना वचनेन। सांप्रतं यद्भवति वति ।]

 शकारः---

पदेहि दे दशणहुप्पलमंडलेहें।
इत्थेहि चाडुशदताडणलंपडेहिं ।
कट्ठामि दे वेलतणु णि अजाणकादो
केशेशु बालिदइथं वि जहा जड़ाऊ ॥ २० ॥


ये चुम्बिता मातृकाम्बिकाभिर्गता न देवानामपि ये प्रमाणम् ( प्रणामम् )। ते पातिताः पादतन मुण्डा बने भृगालेन या मृदङ्गाः ॥ मातृका इति खार्थे कः । मुण्डा इति बहुवचनमप्यनर्थकम् ॥ १९ ॥ एदेहि इत्यादि । वसन्त

[ एताभ्यां ते दशनखोत्पलमण्डलाभ्यां
हस्ताभ्यां चाटुशतताइनलम्पटाभ्याम् ।
कर्षामि ते वरतर्नु निजयाना-
स्केशेषु वालिदयितामिव यथा जटायुः ॥]

 विटः----

अग्राह्या मूर्धजेष्वेताः स्त्रियो गुणसमन्विताः।
न लताः पल्लवच्छेदमर्हन्त्युपवनोद्भवाः ॥ २१ ॥

तदुत्तिष्ठ स्वम्, अहमेनामवतारयामि । वसन्तसेने ! अवतीर्यताम् ।

( वसन्तसेनावती बैंकान्ते स्थिता )

 शकारः----(स्वगतम् ) जे शें मम वअणावमाणेण तदा लोशग्गी शंभुक्खिदे, अज्ज एदाए पादप्पहालेण अणेण पज्जलिदे, ते शंपदं मालेमि ण । भोदु एवं दाव । ( प्रकाशम् ) भावे भावे !

जदिच्छशे लंबदशाविशालं पावाल शुत्तशदेहिं जुत्तं ॥
मंशं च वरदं तह तुफिट कादं चुहू चुद्ध चुछ चुद्व चुहृत्ति ॥ २२ ॥

[ यः स मम वचनावमानेन तदा रोषाग्निः संधुक्षितः, अचैतस्याः पादप्रहारे- जानेन प्रज्वलितः । तत्सप्रितं मारयाम्येनाम् । भवतु एवं तावत् । भाव भाव !

यदीच्छसि लम्बदशाचिशालं प्रावारकं सूत्रशतैर्युक्तम् ।।
मांसं च खादितुं तथा तुष्टिं कर्तुं चुहू चुहू चुकु चुहू चुहू इति ॥ ]


तिलकच्छन्दसा । सबिन्दोः पाक्षिकगुरुत्वात एदेहिं हत्थेहि इत्यनयोर्लघुत्वम् । एताभ्यां तव दर्शनखोल्पलमण्डलाभ्यां हस्ताभ्यां चाटुशतताडनलम्पटाभ्याम् । कर्पयामि दे त्वाम् । वरतर्नु निजयानकान्केशेषु वालिदयितामिव यथा केशेषु जटायुकृष्टवान् । पाठान्तरे हनुमानि यर्थः । व्याहृतोपमं चेदम् ॥ २० ॥ अग्राह्य इति ॥ २१॥ योऽसौ वचनामानेन तदा रोषाग्निः सँधुक्षितः । सोऽद्येतस्याः पादप्रहारेणानेन प्रज्वलितः । ततः सांप्रतं मोरयाम्येनम् । जदि- च्छशे इत्यादि । उपजातिच्छन्दसा । यदीच्छसि लम्बदशा विशालं प्रबारक प्रच्छदं सूत्रशतैमेथितम् । मांस से खादितुं तथा तुष्टिं कर्तुम् । चुछू चुटू  विटः-----ततः किम् ।।

 शकारः-मम पिनं कलेहि । [ मम प्रियं कुरु ।]

 विटः---बादं करोमि वर्जयित्वा त्वकार्यम् ।

 शकारः—भावे ! अकज्जाह गंधे वि णन्थि । लक्खशी कावि णन्थि । [ भाव ! अकार्यस्य गन्धोऽपि नास्ति । राक्षसी कापि नास्ति ।]

 विटः---उच्यतां तर्हि ।।

 शकारः---मालेहि वशंतशेणिअं । [ मारय वसन्तसेनाम् ।

 विटः----( कण पिधाय )

बालां स्त्रियं च नगरस्य विभूषणं च ।
वेश्यामवेशसड्शप्रणयोपचाराम् ।
एनामनोगसमदं यदि घातयामि
केनोड्डुपेन परलोकनदीं तरिष्ये ॥ २३ ॥

 शकारः-- अहं ते मेडक दइश्शं । अण्णं चे, विवित्ते उज्जाणे इध मालतं को तुम पेक्खिश्रादि ।। अहं त उडुपं दास्यामि । अन्यच्च विविक्ते उद्यान इई मारयन्तं कस्वां प्रेक्षिष्यते ।।]

 विदः--

पश्यन्ति मां दशदिशो वनदेवताश्च
चन्द्रश्च दीप्तकिरणश्च दिवाकरोऽयम् ।
धर्मानिलौ च गगनं च तथान्तरात्मा ।
भूमिस्तथा सुकृतदुष्कृतसाक्षिभुता ॥ २४ ॥


चुकु चुहू चुहृत्ति इत्यनुकरणम् ॥ २२ ॥ निक्षिकेन्योन्यार्थावेतौ (१) ॥ बाला- मिति । अचेशसदृशेति । अवेश्यापाठकोचित कृत्तिभम् (१) ॥ २३ ॥ विवित्ते बिजने । पटान्तापवारितां कृत्वा ॥ पश्यन्तीति ॥ ३४ ॥ अपध्वस्तो .•

टिप्पः– तदानीं मध्याह्ने रवेर्मस्तकस्थितत्वादा --अयमिति ।  शकारः---तेण हि पडतोवालिदै कदुअ मालेहि । [ तेन हि पटा- तापवारितां कृत्वा मारय ।]

 विटः---मूर्ख ! अपध्वस्तोऽसि ।।

 शकारः–अधम्मभीलू एशे बुड्कोले । भोदु, थावलों चेडे अणुणेमि । पुत्तका थावलका चेडा ! शोवण्णखंडुआई दइश्शं । [ अधर्मभीरुरेष वृद्धकोलः । भवतु, स्थावरकं चेटमनुनयामि । पुत्रक स्थावरक वेट ! सुवर्णकटकानि दास्यामि ।

 चेटः–अहं पि पहिलिश्शं । [ अहमपि परिधास्यामि ।]

 शेकारः-शोवण्णं दे पीढके कालइश्शं । [सौवर्ण ते पीठकं कारयिष्यामि ।।

 चेटः--अहं पि उवशिश्शं । [ अह्मप्युपवेक्ष्यामि ।]

 शकारः-शव्वं दे उच्छिश्टअं दइश्शं । [ सर्व त उच्छिष्टं दास्यामि । ]

 चेटः---अहं पि खाइश्शं । [ अहमपि स्वादिष्यामि ।]

 शकारः--शव्वचेडाणं महत्तलकं कलइश्श । [ सर्वचेटानां महत्तर कारयिष्यामि ।]

 चेटः–भट्टके ! हुविश्शं । [ भट्टक ! भविष्यामि ।।

 शकारः-—ता मण्णेहि मम वअणं । [ तन्मन्यव मम वचनम् ।।

 चेटः--भट्टके ! शव्वं कलेमि वजिअ अकजं । [भट्टक ! सर्व करोमि वर्जयित्वाऽकार्यम् ।]

 शकारः---अकज्जाह गंधे वि णन्थि । [ अकार्यस्य गन्धोऽपि नास्ति ।]


धिकृतः ॥ खेडआई बाहुवलय विशेषान् । पहिलिस्से परिधास्ये ॥ पीढके पीठम् ॥ अवधिसिस्सं उपवेक्ष्यामि ॥ तंवहिहिसिधोष्टासि (१) उच्छिश्ट* भोजनाध- - चेटः–भणादु भट्टके । [ भणतु भट्टकः।]

 शकारः--एणं वशंतशेणिों मालेहि । [एनां वसन्तसेनां मारय ।]

 चेटः---पशीददु भट्टके । इयं मए अणज्जेण अज्जा पवहणपलि- वत्तणेण आणीदा । [ प्रसीदतु भट्टकः । इयं मयानार्येणार्या प्रवहणपरि- वर्तनेनानीठा।]

 शकारः--अले चेडा ! तवावि ण पहवामि । [ अरे चैट ! तवापि न प्रभवामि ।]

 वेटः—पवदि भट्टके शलीलाह, ण चालित्ताह । ता पशीददुः पशीददु भट्टके । भाआमि खु अहं । [प्रभवति भट्टकः शरीरस्य, न चारित्र्यस्य । तत्प्रसीदतु प्रसीदतु भट्टकः । बिभेमि खल्बहम् ।]

 शकारः---तुम मम चेडे भविअ कश्श भाआशि ? । [ त्वं मम धेटो भूरवा कस्माद्विभेषि ?।]

 चेटः–भट्टके ! पललोअश्श । [ भट्टक! परलोकात् ।]

 शकारः---के शे पललोए ?। कः स परलोकः १ ।]

 चेटः---भट्टके ! शुकिददुकिदश्श पलिणामे । [ भट्टक! सुकृत- दुष्कृतस्य परिणामः ।।

 शकारः----केलिशे शुकिदश्श पलिणामे १। [ कीदृशः सुकृतस्य परिणामः १ ।।

 चेटः--जादिशे भट्टके बहुशुण्णमंडिदे । [यादृशो भट्टको बहु- सुवर्णमण्डितः । ।

 शकारः-दुक्किदश्श केलिशे ? । [दुष्कृतस्य कीदृशः ? ।]

 चेटः----जादिशे हग्गे पलपिंडभक्खके भूदे, ता अकजं ॥ कलइश्शं । [ याद्दशोऽहं परपिण्डभक्षको भूतः, तदकार्य न करिष्यामि ।। शिष्टम् ॥ प्रभवति मम भट्टारकः शरीरस्य, न चारित्र्यस्य । परपिण्डभक्षको भूतः ॥  शकारः----अले ! ण मालिशशि ? । [अरे ! न मारयिष्यसि ? 1]

( इति बहुविधं ताडयति )

 चेटः–पिट्ठयदु भट्टके, मालेदु भट्टके, अकजं ण कलइश्श ।

जण म्हि गब्भदाशे विणिम्मिदे भाअधेअदोशेहि ।
अहिथं च ण कीणिशं तेण अकर्ज पलिहलामि ॥ २५ ॥

तादयतु भट्टकः, मारयतु भट्टकः, अकार्य न करिष्यामि ।

थेनास्मि गर्भदासो विनिर्मित भागधेयदोषैः ।।
अधिकं च न क्रीणिष्यामि तेनाकार्य परिहरामि ॥ ]

 वसन्तसेना-भाव ! शरणागद म्हि । [ भाव ! शरणागतास्मि ।]

 विदः----काणेलीमातः ! मर्षय मर्षय । साधु स्थावरक ! साधु ।

अप्येष नाम परिभूतदशो दरिद्रः ।
प्रेष्यः परत्र फलमिच्छति नास्य भर्ता ।
तस्मादमी कथमिवाद्य न यान्ति नाशं
ये वर्धयन्त्यसदृशं सदृशं त्यजन्ति ॥ २६ ॥

अपि च,-

रन्भ्रानुसारी विषमः कृतान्तो यदस्य दास्यं तव चेश्वरत्वम्।।
श्रियं त्वदीयां यदयं न भुङ्के यदेतदाज्ञां न भवान्करोति ॥ २७ ॥

 शकारः-( खगतम्) अधम्मभिलए बुलूखोडे । पललोअभिल 'एशे गम्भदाशे । हग्गे लट्ठिअशाले कश्श भाआमि वलपुलिशमणुश्शे । ( प्रकाशम् ) अले गम्भदाशे चेडे ! गच्छ तुम । ओवलके पविशिअ वीशंते एअंते चियश्ट । [ अधर्मभीरुको वृद्धशृगालः । परलोकभीररेष


पिट्टयतु ताडयतु मारयतु वा । जेण म्हीत्यादि । गाथा । येनास्मि गर्भदासो विनिर्मितो भागधेयदोषेण । अधिकं च न क्रीणि (के) ष्यामि तेनाइमकार्य परिह- रामि ॥ २५ ॥ अपीति ॥ २६ ॥ रन्प्रेति ॥ २७ ॥ कस्स भाआमि गर्भदासः । अहं राष्ट्रियश्यालः इस्मादिभेमि वरपुरुषमनुष्यः १ । अरे गर्भदास चेट ! गच्छ स्वम् । अपवारके प्रविश्य विश्रान्त एकान्ते तिष्ठ ।]

 चैटः--जं भट्टके आणवेदि । ( वसन्तसेनामुपसृत्य ) अज्जए ! एत्तिके मे विहवे । [ यमक अज्ञापयति । आर्थे ! एतावान्भे विभवः । ( इति निष्क्रान्तः) ।

 शकारः—(परिकर बध्न्) च्यिश्ट वर्शतशेणिए ! च्यिश्ट; माल- इश् । [ तिष्ठ वसन्तसेने ! तिष्ठ; भारयिष्यामि ।]

 विटः–आः, ममाग्रतो व्यापादयिष्यसि ? । ( इति गले गृह्णाति )

 शकारः---(भूमौ पतति ) भावे ! भटकं मालेदि । ( इति मोहं नाट- यति, चेतन लब्ध्वा )

शब्वकालं मए पुश्टे मंशेण अ घिपण अ ।
अज़ कजे शमुरपण्णे जादे में वेलिए कधं ॥ २८ ॥

( विचिन्त्य ) भोदु, लद्धे मए उवाए । दिण्णा वुड्खोडेण शिलञ्चाल- णशण्णा । ता एवं पेशिअ वशंतशेणिों मालइश्शं। एवं दाव । ( प्रकाशम् ) भावे ! जं तुम भए भणिदे, तं कधे हग्गे एवं वडूकेहि मल्लकम्पमाणेहि कुलेहिं जादे अकज्ञ कलेमि ? एव्वं एदं अंगीकलावेहूं मए भणिदं । [ भावो भट्टकं मारयति ।


क( स्मात् )स्य बिमेमि। अपि तु न कस्यापीयर्थः ॥ ओवलिके अपवारके गृह विशेष इत्यर्थः ॥ परिकरे ‘काछ' इति प्रसिद्धम् ॥ सर्घकालमित्यादि । अर्थस्तु--- सर्वकालं मया पुष्टो मसेन च घृतेन च । अद्य कार्ये समुत्पन्ने जातो मे बैरिक्रः कथम् ॥ वैरिको धैरी। खाथै कः ॥ ३८ ॥ लब्धो मथोपायः । दफा वृद्धखोडेन शणा उपदेशः । एदं विटम् । भा} यत्त्वं मया भणितः सर्वः समम् (?)। कृयमहं एवं बृहतो मलकप्रमाणात् । समुद्रप्रमाणादिति वक्तव्ये मो म ख्यन्मल्ल- कप्रमाणतया कुलमुपमिनोति। ‘मल्लिका पत्रपुटिका तया कुलस्य महत्त्वं मौख्यदुप- मिनोति' इति प्राचीनटीका । जातोऽकार्य करोमि । एवमेतदमीझारयितुं मयी भूमि मृ० १४

सर्वकाळं मया पुष्टो मासेन च घृतेन च ।
अद्य कार्ये समुत्पन्ने जातो में वैरी कथम् ॥

भवतु। लब्धो मयोपायः । दसा वृद्धशृगालेन शिरश्चालनसंज्ञा । तदेतं प्रेष्य वसन्तसेना मारयिष्यामि । एवं तावत् । भाव ! थरवं मया भणितः, तत्कथमहमेवं बृहत्तरैः मल्लकग्रमाणैः कुलैजाँतोऽकार्य करोमि ? । एवमेत- दङ्गीकारयितुं मया भणितम् ।।

 विटः-

किं कुलेनोपदिष्ठेन, शीलमेवात्र कारणम् ।
भवन्ति सुतरां स्फीताः सुक्षेत्रे कण्टकिद्रुमाः ॥ २९ ॥

 शकारः----भावे ! एशा तव अगदो लज्जाअदि, ण में अंगी- कलेदि, ता गच्छ । थावलअचेडे मए पिश्टिदे गदे वि । एशे पलाइ गच्छदि । ता ते गेण्हि आअच्छदु भावे । [भाव ! एषा तवामतो लाते न मामङ्गीकरोति । तद्गच्छ, स्थावरकचेटो मया ताडितो गतोऽपि । एष अपलाय्य गच्छति । तस्मात्तं गृहीत्वागच्छतु भावः ।]

 विटः–(खगतम् )

अस्मत्समझे हि वसन्तसेना शौण्डीभावान्न भजेत मूर्खम् ।
तस्मात्करोम्येष विविक्तमस्या विविक्तविश्वम्भरसो हि कामः ॥३०॥

( प्रकाशम् ) एवं भवतु, गच्छामि ।

 वसन्तसेना—(पटान्ते गृहीत्वा ) 0 भणामि शरणागदम्छि । [ ननु भणासि शरणागतास्मि ।]

 विटः----वसन्तसेने। न भेतव्यं न भेतव्यम्; काणेलीमातः । वसन्तसेना तव हस्ते न्यासः ।


तम् ॥ किं कुलेनेति ॥ २९ ॥ अस्मदिति ॥ ३०॥ मासेण न्यासेन, विनाशेन च।। अथवा कपटापछिको प्राणः वृद्धखोः कुदाचिदपचारितस्तिष्ठति शृगालः ॥  शकारः--एवं; भम इश्ते एशी णाशेण च्यिश्टदु । [ एवम् । मम इस्ले एषा न्यासेन तिष्ठतु ।]

 विट----सत्यम् ।।

 शकारः--शर्छ । [ सत्यम् ।।

 विदः--( किंचिद्गला) अथवा मयि गते नृशंसो हन्यानाम् । तदपवारितशरीरः पश्यामि तावदस्य चिकीर्षितम् । ( इत्येकान्ते स्थितः )

 शकारः---भोदु, मालइश्श । अधवा कवडकावडिके एशे

बम्हणे बुलुखोडे कदावि ओवालिदशलीले गडिअ शिआले भविअ ढुछभुलिं कलेदि । ता एदश वेचणाणिमित्तं एवं दात्र कलश । (कुसुमावचयं कुर्वन्नात्मानं मण्डयति) वाग्न बाय, वशंतशेणिए । एहि । [ भवतु, मारयिष्यामि । अथवा कपटकापटिक एष ब्राह्माणो वृद्धशृगालः कदाचिदपवारिशरीरो गरचा शृगालो भूत्वा कपटं करोति । तदेतस्य वञ्चना- निमित्तमेवं तावत्करिष्यामि । बाले बाले वसन्तसेने ! एहि ।]

 विटः---अये, कामी संवृत्तः । इन्त, निवृतोऽस्मि, गच्छामि । ( इति निष्क्रान्तः)

 शकीरः--

शुवरणअं देमि पिथं वदेमि पडेमि शीशेण शवेटणेण।।
तधा वि में गच्छशि शुद्धदेति ! किं शेवयं कश्टम मणुश्शी ॥३१

[सुवर्णकं ददामि प्रियं वदामि पतामि शीर्षेण सवेष्टनेन ।
तथापि मां नेच्छास शुद्धदन्ति ! किं सेवक कष्टमया मनुष्याः ॥]

 वसन्तसेनाको एथ संदेहो।(अवनतमुखी ‘खलचरित' इत्यादि- श्लोकद्वयं पठति )


शुषण्णकमिति । उपजातिः । सुवर्णकं ददामि, प्रियं वदामि, पतामि शीर्षेण सवे धनेन सोष्णीषेण । तेन नूनं वैशूली इति प्रसिद्धम् (?)। तथापि मां नेच्छसि शुददन्ति

खलचरित निकृष्ट ! जातदोषः
कथमिह मां परिलोभसे धनेन ।
सुचरितचरितं विशुद्धदेहूं।
न हि कमलं मधुपाः परित्यजन्ति ॥ ३२ ॥

यक्षेन सेवितव्यः पुरुषः कुलशीलवान् दरिद्रोऽपि ।
शोभा हि पणस्त्रीणां सहशजनसमाश्रयः कामः ॥ ३३ ॥

अवि अ, सइआरपीदवं सेविअ ण पलासपावं अंगीकरिस्सं । [ कोऽत्र संदेहः ? अपि च, सहकारपादपं सेवित्वा न पलाशपादप- मशीकरिष्यामि ।।

 शकार—दाशीए धीए ! दलिद्दचालुदत्तके शहआलपादवे कडे, इग्गे उण पलाशे भणिदे, किंशुके वि को कड़े । एवं तुम मे गालि देती अञ्ज वि तं जेव चालुदत्तकं शुमलेशि ।। [ दायाःपुत्रि ! दरिद्रचार- दत्तकः सहकारपादपः कृतः, अहं पुनः पलाशो भणितः, ? किंशुकोऽपि । कृतः । एवं स्वं मलं गाली ददत्यथापि तमेव चारुदत्तकं स्मरसि? ।]

 वसन्तसेना--हिअअगदो जेव्व किंचि न सुमरीअदि ? । { हृदयगत एव किमिति न मर्यते ? ।]

 शकारः–अज्ज वि दे हिअअगदं तुमं च शमं जेब मोडेमि । ता दलिद्दशस्थवाहअमणुश्शकामुकिणि ! चियट चियश्ट । [अद्यापि ते हृदयगतं त्वां च सममेव मोटयामि । तइरिसार्थवाहकमनुष्यकामुकिनि ! तिष्ठ तिष्ठ।]

 वसन्तसेना-भण भण, पुणो वि भण सलाहणिई एदाई अक्खराई । [भण भण, पुनरपि भण श्लाघनीयान्येतान्यक्षराणि ।]


किं सेवकाः कष्टमया मनुष्याः ॥ ३१॥'खलचरित' ‘यनेन' [इति] प्रतीकपाले दृश्यते । तत्र ‘इत्यादि' इत्यध्याहार्यः । इत्यादि लोकद्वयं पठतीत्यर्थः । खलबरिवेति निवाडेति च संबोधनद्वयम् ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ पलाशपदेन राक्षसोऽप्यभिधीयते । गालि  शकार--पलित्ताअदु दाशीए पुत्ते दलिचालुदत्तके तुम । [परित्रायता दास्याः पुत्रो दरिद्रचारुदत्तकस्वाम् । ] ।

 वसन्तसेना---परिताअदि जदि में पेक्खदि । [ परित्रायते यदि मां प्रेक्षते ।

 शकारः--

{{block center|{{bold|<poem>किं शे शके वालिपुते महिंदे लंभापुत्ते कालणेमी शुबंधू ।। लुई ला दोणपुत्ते जड़ाऊ चाणक्के वा धुंधुमाले तिशंकू ॥ ३४ ॥

अधवा, एदे वि दे ण लक्खति ।

 चाणक्केण जधी शीदा मानिदा भालदे हुए । पच्चं दे मोइरशामि जड़ाऊ विअ दोव्वदं ॥ ३५ ॥

( इति ताडयितुमुद्यतः)

{{block center|{{bold|<poem>[ किं स शक्रो वालिपुत्रो महेन्द्रो रम्भापुत्रः कालनेमिः सुबन्धुः । रुद्रो राजा द्रोणपुत्रो जटायुश्चाणक्यो वा धुन्धुमारशिङ्कः ॥ ]

अथवा, एतेऽपि त्वां न रक्षन्ति ।

{{block center|{{bold|<poem>चाणक्येन यथा सीता मारिता भारते युगे ।। एवं त्वां मोटयिष्यामि जटायुरिव द्रौपदीम् ॥]

 वसन्तसेना—हा अत्ते ! कहिं सि ? । हा अजचारुदत्त 1 एसो जणो असंपुण्णमणोरधो जेव्व विवजदि, ता उद्धं अकंद इस्सं । अधवा वसंतसेणा उद्धं अकंददि त्ति लज्जणीअं खु एदं । णमो अज-


६ती साक्षेपं वदन्ती इति देशीति चिरंतनटीका । किं शे शके इति । शकरी- विशेषच्छन्दस लोकः । किम सौ [ शकों ] बालिपुत्रो महेन्दो रम्भापुत्रः कालनेमिः सुबन्धुः । रुद्रो राजा द्रोणपुत्रो जटायुश्चाणक्यो वा धुन्धुमारत्रिशः ।। कालनै- मिर सुरः । सुबन्धुः कवि बिशेषः । धुन्धुर सुरभेदः ॥ ३४ ॥ अथवा, एतेऽपि त्वां न रक्षन्ति । चाणक्येनेत्यादि । अर्थस्तु----चाणक्येने यथा सीता मारिता भारते युगे भारतावच्छिन्ने समये । एवं त्वां मारयिष्यामि जटायुरिव द्रौपदम् ॥ ३५ ॥ चारुदत्तस्स । [हा मातः ! कुत्रासि १ । हा आर्यघारुदत्त ! एष जनोऽर्स- पूर्णमनोरथ एव विपद्यते, तदूर्वमाक्रन्दयिष्यामि । अथवा वसन्तसेनो- भाक्रन्दतीति लज्जनीयं खल्वेतत् । नम आर्यचारुदत्ताय ।]

 शकारः---अज्ज वि गब्भदाशी तश्श जेव पावश णाम गैण्हदि है । ( इति कण्ठे पीडयन्) शुमल गब्भदाशि । शुमल । { अद्यापि गर्भवासी सस्यैव पापस्य नाम गृह्णाति १ । स्मर गर्भदासि ! सर ।

 वसन्तसेना-णमो अज्ञचारुदत्तस्से । [ नम आर्यथावत्तीय ।]

 शकारः—मल गम्भदाशि | मल । [ भ्रियतां गर्भदास ! म्रिय- ताम् । ] ( नाट्येन कण्ठे निपीडयन्मारयति )

( वसन्तसेना मूच्छिता निचेष्टा पतति )

 शकारः—( सहर्षम् )

एदं दोशकलंडिअं अविणअश्शावासभूर्द खलं
लत्तं तश्शे किलागदश लमणे कालागदं आअदं ।
किं एशे शमुदाइलामि णिअों बाहूण शूलशर्ण
जीशाशे वि मलेइ अंब शुमला शीदा जधा भालदे॥ ३६॥

इच्छंत मम ऐच्छति त्ति गणिआ लोशेण में मालिदा
शुणे पुण्फकलंडके त्ति शहशा पाशेण उत्ताशिदा ।
शेवावंचिदभादुके मम पिदा मादेव शा दोपदी
जे शे पेक्खदि दिशं ववशिदं पुत्ताह शुलत्तणं ॥ ३७ ॥


ऊर्ध्वमुचैस्तराम् ॥ शुभल स्मर ॥ मल प्रियख। एदं दोशकलंडिअमित्यादि। शालेन छोकद्वयम् । एतां दोषकरण्डिकामविनयस्यावासभूतां खलां दुर्जनस्वभावा- म् । रक्षां तस्य चारुदत्तस्य किलगतस्य रमणे संभोगनिमित्तं झालागसामागताम् । काल कृष्णाम् । किमेष खेमुदाहरामि निजकं बाह्वोः शूरत्वम् । निःश्वासापि भियते अम्बा सुमृता सीता यथा भारदे ॥ ३६॥ इच्छन्तं मां नेच्छतीति गणिका रोषेण मया मारिता अन्य पुष्पकरके इति सहसा पाशेनोशासिता । मया भोदु, शेपदं वुडुखोडे आगमिश्शदि ति । ता ओशलिअ च्यिश्यामि ।

[एत दोषकरण्डिकामविनयस्यावासभूत सलों रको तस्य किलागतस्य रमणे कालागतामागताम् । किमेष समुदाहरामि निजके बाह्वोः शूरत्वं निःश्वासापि म्रियतेऽम्बा सुमृता सीता तथा भारते ॥ इच्छन्तं मां नेछतीति गणिका रोषेण मया मारिता शून्ये पुष्पकरण्ढक इति सहसा पाशेनोधासिता । सेवावञ्चितभ्रातृका मम पिता मातेव सा द्रौपदी योऽसौ पश्यति नेदृशं व्यवसिते पुत्रस्य शूरस्थम् ॥

भवतु, सांप्रतं वृद्धशृगाल आगमिष्यतीति । ततोऽपसृत्य तिष्ठामि ।]

( तथा करोति )

(अविश्य, चेटेन सह )

 विटः–अनुनीतो मया स्थावरकश्चैटः । तद्यावत्काणेलीमातरं पश्यामि । ( परिक्रम्यावलोक्य च ) अये, मार्ग एवं पादपो निपतितः । अनेन च पतता स्त्री व्यापादिता । भोः पाप ! किमिदमकार्यमनुष्ठितं त्वया ? । तवापि पापिनः पृतनास्त्रीवधदर्शनेनातीव पातिता वयम् । अनिमित्तमेतत् , यत्सत्यं वसन्तसेनां प्रति शङ्कितं मे मनः । सर्वथा देवताः स्वस्ति करिष्यन्ति । (शकारमुपसृत्य ) कालीमातः 1 एवं मयानुनीतः स्थावरकथेटः ।।

 शकारः-भावे । आअदं दे । पुश्तका थावलका चेडा ! तवावि शाअदं । [ भाय ! स्वागतं ते । पुग्नक स्थावरक धेट ! सवापि स्वागतम् ।


रोपेण मारिता । इति ] विपर्यस्य योजना । सेवावञ्चित भ्राता मम पिता माता च सा द्रौपदी । पाठान्तरे तु प्रमांतः पतिः (१)। या सी पश्यति नेशं व्यवसिते पुत्रस्य शूरत्वम् ॥ ३७॥ ता सतः । अपसृत्य तिछामि ॥ पाप इति वृक्षं संबो- धयति । अनिमित्तमसैकुलम् ॥ पिट्टयो पृष्ठतः । दक्षिणदिग्गतत्वं मृतत्वमपि ।  वैदः--अध ई । [ अथ किम् ।।

 विटः--मदीयं न्यासमुपनय ।।

 शकारः----कीदिशे गाशे ? । [ कीदृशो न्यासः ? ।]

 विटः–वसन्तसेना ।

 शकारः-गडा । [गता ।]

 विटः--क ! ।।

 शकारः--भावश्श जैव पिश्टदो । [भावस्यैव पृष्ठतः ।]

 विटः---( सवितर्कम् ) न गता खछ सा तया दिशी ।

 शकारः-तुम कदमाए दिशाए गडे ? । [त्वं कतमया दिशा गतः १ ।]

 विटः-पूर्वया दिशा ।।

 शकारः--शा वि दक्खिणाए गडा। [ सापि दक्षिणया गती ।।

 विटः----अहं दक्षिणया ।।

 शकारः-शा वि उत्तलाए । [ सभ्युत्तरया।]

 विटः–अव्याकुलं कथयसि, न शुद्धथति मेऽन्तरात्मा; तत्क- थय सत्यम् ।

 शकारः-शवामि भावश्श शीशं अक्षणकेलकेहिं पादेहिं । तो शंठावेहि हिअ । एशा मए मालिदा। [शपे भाधस्य शीर्षमात्मीयाभ्यां पादाभ्याम्, ततः संस्थापय हृदयम् । एषा मया मारिता !!

 विटः--( सविषादम् ) सत्यं त्वया व्यापादिता है।


शपे भावस्य शीर्षमात्मीयाभ्यां पादाभ्याम् । संस्थापय हृदयम् ; एषा मया मारिता ॥ यदि मम न प्रत्येषि पराकमे, ततः प्रेक्षख राष्ट्रिक (य) श्यालस्य शूरत्वम् । -.. –.. . -  शकारः---जह मम वअणे न पत्तिआअशि, ता पैक्ख पढमें लरिटअशालशंठाणाह शूलत्तण । [ यदि मम वचने न प्रत्ययसे, तत्पश्य प्रथमं राष्ट्रियश्यालसंस्थानस्य शूरत्वम् ।] ( इति दर्शयति ) ।

 विदः----हा, हतोऽस्मि मन्दभाग्यः । ( इति मूच्छितः पतति ) ।

 शकारः---ही ही, उवलदे भावे । [ही ही, उपरतो भावः ।]

 चेटः-शमश्शशद् शमशशद् भावे । अविचालिगं पवणं आणतेण व मए पढमें मालिदा। [ समाश्वसितु समाश्वसितु भावः । अविचारित प्रवहणमानयतैव मया प्रथमं मारिता ।]

 विटः---( समाश्वस्य, सकरुणम् ) हा वसन्तसेने !

दाक्षिण्योदकवाहिनी विगलिता यात स्वदेशं रति-
हो हालंकृतभूषणे सुवदने क्रीडारसोद्भासिनि ! ।
हा सौजन्यनदि प्रद्दासपुलिने हा माशामाश्रये !
हा हा नश्यति मन्मथस्य विपणिः सौभाग्यपण्याकरः ॥३८॥

( सास्रम् ) कष्टं भोः ! कष्टम्

किं नु नाम भवेत्कार्थमिदं येन त्वया कृतम् ।
अपापा पापकल्पेन नगरश्रीनिपातिता ॥ ३९ ॥

(स्वगतम् ) अये । कदाचिदयं पाप इदमकाये मयि संक्रामयेत् । भवतु, इतो गच्छामि । ( इति परिकामति )

(शकार उपगम्य धारयति )

 विटः–पाप ! मा मा स्प्राक्षः । अलं स्वया, गच्छाम्यहम् ।


उक्लदे उपरतः । वाक्षिण्येति ॥ ३८ ॥ किं न्विति ॥ ३९ ॥ हे पाप टिप्प०-- सौभाग्यं सौन्दर्य सुदैवं विलासादीनामद्भुतत्वं च तदेव पण्यं विक्रयवस्तूजातं तस्याकर: खनिः, उत्पत्तिभूमिरिति भावः । अत्र करुणो रसः ।  शकार--अले ! वशंतशेणि शॐ जेव मालिअ में दूशिअ कहिं पलाअशि है शंपदं ईदिशे हग्गे अणाधे पाविदे । [ अरे ! वसन्त- सेनां स्वयमेव मारयित्वा मां ठूषयित्या कुत्र पलायसे ?। सांप्रतमीदेशोऽह- मनाथः प्राप्तः ।।

 विटः--अपध्वस्तोऽसि ।

 शकारः---

अत्थं शदं देमि शुवण्णों दे
कहावणं देमि शवोडिअं दे।
एशे दुशाण फलकमे में।
शमाए भोदु मणुश्शणं ॥ ४० ॥

[अर्थ शतं ददामि सुवर्णकं ते कापणं ददामि सवोडिणं ते ।
एष दोषस्थानं पराक्रमो में सामान्यको भवतु मनुष्यकाणाम् ॥ ]

 विटः–धिक्, तवैवास्तु ।।

 चेटः--शंतं पावं । [ शान्त पापम् ।]

(शकारो इसति )

 विद!----

अप्रीतिर्भवतु विमुच्यता है हासो ।
धिक्प्रीतिं परिभवंकारिकामनार्यम् ।
मा भूश्च त्वयि मम संगतं कदाचि-
दाच्छिन्नं धनुरिव निर्गुणं त्यजामि ॥ ४१ ॥


हे पापसंकल्प ।। अत्थं शदमिति । अथे शतं ददामि सुवर्णकं ते कार्षापर्ण ददामि सवोटिकं ते । वोडी विंशतिकपर्दा ( क ) गौडे प्रसिद्धः । तचतुष्टये 'पणः । ते षोडश कार्षापणः कद्दावण इलेके । एष दोषस्थानं पराक्रमो में साधारण भवतु मनुष्याणाम् ॥ ४० ॥ अप्रीतिरिति ॥ ११ ॥ | टिप्प,---1 अन्ये तु कविणमङ्गरक्षादिवम् , वेष्टिकं उष्णीषु कटिबन्धनमित्याः । 2 परिभक्कारिक निन्दाहेतुक, अनार्या अनादरमूका, निर्गुणं ज्यादितम् ।  शकारः-भावे | पशीद पशीद । एहि । णलिणीए पविशि कीलेम्ह । [ भाव ! प्रसीद प्रसीद । एहि । नलिम्यां प्रविश्य क्रीडावः ।]

 विटः--

अपतितमपि तावत्सेवमानं भवन्त
पतितमिव जनोऽयं मन्यते मामनार्थम् ।
कथमद्दमनुयायां त्वां इतस्त्रीकमेनं
पुनरपि नगरस्त्रीशङ्कितार्धाक्षिद्दष्टम् ॥ ४२ ॥

(सकरुणम् ) वसन्तसेने !

अन्यस्यामपि जातौ मा वेश्या भूस्वं हि सुन्दरि !।
चारित्र्यगुणसंपन्ने जायेथा विमले कुले ॥ ४३ ॥

 शकारः--मम केलके पुप्फकलंडकजिण्णुज्जाणे वर्शतशेणिों मालिअ कहिं पलाअशि है एहि, मम आवृत्तश्श अग्गदो ववहालं देहि। [मदीये पुष्पकरेण्डक जीर्णोद्याने वसन्तसेनां मारयित्वा कुत्र पलायसे ? एहि, मम आवृत्तस्याग्रतो व्यवहारं देहि ।]( इति धारयति )

 विटः-आः, तिष्ठ जील्म 1। ( इति खङ्गमाकर्षति )

 शकारः--( सभयमपसृत्य ) किं ले, मीदेशि, ता गच्छ। [ किं ३, भीतोऽसि १ तद्छ ।]

 विटः----( खगतम् ) न युक्तमवस्थातुम् । भवतु, यत्रार्यशर्विलक- चन्दनकप्रभृतयः सन्ति, तत्र गच्छामि । ( इति निष्क्रान्तः )


अपतितमिति ॥४२॥ अन्यस्यामिति ॥ ४३ ॥ आउ (बु) तश्शु भगिनी- पतेः । व्यवहार (रे) विचारम् ॥ निधनं गच्छ त्विति ( त्वमिति ) ॥ चेदं प्रति ब्रूते । यस्यां वेलायामलंकमीति अलंकरोमीति वक्तव्य इति पुरातनटीका (?)॥ ढिप्प०----1 कमिश्नपि जन्मनि मा बेश्यों भूः, यतो वेश्यात्वादेवेयं तव विपत्तिः, कुछीनसिय नेद्वशी विपत्तिः संभवतीति भावः ।  शकार---णिधणं गर्छ । अले थावलका पुश्तका ! कीलिशे मए कडे १ । [निधन गच्छ। अरे स्थावरक पुग्नक ! कीदृशं मया कृतम् १ ।।

 चेटः–भट्टके ! महंते अकज्जे कडे । [भक ! महदकार्य कृतम् ।]

 शकारः–अले चेडे । किं भणाशि अकज्ने कडेत्ति है। भोदु, एवं दाव । ( नानाभरणान्यवतार्य ) गैण्ह एवं अलंकारों मए ताव दिपणे । जेत्तिके वेले अलंकलेमि तेत्तिकै वेलं मम । अण्णं तवे । [अरे चैट ! किं भणयकार्य कृतमिति ? । भवतु, एवं तावत् । गृहाणेममलंकारम् । भया साधत्तम् । यावत्यो वेलायाभलंकरोमि तावती बेला मम । अन्यदा तव ।]

 चेटः----भट्टके जेव एदे शोहंति, किं मम एदेहिं ?। [ भइक एवैते शौभन्ते, किं ममैतैः ? ।]

 शकारः----ता गच्छ एदाई गोणाई गेण्हि मम केलकाए पाशा- दवालग्गपदोलिकाए च्यिश्ट । जाव इग्गे आअच्छामि । [ तच्छ, एतौ वृषभौ गृहीत्वा मदीयाय प्रासादालाग्रप्रतोलिकायां तिष्ठ । यावदहमाग- छामि । ]

 चैटः----ज भट्टके आणवेदि । [यज्ञक आज्ञापयति । ] ( इति निष्क्रान्तः )

 शुकारः--अत्तपलिताणे भावे गदे अदंशणं । चेडे वि पाशाद बालग्गपदोलिकाए णिगलपूलिदं कदुअ थावइश्शं । एवं मंते लक्खिदे भोदि, ता गच्छामि । अधवा पेक्खामि दाव एदं । किं एशा मला


पासाद बालगपडोळिए । प्रासादोपरि गृहविशेष इति पञ्चव्याख्यातम् ॥ असपलिताणे आत्मरक्षार्थम् । निगलपुरितं अतिगुरुवन्धनोकिरियम् । एवं मन्त्रो- इभिरक्षितो भवति । प्राचारेण प्रच्छदपटेन । णामकिदे नामाहितः । वसन्तसेनाया इति शकारस्य वेति लिखिताक्षरः । शुक्खपण्णउदेणे शुष्कपर्णपुटेन तथा कृत्वा । आद् पुणो वि मालहश्शं । ( अवलोक्य ) कधं शुमला ? । भोदु, एदिणा पावालएण पश्छादेमि णं । अधवा णार्म किदे एशे । ता के वि अज्जपुलिशे पच्चहिजाणेदि । भोदु, एदिणा वादालीपुंजिदेण शुक्खपण्णपुडेण पच्छादेमि । ( तथा कृत्वा, विचिन्त्य ) भोदु, एवं दाव । शंपदं अघिअलण गच्छिअ ववहालं लिहावेमि, जहा अत्थश्श कालणादो शत्थवाहचादत्ताकेण ममकेलकं पुप्फकलंडकं जिण्णु- जाणं पवेशिअ वशंतशेणि आ वावादिदे सि ।।

चालुदत्तविणाशाय कलेमि कवर्ड णवं ।।
अलीए विशुद्धाप पशुधादं व्व दालुणं ।। ४४ ॥

भोदु, गच्छामि । ( इति निष्क्रम्य, दृष्ट्वा सभथम् ) अविद मादिके । जेण जेण गच्छामि भग्गेण तेण जेव एशे दुश्टशमणके गहिदकशाओ- दकं चीवलं गेण्हि आअच्छदि । एशे मए णशिं च्छिदिअ वाहिदे किदवेले कदावि में पेक्खिों एदेण मालिदे त्ति पआशइश्शदि । ता कधं गच्छामि । ( अवलोक्य ) भोदु, एदं अद्धपडिदं पालखंड उल्लंधिअ गच्छामि।

एशे म्हि तुलिदतुलिदे लंकाणअलीए गअणे गच्छेते ।
भूमि पर अाले हणूमशिद्दले विअ महेंदे ॥ ४५ ॥

 [आत्मपरित्राणे भावो गतोऽदर्शनम् । वेटमपि प्रासादालाग्रप्रतोलि- कायां निगडपूरितं कृत्वा स्थापयिष्यामि । एवं मन्नो रक्षितो भवति, तद्ग- छामि । अथवा पश्यामि ताघदेनाम्--किमेषा मृता । अथवा पुनरपि


पूर्वोकेन स्थगित कृत्वेत्यर्थः । अत्थश्श । अर्थस्येत्यर्थः। चालुदत्तेति । चारुद- त्तविनाशाय करोमि कपट नवम् । नगर्या विशुद्धायां पशुधातमिव दारुणम् ॥ ४४ ॥ अधिद मादिके सभयविस्मये । नश्तिय नासारवा वाहितः । कदवेले कृतवैरः । एशे म्हि इत्यादि । गाथा । एषोऽहं त्वरितत्वरितो लानगयों मारयिष्यामि । कथं सुमृता ? भवतु, एतेन प्रोवारकेण प्रछायाम्येनाम् । अथवा भाभीक्षित एषः, सस्कोऽप्यायैपुरुषः प्रत्यभिज्ञास्यति । भवतु, एतेन वातालीपुञ्जितेन शुष्कपर्णपुटेन प्रच्छादयामि । भवतु, एवं तावत् । सप्रितम- धिकरणं गत्वा व्यवहारे लेखयामि, यथा-अर्थस्य कारणासार्थवाहक चारुदत्त केन मदीयं पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं प्रवेश्य वसम्धसेना व्यापादितेति ।

चारुदत्तविनाशाय करोमि कपट नवम्।।
नगयो विशुद्धाय पशुधातमिव दारुणम् ॥

भवतु, गच्छामि । अविद मादिके । येन येन गच्छामि मार्गेण, तेनैवैष दुष्ट- श्रमणको गृहीतकषायोदकं चीवरं गृहीस्वागछति । एष मया नासां छिपवा माहितः कृतवैरः कदापि मां प्रेक्ष्यैतेन मारितेति प्रकाशयिष्यति । तत्कथं गच्छामि ? । भवतु एतमर्धपतितं प्राकारखण्डमुलक्ष्य गच्छामि ।

एषोऽस्मि त्वरितत्वरितो लङ्कानगर्यो गगने गर्छन् ।
भूम्यां पाताले हनूमच्छिखर इव महेन्द्रः ॥]

( इति निष्क्रान्तः)

(प्रविश्यापटीक्षेपेण )

 संवाहको मितुः----पक्खालिदे एशे मए चीवलखेडे । किं णु हु शाहाए शुक्खावईश्शं । इध वाणला विलुप्पंति । किं तु हैं भूमीए धूलीदोशे होदि, तो कहिं पशालिअ शुक्खावइश्शं । ( दृष्ट्वा ) भोदु, इध वादालीपुंजिदे शुक्खवत्तसंचए पशालइश्शं । ( तथा कृत्वा ) णमो बुद्धश्श । ( इत्युपविशति ) भोदु, धम्मक्खलाई उदाहलामि । (“पंचजण जेण मालिदा' (८।२ ) इत्यादि पूर्वोतं पठति ) अधवा अलं


गगने गच्छन् । भूमौ पाताळे इनुच्छिखरादिव महेन्द्रः । महेन्द्रशिखरादिव हनुमानित वक्तव्ये शकारोकत्वाद्विपरीतम् । 'अअट्' इति पाठे अष्ट्रकशिखरा- दित्यर्थः । व्याहृतोपममिदं तावत् ॥ ४५ ॥ तथेति प्रसाये । भवतु, बर्माक्ष- टिप्प:---! नेपथ्यपटमुद्धाव्य प्रविष्ट इत्यर्थः । यस्तावदेवमेवगतः पात्रविशेषः सोफ्टाकैयेणेति नाटके संकेतः । एवमेवाऽपि बोध्यम् । मम एदेण शग्गेण । जाव ताए वशंतशेणिआए बुद्धोवाशिआए पच्चुव- आलं ण कलेमि, जाए दशाण शुवण्णकाण किदे जूदिअलेहि णिक्कीदे, तदो पहुदि तार कीदं विअ अत्ताण अवगच्छामि । ( दृष्ट्वा ) कि णु खु पण्णोदले शमुश्शशदि है । अधवा

वादाद वेण तत्ता चीवलतोपण तिम्मिदा पत्ता।
एदे विथिण्णपक्ष मण्णे पत्ता विअ फुलंति ॥ ४६॥

 [ प्रक्षालितमेतन्मया चीवरखण्डम् । किं नु खलु शाखायां शुष्कं करि- ध्यामि ? इह वानरा विलुम्पन्ति । किं नु खलु भूम्याम् ? । धूलीदोधो भवति । तरकुत्र प्रसार्य शुष्कं करिष्यामि ? । भवतु, इद्द दातालीपुञ्चिते शुष्कपत्रसंचये प्रसारयिष्यामि । नमो बुद्धाय । भवतु, धर्माक्षराण्युदाह- रामि । अथवालं ममैतेन स्वर्गेण ! याबसस्या असन्तसेनाया युद्धोपासिकायाः प्रत्युपकार न करोमि, यया दशानां सुवर्णकानां कृतेन छूतकाराभ्यां निष्क्रीतः, ततः प्रभृति तया क्रीतमिवात्मानमवगच्छामि । किं नु खलु पणदरे समु- इछसिति ? । अथषा ।

घातातपेन तहत चीवरतोयेन स्तिमितानि पश्राणि ।
एतानि विस्तीर्णपत्राणि मन्ये पक्षिण इव स्फुरन्ति ॥

( वसन्तसेना संज्ञां लब्ध्वा, हस्तं दर्शयति )

 भिक्षु-हा हा, शुद्धालंकालभूशिदे इत्थिआहत्थे णिक्कमदि । कधं दुदिए वि हत्थे ? । (बहुविधं निर्वये) पञ्चभिआणामि वि एवं हत्थे । अधवा, किं विचालेण ? । शर्च शे जे हत्थे जेण मे अभयं


राणि सग्गेण खर्गेण । यावत्तस्या वसन्तसेनाया. द्यूतकराभ्यां सकाशाद्दशसुवर्णानां कृते निष्क्रीतः । तदो पहुदि निष्क्रयप्रभृति । तयो क्रीतमात्मानमवगच्छामि । चादीदवेणेति । गाथा । वातातपेन तप्तानि चीवरतोयेन तिम्मितत्वमार्दत्वं प्राप्तानि । तिम्मिता इति भावप्रधानो निर्देशः । एतानि विस्तीर्ण प्राप्त प्रसारितं यत्र (१) तानि मन्ये पत्राण्येव विजृम्भन्ते ॥ ४६ ॥ शुद्धेति । दिण्ण । भोदु, पेखिश्शं । ( नाट्वेनोद्धाव्य दृष्ट्वा, प्रत्यभिज्ञाय च ) शा जेव बुद्धोवाशिआ । [ हा हा, शुद्धालंकारभूषितः स्त्रीहसो निष्कामति । कथं द्वितीयोऽपि हस्तः १ । प्रत्यभिज्ञानामीवैतं हस्तम् । अथवा, किं विधा- रेण । सस्यं स एव हो येन मेऽभयं दत्तम् । भवतु, पश्यामि । सैब बुद्धोपासिका।]

( वसन्तसेना पानीयमाकाङ्क्षति )

 भिक्षु?--कधं उदयं मग्गेदि है । दूले च दिग्विआ । किं दाणि एस्थ कलशं ? । भोदु, एदं चीवलं शे उवलि गालइश्शं । [कथं इकं याचते १ । दूरे च दीर्घिका, किमिदानीमग्र करिष्यामि ? । भवतु, शुतजीवरमस्या परि गालयिष्यामि । ] ( तथा करोति )

( वसन्तसेना संज्ञां लब्ध्वोत्तिष्ठति, भिक्षुः पटान्तेन वीजयति )

 वसन्तसेना-अज्ज ! को तुम है। [ आर्य ! कस्त्वम् ? । ]

 भिक्षुः----किं में में शुमलेदि बुद्धोवाशिआ देश शुवण्पणिक्कीदं ? | [ किं मां न स्मरति बुद्धोपासिका दशसुवर्णनिष्क्रीतम् ? ।]

 वसन्तसेना-सुमरामि, ण उण जधा अजो भणादि । वरं अहं वरदा जेव । [ स्मरामि, न पुनर्यथाऽऽय भणति । वरमहमुफ्तैव ।]

 भिक्षुः---बुद्धोवाशिए ! किं ण्णेदं १ । [बुद्धोपासिके ! किं न्वि- दम् ।।]

 वसन्तसेना---( सनिर्वेदम् ।) जे सरिसं वेसभावस्स । [यत्सद्दर्श वेषभावस्य ।]


शुद्ध केवल कटकादि न खभाव एवलंकरणं यत्र सः । दुदिए द्वितीयः । शे


---



--- टिप्प-1 केवलं त्वां स्मरामि, नतु देशसवर्णनिक्रीतत्वेनेति महानुभावतेयं मतामिति भावः ।  भिक्षु-उद्देदु उईदु बुद्धोवाशिआ एवं पादवसमीवजादं लदं ओलंबिअ । [उत्तिष्ठत्तिष्ठतु बुद्धोपासिकैतां पदिएसमीपजातां लताम- वलम्ब्य । ] ( इति लतां नामयति )।

( वसन्तसेना गृहीत्वोत्तिष्ठति )

 भिक्षुः--एदरिंश विहाले मम धम्मबहिणिआ चिट्ठदि । तहिं शमशशिदमआ भविअ उवाशिआ गेहं गमिश्शदि । ता शेणं शेणं गच्छदु बुद्धोवाशिअ । ( इति परिकामति, दृष्ट्वा ) ओशलध अजा | ओ- शलध । एशा तलुणी इन्थि, एशो भिक्खु त्ति शुद्धे मम एशे धम्मे ।

इत्थशंजदो मुहशंजो ईदियशंजदो शे खु माणुशे ।।
किं कलेदि लाअउले तश्श पललोओ हत्थे णिश्चले ॥ ४७ ।।

 [ एतस्मिन्विहारे मम धर्मभगिनी तिष्ठति । तत्र समाश्वतमना भूत्वो- पासिका गेहं गमिष्यति । तच्छनैः शनैर्गच्छतु बुद्धोपासिका। अपसरत आर्योः ! अपसरत । एषा तरुणी स्त्री, एष भिक्षुरिति शुद्धो ममैष धर्मः ।

इस्तसंग्रतो मुखर्सयतः इन्द्रियसंयतः स खलु मनुष्यः ।
किं करोति राजकुलं तस्य परलोको हुस्से मिलः ॥]

( इति निष्क्रान्ताः )

इति वसन्तसेनामोटनो नामाष्टमोऽङ्कः ।



जेब स एव ॥ से अस्याः । वरे मनागिष्टम् ॥ ओलंबिअ अवलम्ब्य । तत्र समास्तमना भूत्वा ।

इति वसन्तसेनामोटनो नामाष्टमोऽङ्कः ॥ ८ ॥


मृ० १५