प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
← तृतीयोऽङ्कः मृच्छकटिकम्
चतुर्थोऽङ्कः
शूद्रकः
पञ्चमोऽङ्कः →

चतुर्थोऽङ्कः

(ततः प्रविशति चेटी')

 चेटी-आणत्तम्हि अत्ताए अजआए सआसं गते । एसा अजआ चित्तफलअणिसण्णदिट्टी मदणिआए सह किंपि मंतअंती चिट्ठदि । ता जाव उवसम्पामि । [आज्ञप्तास्मि मात्राययाः सकाशं गन्तुम् । एषर्या धिग्रफलकनिषण्णइष्टिर्मदनिकया सह किमपि मयन्ती तिष्ठति । तयावदुपसर्पमि । ] ( इति परक्रामति )

(ततः प्रविशति यानिर्दिष्टा वसन्तसैना मदनिका च)

 वसन्तसेना-हले मदणिए ! अवि सुसदिसी इथं चित्ताकदी अचारुदत्तस्स । [ चेदि मदनिके ! अपि सुसैडशीयं धिग्रीकृतिरायचा- रुदत्तस्य ।

 मदनिका—सुसदिसी । [सुसदृशी ।]

 वसन्तसेना--कधं तुमं जाणासि १ । [कथं त्वं जानासि १ ।]

 मदनिका--जेण अज्ञआए सुसिणिद्धा दिट्ठी अणुलगा । { येनार्यायाः सुखिग्धा इष्टिरनुलग्ना।]

 वसन्तसेना-हले ! किं वेसवासदाक्खिण्णेण मदणिए ! एवं भणासि ? । [चेटि ! किं वेर्शवासदाक्षिण्येन मदनिके! एवं भणसि? । ]

 मदनिका--अजए ! किं जो जेव जणो वेसे पडिवसदि, सो जेव अलीअदक्खिणो भोदि ।। [आयें ! कि य एव जनो वेशे प्रतिव- सति, स एवालीकदक्षिणो भवति ।।] टिप्प००-1 इयं काचन वसन्तसेनाया दासी । 2 वसन्तसेनामात्री नाम माधवसे- नया। 3 चित्रफलकद्दष्टिः। 4 मेम सौन्दर्यानुरूपसौन्दर्यवतीत्यर्थः । 5 चित्रे लेख्य आकृतिः सर्वावयबसंस्थाने चित्रीकृतिरित्यर्थः, चित्ररूपालेख्यरूपाकृतिर्वा । 6 ‘बेशो वेश्याजनसमायः' इत्यमरः । वेशे यो वासस्तेन यद्दाक्षिण्यं नैपुण्यं अनुरागो बा तेनेत्यर्थः ।। मृ० ७  वसन्तसेना--हों ! णाणापुरिससंगेण वेस्साजणो अलीअद- क्खिणो भोदि । [चेटि ! नानापुरुषसङ्गेन वेश्याजनोऽलीकदक्षिणो भवति ।।

 मदनिकाजदो दाव अञआए दिट्टी इध अभिरमदि हिअजं च, तस्स कारणं किं पुच्छीअदि ? । [ यतस्तावदाया दृष्टिरिहाभिरमते हृदयं च, तस्य कारणं किं पृच्छयते ? ।।

 वसन्तसेना-हले ? सहीजणादो उवहणीअदां रक्खामि । [ चेटि ! सलीजनादुपैहसनीयतां रक्षामि।]

 मदनिका - अजए ! एवं खेदं । सहीजणचित्ताणुवती अबला- जणो भोदि । [ आयें ! एवं नेदम् । सखीअनधित्तानुवर्यबलाजनो भवति ]

 प्रथमा चेटी----( उपसृत्य ) अजए ! असा आणवेदि-गहि- दावगुंठणं पक्खदुआरए सजे पवहणं । ता गच्च' त्ति । [ आयें ! माता- ज्ञापयति–'गृहीतावैगुण्ठनं पक्षद्वारे सज्जं प्रवहणम् । तद्गच्छ' इति ।।

 वसन्तसेना--- इक्जे ! किं अज्ञचारुदत्तो में णइस्सदि । [चेटि ! किमायेचारुदत्तो मां नेष्यति ? ।।

 चेटी–अज्जए । जेण पवहणेण सह सुवण्णदससाहस्सिओ अलंकारओ अणुप्पेसिदो । [यें ! येन प्रवहणेन सह सुवर्णदशसाहस्र- कोऽलंकारोऽनुप्रेषितः ।]


तस्सेत्यादि । यत्र चक्षुहृदये लग्ने तत्र कारणं किं पर्यालोच्यते है । अतिप्रियनमिसावलं विलम्बेनेत्याशयः ॥ गहिदावर्गुणं गृहीतावण्ठनम् । | टिप्प-1 य एव जनो वेशे प्रतिवसति स एवालीकदाक्षिण्यो भवति । अलीके मिथ्या दाक्षिण्यनुरागो यस्य सः। 2 ईशि सुन्दरे पुरुचे तावदासक्त अलं बिलम्बेनेति भावः । ३ असशो नायकोऽनया धृत इत्येवंरूपाम् । 4 अवगुण्ठन आच्छादनम्, महापटाइछादितमित्यथैः। 5 कणरथः प्रवणम्' इति कोशः । स्त्रीणां स्थितियोग्योऽभितः समाच्छन्नो रथः प्रवणमित्याशयः। स्पष्टं चेदं दशुमार- चरिते द्वितीये । 6 सवर्ण खोके 'मोर' इति प्रसिद्धम् ।  वसन्तसेना--को उण सो ? । [ कः पुनः सः १ ।] चेटी-एसो जैव राअस्सालो सूठाणओ । [एष एव राजश्यालः संस्थानकः।]

 वसन्तसेना-( सक्रोधम् ) अवेहि मा पुणो एवं भणिस्ससि । [ अपेहि, मा पुनरेवं भणिष्यसि ।]

 चेटी--पसीददु पसीददु अज्ञआ । संदेसेणे म्हि पेसिदा । [प्रसीदतु प्रसीदत्वार्या । संदेशेनास्मि प्रेषिता ।]

 वसन्तसेना–अहं संदेसैस्स जेव कुप्पामि । [अहं संदेशस्यैव कुप्यामि।]

 बेटी---तो किंति अत्तं विण्णविसं १ । [ तत्किमिति मातर विज्ञापयिष्यामि ? ।।

 वसन्तसेना---एवं विण्णाविदवा-जइ में जीअंतीं इच्छसि, ता एवं ण पुणो अहं अत्ताए आण्णाविदव्वा' । [ एवं विज्ञापयितभ्या--- 'यदि म जीवन्सीमिच्छसि, सदैवं न पुनरह मात्राऽऽक्षापयितव्या' ।]

 चेटी–जधा दे रोअदि । [यथा ते रोचते ।] ( इति निष्कान्ता )

( प्रविश्य )

 शर्विलकः--

दत्त्वा निशाया वचनीयदोषं निद्रां च जित्वा नृपतेश्च रक्यान्।
स एष सूर्योदयभन्दरश्मिः अपाक्षयाश्चन्द्र इवास्मि जातः ॥ १॥

अपि च,-

यः कश्चित्वरितगतिर्निरीक्षते मां
संभ्रान्तं द्रुतमुपसर्पति स्थित था।


विण्णविस्से विज्ञापयिष्यामि ॥ दवेति ॥ १ ॥ य इति। त्वरितगतिः कश्चित्

टिप्प०- यथा संदेशस्तथा मयोक्तम्, मम नास्त्यत्र दोष इति भावः । यतः प्रभवो हि संदेशधारिणे न कुप्यन्ति। 2 अश्न 'संदेसस्स' इति चतुभ्यर्थे षष्ठी ।

तं सर्वे तुलथति दूषितोऽस्तरात्मा
खैदोषैर्भवति हि शङ्कितो मनुष्यः ॥ २ ॥

मया खलु मदनिकायाः कृते साहसमनुष्ठितम् ।

परिजनकथासक्तः कश्चिन्नरः समुपेक्षितः ।
क्वचिदपि गृहं नारीनाथं निरीक्ष्य विवर्जितम् ।
नरपतिबले पार्श्वयाते स्थितं गृहदारुव-
यवसितशतैरेवंप्रायैर्निशा दिवसीकृत ॥ ३ ॥

( इति परिक्रमिति )

 वसन्तसेना---हले 1 इमं दाव चित्तफल मम सअणीए ठा- विअ तालवेंट गेहिअ लहु अच्छ । । चेटि ! इमं तावचित्रफलक मम शयनीये स्थापयित्वा तालवृन्तं गृहीत्वा लघ्वागच्छ ।]

 मदनिका--जं अज्जआ आणवेदि । [ यदार्याज्ञापयति । ] ( इति फलकं गृहीत्वा निष्क्रान्ता )

 शर्विलक-इदं वसन्तसेनाया गृहम् । तद्यावत्प्रविशामि । ( प्रविश्य ) क्व नु मया मदनिका द्रष्टव्या है।

( ततः प्रविशति तालवृन्तहस्ता मदनिका )

 शर्विलकः-( दृष्ट्वा ) अये इयं मदनिका

मदनमपि गुणैर्विशेषयन्ती रतिरिय मूर्तिमती विभाति येयम्।
मम हृदयमनङ्गवह्निततं भृशमिव चन्दनशीतलं करोति ॥ ४॥

मदनिकें ।।।

 मदनिका---( दृष्ट्वा ) अम्मो, कधं सव्विलओ । सव्विलअ । साअदं दे, कहिं तुर्म है। [ आश्चर्यम्, कथं शर्विलकः । शर्विलक ! स्वागतं ते । कुत्र स्वम् ।


संभ्रान्तं माम् ॥ २ ॥ परिजनेति ॥ ३ ॥ मदनमिति ॥ ४ ॥ अभुजिस्से  शर्विलकः---कथयिष्यामि ।

( इति सानुरागमन्योन्यं पश्यतः )

 वसन्तसेना-चिरअदि मदणिआ । ता कहिँ णु खु सा हैं । ( गवाक्षकेन दृष्ट्वा ) कथं एसा केनावि पुरिसकेण सह मंतअंती चिट्ठदि । जधा अदिसिणिद्धाए णिच्चलदिट्टीए आपिबती विअ एदं णिज्झाअदि तधा तकेमि, एसो सो जणो एदं इच्छदि अभु- जिस्से काटुं । ता रमदु रमदु, मा कस्सावि पीदिच्छेदो भोदु । ण खु सहाविस्सु । [ चिरयति मदनिका । तत्कुत्र नु खलु सा ? कथ- मेषा केनापि पुरुषकेण सह मन्त्रयन्ती तिष्ठति ? । यथातिस्निग्धया निश्चलदृष्ट्या पिबन्तीवैतं निध्यायति तथा तर्कयामि, एष स जन एनामिच्छथभुजिष्यां कर्तुम् । तद्रमतां रमताम् , मा कस्यापि प्रीतिच्छेदो भवतु । न खल्वाकारयि- इयामि ।]

 मदनिका—सलिव्वअ ! कधेहि । [शर्विकल ! कथय । ]

( शर्विलकः सशङ्क दिशोऽवलोकयति )

 मदनिका-सव्विलअ । किं प्रणेदं सर्सको विअ लक्खीअसि ।। [ शर्विलक ! किं न्विदं सशक्क इव लक्ष्यसे ? ।।

 शर्विलकः--वक्ष्ये त्वां किंचिद्रहस्यम् । तद्विविक्तमिदम् ।।

 मदनिका--अध ई । [अथ किम् ।]

 वसन्तसेना----कधं परमरहस्सं १ । ती ण सुणिरुस । [ कथं परम- रहस्यम् ? । तइ ओष्यामि । ]

 शर्विलकः--मदनिके ! किं वसन्तसेना मोक्ष्यति त्वां निष्क्रयेण ? ।

 वसन्तसेना-कधं मम संबंधिणी कधा! । ती सुणिस्से टिप्प०-1 कस्यापि रहस्यं न श्राव्यमिति शिष्टसंप्रदायवादेवमुचिः । इमिणा गवखेण ओवारिदसरीरा । [कथं मम संबन्धिमी कथा? । तच्छ्रोष्याम्यनेन गवाक्षेणापवारितशरीरा ।]

 मदनिका--सव्विल ! भणिदा मए अज्ञआ । तदो भणादि-- जइ मम छंदो तदा विणा अत्थं सव्वं परिजर्ण अभुजिस्से करइस' । अध सुब्बिलअ ! कुदो दे एत्तिओ विवो, जेण में अज्ञआसआसादो मोआइससि ? । [शर्विलक ! भणिता मयाय । तदा भणति-'यदि मम छन्दस्तदा विनाऽथे सर्व परिजनमभुजिष्यं करिष्यामि । अर्थ शर्विलक! कुसस्त एतावान्विभवः, येन मामार्यासकाशोन्मोचयिष्यसि ? १]

 शर्विलकः--

दारियेणाभिभूतेन त्वत्स्नेहानुगतेन च ।
अद्य रात्रौ मया भीरु ! त्वदर्थे साहसं कृतम् ॥ ५ ॥

 वसन्तसेना---पसण्णा से आकिदी, साहसकम्मदाए उण उब्वेअणीआ । [ प्रसन्नास्थाकृतिः साहसकर्मतया पुनरुद्वेजनीया ।।

 मदनिका—सविलअ ! इत्थीकछवत्तस्स कारणेण उहों पि संसए विणिक्खितं । [ शर्विलक! मोकल्यवर्तस्य कारणेनोभयमपि संशये विनिक्षिप्तम् ।।

 शर्विलकः किं किम् ।।

 मदनिका--सरीरे चारित्तं च । [ शरीरं चारित्र्यं च ।

 शर्विलकः--अपण्डिते | साहसे श्रीः प्रतिवसति ।।

 मदनिका—सविलअ ! अखंडिदचारित्तो सि । ता ण खु दे मम कारणादो साहसं करतेण अचेतविरुद्ध आचरिदं । [ शर्विलक !


अप्रेष्याम् , स्वाधीनामिति यावत् । मम छन्दो ममाभिलाषः ॥ दारिशेणेति । साहसं चौर्यरूपम् ॥ ५ ॥ साहसे जीवतानपेक्षकर्मणि । म हू ते इति । न --


---


--- दिप-1 वक्रोकिंगभितमिदं भाषणम् । साहसं कुर्वता त्वयाऽत्यन्तविरुद्ध नाचरितम् , किंवाचरितमेवेति काकुः । अखपिबतचारियोऽसि । तन्न खलु यथा मम कारणास्साहसं कुर्वतात्यम्तवि- रुद्धमाचरितम् ।]

 शर्विलकः--

नो मुष्णाम्यबलां विभूषणवत फुल्लामिचाहे लतां
विप्रस्तं न हरामि काञ्चनमथो यज्ञार्थमभ्युद्धतम् ।
धान्युत्सङ्गगतं हरामि न तथा बालं धनार्थी क्वचि-
कार्यकार्यविचारिणी मम मतिश्चौर्येऽपि नित्यं स्थिता ॥ ६॥

तद्विज्ञाप्यतां वसन्तसेना,

अयं तव शरीरस्य प्रमाणादिव निर्मितः ।
अप्रकाशो ह्यलंकारो मत्स्नेहाद्धार्यतामिति ॥ ७ ॥

 मदनिका----सव्विलअ ! अप्पकाशो अलंकारओ । अयं च जण ति दुवेविण जुजदि । ता उवणेहि दाव । पेक्खामि एद अलंकारों । [शर्विलक ! अप्रकाशोऽलंकारः । अयं च जन इति द्वयमपि न युज्यते । तदुपनय तावत् । पश्याम्येममलंकारम् । ]

 शर्विलकः—इदमलंकरणम् । ( इति साशईं समर्पयति )

 मदनिका-( निरूध्य ) दिपुरुव्वो विअ अ अलंकारओ । ता भणेहि कुदो दे एसो। [ दृष्टपूर्व इवायमलंकारः । तद्भण कुतस्त एषः ।

 शर्विलकः---मदनिके ! किं तवानेन ? गृह्यताम् ।


खल्वाचरितम् , अपि वाचरितमेव । नो मुष्णामीति । शूद्रवर्णहरणे न तथा पोतकमिति विप्रेत्यादिनोकम् ॥ ६ ॥ अयमिति । तव वसन्तसेनायाः ॥ अनुचितः प्रकाशो यस्य सोऽप्रकाशः । अनेनास्माकं दण्ड इत्यनेन न प्रकाश यितव्य इत्यर्थः ॥ ७ ॥ अयं जनो बसन्तसेनाखरूपः। 'अपिः'अनुनये। 'अयं दिप०----1 शर्विलकेनायं दत्त इति प्रकाशानईः। 2 का चार्य जनो वसन्त सेनादिः सप्रमाणब्यवहारकारिजनः, क च पुनश्चौथैणासादितं वस्तु १ दयमपीदं न युज्यते इत्यर्थः ।  मदनिका--( सरोषम् ) जइ मे पच्चों ण गच्छसि, ता किंणि- मित्तं में णिकिणासि ? । [यदि में प्रत्ययं न गच्छसि, तस्किनिमित्तं माँ निष्क्रीणासि ?।] .

 शर्विलकः--अयि, प्रभाते मया श्रुतं श्रेष्ठिचत्वरे, यथा--- ‘सार्थवाहस्य चारुदत्तस्य' इति ।

( वसन्तसेना मदनिका च मूच्छ नाटयतः )

 शर्विलकः---मदनिके ! समाश्वसिहि । किमिदानीं वं

विषादसस्तसर्वाङ्गी संभ्रमभ्रान्तलोचना ।
नीयमानाऽभुजिष्यात्वं कम्पसे नानुकम्पसे ॥ ८ ॥

 मदनिका--(समाश्वस्य ) साहसिअ ! ण खु तुए मम कारणादो इमं अकजं करतेण तस्सि गेहे को वि वावादिदो परिक्खदो वा है । [ साहसिक! न खलु स्वया भम कारणादिदमकार्य कुर्वता तस्मिन्गेहे कोऽपि व्यापादितः परिक्षसो वा ? ।]

 शर्विलकः--मदनिके । भीते सुप्ते न शर्विलकः प्रहरति; तन्मया न कश्चिद्यापादितो नापि परिक्षतः ।

 मदनिका-सच्चे सच्च । [ सत्यं सत्यम् ? ।]

 शर्विलकः-सत्यम् ।।

 वसन्तसेना-(संज्ञां लब्ध्वा ) अम्महे, पच्चुवजीविदम्हि । [ आश्चर्यम्, प्रत्युपजीवितास्मि ।]

 मदनिका—पि पिअं । [ प्रियं प्रियम् ।]


जनः शर्विलकः' इति प्राचीनटीका । तन्ने बुद्ध्यते । वेश्यात्वे वसन्तसेनाया टिप्प-1 अभुजिष्यात्वमनुपदोका भुजिष्याशब्दार्थधर्मम् । मायावत् स्वाधीनत्वं नीयमानेत्यर्थः । 2 *प्रियं प्रियम्' इति बिरोधिलक्षणया प्रियमित्याशयः । अत अब ‘किं नाम प्रियम्' इति शलिकप्रश्नः संगच्छते ।  शर्विलकः--( सेर्व्यम् ) मदनिके ! किं नाम प्रियमिति ?।

त्वत्स्नेहबद्धहृदयो हि करोग्यकार्ये
सद्वृतपूर्वपुरुषेऽपि कुले प्रसूतः ।
रक्षासि मन्मथविपन्नगुणोऽपि माने
मित्रं च मां व्यपदिशस्यपरं च यासि ॥ ९ ॥

( साकूतम् )

इछ सर्वस्वफलिनः कुलपुत्रमहाद्रुमाः ।,
निष्फलत्वमलं यान्ति वेश्याविहमभक्षितः ॥ १० ॥
अयं च सुरतज्वालः कामग्निः प्रणयेन्धनः ।।
नराणां यत्र हुयन्ते यौवनानि धनानि च ॥ ११ ॥

 वसन्तसेना--( सस्मितम् ) अहो, से अत्थाणे आवेओ । [ अहो, अस्यास्थान आवेगः ।]

 शर्विलकः--सर्वथा,-

पण्डितास्ते पुरुषा मता में ये स्त्रीषु च श्रीषु च विश्वसन्ति ।
श्रियो हि कुर्वन्ति तथैव नार्यों भुजङ्गकन्यापरिसर्पणानि ॥ १२ ॥

स्त्रीषु न रागः काय रक्तं पुरुषं स्त्रियः परिभवन्ति । ।
रक्तैव हि रन्तव्य विरक्तभावा तु हातव्या ॥ १३ ॥

सुष्टु खल्विदमुच्यते,—

पता हसन्ति च रुदन्ति च वित्तहेतो-
विश्वासयन्ति पुरुषं न तु विश्वसन्ति ।


निभृतं संगतमित्यभिप्रायः ॥ विषादेति ॥ ८ ॥ त्वदिति । भन्मयेन विपक्षी गुणो यस्य । ईदृशोऽपि देहं रक्षामि । मदनिकाथै चौर्याहरणेन हीनगुणत्वं व्यकम् ॥ ५ ॥ इहेति ॥ १० ॥ अथ मिति ॥ ११॥ अपण्डित इति ॥ १२ ॥ स्त्रीष्विति ॥ १३ ॥ एता इति । सुमनसः पुपतेरेक- | टिप्प०---1 कामातुरोऽन्यस्य माने न रक्षति, अहं तु रक्षामीति भावः । 2 अत्र विशेषणविशेश्ययोः समस्तं सावयवरूपमलंकारः । ३ शक्तस्य कामप्रतिघाते क्रोधो भवति, अशक्तस्य तु विषाद इति शास्त्र क्रुद्धः शर्विलको वेश्यानं निर्भर्त्य, स्त्रीजातिमग्रिमपञ्चश्लोकैर्निर्भसैयति ।

तस्मान्नरेण कुलशीलसमन्वितेन
वेश्याः श्मशानसुमना इव वर्जनीयाः ॥ १४ ॥

अपि चे,---

समुदधीचीच चलस्वभावाः संध्याभ्रलेखेव मुहूर्तरागाः ।।
स्त्रियो हृतार्थाः पुरुषं निरर्थे निष्पीडितालक्तकवयजन्ति ॥ १५ ॥

स्त्रियो नाम चपलाः,---

अन्य मनुष्यं हृदयेन कृत्वा अन्यं ततो दृष्टिभिराह्वयन्ति ।
अन्यत्र मुञ्चन्ति मदप्रसेकमन्यं शरीरेण च कामयन्ते ॥ १६ ॥

सूक्तं खलु कस्यापि.–

नै पर्वताग्ने नलिनी प्ररोहति
न गर्दभा वाजिधुरं वहन्ति ।
यवाः प्रकीर्णा न भवन्ति शालयो
न वेशजाताः शुचयस्तथाङ्नाः ॥ १७ ॥

आः दुरात्मन् चारुदत्तहतक । अयं न भवसि । ( इति कतिचित्पदानि गच्छति )

 मदनिका----{ अञ्चले गृहीत्वा ) अइ असंबद्धभास असंभावणीए कुष्पसि । [ अयि असंबद्धभाषक! असंभावनीये कुप्यसि ? ।]

 शर्विलकः--कथमसंभावनीयं नाम है।

 मदनिका-एसो खु अलंकारओ अज्ञआकेरओ । [ एष खल्वलं- कार आर्यासंबन्धी।]


वचनान्ततापि । यथा--'अप्रत्याख्येये दधिसुमनसी” इति । ‘सुमना मालती इत्येके । वचनभेदेऽपि सतामनुद्वेजकवाददुष्टमुपमायाः ॥ १४ ॥ समु- टिप्प०-1 चपलाधवाला विद्युतश्च; चपला इव चपला स्त्रिया: इति व्यक्लोपमा । 2 लोकस्यास्य प्रथमपदे द्वादशाक्षराणि, द्वितीये एकादशाक्षराणि वर्तन्ते । प्रथम- पादे न-स-ज-म-गणाः, द्वितीये तु ज-त-ज---गणाश्च वर्तन्ते। अपरार्थे तु वंशस्थं वृत्तम् । ३ अधुनैव चारुदत्तं इन्मीत्यस्यर्थः ।  शर्विलका-ततः किम् ?।।

 मदनिका--स च तस्स अजस्स इत्थे विणिक्खित्तो । [स तस्यार्यस्य हस्ते विविक्षिप्तः ।]

 शर्विलकः–किमर्थम् ? ।

 मदनिका--( कर्णे ) एवं विअ । [एवमिव । ]

 शर्विलकः-( सवैलक्ष्यम् ) भोः कष्टम् ,--

छायार्थ ग्रीष्मसंतप्तो यामेवाहं समाश्रितः ।
अजानता मया सैव पत्रैः शाखा वियोजिता ॥ १८ ॥

 वसन्तसेना-कधं एसो वि संतप्पदि जेव ? । ता अजाणतेण एदिणा एवं अणुचिद्विदं । [ कथमेषोऽपि संतप्यत एव । तदजानतेतेनैव- मनुष्ठितम् ।]

 शर्विलकः-मदनिके 1 किमिदानी युक्तम् ।।

 मदनिका-इत्थं तुम जेव्व पंडिओ । [ अत्र स्वमेव पण्डितः ।

 शर्विलक-नैवम् ; पश्य,-

स्त्रियो हि नाम खल्वेता निसर्गादेव पण्डिताः ।।
पुरुषाणां तु पाण्डित्यं शास्त्ररेवोपदिश्यते ॥ १९ ॥

 मदनिका--सब्विलअ । जइ मम वेअणं सुणीअदि, ती तस्स


द्वेति ॥ १५ ॥ अन्यमिति ॥ १६ ॥ नेति ॥ १७ ॥ छायार्थमिति पाठा०---१ छायार्थी. टिप्प०-1 चारुदत्वस्याकिञ्चनतया भोगस्य भूरिधनसांध्यत्वात् अयमलंकारो न्यासमिषेण तस्य रस्ते वसन्तसेनया विनिक्षिप्त इति भावः । 2 अत्र प्रस्तुत वृतान्तेन प्रस्तुतवृत्तान्तप्रतिपादनात अप्रस्तुतप्रशंसालंकारः । जैव माणुभावस्स पडिणिज्जादेहि । [शर्विलक ! अदि मम वचनं श्रूयते, सदा तस्यैव महानुभाषस्य प्रतिनिर्यातय ।]

 शर्विलकः--मदनिके । यद्यसौ राजकुले मां कथयति ।

 मदनिका—ण चंदादो आदवो होदि । [ने चन्द्रादापो भवति ।।

 वसन्तसेना--साहु मदणिए ! साहु । [ साधु मदनिके ! साधु ।

 शर्विलकः----मदनिके !

न खलु मम विषादः साहसेऽस्मिन्भर्य वा
कथयसि हि किमर्थं तस्य साधोगुणस्त्वम् १ ।
जनयति मम वेदं कुत्सितं कर्म लज्जा
नृपतिरह शठानां भाशा किं न कुर्यात् ॥ २० ॥

तथापि नीतिविरुद्धमेतत् । अन्य उपायश्चिन्त्यताम् ।

 मदनिका-सो अअं अवरो उवाओ । [ सोऽयमपर उपायः ।]

 वसन्तसेना---को खु अवरो उवाओ हुविस्सदि ? । [ कः खल्द- पर उपायो भविष्यति ? ।]

 मदनिका---तस्स ज़ेव अजस्स केरओ भविअ एवं अलंकारों अज्ञआए उवणेहि । [ तस्यैवार्यस्य संबन्धी भूत्वेममलकारकमाया उपनय ।।


॥ १८ ॥ त्रिय इति ॥ १९ ॥ न खल्विति ॥ २० ॥ | टिप्प०-1 इयं संबन्धसामान्थे षष्ठी । तथा च परावृत्य गत्वा महानुभावाय चारुदत्ताय देहीत्याशयः। 2 यदि न्यायसभायां चैतन्मम् कृत्यं कुथयेदित्यथैः । 3 *आतपशदेनाप्रकृते केवलमुष्णपरत्वं वक्तृतात्पयदुन्नीयते । 4 तेन प्रेषित इत्याशयः ।  शर्विलक–एवं कृते किं भवति ।।

 मदनिका--तुमं दावं अचोरो, सो वि अज्ञो अरिण, अज्ञआए

सकं अलंकारों उवगदं भोदि । { स्वं तावदचौरः, सोऽध्यायःनृणः, आर्यया स्वकोऽलंकार उपगतो भवति ।]

 शर्विलकः--नन्वतिसाहसमेतत् ।।

 मदनिका--अइ ! उवणेहि, अण्णधा अदिसाहस । [ अयि ! उपनय, अन्यथातिसादसम् ।।

 वसन्तसेना-साडु मदणिए ! साहु । अभुजिस्सए वि* मैतिदं [ साधु मदनिके! साधु । अभुजिष्ययेव मन्त्रितम् ।]

 शर्विलकः----

मयाप्त महती बुद्धिर्भवतीमनुगच्छता ।
निशायां नष्टचन्द्रायां दुर्लभ मार्गदर्शकः ॥ २१ ॥

 मदनिका----तेण हि तुम इमर्पिस कामदेवगेहे मुद्दुत्तों चिड़, जाव अज्ञआए तुह आगमणं णिवेदेमि । [ तेन हि स्वमस्मिन्कामदेवगेहे मुहूर्तकं तिष्ठ, यावदार्यायै तवागमनं निवेदयामि ।]

 शर्विलकः–एवं भवतु ।।

 मदनिका--( उपसृत्य ) अज्जए ! एसो खु चारुदत्तस्स सा- सादो बम्हणो आअदो। [ आर्ये! एष खलु चारुदत्तस्य सकाशाद्राह्मण आगतः ।] अथ निजपतित्वेनैवमाह- तुम दावेति । इदानीं ब्राह्मणभार्यात्वेनेति भावः । मयेति ॥ २१ ॥ अक्षणकेर यीति चारुदत्तस्यानुचरत्वं खीकृत्य ब्रूते । हिप्प०.-1 थथा भार्या मध्यति तथैव मुश्रितमिति भावः । एतावत्पर्यन्तमिदं गवाक्षनिषण्या वसन्तसेनया श्रुतमनुदितं स्वगतमिति यम् ।  वसन्तसेना--इले ! तस्स केरओ ति कधं तुमं जाणासि १ । [ चेटि! तस्य संबन्धीति कथं वं जानासि ।।]

 मदनिका-अजए ! अत्तणकेरअं वि ण जाणामि ?। [आयें ! आत्म- संबन्धिनमपि न जानामि ? ।]

 वसन्तसेना--( स्वगतं सविरःकम्प, विहस्य) जुजदि, ( प्रकाशम् ) पविसदु । [युज्यते, प्रविशतु ।]

 मदनिका--जे अजआ आणवेदि । (उपगम्य ) पविसदु स- ब्विलओ । [ यदायशापयति । प्रविशतु शर्विलकः । ]

 शर्विलकः--( उपसृत्य, सवैलक्ष्यम् ) खस्ति भवत्यै ।

 वसन्तसेना-अज्ज ! वंदामि । उवविसदु अज्ञो । [ आर्य ! वन्दे । उपविशवार्यः ।]

 शर्विलकः---सार्थवाहस्त्वां विज्ञापयति-जर्जरत्वाइहस्य दूर- क्ष्यमिदं भाण्डम् ; तद्गह्यताम् । ( इति मदनिकायाः समप्ये प्रस्थितः )

 वसन्तसेना---अज्ज ! ममावि दाव पडिसंदेसं तर्हि अज्जो गेदु । [ आर्य ! ममापि तावप्रतिसंदेशं तत्रार्यो नयतु ।

 शर्विलकः-( खगतम् ) कस्तत्र यास्यति । । ( प्रकाशम् ) कः प्रतिसंदेशः ?।। वसन्तसेनापडिच्छदु अजो मदणिों । [प्रतीच्छवार्यों मदलकाम् ।]

 शर्विलक-भवति ! न खल्ववगच्छम् । वसन्तसेना--अहं अवगच्छामि । [ अहमवगच्छामि।]

 शर्विलक---कथमिव !।  वसन्तसेना----अहं अजचारुदत्तेण भणिदा--जो इमं अ- लंकारों समपइस्सदि, तस्स तुए मदणि दादब्वा' । ती सो जेव एदं दे देदित्ति एवं अजेण अवगच्छिदव्वं । [अहमार्यचारुदत्तेन भर्णिता--‘य इममलंकारकं समर्पयिष्यति, तस्य त्वया मदनिका दातव्या । सरस एवैतां ते ददातीत्येवमार्येणाधगन्तव्यम् ।]

 शर्विलकः--( खगतम् ) अथे विज्ञातोऽहमनया । (प्रकाशम् ) साधु आर्यचारुदत्त । साधु;

गुणेष्वेव हि कर्तव्यः प्रयत्नः पुरुषैः सदा।।
गुणयुको दरिद्रोऽपि नेश्वरैरगुणैः समः ॥ २२ ॥

अपि च,

गुणेषु यः पुरुषेण कार्यों न किंचिदप्राप्यतमं गुणानाम् ।
गुणप्रकर्षादुडुपेन शंभोरलङ्घयमुल्लक्षितमुत्तमङ्गम् ॥ २३ ॥

 वसन्तसेना--को एत्थ पवहणिओ ? । [ कोऽत्र प्रवेहणिकः १ ।।

( प्रविश्य सप्रवहणः )

 चेटः–अज्जए ! सज्जे पर्वहणं । [ आर्थे ! सज्जं प्रवहणम् ।

 वसन्तसेना-हले मअणिए ! सुदिई में करेहि । दिण्णासि । अरुह पर्वहणं । सुमरेसि मं । { चेटि मदनिके! सुदृष्टां मां कुरु । दत्तासि । आरोह प्रवहणम् । स्मरसि माम् ।

 मदनिका--(रुदती ) परिच्चत्तम्हि अजआए । [ परित्यक्तास्म्या- यैया । ] ( इति पादयोः पतति )


गुणेष्वेवेति ॥ २२ ॥ गुणेष्विति ॥ २३ ॥

हिप्प०-1 प्रवर्ण कणरथं अवतीति प्रवइणिकः, सारथिरित्यर्थः । 2 अलग- मपि शिवस्य उसमाकं शिर उडुपेन हिमांशुना स्वगुणैरेवोल्लङ्क्तिमिति भावः ।  वसन्तसेना-संपदं तुम जैव वंदणी संतुचा । ता गच्छ, आरुह पर्वहणं । सुमरेसि में । [ सांप्रत त्वमेव वन्दनीया संवृत्ती । तनुच्छ, आरोह प्रवहणम् । सरसि माम् ।

 शर्विलकः---खस्ति भवत्यै । मदनिके !

सुदृष्टः क्रियतामेष शिरसा चन्द्यतां जनः ।
यत्र ते दुर्लभ प्राप्तं वधूशब्दावगुण्ठनम् ॥ २४ ॥

( इति मदनिकया सह प्रवहणमारुय गन्तुं प्रवृत्तः )

( नेपथ्ये ) ।

 कः कोऽत्र भोः ! राष्ट्रियः समाज्ञापयति--एष खल्वार्यको गोपा- लदारको राजा भविष्यतीति सिद्धादेशप्रत्ययपरित्रस्तेन पालकेन राज्ञा घोषादानीय घोरे बन्धनागारे बद्धः । ततः खेषु खेषु स्थानेष्वप्रमत्तै- भवद्भिर्भवितव्यम् ।

 शर्विलकः--(आक) कथं राज्ञा पालन प्रियसुहृदार्यको मे बद्धः ? । कलत्रवांश्चास्मि संवृत्तः । आः, कष्टम् ; अथवा इयमिदमतीव लोके प्रियं नराणां सुहृच्च वनिता च । संप्रति तु सुन्दरीणां शतादपि सुहृद्विशिष्ठतमः ॥ २५ ॥ भवतु, अवतरामि । ( इयवतरति )

 मदनिका--(साप्तमञ्जलिं बद्धा ) एवं भेद । तो परे गेदु में अजउसो समीवं गुरुअणाणं । [एवं नेदम् । तत्परं नयतु मामार्यपुत्रः समीपं गुरुजनानाम् ।]


सुद्दष्ट इति । यत्र ते इति । हेतावाधार विवक्षया 'यत्र' इति सप्तमी । कर्तुः शेषत्वविवक्षया 'ते' इति षष्ठी ॥ ३४ ॥ ब्यमिति ॥ २५ ॥ उदवसितं दिप-1 'वधू'शब्दवास्यत्वरूपमवगुण्ठनम् ; अन्यानवलोकनीयत्वान् । अन्यानबलोकनरूपं असूर्यम्पश्या आजदारा इत्यादिसशमिति भावः ।  शर्विलक–साधु प्रिये ! साधुः अस्मञ्चित्तसदृशमभिहितम् । ( चेटमुद्दिश्य ) भद्र ! जानीषे रेभिलस्य सार्थवाहस्योदवसितम् ।।

 चेटः--अध ई । [ अथ किम् । ]

 शर्विलकः–तत्र प्रापय प्रियाम् ।

 चैटः–जं अज्जो आणवेदि। [थदार्य आज्ञापयति ।]

 मदनिका-जधा अजउत्तो भणादि, अप्पमतेण दाव अज्जउत्तेण होदव्वं । [ यथार्यपुत्रो भणति, अप्रमतेने तावदार्यपुत्रेण भवितव्यम्।]

( इति निष्क्रान्तः)

 शर्विलकः--अहमिदानीं

झातीन्विटा स्वभुजविक्रमलब्धवर्णान्
राजापमान कुपितांश्च नरेन्द्रभृत्यान् ।
उत्तेजयामि सुहृदः परिमोक्षणाय
यौगन्धरायण इवोदयनस्य राज्ञः ॥ २६ ॥

अपि च,-

प्रियसुहृदमकारणे गृहीतं
रिपुर्मिरसाधुभिराहितात्मशकैः ।
सरभसमभिपत्य मोचयामि
स्थितमिव राहुमुखे शशाङ्कबिम्बम् ॥ २७ ॥

( इति निष्क्रान्तः)

( प्रविश्य )

 चेटः–अज्जए ! दिद्विआ वढुसि । अज्ज़जारुदत्तस्स सआसादो बम्हणो आअदो । [आयें ! विष्ट्या वर्धसे । आर्यचारुदत्तस्य सकाशाद्राह्मण आगतः ।]


गृहम् ॥ अतीनिति ॥ २६ ॥ प्रियेति ॥ २७ ॥ बन्धुलेन ।


टिप्प०--- चारुदतगृहमिति भावः । कथानकमिदं छहत्कथादौ वतिं वरीवति । मृ॰ ४  वसन्तसेना-—अहो, रमणीअदा अज दिवसस्स । ता इले ! सादरं बंधुलेण समं पवेसेहि ण । | अहो, रमणीयताथ दिव- सस्य । तच्छेटि! सादरं बन्धुलेन समं प्रवेशयैनम् ।]

 चेटी–जे अज्ञआ आणवेदि। [यदार्याज्ञापयति ।]( इति निष्क्रान्ता)

( विदूषको बन्धुलेन सह प्रविशति )


 विदुषकः-----ही ही भो, तवचरणकिलेसविणिजिदेण रक्खस- राआ रावणो पुप्फकेण विमाणेण गच्छदि । अहं उण बम्हणो अकिदतवचरणकिलेसो वि औरणारीजणेण गच्छामि । [आश्चर्यं भोः, तपश्चरणकेशविनिर्जितेन राक्षसराजो रावणः पुष्पकेण विमानेन गच्छति । अहं पुनर्बाह्मणोऽकृततपश्चरणक्लेशोऽपि नरनारीजनेन गच्छामि ।]

 चैदी–पेक्खदु अज्जो अम्हकेरकं गेहदुआरं । [प्रेक्षतामार्योऽस- दीयं गेहद्वारम् ।]

 विदूषकः----{ अवलोक्य, सविस्मयम् ) अहो सलिलसितमजिद- किदहरिदोवलेवणस्स विविहसुअंधिकुसुमोवहारचित्तलिहिदभूमिभाअस्स गणतलाअलोअणकोदूहलदूरुण्णामिदसीसस्स दोलाअमाणावलंबिदैरा-


अत्रैवाङ्के पश्चम प्रकोष्ठके ‘परगृहललिताः' (४।२८) इत्यादि बन्धुललक्षणं करि- म्यते । 'ही ही भो' इति विस्मये । तपश्चरणक्लेशबिनिर्जितेन स्वाधीनेन । पुष्प- केण विमानविशेषेण । अकृततपश्चरणकेचेः । नरयुका नारी नरनारी सोद्वाहिका यस्य । पुष्पकमपि सा नरनारी सीतारूपा उद्वाहनीया यस्यैशम् । शब्दच्छलेन साम्यम् ॥ अहो वसन्तसेनाभवनद्वारस्य सश्रीकता । किंभूतस्य ? । सलिलसिक- मार्जितकृतहरितोपलेपनस्य । कृतगोमयोपलेपनस्येत्यर्थात् । तथा विविधसुगन्धि- कुसुमोपहारचित्रलिखितभूमिभागस्य । गगनतलावलोकनकौतूहलदूरोझा मित- शीर्षस्य । उच्छ्रायप्रकर्ष परमेतत् । दोलायमानावलम्बितैरावणस्तभ्रमागतमल्ली- टिप्प०-1 विदुषकोऽयं मैत्रेय एवं रक्षाबल दातुमागत इति शेयम् । वणहत्थब्भमाइदमल्लिआदामगुणालंकिदभ्स समुच्छिददंतिदेततोरणाव- भासिदस्स महारअणोवराओवसोहिणी पवणबलंदोलणाललंतचंचलग्गह- त्थेण -इदो एहि ति वाहरंतेण विअ में सोहग्गपडाआणिवहेणवसोहि- दस्स तोरणधरणथंभवेदिअणिक्खित्तसमुल्लसंतहरिदचूदपल्लवललामफटि- हमंगलकलसाभिरामोहअपास्सस्स महासुरवक्खथलदुब्भेज़वज्ञणिरंतरप- डिबद्धकणअकवाडस्स दुग्गदजणमणोरहाआसकरस्स वसंतसेणाभवणदु- आरस्स सस्सिरीअदा । जं सच्च मज्झत्थस्स वि जणस्स बलादिट्टि आआरेदि । [ अहो सलिलसिकमार्जितकृतहरितोपलेपनस्य विविधसुगन्धिकुसुमोपहारचित्र- लिखितभूमिभागस्य गगनतलावलोकनकौतूहलदूरोक्षामितशीर्षस्य दोलायमा नावलम्बितैरावणइस्तभ्रमागतमल्लिकादामगुणालंकृतस्य समुच्छ्रितदन्तिदन्त- तोरणावभासितस्य महारत्नोपरागोपशोभिना पवनबलान्दोलनाललवाञ्चला- इस्तेन 'इत’ एहि' इति व्यहरतेव मा सौभाग्यपताकानिवहेनोपशोभितस्य तोर- धरणस्तम्भवेदिकानिक्षिप्तसमुल्लसद्धरतचूतपल्लवललामस्फटिकमङ्गलकलशा- भिरामोभयपार्श्वस्य महासुरवक्षःस्थलदुर्भेद्यवज्रनिरन्तरप्रतिबद्धकनककपाटस्य दुर्गतजनमनोरथायथासकरस्य वसन्तसेनाभवनद्वारस्य सश्रीकता । यत्सत्यं मध्यस्थस्यापि जनस्ये बलादृष्टिमाकारयति । ]

 चेटी-एदु एदु । इमं पढमं पओई पविसद् अञो । [एस्वेतु, इमं प्रथमं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।]

 विदपक--( प्रविश्यावलोक्य च )ही ही भो, इधो वि पढमे पओट्टे ससिसंखमुणालसच्छाहाओ विणिहिदचुण्णमुद्विपांडुराओ विविहरअण-


दामगुणालंकृतस्य । समुच्छ्तिदन्तिदन्तोरणावभासितस्य । महारत्नोपरगोप- शोभिना वनबलान्दोलनाललेश्वञ्चलाग्रहस्तेन 'इत एक्षि'इति व्याहतेव मां सौभा- ग्यपताकानिवहेनोपशोभितस्य । तोरणधरणसम्भवेदिकानिक्षिप्तसमुल्लसद्धरित- चूतपल्लवललामस्फटिकमङ्गलकलशाभिरामोभयपार्श्वस्य । महासुरवक्षस्तटदुर्भेय- बञ्जरत्ननिरन्तर प्रतिबद्धकनककपाटस्य । दुर्गतजनमनोरथयासकरस्य । यत्सयं मध्यस्थस्यापि जनस्य अलादृष्टिमाकारयत्याहृयति ॥ प्रथमप्रकोष्ठपडिबद्धकंचणसोवाणसोहिदाओ पासादपंतिओ ओलंबिदमुत्तादामेहि फटि- इवादाअणमुहचंदेहिं णिज्झाअंती विअ उज्जइणिं । सोत्तिओ विअ सुहो- वविट्टो णिहाअदि दोवारिओ । सदहिणः कलमोदणेण पलोहिदा ण भक्खंति वायसा बलिं सुधासवण्णदाए । आदिसदु भोदी ।। [ आश्चर्य भोः, अत्रापि प्रथमे प्रकोष्ठे शशिशङ्कमृणालसच्छाया विनिहित- चूर्णमुष्टिपाण्डुरा विविधरत्नप्रतिबद्धकाञ्चनसोपानशोभिताः प्रासादपक्लयोऽवल- म्बितमुकापामभिः स्फटिकवातायनमुखचन्द्रर्निध्ययन्तीवोजयिनीम्। श्रोत्रिय इव सुखोपविष्टो निद्राति दौवारिकः । सदा कलमोदनेन प्रलोभिता न भक्ष- यन्ति वायसा बलिं सुधासवर्णतया । आदिशतु भवती । ]

 चैटी एदु एदु अज्जो । इमं दुदिअं पओई पविसई अज्जो । [एवेत्वार्यः । इमं द्वितीयं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।।

 विदुषकः--( प्रविश्यावलोक्य च ) ही ही भो, इदो वि दुदिए पओई पज्ञतोवणीदजवसवुसकवलसुपुट्टा तेलभंगिदविसाणा बद्धा पवहणबइल्ला । अयं अण्णदरो अवमाणिदो विअ कुलीणो दीहें णीससदि सेरिहो । इदो अ अवणीदजुज्झस्स मल्लस्स विअ मद्दीअदि गीता सेसस्स } इदो इदो अवरोणं अस्साणं केसकप्पणी करीअदि । अगं अवरो पाडच्चरो विअ दिढबद्धो मंदुराए साहामिओ ।


वर्णनम्--शशिशङ्ख्मृणालखच्छाभाः विनिहतचूर्णमुधिपाण्डुराः विविधरनप्रति- बद्धकाश्चनसोपानशोभिताः प्रसादपङ्ख्यः अवलम्बितमुक्ताफलेदामभिः स्फटिकवा- सायनमुखचन्द्रर्निध्ययन्तीवोजयिनीम् । श्रोत्रिय इव सुखोपविष्टो निद्राति दौवारिकः । सुदनी कलमोदनेन प्रलोभिता न भक्षयन्ति वायसा बलिं सुधासवर्णतया ॥ इहापि द्वितीयप्रकोष्ठके पर्यन्तोपनीतयवसबुसकवल- सुपृष्टास्तैलाभ्यकविषाणा बद्धाः प्रत्रणबलीवर्दाः । अयमपरोऽपमानित इव कुलीन दीर्घ निःश्वसिति सैरिभो महिषः । इतोऽपनीतयुद्धस्य मल्लस्येव मृद्यते श्रीवा मेषस । इत्तोऽपरेषामश्वानां केशकल्पना क्रियते । अयमपरः पादः ( अन्यतोऽवलोक्य च ) इदो अ कुरचुअतेल्लमिस्से पिंडे हत्थी पडि- छावीअदि मैत्थपुरिसेहिं । आदिसद् भोदी । [आश्चर्य भोः, इडापि द्वितीये प्रकोष्ठे पर्यन्तोपनीयवसबुकवलसुपुष्टस्तैलाभ्यक्तविषाणा बच्चा प्रवणबलीवदः । अयमयतरोऽवमानित इस कुलीनो दीर्घ निःश्वसिति सैरिभः । इतापनीतयुखस्य मल्लस्येव मते ग्रीवा मेषस्य । इत इतोऽपरेषा मधान केशकल्पना क्रियते । अयमषरः पाटधर इव दृढबद्धो मन्दुरायां शाखामृगः । इतश्च कूरच्युततैलमिश्र पिण्डं इस्ती प्रतिग्राह्यते मापुरुषैः । आदिशतु भवती ।]

 चेटी–एई एदु अज्ञो । इमं तद्दों पओई पविसद् अज्ञो । [ एस्वेत्वार्थः । इमं तृतीयं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।]

 विदपकः---( प्रविश्य, दृष्ट्वा च ) ही ही भो, इदो वि तइए पओ इमाई दाव कुलउत्तजणोववेसणणिमित्तं विरचिदाई आस- जाई । अद्धवाचिदो पासअपीठे चिट्ठइ पोत्थओ । एसो अ सा- हीणमणिमअसारिआसहिदो पासअपीठो । इमे अ अवरे मअ- संधिविग्गहचदुरा विविवण्णिआविलित्तचित्तफलअग्गहत्था इदो तदो परिब्भमति गणिआ बुडूविडा अ । आदिसदु भोदीं । [आश्चर्य भोः । इहापि तृतीये प्रकोष्ठे इमानि तावत्कुलपुत्रजनोपवेशननिमित्त विरचितान्यासनानि । अर्धवाचितं पाशकपीठे तिष्ठति पुस्तकम् । एतचे स्वाधी-


अर इव चौर इव दृढबद्धो मन्दुरायां शाखामृगः । इतोऽपि भक्ततैलधृतमिश्रपिण्डे प्रायले हस्ती हसिपकपुरुषैः ॥ इहापि तृतीये प्रकोष्ठे इमानि तावत्कुल- पुत्रजनोपवेशननिमित्तं विरचितान्यासनानि । अर्धपठितस्तिष्ठति पुस्तकः । कामशास्त्रस्येत्यर्थात् । स्वाधीनमणिमयशारीसहितं पाशझपीठम् । “सारितम् इति पाठे प्रसारितमित्यर्थः । 'स्वाधीनमकृत्रिमम्' इति प्राचीनटीका इमै चापरे मदनसुधिविग्रहचतुरा विबिधवर्णिकावलिप्तं चित्रफलके वहमाना इतस्ततः परिभ्रमन्ति गणिका वृदविटाश्च ॥ इहापि चतुर्थे प्रकोष्ठे युवतिकरताडिती जलधरा इव गम्भीरधीरं नदन्ति सुरजाः । क्षीणपुण्या इव गगनात्तारा इव नमणिमयसारिकासहितं पाशकपीठम् । इमे चापरे मदनसधिविप्रहचतुरा विविधवर्णिकाबिलिप्तचित्रफलकाअइस्ती इतस्ततः परिश्रमन्ति गणिका वृद्ध- विटाश्च । आदिशतु भवती । ।

 चैटी-एदु एदु अज्जो । इमं चउई पओई पविसद् अज्जो । [ एत्वेत्वार्यः । इमं चतुर्थ प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।]

 विदुषकः—( प्रविश्यावलोक्य च ) ही ही भो, इदो वि चउट्टे पओई जुबदिकरताडिदा जलधरा विअ गंभीर णदंति मुदंगा, हीणपुण्णाओ विअ गणादो तारआओ णिवडंति कंसताल, महुअर विरुओं विअ महुरं वनदि वंसो । इयं अवरा ईसाप्पणअकु- विदकामिणी विअ अंकारोविदा कररुहपरामरिसेण सारिजदि वीणा । इमाओ अबराओ कुसुमरसमेत्ताओ विअ महुअरिओ अदि- महुरं पगीदाओ गणिआदारिआओ णचिअंति, णट्टयं पठि- अंति, ससिंगारओ । ओवग्गिदा गवखेसु वादं गेहंति सलिल- गग्गरीओ। आदिसद् भोदी । [ आश्चर्य भोः, इहापि चतुर्थे प्रकोछे युवति- करताडिता जलधरा इव गम्भीर नदन्ति मृदङ्गाः, क्षीणपुण्या इव गगनात्तारका निपतन्ति कांस्यतालाः, मधुकरविरुतमिव मधुरं वाद्यते वंशः । इयमपरेष्यप्रणयकुपितकामिनीवाङ्कारपिता केररुपरामर्शन सार्यते वीणा ।


निपतन्ति कांस्यतालाः । वैदग्ध्यवादनादेब निपातः । मधुकराभिरुतमिव मधुरै बाद्यचे वंशः । इयमश्रा प्रणयकुपिता कामिनीवङ्कारोपिता कर रुहपरामर्शन सार्यते वीणा । इमा अपराः कुसुमरसमत्ता इव मधुकऽतिमधुरं प्रगीताः ॥ गणिका- दारिका वेश्याविशेषा इति गुणपताकायामुक्तम् । नाट्यते नाट्यं । पठ्यते सशृङ्गारम् । अवलम्बिता गवाक्षेषु वातं गृद्धन्ति सलिलगर्गर्यः । एतच्च जनानां पानार्थम् ॥ इहापि पञ्चमप्रकोष्ठे । अयमपि दरिद्रजनलोभोत्पादन करो हितैलगन्ध आ सम- ताद्धरति । विविधसुरभिधूमोद्गारैर्नित्यं संताप्यमाने निश्ववितीव महानसं इमा अपराः कुसुमरसमता इव मधुर्योऽतिमधुरे प्रगीता गणिकावारिका नयन्ते, नाट्यं पश्यन्ते सशृङ्गारम् । अल्पवगिता गवानेषु वातं गृहन्ति सलेलगर्गर्थः । आदिशतु भवती । ]

 चेदी-एदु. एदु अज्ञो । इमं पंचमं पओई पविसद् अज्ञो । [ एस्वेस्वार्यः । इमं पञ्चमं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।]

 विदूषकः---( प्रविश्य, दृष्ट्वा च ) ही ही भो, इदो वि पंचमे पओई अयं दलिद्दजणलोहुप्पादणअसे आहरइ उवचिदो हिंगु- तेल्लगंधो । विविहसुरहिधूमुग्णारेहिं णिचं संताविजमाणं णीससदि विअ महोणसे दुवारमुहेहिं । अधिों उसुसावेदि में साहिजमाण- बहुविभक्खभोअणगंधो । अॐ अवरो पडञ्चरै विअ पोट्टि धोअदि रूपिदारओ । बहुविहाहारविआरं उघसाहेदि सूवआरो । बज्झंति मोदआ, पच्चंति अपूव । ( आत्मगतम् ) अवि दाणि इह व[अं मुंजसु त्ति पादोदरं लहिस्से । ( अन्यतोऽवलोक्य च ) इदो गंध- व्वच्छरगणेहि विअ विविहालंकारसोहि देहिं गणिआजणेहिं बंधुलेहि अ जं सच्च सग्गीअदि एदं गेहं । भो ! के तुम्हे बंधुला णाम है। [ आश्चर्य भोः, इहापि पञ्चमे प्रकोछेऽयं दारिद्रजनलोभोत्पादनकर आहरत्युपचितो हितैलगन्धः । विविधसुरभिधूमोद्गारैर्नित्यं संतप्यमाने


द्वारमुखैः'। अधिकं रोमाञ्चयति मां साध्यमानबहुविधभक्ष्यभोजनगन्धः । भोजनं । करणे ल्युटि व्यञ्जनादिवचनः । अयमपरः पटवारमिव जीर्णवस्त्रमिव । छेद्यश्मनेकाधार योणिताभ्यामुपहरावात् । रूपिदारओ । 'रूप'शब्दः पशुवचनस्त- द्योगादूपी खट्टिकस्तस्य दारकः पुत्रः । थद्वा,-रूपी रूपसँधस्तस्य दारइछेदकः खट्टिक एव । थत्र मांस छिद्यते से पर्दे धावति प्रक्षालयति । बहुविधाहारविकारभु- पसाधयति सुपारः । बध्यन्ते मोदकाः । पच्यन्तेऽपूपकाः । अपीदानीमहं भोक्तं पादोदकं लथ्ये । ‘वर्धितम्' इति पाठे व्यञ्जनादिसामन्योपचित वार्धत कम्' इति पूर्वटीका । इतश्च गन्धप्सरोगरिव विविधालंकारशोभितैगणिकाजनैबन्धुर्लक्ष निःश्वसितीच महानसं हारमुखैः । अधिकमुस्सुकायते मां साध्यमानबहुविध- भक्ष्यभोजनगन्धः । अयमपरः पटवारमिव इतपशूदरपेशि धावति रूपिदा- रकः । बहुविधाहारविकारमुपसाधयति सूपकारः । अध्यन्ते मोदकाः । पच्य- न्तेऽपूर्णकाः । अपीदानीमिह वर्धित भुक्ष्व इति पादोदकं लप्स्ये । इह गन्ध- वसरोगणैरिव विविधालंकारशोभितैर्गणिकाजनैर्वन्धुलैश्च यत्सत्यं स्वर्गायत इदं गेहम् । भोः, के यूयं बन्धुला नाम ?।]

 बन्धुलाः--वयं खलु।

परगृहललिताः परान्नपुष्टाः परपुरुषैर्जनिताः पराङ्गनासु ।
परधन निरता गुणेष्ववाच्या गजकलभा इव बन्धुला ललामः २८

 विदूषकः---आदिसदु भोदी । [ आदिशतु भवती । ]

 चेटी-एदु एदु अज्जो । इमं छठं पओट्ठ पविसदु अज्जो । [ एवेत्वार्यः । इमं षष्ठं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्थः । ]

 विदुषकः---( प्रविश्यावलोक्य च ) ही ही भो, इदो वि छट्टे पओट्टे अमुं दाव सुवण्णरअणाणं कम्मतोरणाई णीलरअणविणिक्खि- साई इंदाउट्ठाणं विअ दरिसअंति । वेदुरिअमोतिअपघालअपु- फराअइंदणीलककेतरअपद्मराअमरगअपहुँदिआई रअणविसेसाई अण्णो- एणं विचारेंति सिप्पिणो । बज्झति जादरूवेहिं माणिक्काई । धडिज्जति सुवण्णालंकारा । रत्तसुतेण गत्थीति मोत्तिभरणाई । घसीअति धीरे


यस्सत्यं वर्गायत इदं गृहम् ॥ परिगृहेति। गुणेष्ववाच्याः । अनभिधानीयगुणा इत्यर्थः । 'ऋणेषु' इति पाठे ऋणेष्ववाच्या ऋणमेवावसीय सर्वैरमिमुख्यामह इत्यर्थः । ललामो विलसामः । 'लले विलासे' भौवादिकः । अनुप्रासानुरोधे- नानयोरेक्यम् । ‘ललामाः' इति पाठ श्रेष्ठ इत्यर्थः ॥ २८ ॥ इहापि षष्ठे प्रकोष्ठे, अयं तावत्सुवर्णरझानां कर्मतोरणानि नीले रत्ने वस्तुविशेषे निक्षिप्तानि प्रसारितानीन्द्रायुधस्थानकमिव दर्शयन्ति । नीलरनेष्वा (१) रोपितानीन्द्रायुधमिव दृश्यन्त इत्याशयः । वैडूर्यमकिंकप्रवालकपुष्परागनीलककतरपद्मरागमरकत- प्रभृतीरत्नविशेषानन्योन्यं विचारयन्ति शिल्पिनः । प्रचालकककैत मणिविशेषौ । वेदुरिआई । छेदीअंति संखआ । साणिज्जति पवालआ । सुक्खविअंति ओल्लविदकुंकुमपत्थरा । सालीअदि सल्लजअं । विस्साणीअदि चंदण- रसो । संजोईअंति गंधजुत्तीओ । दीअदि गणिआकामुकाणं रसकप्पूरं तंबोले । अवलोईअदि सुकडक्खों । पट्टदि हासो । पिबीअदि अ अणवरों ससिक्कारे मइरा। इमे चेडा, इमा चेडिआओ, इमे अवरे अवधीरिदपुत्तदारवित्ता मणुस्सा आसवकरआपीद- मदिरेहिं गणिआजणेहिं जे मुक्का ते पिअंति । आदिसदु भोदी । [ आश्चर्य भोः, इहापि षष्ठे प्रकोष्ठेऽमूनि तावरसुवर्णरत्नानां कर्मतोरणानि नीलरत्नविनिक्षिप्तानीन्द्रायुधस्थानमिव दर्शयन्ति । वैडूर्यमौक्तिकप्रवालकपुष्प- रागेन्द्रनीलककैतरकपद्मरागमरकतप्रभृतीरत्नविशेषानन्योन्यं विचारयन्ति शिल्पिनः । बध्यन्ते जातरूपैर्माणिक्यानि । घड्यन्ते सुवर्णालंकाराः । रक्तसूत्रेण अथ्यन्ते मौक्तिकाभरणानि । धृष्यन्ते धीरं वैडूर्याणि । छिद्यन्ते शङ्खाः । शायै- धृष्यन्ते प्रवलकाः । शोष्यन्त आर्द्रकुखुमप्रस्तराः । सार्यते कस्तूरिका । विशे- बेण धृष्यते चन्दनरसः । संयोज्यन्ते गन्धयुक्तयः । दीयते गणिकाकामुकयोः सकर्पूरै ताम्बूलम् । अवलोक्यते सकटाक्षम्। प्रवर्तते हासः । पीयते चानवरतं ससीत्कार मदिरा। इमे चेटाः, इमाश्चैटिकाः, इमे अपरेऽवधीरितपुत्रदारविचा मनुष्या आसवकरकापीतमदिरैर्गणिकाजनैयें मुक्तास्ते पिबन्ति । आदिशतु भवती ।


अध्यन्ते जातरूपैः सुवर्णैर्माणिक्यानि । घट्यन्ते सुवर्णालंकाराः । लोहित- सूत्रैग्नथ्यन्तै मौक्तिकाभरणानि । घृध्यन्ते वैडूर्याणि । विद्यन्ते शङ्ख्वाः । शाणे घृष्यन्ते प्रषालानि । शोष्यन्ते ओल्लविदमवतारिता आर्द्रता वा कुङ्कमप्रस्तराः । ‘प्रस्तरः कुङ्कमाधारश्चर्मपुटः' इत्याहुः । सालीअदि आर्दीक्रियते । सल्लजअं कस्तू रिका । शल्यवद्वेधकत्वात् । आज्यमिद मृममदत्वात् (१) । विस्साणीअदि विशेषेण घृष्यते चन्दनरसः । संयोज्यन्ते गन्धयुक्तयः । दीयते गणिकाकामुकयोः सकर्पूरै ताम्बूलम् । अवलोक्यते सकटाक्षम्। प्रवर्तते हासः। पीयतेऽनवरत सशृङ्गार मदिरा। इमेऽन्येऽवज्ञातपुत्रदारविता मनुध्या असिबेकरकेणापीतमदिरा गणिकाजनैये मुक्तास्तें वाटं पिबन्ति । अयमर्थः–मयपानभाण्डेनापीतमया अनादृतनिजपरि चेदी-एदु एदु अज्ञो । इमं सत्तम पओई पविसद् अज्ञो । {एस्वेस्वार्यः । इमं सप्तमं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।।

 विदकः-- प्रविश्यावलोक्य च ) ही ही भो ! इदो वि सतमे पओ सुसिलिट्टविहंगवाडीसुणिसण्णाई अण्णोण्णचंबणपराई सुहे. अणुभवंति पारावदमिहुणाई । दहिभत्तपूरिदोदरो बम्हणो विअ सुतं पददि पंजरसुओ । इमं अवरा संमाणणालद्धपसरा विअ घरदासी अधिों कुरुकुराअदि मदणसारिआ । अणेअफलरसास्सादपहृट्टकंठा कुंभदासी विअ कुअदि परपुट्ठा । आलंबिदा मागदंतेसु पंजरपरंपराओं । जोधीअति लावआ । आलवीअंति कविंजला । पेसीअंति पंजरकवोदा । इदो तदो विविहमणिचित्तलिदो विअ अयं सहरिसं गच्छंतो रविकिरणसंतत्तं पक्खुखेजेहिं विधुवेदि विअ पासादं धरमोरो । { अन्यतोऽवलोक्य च ) इदो पिंडीकिदा विअ चंदपादा पदगर्दि सिक्खता विअ कामिणीणं पच्छादो परिब्भमंति राअहंसमिहुणा । एदे अवरे बुडूमहलका विअ इदो तदो संचरंति घरसारसा । ही ही भो, पसारणों किदं गणिआए णाणापक्खिसमूहेहिं । जं सच्चे खु णंद- णवणं विअ मे गणिआघरं पडिभासदि। आदिसद भोदी । [ आश्चर्यं भोः, इहापि सप्तमे प्रकोष्ठे सुलिष्टविहङ्गवाटीसुखनिषण्णान्यन्योन्यचुम्बनपराणि


चारास्त्यकान्यकर्तव्या अत एवं तत्रैवात्यन्तमस्थाना गणिकाभिर्ये मुक्ता नि:सारि- ती इत्युक ते पुरुष वारंवार पुनःपुनर्मद्यमेव पिबन्ति । मदिराया अवारितसत्र- त्वमुक्तम् ॥ इह सप्तमे प्रकोष्ठे, सुश्लिष्टायां विहङ्गपाल्यां कपोतप,लिकायां सुखनिष ब्णान्यन्योन्यचुम्बनपराणि सुखमनुभवन्ति पारावतमिथुनानि । दधिभक्तपूरितोदो ब्राह्मण इव सूक्तं पठति पञ्जरशुकः । ऋक्समुदायः सुक्तम् । शोभनोक्तं च यथा स्यादेवम् । इयमपरा संमाननालब्धप्रसव मृदासी अधिकं कुरकुरायते मदनसा- रिका । अनेकफलरसास्वादप्रहृष्टकण्ठा कुम्भदासीव कुञ्जति परपुष्टा कोकिला । लम्बिता नागदन्तेषु गृहभिसिस्थदारुविशेषेषु । नागदन्तका इति प्रकृती कः । ..... . :सुखमनुभवन्ति पारावतमिथुनानि । दधिभक्तपूरितोदरो ब्राह्मणे इव सूक्तं पठति परशुकः । इयमपरा संमाननालब्धप्रसव गृहदासी अधिकं कुरकुरायते मदनसारिका । अनेकफलरसास्वादप्रहृष्टकण्ठा कुम्भ- दासीव कुजति परपुष्टा । आरिबता नागदन्तेषु पञ्जरपरम्पराः । योध्यन्ते छावकाः । आलाप्यन्ने कपिञ्जलाः । प्रेष्यन्ते पञ्जरकपोताः । इतस्ततो विवि- धर्माणिचित्रित इवायं सहर्ष नृत्यन्रविकिरणसंतप्तं पक्षोत्क्षेपैर्विधुवतीव प्रासादं गृहमयूरः । इतः पिण्डीकृता इव चन्द्वपादाः पदगतिं शिक्षमणानीव कामिनीन पश्चापरिभ्रमम्ति राजहंसमिथुनानि । एतेऽपरे वृद्ध महलुका इव इतस्ततः संचरन्ति गृहसारसाः। आश्चर्य भो, प्रसारण कृतं गणिकया नानापक्षिसमूहैः । यत्सत्यं स्खलु नन्दनवनमिव में गणिकागृहं प्रतिभासते आदिशतु भवती । ]

 चैदी–एदु एदु अज्ञो। इमं अट्टम पओईं पविसदु अज्ञो । [एरवेत्वार्यः । इममष्टमं प्रकोष्ठं प्रविशत्वार्यः ।

 विदपकः--( प्रविश्यावलोक्य च ) भोदि ! को एसो पट्टपावरअपा- उदो अधिअदरं अञ्चब्भुदपुणरुत्तालंकारालंकिदो अंगभगेहिं परिक्ख- लंतो इदो तदो परिब्भमदि १ । [ भवति ! के एष पट्टप्रोवारकप्रावृतोऽधि- कसरमस्यद्भुतपुनरुक्तालंकारालंकृतोऽङ्गभङ्गैः परिस्खलन्नितस्ततः परिभ्रमति ?।]

 चेटी--अज्ज ! एसो अज्ञआए भादा भोदि । [ आर्य ! एष आयया भ्राता भवति ।]

 विदूषकः–केत्तियं तवचरणं कदुअ वसंतसेणारे भादा भोदि ? । अधवा


पञ्जरपरम्पराः । योध्यन्ते लावकाः । आलप्यन्ते कपिला गौरस्तितिरयः । प्रेष्यन्ते पञ्जरकपोताः । योद्धमित्यथोत् । इतस्ततो विविधमणि विचित्रित इवार्य सहचरीसहितः सहर्ष नृत्यन्तरविकिरणसंतप्तं पक्षोत्क्षेपैवजयतीव प्रासादं गृहम- युरः । इतः पिणही कृताञ्चन्द्रकिरणा इव पदगति विक्षमाणानि कामिनीनां पश्चा- परिभ्रमन्ति राजईसमिथुनानि । एतेऽपरे वृद्धमहल्ला इव इतस्ततः परिभ्रमन्ति गृहसारसः । प्रसारणकं दत्तं गणिकाभिननापक्षिसमूहे । यत्सत्यं खल्वेतचन्दन,

मा दाध जइ वि एसो उज्जलो
सिद्धिो अ सुअंधो अ ।
तह वि मसाणवीधीए जादो विध
चंपअरुखो अणहिगमणीओ लोअस्स ॥ २९ ॥

(अन्यतोऽवलोक्य ) भोदि ! एसा उण का फुल्लपावरअपाउदा उवा- णहजुअलणिक्खित्ततेल्लचिक्कणेहिं पादेहिं उच्चासणे इवविट्टा चिट्ठदि । । [ कियत्तपश्चरणं कृत्वा वसन्तसेनाया भ्राता भवति ? । अथवा, मा ताव द्यप्येष उज्वलः स्निग्धश्च सुगन्धश्च । तथापि श्मशानवीभ्यां जात इव चम्पकवृक्षोऽनभिगमनीयो लोकस्य ॥ भवति । एषा पुनः का पुष्प- प्राचारकप्रावृतोपानयुगलनिक्षिप्ततैसचिक्कणाम्य पादाभ्यामुञ्चसिन उपविष्टा तिधति ? ।]

 चैदी--अज्ज ! एसा खु अम्हाणं अज्ञआए अत्तिआ । [ आर्य ! एषा सस्वस्माकमायया माता।]

 विदूषकः----अहो से कवठ्ठडाइणीए पोट्टवित्थारो । ता किं एदं पवेसिअ महादेवं विअ दुआर सोहा इह घरे णिम्मिदा १ । [ अहो अस्याः कपर्दकडाकिन्या उदरविस्तारः। तरिकभेत प्रवेश्ये महादेवमिव द्वारशोभा इह गृहे निर्मिता ? ।]

 चेटी---हदास ! मी एवं उवहस अम्हाणं अत्तिअं; एसा खु चाउथिएण पीडीअदि । [हताश ! भैवमुपहसास्माकं मातरम् एषा खलु चातुर्थिकेन पीड्यते ।


वनमिव में गणिकागृहं प्रतिभाति । इहापि अष्टमे प्रकोष्ठे। भवति । क एष पट्ट- अच्छदप्रावृतोऽधिकतरमत्यद्भुतपुनरुक्ताले कारालंकृतोऽङ्गभङ्गैः परिस्खलक्षितस्ततः परिभ्रमति ? १ मा दाव अ६ वि इति । आर्या । बिततायामिव अमेध्य इवेति पाठान्तरे इत्यर्थः । अनभिगम्योऽनभिगमनीयः । एषा पुनः का पुष्पप्राचारक- प्रावृता है । 'पुष्पपट' इति प्रसिद्धः । उपानधुगलनिक्षिप्ततैलचिकणाभ्यां पादाभ्यां लक्षिता । अहो अस्याः कृपकडाकिन्या उदरविस्तारः। 'कर' इति पाढे  विदुषकः--(सपरिहासम्) भअवं चाउत्थिर ! एदिणा उवआरेण में पि बम्हणं आलोएहि । [भगवंश्चातुर्थिक! एतेनोपकारेण मामपि आस- जमवलोकय ।।।

 चेटी-हदास ! मरिस्ससि । [ हताश ! मरिष्यसि । ]

 विदूषकः-( सपरिहासम् ) दासीए घीए ! वर ईदिसो ऋणपीण- जठरो मुदो जेव ।।

सीधुसुरासवमसि एवित्थं गदा हि अत्ति ।
जइ मरइ एत्थ अत्ति भोदि सि आलसहस्सपजत्ति ॥ ३० ॥

भोदि-! किं तुम्हाणं जाणवत्ता वहति ? । [ दास्याःपुत्रि! वरमीदृशः शूनपीनजठरो मृत एव ।।

सीधुसुरासधमत्त एतावदचस्थां गत्ता हि माता ।
यदि म्रियतेऽत्र माती भवति शृगालसखस्नपर्याप्तिका ॥

भवति ! कि युष्माकं यानपात्राणि वहन्ति ? ।।

 चेटी--अज्ज ! णहि णहि । [ आर्य ! नहि नहि । ]

 विदूषकः--किं वा एत्थ पुच्छीअदि ? । तुम्हाणे खु पेम्मणिम्म- लजले मअणसमुद्दे त्यणणिअंबजहणी जेव जाणवत्ता मणहरणा । एवं वसंतसेणार बहुवुत्ततं अट्टपओठं भवणं पेक्खिअ जं सच्च जाणामि, एकत्थं विअ तिविट्ठों दिई । पसंसिर्दु णन्थि में वा-


अशौचाभ्यवहरणप्रयुक्तकरट्टब्राह्मणवत् । तत्किमितीमां प्रवेश्य महादेवमिव द्वारशोभी इह गृहे निर्मिता । अन्यथा अनेन द्वारेणास्या गृहे न प्रवेशः स्यादित्याशयः ॥ एषा खल्वस्माकं माता चातुर्थिकेन ज्वरविशेषेण पीड्यते, तेनैदृशी दशेत्युक्तम् ॥ सपरिहासम् । भगवंश्चातुर्थिक 1 एतेनोपकारेण मामपि ब्राह्मणमवलोक्य । ऋण- पीणजठरों शूण उच्छ्नः , पीणो महाभोगः, मुदो मृतः । सीधुसुरासवेत्यादि। उपजातिविशेषः । सीधुसुरासवा मदिराविशेषाः । एतावदवस्थामापक्षपीन- स्वरूपा गता यदि म्रियतेचे मृता भवति यालानां पर्याप्त विहो । किं दाव गणिआघरो, अहवा कुबेरभवणपरिच्छेद त्ति । कहिं तुम्हाणे अज्ञआ ? 1[ किं पात्र पृच्छयते ? । युष्माकं खलु प्रेमनिर्मलजले मदनसमुद्रे स्तननितम्बजघनान्येव यानपात्राणि मनोहराणि । एवं वसन्त सेनाया बहुवृत्तान्तमष्टप्रकोष्ठं भवन प्रेक्ष्य यत्सत्यं जानामि, एकथमिव त्रिविष्टपं दृष्टम् । प्रशंसितुं नास्ति में वाग्विभवः । किं तावद्गणिकगृहम् , अथवा कुबेरभवनपरिच्छेद इति । कुछ युष्माकमायो १ ।

 चेदी--अज्ज ! एसा रुक्खवाडिआए चिट्ठदि । ता पविसदु अजो । [आर्य ! एषा वृक्षवाटिकायां तिष्ठति । तत्प्रविशत्वार्यः ।।

 विदपकः----(प्रविश्य, दृष्ट्वा च) ही ही भो, अहो रुखवाडि- आए एस्सिरीअदा । अच्छरीदिकुसुमपत्थारा रोविदाअणेअपादवा, णिरंतरपावतलणिम्मिदा जुवदिजणप्पमाणा पढ्दोला, सुवण्णजू- धिअसेहालिआमालईमल्लिआगोमालिआकुरबआअदिमोत्तअप्पदिकुसु- मेहिं सों णिवडदेहिं जं सच्चे लहुकरेदि विअ णंदणवणस्स सुस्सिरी- अदं । ( अन्यतोऽवलोक्य ) इदो अ उदअंतसूरसमप्पहेहिं कमलरत्तोप्प- लेहिं संझाअदि विअ दीहि । अवि अ,----

एसो असोअनुच्छो णवणिग्गमकुसुमपल्लवो भादि ।
सुभडो दुख समरमज्झे घणलोहिदपकवञ्चिको ॥ ३१ ॥

भोदु, ता कहिं तुम्हाणे अज्ञआ है। [ आश्चर्य भौः, अहो वृक्षवाटि- कायाः सश्रीकता । अच्छतिकुसुमप्रस्तारा रोपितानेकपादपाः निरन्तरपादप- तलनिर्मिता युवतिजधनप्रमाणा पट्टदोला, सुवर्णयुथिकाशेफालिकामालतीम-


सौहित्यम् ॥ ३० ॥ युष्माकमपि यानपात्राणि वहन्ति ? । उद्वाहकेनार्जितविभवस्यैव पर मियान्विस्वारो भवतीति अष्टुरभिप्रायः (१) ।। प्रेमनिर्मलजले मदनसमुद्रे स्तननितम्बजघनान्येव यानपात्राणि ॥ सर्वकुसुमप्रस्सरा रोपितानेकपादप निरन्तरपादपतलनिर्मिता युवतिजघनप्रमाण पट्टदोला । लघुकीकरोती। नन्दनवनस्य सश्रीकत्वम् । एसो असोज इत्यादि । गाथा । बुच्छो ल्लिकानयमल्लिकाकुरबकातिमुक्तकप्रभृतिकुसुमैः स्वयं निपतितैर्यत्सत्यं धूकरो- तीव नन्दनवनस्य सश्रीकताम् । इतको उदयसूर्यसमप्रभैः कमलरोस्पलैः संध्यायते इव दीर्घिका । अपि च,-

एषोऽशोकवृक्षो नवनिर्गमकुसुमपल्लवो भाति ।
सुभट इव समरमध्ये घनलोहितपङ्कचर्चिकः ।

भवतु, तत्कुत्र युष्माकमाय? ।]

 चेटी–अज्ज ! ओणामेहि दिईि, पैक्ख अजयं । [ आर्य ! अव- नमय दृष्टिम् , पश्यायम् ।]

 विदूषकः-( दृष्ट्वा, उपसृत्य ) सोत्थि भोदीए । [स्वस्ति भवत्यै ।]

 वसन्तसेना-( संस्कृतमाश्रित्य ) अये, मैत्रेयः । ( उत्थाय ) स्वाग- तम्, इदमासनम् ; अत्रोपविश्यताम् ।

 विदूषकः---उपविसदु भोदी । [ उपविशतु भवती ।]

( उभावुपविशतः )

 वसन्तसेना--अपि कुशलं सार्थवाहपुत्रस्य ? ।

 विदूषकः----भोदि ! कुशलं । [ भवति ! कुशलम् ।]

 वसन्तसेना–आर्य मैत्रेय ! अपीदानीं

गुणप्रवाल विनयप्रशाख विश्वम्भमूलं महनीयपुष्पम् ।
तं साधुवृक्षं खगुणैः फलाढ्यं सुहृद्विहङ्गाः सुखमाश्रयन्ति ? ॥३२॥

 विदूषकः— खगतम् ) सुट्ठ उवलक्खिदं दुद्दविलासिणीए । (प्रकाशम् ) अध ई । [ सुषूपलक्षितं दुष्टविलासिन्या । अथ किम् ।।

 वसन्तसेना---अये ! किमागमनप्रयोजनम् १ ।।


वृक्षः। घनरुधिरपछुचर्चिका चर्चा यस्य सः ॥ ३१ ॥ ओणमेहि अवनमर्थ ॥ गुणेति ॥ ३२ ॥ से अस्याः । भावे योगे षष्ठी (?)।

टिप्पः--1 अन्न चारुदत्तानुराग एव परम इति हेतुगर्भितमिदं पद्यम् ।  विदूषकः---सुणाद् मोदी । तत्तभवं चारुदत्तो सीसे अंजलिं कद्अ भोदिं विष्णवेदि। [ ऋणोतु भवती । तत्रभवश्चिारुदत्तः शीर्षेऽञ्जलिं ऋत्वा भवतीं विज्ञापयति । ]

 वसन्तसेना--( अञ्जलिं बद्ध्वा ) किमाज्ञापयति ।।

 विदूषकः-मए तं सुवण्णभंडअं विस्संभादो अक्षणकेरकेचि कदुअ जूदे हारिदं । सो अ सहिओ राअवस्थहारी ण जाणीअदि कहिं गदो त्ति । [मया तत्सुवर्णभाण्डे चिश्रम्भादात्मीयमिति कृत्वा द्यूते हारितम् । स च सभिको राजवार्ताहारी न ज्ञायते कुत्र गत इति ।]

 चेटी--अज्जए ! दिट्टिा वड़सि । अञ्जो जूदिअरो संवत्तो । [आर्य! दिष्ट्या वर्धसे । यो चूसकरः संवृत्तः ।]

 वसन्तसेना--( खगतम् ) कधं चोरेण अवहिदं पि सोंडीर- दाए जूदे हारिदं त्ति भुणादि ? । अदो जेव कामीअदि । [कथे चौरेणापहृतमपि शौण्डीरतयों छूते हारितमिति भणति ? । अत एव काम्यते ।

 विदूषकः----ता तस्स कारणादो गेण्हदु भोदी इमं अणावलिं । [ तत्तस्य कारणाझ्ह्वातु भवतीमा रम्नावलीम् ।।

 वसन्तसेना-( आत्मगतम् ) किं दंसेमि त अलंकार है । ( विचिन्त्य ) अधवा ण दाय । [ किं दर्शयामि तमलंकारम् ? । अथवा न तावत् ।]

 विदूषकः---किं दाव ण गेहद मोदी एवं रअणावलिं ? । [ किं तावच गृह्णाति भवतीमां रत्नावलीम ? ।]

 वसन्तसेना---( विहस्य, सखीमुखं पश्यन्ती ) मित्तेअ ! कधं ण गैहिस्सं रअणावलिं ? । ( इति गृहीत्वा पार्श्वे स्थापयति, खगतम् ) कधं झीणकुसुमादो वि सहआरपादवाद भअरंदबिंदओ णिवडंति है । (प्रकाशम् )अज्ज ! विष्णवेहि तं जूदिअरं मम वअणेण अज्जचारुदत्तं---


छात्रस्य इसितमिति यथा ॥ अध ई अथ किम् । अनुमतौ ॥ अवस्थहारी 'अहं पि पदोसे अजं पेखिदं आअच्छामि' सि । [ मैत्रेय ! कथं न ग्रहीष्यामि रस्त्रावलीम ? । कथं हीनकुसुमादपि सहकारपादपान्मकरन्दविन्दवो निपतन्ति ? । आर्य ! विज्ञापय से चूसकर मम वचनेनार्थचारुदत्तम्-- अहमपि प्रदोष आये प्रेक्षितुमागच्छामि' इति ।] विदूषकः-( खगतम् ) किं अण्णं तर्हि गदुअ गैहिस्सदि है। { प्रकाशम् ) भोदि । भणामि---(स्वगतम् ) णिअत्तीअदु इमादो गणि- पसंगाद' त्ति । [ किमन्यत्तत्र गत्वा ग्रहीष्यति ? । भवति ! भणामि--- निवर्ततामस्माणिकाप्रसङ्गात्' इति ।

( इति निष्क्रान्तः )

 वसन्तसेना--हले ! गेण्ह एदं अलंकारों । चारुदत्तं अहिर- मिदं गच्छम्ह । [ चेदि ! गृहाणैतमलंकारम् । चारुदत्तमभिरन्तुं गच्छावः । ]

 चेटी--अजए ! पेक्ख पेक्ख । उण्णमदि अकालदुहिणं । [ आयें ! पश्य पश्य, उच्चमयकालदुर्दिनम् ।।

 वसन्तसेना--

उदयन्तु नाम मेघा भवतु निशा वर्षमविरतं पततु ।
गणयामि नैव सर्वे दयिताभिमुखेन हृदयेन ॥ ३३ ॥

हल्ले ! हारं गेण्हिअ लहुं आअच्छ। चेटि ! हारं गृहीत्वा शीघ्रमागच्छ ।]

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )

मदनिकाशर्विलको नाम चतुर्थोऽङ्कः ।


वार्तिकः । सोंडीरदाए शौण्डीणाशयमहत्येन । भोदि भवति । भणमित्यनन्तरं संहासनाटकसूत्रं परितमिव तथा कृत्वा बोद्धव्यम् । (४) उदयन्त्विति ॥ ३३ ॥

इति मदानकाप्रदानं नाम चतुर्थोऽङ्कः ॥

| तिप्प०---] अनेन ‘उदयन्तु नाम मेघा' इति चाग्रिम श्लोकेन चाव्यवहितमेव पञ्चमाइादै वर्षर्तुवर्णनावतारः सूच्यते । स चायं वर्षवर्णनावतारः पूर्वं पातु वो नीलकण्ठख कण्ठः श्यामांबुदोपमः ।' इति नान्यामेव ग्रन्थकृती सचित इयवसैयम् । 2 श्लोकेऽस्मिन् वसन्तसेनायाबारूदत्तविषयको इतिशयितोऽनुरागः स्फुटं प्रतीयते । मृ० १