प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
← षष्ठोऽङ्कः मृच्छकटिकम्
सप्तमोऽङ्कः
शूद्रकः
अष्टमोऽङ्कः →

सप्तमोऽङ्कः

(ततः प्रविशति चारुदत्तो विदूषकश्च )

 विदूषकः---भो ! पेक्ख पेक्ख पुप्फकरंडअजिण्णुज्जाणस्स सरिसरी- अदां । [ भोः ! पश्य पश्य पुष्पकण्डकजीर्णोधानस्य सश्रीकताम् ।।

 चारुदत्तः-- वयस्य । एवमेतत् ; तथा हि ।

वणिज इव भान्ति तरवः पण्यानीच स्थितानि कुसुमानि ।
शुल्कमिव साधयन्तो मधुकरपुरुषाः प्रविचरन्ति ॥ १ ॥

 विदूषकः----भो । इमं असक्काररमणीयं सिलाअलं उवविसद् भवे । { भोः ! इदमसंस्काररमणीयं शिलातलमुपविशतु भवान् ।]

 चारुदत्तः–( उपविश्य ) वयस्य । चिरयति वर्धमानकः ।।

 विदुषकः---भणिदो मए वड्माणओ-बसंतसेणिलं गेण्हिअ लहूं लहुं आअच्छ' ति । [ भणितो मया वर्धमानकः–'वसन्तसेना गृहीत्वा लघु लघ्वागच्छ' इति ।]

 चारुदत्तः- तकि चिरयति ?

किं येत्यस्य पुरः शनैः प्रवहणे तस्यान्तरं मागते
भन्नेऽसे परिवर्तनं प्रकुरुते छिन्नोऽथ वा प्रग्रहः।
कर्मान्तोज्झितदारुवारितगतिमगन्तरं याचते
खैरं प्रेरितगोयुगः किमथवा स्वच्छन्दमागच्छति ॥२॥


वणिज इति । शुल्कं राजदेयम् ॥ १॥ असक्कार मिति । अकृत्रिम स्वभावत एवेत्यर्थः ॥ किमिति । कमन्तो राजादीनां नियोगविशेषः । तत्संबन्धिनि पाठा०—१ वमन्तोज्झित (=चर्मनो मार्गस्यान्ते मध्ये उज्झितेन त्यतैन)। टिप्प० अस्य वर्धमानकस्य, तस्य प्रवहणस्य, अन्तरमनकाशम् , प्रअहो वृषभयो रज्जुः, दारुणी महाकावेन, वारितगतिः निरुद्धवेगः, वैरं स्वेच्छानुरूपम् , प्रेरितगोयुगः प्रेरितवृषयुगः । अत्रोत्कठा व्यङ्गया; ‘सर्वेन्द्रियस्खास्वादो यत्रास्त्रीत्यनु-

मन्यते । तत्प्राप्तीच्छ ससंकल्पामुत्कण्ठां कवयो विदुः' इति वचनात् ।
(प्रविश्य, गुप्तार्यकप्रवहणस्थः )

 चैटः---जाध गोणा ! जधि । [यातं गावौ ! यातम् ।]

 आर्यका-(स्वगतम्)

नरपतिपुरुषाणां दर्शनाद्धीतभीतः
सनिगड़चरणत्वासावशेषापसारः ।
अविदितमधिरूढ़ों यामि साधोस्तु याने ।
पंरभृत इव नीड़े रक्षितो चार्यसीभिः ॥ ३ ॥

अहो, नगरात्सुदूरमपक्रान्तोऽस्मि; तरिकमस्मात्प्रवहणादवतीर्य वृक्ष- वाटिकागहनं प्रविशामि ? उताहो प्रवहणखामिनं पश्यामि ? अथवा कृतं वृक्षवाटिकागहनेन । अभ्युपपन्नवत्सलः खलु तत्रभवानार्य- चारुदत्तः श्रूयते; तत्प्रत्यक्षीकृत्य गच्छामि ।

स तावदसायसनार्णवोत्थितं निरीक्ष्य साधुः समुपैति निर्वृतिम् ।
शरीरमेतद्तमीदृशीं दशां धृतं मया तस्य महात्मनो गुणैः ॥ ४॥

 चेटः–इमं तं उजाणं, जाच उवर्शप्पामि । ( उपसृत्य ) अज्ज- मित्तेअ ।। [इदं सदुद्यानम् , यावदुपसर्पमि । आर्य मैत्रेय ! ।]

 विदूषकः--भो ! पिअं दे णिवेदेमि । वड्माणओ मंतेदि । अगदए वसंतसेणाए होदव्यं । [भोः ! प्रियं ते निवेदयामि । बर्धमानको मध्यति । आगतथा वसन्तसेनया भवितव्यम् ।]


धमें त्यककाष्ठानि तैः प्रतिद्धगमनः ॥ ३ ।। नरपतीति । सावशेषः किंचि- दवशिष्टः । को किलपक्षे नरपति पुरुषाः शाकुनिकाः । सनिगड इव सनिगडो बाल्यान्मन्दगमनः । यानेऽधिरूढोऽनवस्थितः । काकीरक्षितको किल उपमानम् । ३ ।। स इति । तस्य चारुदत्तस्य महात्मनो गुणैः । तत्प्रवणस्यस्य टिप्प०---1 प्रातर्निशि वसन्तसेनाभ्रमेणारूढत्वादशात अर्यको यस्मिन्नीदृशे प्रवणे तित्येवंभूतः। 2 कोकिळ: । 3 अत्र वायस्युपमानमपत्येषु योषितामति ममता २वायुम् । 4 राजबन्धनपाइःखात् ।  चारुदत्त-प्रियं नः प्रियम् ।

 विदूषक–दासीए पुत्ता ! किं चिरइदो सि १ । [ दास्याःपुत्र ! किं विरायितोऽसि ?।]

 वेद---अज्जमिते! मा कुप्प; जाणत्थलके विशुमलिदे त्ति कदुआ गदागदं कलेते चिलइदेम्हि । { आर्यमैत्रेय ! म कुष्य; यानास्तरण विस्मृतमिति कृत्वा गतागत कुर्वश्चिरायतोऽस्मि ।]

 चारुदत्तः----वर्धमानक ! परिवर्तय प्रवहणम् । सखे मैत्रेय । अव- तारय वसन्तसेनाम् ।

 विदूषकः--किं णिअडेण बद्धा से गोड्डा, जेण सगं ण ओद- रेदि ! । ( उत्थाय, प्रवहणमुद्धाट्य ) भो ! ण वसंतसेणी, वसंतसेणो खु एसो । [ किं निगडेन बद्धावस्याः पादौ, चेन स्वयं नावतरति ? । भोः ! न वसन्त- सेना, वसन्तसेनः खल्वेषः ।].

 चारुदत्तः–वयस्य | अलं परिहासेन । न कालमपेक्षते नेहः । अथ वा खयमेवावतारयामि । ( इत्युत्तिष्ठ ति )

 आर्यकः-( दृष्ट्वा ) अये अयमेव प्रवहणखामी । न केवलं श्रुति- रमणीय दृष्टिरमणीयोऽपि । हन्त, रक्षितोऽस्मि ।

 चारुदत्तः---(प्रवहणमधिरुय, दृष्ट्वा च ) अये, तत्कोऽयम् ।।

करिकरसमबाहुः सिंहपीनोन्नतांसः
पृथुतरसमवक्षास्ताम्रलोलायताक्षः ।
कथमिदमसैमानं प्राप्त एवं विधो यो
धति निगडमेकं पादलग्न महात्मा ॥ ५ ॥


चन्दनकेन रक्षितत्वात् ॥ ४ ॥ मा कुप मा क्रोधं कुरु ॥ गोवा पादौ ।

दिप०-1 नृपचिङ्गलक्षितोऽयं महापुरुष इति सूचयत्येतैबिशेषः । 2 राक्षं न हाति भीः' इति प्रामाण्यात्। ३ निगवन्धनाथनई मिति भावः । ततः को भवान् ? ।

 आर्यकः-शरणागतो गोपालप्रकृतिरार्यकोऽस्मि ।

 चारुदत्तः---- किं धोषादानीय योऽसौ राजा पालकेन बद्धः ।।

 आर्यकः-अथ किम् ।

 चारुदत्तः--

विधिनैवोपनीतस्त्वं चक्षुर्विषयमागतः ।।
अपि प्राणानह जयां न तु त्यो शरणागतम् ॥ ६ ॥

(आर्यको हर्ष नाटयति )

 चारुदत्तः---वर्धमानक ! चरणालिगडमपनय ।

 चैटः---ॐ अज्जो आणवेदि । (तथा कृत्वा ) अज्ज ! अवणीदाई णिगलाई । [यदार्य आज्ञापयति । आर्य ! अपनीतानि निगडानि ।

 आर्यकः----स्नेहमयान्यन्यानि दृढतराणि दत्तानि ।

 विदूषकः---संगच्छेहि णिअडाई । एसो वि मुक्को । संपदं अम्हे वञ्चिस्सोमो । [ संगच्छस्व निगडानि । एषोऽपि सुकः । सांप्रत वयं जि- यामः ।]

 चारुदत्तः- धिक्, शान्तम् ।

 आर्यकः-सखे चारुदत्त । अहमपि प्रणयेनेदं प्रवहणमारूढः; तत्क्षन्तव्यम् ।

 चारुदत्तः–अलंकृतोऽस्मि खयंग्राहप्रणयेन भवता ।।

 आर्यकः--अभ्यनुज्ञातो भवता गन्तुमिच्छामि ।

 चारुदत्तः–गम्यताम् ।


करीति ॥ ५ ।। विधिनेति ॥ ६ ॥ अलधुर्मन्दः ॥ क्षेमेणेत्यादौ चारुदत्तार्य  आर्यकः--भवतु, अवतरामि ।

 चारुदत्तः---सखे ! नावतरितव्यम् । प्रत्यापनीतर्सयमनस्य भवतोऽलघुसंचारा गतिः । सुलभपुरुषसंचारेऽस्मिन्प्रदेशे प्रवहणं विश्वासमुत्पादयति, तत्प्रवहणेनैव गम्यताम् ।

 आर्यकः--यथाह भवान् ।

 चारुदत्तः---

क्षेमेण ब्रज बान्धवान्

 आर्यकः-

ननु मया लब्धो भवान् बान्धवः

 चारुदत्तः--

स्मर्तव्योऽस्मि कथान्तरेषु भवता

 आर्यकः--

स्वात्मापि विस्मयते ।

 चारुदत्तः----

त्वां रक्षन्तु पथि प्रयान्तममराः

 आर्यकः-

संरक्षितोऽहं त्वया

 चारुदत्तः-

स्वैर्भाग्यैः परिरक्षितोऽसि

 आर्यकः--

ननु हे तत्रापि हेतुर्भवान् ॥ ७ ॥

 चारुदत्तः----येदुद्यते पालके महती रक्षा न वर्तते, तच्छीघ्रमप- क्रामतु भवान् ।। पाठा---9 लघुसंवारा, अतिलघुसंचारा. २ योधते. ३ रक्षा वर्तते.  आर्यको–एवम् , पुनर्दर्शनाय । ( इति निष्क्रान्तः )

 चारुदत्तः--

कृत्यैवं मनुजपतेर्महाली के
स्थातुं हि क्षणमपि न प्रशस्तमस्मिन् ।
मैत्रेय ! झिप निगडं पुराणकूपे ।
पश्येयुः क्षितिपतयो हि चारदृष्ट्या ॥ ८॥

(वामाक्षिस्पन्दनं सूचयित्वा ) सखे मैत्रेय ! वसन्तसेनादर्शनोत्सुकोऽयं जनः । पश्य

अपश्यतोऽद्य तां कान्तां चामं स्फुरति लोचनम्।
अकारणपरि अस्तं हृदयं व्यथते मम ॥ ९ ॥

तदेहि, गच्छावः । ( परिकम्य ) कथमभिमुखमनाभ्युदयिकं श्रमणक- दर्शनम् ? । ( विचार्य) प्रविशत्वयुमनेन पथा । वयमप्यनेनैव पथा गच्छामः । ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )

इत्यार्यकापवाहनं नाम सप्तमोऽङ्कः ।


कयोरुत्तरोत्तरेणाष्टखण्डः श्लोकः ॥ ७ ॥ पाल के राजनि रक्षक एवं वा । रक्षणे महानभिनिवेश इत्यर्थः ॥ कृत्येति ॥ ८ ॥ अपश्यत इति ॥ ९ ॥ श्रमणको भिक्षुः । अशकुन परम्परा च चारुदत्तवसन्तसेनयोरनिष्ट स्याग्रे भविष्यतः सूचनाय ॥ इत्यार्यकापवाहनो नाम सप्तमोऽङ्कः । टिप्प०-1 यथैतढक्कादौ गतासमाप्तौ च वसन्ससेनाया दक्षिणक्षिस्फुरणमा- सीत्तथैदमध्यशुभसूचकम् । अनयोः स्फुरणयोः फलमनुपदमस्मिन्नष्टमेऽके वसन्तसेनायाः शकारता मरणकल्पा यातना, चारुदत्तेन वसन्तसेना भारितेत्यभिशापेन चारुदत्तस्य निग्रो वधार्थ नयनं च फलम् । ततश्चान्ते भाग्यवशादखिलापदां निवारणम् ।