प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
← चतुर्थोऽङ्कः मृच्छकटिकम्
पञ्चमोऽङ्कः
शूद्रकः
षष्ठोऽङ्कः →

पञ्चमोऽङ्कः

( ततः प्रविशत्यासनस्थः सोत्कण्ठश्चारुदत्तः )

 चारुदत्तः–( ऊर्ध्वमवलोक्य ) उनमेश्यकालदुर्दिनम् । यदेतत्

आलोकितं गृहशिखण्डिभिरुत्कलापै-
हसैययासुभिरपाकृतमुन्मनस्कः ।
अकालिक सपदि दुर्दिनमन्तरीक्ष-
मुत्कण्ठितस्य हृदयं च समं रुणद्धि ॥ १।।

अपि च,-

मेघो जलाईमहिषोदरभृङ्गनीलो
विद्युन्प्रभारचितपीनपटोत्तरीयः।
आभाति संहतबलाकगृहीतशङ्खः
ख केशवोऽपर इवाक्रमितुं प्रवृत्तः ॥ २ ॥


पूर्वाङ्गेऽङ्कावतारेणैव सूचितस्य प्रकरणनायकस्य प्रवेशः । तथा चोक्तम् प्रवेशधूलिका चैव तथा विष्कम्भोऽपरः । अङ्कावतारोऽङ्कमुखमपक्षे- पपञ्चकम् ॥' इति । प्रवेशयतीति प्रवेशः । पचायच् । प्रवेशको चुलत उच्यते । अधमपात्र प्रयोज्यः प्रवेशकः । तदुक्तम्----‘भृत्य वर्गकथावचे कर्तव्यस्तु प्रवेशकः । अन्तर्जवनिकासंस्थेस्तथा मागधबन्दिभिः ॥ अपक्षेपणं यत्र क्रियते स हि चुलिको । विष्कम्भस्तु द्विधा सोऽयं शुद्धः संकीर्ण एव च । शुद्धो मध्यमपात्रेण संकीर्णो मध्यमाधमैः ॥” इति । आलोकित मिति । अपाकृतं निरस्तम् । अनभिनन्दितमिति यावत् ॥ १ ॥ मेघ इति । 'बलाक'शब्दः पुंलिङ्गोऽप्येषां टिप्प,---1 अत्राहे तावत् अर समाप्त वर्षतुवर्णने चारुदत्तन वसन्तसेनये. विटेन च यथायथं क्रियते । तदिदं वसन्तसेना-चारुदत्तय रन्योन्यानुरागोद्दीपनविभाव- त्वेनावतरती ति बोध्यम् । एतद्वियति दृश्यमानमकालिकं यइदिनं मेघाच्छन्न दिने तदवलोकितम्, तेन विरहिणी चेनस: कातरत्वं प्रियमिलनौत्सुक्यं च भवतीत्या- शयः। 2 जलाद्वैमहिषस्योदरं भृङ्गश्च तद्वझीलः । गज़महिषादीनां स्वतः श्यामत्वेऽपि जलाईतायामतिइयामत्वमुदरप्रदेशे चधिकतरमिति द्वष्टम्यम् । ॐ वामनावतारे श्रीहति येथा गगनमाक्रमितुं प्रवृत्तः सन् रराज तन्मेध इति पूर्णोपमालंकारः ।। अपि च,--

केशवगाथामः कुटिलबलाकावलीरचितशङ्खः ।
विद्युमुणकौशेयश्चक्रधर इवोन्नतो मेघः ॥ ३ ॥

एता निषिक्तरजतद्वसंनिकाशा
धारा जवेन पतिता जलदोदरेभ्यः ।
विद्युत्प्रदीपशिखया क्षणनष्टद्दष्टा-
छिन्ना इवाम्बरपटस्य दशाः पतन्ति ॥ ४ ॥

संसक्तैरिव चक्रवाक मिथुनैहेसैः प्रडीनेरिव
व्याविधैरिव मीनचक्रमकरैर्हयैरिव प्रोच्छूितैः ।
तैस्तैराकृतिविस्तरैरनुगतेंवैः समभ्यशनैः
पत्रच्छेद्यमिवेह भाति गगनं विश्लेषितैर्वायुना ॥ ५ ॥

एतत्तद्धृतराष्ट्रपक्रसदृशं मेघान्धकार नभो ।
हृष्टो गर्जति चातिदर्पितवलो दुर्योधनो वा शिखी ।
अक्षयूतजितो युधिष्ठिर इवाध्वानं गतः कोकिलो ।
हंसाः संप्रति पाण्डवा इव वनादज्ञातचयो गताः ॥ ६ ॥

( विचिन्त्य ) चिरं खलु कालो मैत्रेयस्य वसन्तसेनायाः सकाशं गतस्य । नाद्याप्यागच्छति ।

( प्रविश्य )

 विदूषकः--अहो गणिआए लोभो अदक्खिणदा अ, जदो ण कधी वि किदा अण्णा । अणेकहा सिगेहाणुसारं भजिअ किं पि, एवमे गहिदा रअणावली । एत्तिए ऋद्धीए ण तए अहं भणिदो -अज-


संमतः । वं आकाशम् ॥ २ ॥ केशवेति ।। ३ ।। एता इति । निषिर्क द्वावितम् ॥ ४ ॥ संसक्तैरिति । अहीनेरिति कर्मणि कः ( ? )। व्याविधै। भ्रान्तैः । चक्र समूहः । पत्रस्य छेदः खण्डने विचलं (?) यत्र चित्रे तत्पत्रछेद्य चित्रम् । तदिव गगनं शोभते ॥ ५ ॥ एतदिति । धृतराष्ट्रवकसदृशं नष्टच- नार्कवातु । वा इबार्थे । शिखीं मयूरः । वनादिांते सुब्लोपे कर्मणि पञ्चमी । पाठा०---१ अणाअरेण जेब्व अभगिअ (=अनादरेणैवाभणिवा ). मित्तेअ ! वीसमीअदु । मल्लकेण पाणीअं पि पिबिअ गच्छीअदु’ ति ।। ता मा दाव दासीर धीआए गणिआए मुहं पि पेक्खिस्सं । ( सनिर्वे- दम् ) सुड्डु खु बुञ्चदि---‘अकदसमुत्थिदा पउमिणी, अवंचओ वाणिओ, अचोरो सुवण्याआरो, अकलहो गामसमागमो, अलुद्धा गणिआ त्ति दुक्करं एदे संभावीअंति' । ता पिअवअस्सं गदुअ इमादो गणिआपसं- गादो णिवत्तावेमि । ( परिक्रम्य, दृष्ट्वा) कधं पिअवअस्सो रुक्खवाडिआए अवविट्टो चिट्ठदि १ ता जाव उवसप्यामि । ( उपसृत्य ) सोस्थि भवदे । चद् भवं। [ अहो गणिकाया लोभोऽदक्षिणता च । यतो न कथापि कृता- ऽन्या । अनेकधा स्नेहानुसारं भणित्वा किमपि, एवमेव गृहीता रत्नावली । एताबत्या ऋङ्ख्या न तथा भणितः–'आर्यमैत्रेय! धिअभ्यताम्, मलकेन पानी यमपि पीत्वा गम्यताम्' इति । तन्मा तावद्दास्याःगुञ्या गणिकाया मुखमपि द्वक्ष्यामि । सुष्टु खलूच्यते---‘अकन्दसमुत्थिता पद्मिनी, अवञ्चको वणिक, अचौरः सुवर्णकारः, अकलहो आमसमागमः, अलुब्धा गणिकेत दुष्करमेते संभाव्यन्ते । तप्रियवयस्यं गत्वासाद्वाणकाप्रसान्निवर्तयामि । कथं प्रियन- यस्यो वृक्षवाटिकायामुपविष्टस्तिष्ठति ? । तद्यावदुपसर्पमि । स्वस्ति भवते । वर्धत भवान्।]

 चारुदत्तो--( विलोक्य ) अये, सुहृन्मे मैत्रेयः प्राप्तः । वयस्य ! स्वागतम् , आस्यताम् ।।

 विदूषकः---उवविट्टो म्हि । [उपविष्टोऽसि ।]

 चारुदत्तः--वयस्य ! कथय तत्कार्यम् ।

 विदूषकः-तं खु कज्जं विण । [ तखलु कार्य विनष्टम् ।]

 चारुदत्तः किं तया न गृहीता रत्नावली ? ।


वनं प्राप्येत्यर्थः ॥ ६ ॥ अणेकहा सणेहाणुसार भणि अनेकधा स्नेहानुसार भणित्वा । पाठान्तरेणैव कथा कथे हरितमलंकारभाण्डभियाविका । नैव कथा विदूषकः–कुदो अम्हाणं एत्तियं भाअधेरों ! । णवणलिण- कोमलं अंजलिं मत्थए कदुअ पडिच्छिआ । [ कुतोऽस्माकमेतावमागधे- यम् ? । नवनलिनकोमलमञ्जलिं मस्तके कृत्वा प्रतीष्टा ।]

 चारुदत्तः-तत्किं ब्रवीषि विनष्टमिति १ ।।

 विदुषकः---भो ! कधं या विणईं ? जं अभुतपीदस्स चोरेहि अवहिदस्स अप्पमुल्लस्य सुवण्णभंडअस्स कारणोदो चतुस्समुइसारभूदा रअणमाला हारिदा । [ भोः ! कथं न विनष्टम् ? यदभुक्तपीतस्य चौरैरप- हृत्स्याल्पमूल्यस्य सुवर्णभण्डय कारणाचतुःसमुद्रसारभूता रत्नमाला हारिता ।]

 चारुदत्त---वयस्य ! मा मैवम्;

ये समालम्ब्य विश्वास न्यासोऽस्मासु तया कृतः।
तस्यैतन्महतो मूल्य प्रत्ययस्यैष दीयते ॥ ७

 विदूषकः--भो वअस्स ! एदं पि मे दुदिनं संदावकारणं जे सहीअणदिण्णसण्णाए पडतोवारिदं मुहं कदुअ अहं उवहसिदो । ती अहं बम्हण भविष दाणि भवंतं 'सीसेण पडिअ विष्णवेमि---णिव- तीअद् अप्पा इमादो बहुपञ्चवाआदो गणिआपसंगादो' । गणि णाम पादुअंतरप्पविट्ठा विअ लेनुआ दुक्खेण उण गिराकरीअदि । अवि अ, भो वअस्स ! गणिआ हृयी काअथओ मिक्खु चाटो रासहो अ जहिं एदे णिवसंति तहिं दुट्टा वि ण जाअंति। [ भो वयस्य ! एतदपि मैं द्वितीयं संतापकारण यसखीजनदत्तसंज्ञया पटान्तापवारितं मुखं कृत्वाऽह-


जुसारः कृतोऽस्या रझावस्या भाव (१) इत्यादिकः । मल्लको आजनविशेषः । तन्मी तावत् । योजनाद्यर्थमपि न तथा भक्तिोऽहम् ॥ यदभुकपीतस्य चौरै- रेवापतस्याल्पमूल्यस्य ॥ यमिति ॥ ७ ॥ यस्सखीजनदत्तसंज्ञथा पटान्तापवा- टिप्प०--..-1 ब्राह्मणो मत्कार्य विना न कमपि साष्टाङ्ग प्रणमतीत्याशयेनोक्तिरयम् । मुपहसितः । तदहं ब्राह्मणो भूत्वेदानीं भवन्तं शीण पतित्वा विज्ञापयामि निवर्यतामात्मास्माद्वहुप्रत्यवायाद्वणिकाप्रसङ्गात्' । गणिका नाम पादुका- न्तरप्रविष्टेव लेष्टुका दुःखेन पुनर्निराक्रियते । अपि ध, भो वयस्य ! गणिका, हस्ती, कायस्थो भिक्षुः, चाटो रासभश्च यत्रैते निवसन्ति तत्र दुष्टा अपि न जायन्ते ।।

 चारुदत्तः-वयस्य ! अलमिदानीं सर्वं परिवादमुक्त्वा । अवस्थ- यैवास्मि निवारितः । पश्य

वेगं करोति तुरगस्त्वरितं प्रयातुं
प्रणिध्ययान्न चरणास्तु तथा वहन्ति ।
सर्घत्र यान्ति पुरुषस्य चलाः खभावाः
खिन्नास्ततो हृदयमेव पुनर्विशन्ति ॥ ८॥

अपि च, वयस्य ।

यस्यास्तस्य सा कान्ता धनहार्यो ह्यसौ जनः ।

(खगतम् ) न गुणहार्यो ह्यसौ जनः । (प्रकाशम् )

वयमथैः परित्यक्ता ननु त्यक्तैव सा मया ॥ ९ ॥

 विषकः--(अधोऽवलोक्य, खगतम् ) जधा एसो उद्धं पेखि दीहं णिस्ससदि, तधा तक्केमि मए विणिवारिअंतस्स अधिअदरं वद्धिदा से उकंठा। ता सुड्डु खु एवं वुवादि--कामो वामो' त्ति । ( प्रकाशम् ) भो अस्स ! भणिदं अ ताए---‘भणेहि चारुदत्त----अज़ पओसे मए एथ आअंतव्व' ति । तो तक्केमि रअणावलीए अपरितुट्टा अवरं मग्गिद् आअमिस्सदि ति । [ यथैष ऊर्ध्व प्रेक्ष्य दीर्घ निःश्वसिति, तथा तकंयामि मया विनिवार्षमाणस्याधिकतरं वृद्धास्योत्कण्ठा । तत्सु खल्वेवमु- रयते-“कामो वामः' इति । भो वयस्य ! भणितं च तया-‘भण चारुदत्तम्


रितं मुखं कृत्वा । गणिका इस्ती कायस्थो भिक्षुधाटौ ( टो) क्षुद विषयभोक्तारासभो गर्दभः ॥ वेगमिति ॥८॥ यस्येति ।। ९ ।। अवेध माणहे इति । –अद्य प्रदोषे मयात्रागन्तव्यम्' इति । तत्तयामि रत्नावस्था अपरितुष्टाऽपर थाचितुमागमिष्यतीति ।]

 चारुदत्तः--वयस्य । आगच्छतु, परितुष्टा यास्यति ।

 चेटः----( प्रविश्य ) अवेध माणहे।

जधा जधी वशदि अब्भखंडे तथा तथा तिम्मद पुठिचम्मे ।।
जधा जघा लग्गदि शीदवादे तधा तधा वेवदि मे हलक्के ॥ १० ॥

(अहस्य)

वैशं वाए शतच्छिदं शुशई वीण वा शत्ततंति णदति ।।
गीअं गाए गद्दद्दश्शाणुलुओं के मे गाणे तुंबुलू णालदे वा ॥ ११ ॥

आगत्तम्हि अज्ञआए वशंतशेणाए---कुंभीलआ ! गछ तुमं, मम आगमणं अजचारुदत्तश्श णिवेदेहि ति। ता जाव अजचारुदत्तश्श गेह गच्छामि । ( परिक्रम्य, प्रविष्टकेन दृष्ट्वा ) एशे चालुदत्ते रुक्खाडिआए चिट्ठदि । एशे वि शे दुवडुके; ता जाव उवशपेमि । कुधं ढक्किदे दुवाले रुखवाडिआए ? । भोदु, एदश्श दुट्टवडुकश्श शण्णं देमि ।

( इति लोष्टगुटिकाः क्षिपति )

[अवेत मानवाः ।।

यथा यथा वर्षयभ्रखण्डं तथा तथा तिम्यति पृष्ठधर्म ।
यथा यथा लगति शीतवातस्तथा तथा वेपते में हृदयम् ॥
घंर्श वादयामि ससच्छिदं सुशब्दं वीणां वादयामि सप्तता नदन्तीम्।
गीतं गायामि गर्दभस्यानुरूप को मे गाने तुम्बुरुर्नारदो वा


अवेत अवगच्छत मनवा इत्यर्थः । जघा घेति । उपेन्द्रवज्रया श्लोकः । यथा यथा वर्षयश्रखण्डे तथा तथा तिम्यति आभवति पृष्ठम् । यथा यथा लगति शीतवातस्तथा तथा वेफ्ते मे हृदयम् ॥ १० ॥ वंशं वाए इति । उपजातिविशेषः । पादत्रयं अगतीजाया । चतुर्थः पादः शालिन्या । वंशं वाद- यामि सप्तच्छदं सुशब्दं वीण चादयामि सप्तत बदन्तीम् । गीतं गायामि गर्दभस्यानुरूप को मे तुल्यस्लुम्बुरुनारदो वा ॥ ११ ॥ अस्य बटु आज्ञप्तोऽथार्ययी वसन्तसेना---'कुम्भीलक! गच्छ स्वम् । ममागमन- मार्यचारुदत्तस्य निवेदय' इति । तद्यावदार्यवारुदत्तस्य गेहं गच्छामि । एष चारुदत्तो वृक्षवाटिकायां तिष्ठति । एषोऽपि स दुष्टबटुकः तावदुषसपौमि । कथमाच्छादितं द्वारं वृक्षवाटिकायाः । भवतु, एतस्य दुष्टबटुकस्य संज्ञां ददामि ।]

 विदूषकः--अए, को दाणि एसो पारवेट्टिदं विअ कइत्थं में लोकेहिं ताडेदि १ । [ अये ! क इदानीमेष प्रकारवेष्टितमिव कपित्थं मां लोष्टकैताद्धयति ? ।]

 चारुदत्तः---आरामप्रसादवेदिकायां क्रीडद्भिः पारावतैः पातितं भवेत् ।

 विदूषकः–दासीर पुत्त दुट्टपाररावअ ! चिट्ट चिट्ठ । जाव एणि दंडकद्वेण सुपक्कं विअ चूअफले इमादो पासादादो भूमीए पाडइस्सं । [दास्याःपुग्न दुष्टपारावत! तिष्ठ तिष्ठ यावदेतेन दण्डकाष्ठेने सुपक्कमिव चूत- फलमस्मात्प्रासादाचूमौ पातयिष्यामि । ] ( इति दण्डकोष्ठमुद्यम्य धावति )

 चारुदत्तः—( यज्ञोपवीतं आकृष्य ) वयस्य ! उपविश । किम- नेन ? । तिष्ठतु दयितासहितस्तपस्वी पारावतः ।।

 चैट-कचे पारावदं पेक्खदि, में 7 पैक्खदि ? । भोद, अव- राए लोट्टगुडिकाए पुणो वि तोडइस्सं । [ कथं पारावतं पश्यति, मां न पश्यति ? । भवतु, अपरया लोष्टगुटिकया पुनरपि तादयिष्यामि ।] ( तथा करोति )

 विदूषकः---( दिशोऽवलोक्य ) कध कुंभीलओ ? । ता जाव उवसम्पामि । ( उपसृत्य, द्वारमुद्धाव्य ) अरे कुंभीलअ ! पत्रिश; साअदं ३ । [कथं कुम्भीलकः १ तद्यावदुपसपमि । अरे कुम्भीलक ! प्रविश; स्वागत ते ।]


कस्य संज्ञां ददामि १ ।। कपित्थं फलविशेषः । वृद्धबिंब्यो दैवासू इति यावत् (१)।  चेटः–(प्रविश्य ) अज्ज ! वंदामि । [ आर्य ! वन्दे ।]

 विदूषकः---अरे, कहिं तुम ईदिसे दुद्दिणे अंधारे आअदो ! ।। [ अरे, कुत्र स्वमीशे दुर्दिनेऽन्धकार आगतः १ }]।

 चेटः-----अले, एशा शा। [ अरे, एषा सा । ]

 विदूषकः---का एसा का ? । [कैषा का ? ]

 चेटः--एशा शा । [एषा सा।]

 विदूषकः-—किं दाणि दासीए पुत्ता ! दुन्भिक्खकाले वुड्को विअ उद्धकं सासाअसि--‘एसा सा से” त्ति ! । [ किमिदानीं दास्याः- पुम्र! दुर्भिक्षकाले वृद्धरङ्ग इवोर्वकं श्वासायसे–'एषा सा सा' इति ?]

 चेटः---अले, तुम पि दाणि इंदमहकामुको विअ सुड्डु किं काका- असि---‘का के त्ति है। [ अरे स्वमपीदानीमिन्द्रमहकामुक इव सुष्टु किं काकायसे--का का' इति ?।]

 विदूषकः-–ता कहेहि । [ तत्कथय ।]

 चेटः---( खगतम्) भोदु एवं भणिशं । (प्रकाशम् ) अले, पह दे दइश्शं । [भवतु, एवं भणिष्यामि । अरे, प्रश्न ते दास्यामि ।]

 विदूषकः----अहं दे मुंडे गोकुं दइस्से । [ अहं ते मस्तके पादं दास्यामि ।]

 चेटः–अले, जाणाहि दाव, तेण हि करिंश काले चूआ मोति । [ अरे, जानीहि तावत् तेन हि कस्सिन्काले चूता मुकुलिता भवन्ति ।]

 विदूषकः-अरे दौसीए पुत्ता ! गिम्हे । [अरे दास्याःपुत्र! श्रीष्मे ।]


इन्द्रअहकामुकः काकः । ‘इंद्रमह कोकपोदओ विभ' इति पाठो व्यक्तार्थ एव ॥ दिप्प-1 ‘दासीर पु' इति गाली ।  चेटः--( सहासम् ) अले, णहि णहि । [ अरे, नहि नहि ।]

 विदूषकः---(खगतम् ) किं दाणि एत्थ कहिस्सं १ । ( विचिन्त्य ) भोदु, चारुदत्तं गदुञ पुच्छिस्से । ( प्रकाशम् ) अरे, मुइस चिट्ठ । (चारुदत्तमुपसृत्य ) भो बअस्स ! पुच्छिस्सं दाव, कस्सि काले चूआ भोलेंति है। [ किमिदानीमत्र कथयिष्यामि ।। भवतु, चारुदतं गत्वा प्रक्ष्या- मि। अरे, मुहूर्तकं तिष्ठ । भो वयस्य ! प्रक्ष्यामि तावत्, कस्मिन्काले चूवी मुकुलिता भवन्ति ?।

 चारुदत्तः–मूख ! वसन्ते।

 विदूषकः-(चेटमुपगम्य ) मुक्ख ! वसंते । [मूर्ख ! वसन्ते । ]

 चेटः---दुदिलं दे पण्हें दइश्शं । शुशमिद्धाणं गामाणं का लक्खों कलेदि है। [द्वितीयं ते प्रश्न दास्यामि । सुसमृद्धानां ग्रामीण की रक्षां करोति ? ।]

 विदूषकः--अरे, रच्छा । [ अरे, रथ्यो ।

 चेटः-- सहासम् ) अले, णहि माहि । [ अरे, नहि नहि ।]

 विदूषकः---भोदु, संसए पडिदम्हि । ( विचिन्त्य ) भोदु, चारुदत्तं पुणो वि पुछिस्सं । ( पुननिवृत्य चारुदत्तं तथैवोदाहरति ) { भवतु, संशये पतितोऽस्मि । भवतु चारुदत्तं पुनरपि प्रक्ष्यामि।]

 चारुदत्तः——वयस्थ ! सेना ।

 विदषकः-( चेटमुपगम्य ) अरे दासीए पुत्ता 1 सेणा । [अरे दास्याःपुत्र ! सेना ।]

 चेटः---अले दुवे वि एक्का कडुअ शिग्ध भणीहि । [ अरे, हे अध्येकस्सिन्कृत्वा शीघ्र भण।]

 विदूषकः–सेणीवसंते । [ सेनावसन्ते ।]  चेटः–णं पलिवत्तिअ भणीहि । [ ननु परिवत्र्य भण।]

 विदूषकः----( कायेन परिवृत्य ) सेणावसंते । [ सेनाबसन्ते ।।

 चेटः----अले मुक्ख बडुका ! पदाई पलिवत्तावेहि । [अरे मूर्ख बटुक! पदे परिवर्तय !!

 विदूषकः--( पादौ परिवर्स ) सेणावसंते । [ सेनावसन्ते ।

 थेटः-अले मुक्ख ! अक्खलपदाई पलिवतावेहि । [अरे मूर्ख ! अक्षरपदे परिवर्तय ।]

 विदूषकः—( विचिन्त्य) वसंतसेगा । | वसन्तसेना ।]

 चेटः--एशा शा आअदा । [एषा सागता।]

 विदूषकः–ता जाव चारुदत्तस्स णिवेदेमि । ( उपसृत्य ) भो चारुदत्त ! धणिओ दे आअदो । तद्यावश्चारुदत्तस्य निवेदयामि । भो चारुदत्त ! धनिकस्त आगतः ।]

 चारुदत्तः-कुतोऽस्मत्कुले धनिकः ।।

 विदूषकः--जइ कुले जत्थि, ता दुवारे अस्थि; एसा वसंतसेणा आअदा । [यदि कुले नास्ति, तद्वारेऽस्ति; एषा वसन्तसेनागता । ।

 चारुदत्तः--वयस्य किं मां प्रतारयसि ? । ।

 विदूषकः–जइ मे वअणे ण पत्तिआअसि, ता एवं कुंभीलों पुच्छ । अरे दासीए पुत्ता कुंभीलअ ! उवसप्प । [यदि मे वचने ने प्रत्ययसे, तदिदं कुम्भीलकं पृच्छ । अरे दास्याः पुत्र कुम्भीलक! उपसर्प ।]

 चेदः—(उपसृत्य ) अज्ज ! वंदामि । [ आर्य ! वन्दे ।]

 चारुदत्तः---भद्र ! खागतम् ; कथय सत्यं प्राप्ता वसन्तसेना है।

 चेटः--एशा शा अदा वशंतशेणा । [एषा सागता वसन्त- सेना ।]  चारुदत्तः--( सहर्षम् ) भद्र ! न कदाचित्प्रियवचनं निष्फली- कृतं मया, तद्ह्यतां पारितोषिकम् । ( इत्युत्तरीय प्रयच्छति )

 चैट:-( गृहीत्वा प्रणम्य, सपरितोषम् ) जाव अज्ञआए णिवेदेमि । [यावदार्याय निवेदयामि । 1 ( इति निष्क्रान्तः )

 विदूषकः--भो ! अवि जाणासि, किंणिमित्तं ईदिसे दुहिणे आअदे त्ति है। भो ! अपि जानासि, किंनिमित्तमीडशे दुर्दिन आगतेति ? ।]

 चारुदत्तः–वयस्य ! न सम्यगवधारयामि ।

 विदूषकः-मए जाणिदं । अप्पमुल्ला रअणावली, बहुमुलं सुव- एणभंडॐ त्ति ण परितुद्दा अवरं मग्गिद् आअदा । [मया शतम् । अल्पमूल्य रत्नावली, बहुमूल्य सुवर्णभाण्डमिति न परितुष्टाऽपरं याचितु- मागता।]

 चारुदत्तः---( स्वगतम्) परितुष्टा यास्यति ।

(ततः प्रविशत्युज़वलाभिसारिकावेशेन वसन्तसेना, सोत्कण्ठा छत्रधारिणी, विटश्च )

 विटः--(वसन्तसेनामुद्दिश्य )

अपझा श्रीरेषा प्रहरणमनङ्गस्य ललित
कुलस्त्रीणां शोको मदनवरवृक्षस्य कुसुमम् ।
सलीले गच्छन्ती रतिसमथलजा प्रणयिनी
रति क्षेत्रे रङ्गे प्रियपथिकसाथैरनुगता ॥ १२ ॥

वसन्तसेने ! पश्य पश्य ।

गर्जन्ति शैलशिखरेषु विलम्धिविम्वा
मेधा वियुकवनिताहृदयानुकाराः ।


पण्डे प्रश्नम् ॥ मुण्डे मस्तके । गोई पदम् ॥ अपरेति । एषा वसन्तसेनेति सैनिकण । लज्जाप्रणयिनीत्यत्र संधावचा (१) मित्यादिनाकारलोपः ॥ १२ ॥

येषां रवेण सहसोत्पतितैर्मयुरैः।
खं वीज्यते मणिमयैरिव तालवृन्तैः ॥ १३ ॥

अपि च,--

पङ्कक्लिन्नमुखाः पिबन्ति सलिलं धाराहत दर्दुराः
कण्ठं मुञ्चति बर्हिः समदनो नीपः प्रदीपयते ।
संन्यासः कुलदूषणैरिव जनैमैथैर्वृतश्चन्द्रमा
विद्युझीचकुलोद्तेव युवतिनैकत्र संतिष्ठते ॥ १४ ॥

 वसन्तसेना-भाव ! सुड्डु दे भणिदं । [ भाव ! सुष्टु ते भणि- तम् । एषा हि ।

मूढे ! निरन्तरपयोधरया मयैव
कान्तः सहभिरमते यदि किं तवात्र १ ।।
मां गर्जितैरपि मुहुर्वि निवारयन्ती
मार्ग रुणद्धि कुपितेव निशासपत्नी ॥ १५ ॥

 विटः—भवतु एवं तावत् ; उपालभ्यतां तावदियम् ।।

 वसन्तसेना-भाव ! किमनया स्त्रीस्वभावदुर्विदग्धयोपालब्धया ? । पश्यतु भावः।

मेघा वर्षन्तु गर्जन्तु मुञ्चन्त्वशनिमेव वा ।
गणयन्ति न शीतोष्णं रमणाभिमुखाः स्त्रियः ॥ १६ ॥

 विटः---वसन्तसेने ! पश्य पश्य, अयमपरः


गर्जन्सीति ॥ १३ ॥ पति । कण्ठं मुञ्चतीति। ‘कठो गले गलध्वाने' इति कोशः । लावण्ययोगवान् पूर्ण कण्ठं मुन्नतीत्युत्प्रेक्षा (१ ) ॥ १४ ॥ मूडे इति। मूढे इति वसन्तसेनायाः साक्षेपसंबोधनम् । पयोधरो मेघः, स्वनौ च ॥ १५ ॥ दिप्प०---1 अत्र शशक्तिमूलो ध्वनिः ।

पवनचपलबेगः स्थूलघाराशरौघः
स्ते नितपटहनादः स्पष्टविद्युत्पताकः ।
इरति करसमूह खे शशाङ्कस्य मेध
नृप इव पुरमध्ये मन्दवीर्यस्य शत्रोः ॥ १७ ॥

 वसन्तसेना---एवं एणेदं । ती कधं एसो अवरो ? । [एवं न्वि- वम् । तत्कथमेषोऽपरः १]

एतैरेव यदा गजेन्द्रमलिनैरामातलम्बोदरै-
गर्जद्भिः सतडिद्वैलाकशबलैर्मचैः सशल्यं मनः ।
ताकि प्रोषितभबध्यपटहो हा हा हताशो बकः
प्रवृद् प्रावृडिति ब्रवीति शठधीः क्षारं क्षते प्रक्षिपन् ॥ १८॥

 विटः---वसन्तसेने । एवमेतत् । इदमपरं पश्य

बलाका पाण्डुरोष्णीषं विद्युत्क्षिप्तचमिग्म् ।।
मत्तवारण सारूप्यं कर्तुकाममिवाम्बरम् ॥ १९ ॥

 वसन्तसेना-भाव ! पेक्ख पैक्ख । [ भाव ! पश्य पश्य ।]

एतैरार्द्रतमालपत्रमलिनैरापीतसूर्य नभो
वल्मीकाः शरताडिता इव गजाः सीदन्ति धाराहताः ।
विद्युत्काञ्चनदीपिकेव रचिता प्रासादसंवारिणी ।
ज्योत्स्ना दुर्बलभर्तृकेव वनिता प्रोत्सार्य मेधैर्हता ॥ २० ॥

 विटः–वसन्तसेने ! पश्य पश्य ।

एते हि विद्युहुणबद्ध कक्षा गजा इवान्योन्यमभिद्रवन्तः ।
शक्राझया वारिधराः सधारा गां रूप्यरज्वेव समुद्धरन्ति ॥ २१ ॥


मेधा इति ॥ १६ ॥ अयमपर इति शत्रोः पुनर्मध्य इत्यर्थात् । पवनेति। करसमूह अंशु-राजप्रायभागौ ॥ १७ ॥ एतैरिति । 'प्रोषितभर्तृ'शब्दात 'न नित्यः समासान्तः' इति न ‘न धृतश्च' इति कम् ॥ १८ ॥ बलाकेति ॥ १९ ॥ एतैरिति ॥ २० ॥ एत इति । कक्षा मध्यबन्धनम् । गां भूमिम् | दिप-1 स्तनतं मेघगर्जितम् , पटवा नगर' इति प्रसिद्धः । अत्रे पुणे- पमालंकारः । ॐ बलाका बकप: स्यात्' इति कोश: । वारणस्यापि कर्मयोश्चामरे शिरसि विचित्रवस्त्र च भवति । द्वाधिमा नीलिमा चेति गज-गगनयोरुपमा । अपि च, पश्य

महावाताध्मातैर्महिषकुलनीलैर्जलधरै-
श्वलार्वद्युत्पनैर्जलधिभिरिवान्तःप्रचलितैः ।
इयं गन्धोद्दामा नवहरितशष्पाकुरवती
धरा धारापातैर्मणिमयशौर्भद्यत इव ॥ २२ ॥

 वसन्तसेना----भाव ! एसो अवरो ! । [ भाव ! एषोऽपरः ।।

एथेहीति शिखण्डिना पटुतर केकाभिराक्रन्दितः ।
प्रोडीयेव बलाकया सरभर्स सोत्कण्ठमालिङ्गितः ।
हंसैरुज्झितपङ्कजैरतितरां सोद्वेगमुद्वीक्षितः
कुर्वन्नञ्जनमेचका इव दिशो मेघः समुत्तिष्ठति ॥ २३ ॥

 विटः-एवमेतत्; तथा हि पश्य

निष्पन्दीकृतपद्मपण्डनयनं नक्षपावासरं
विद्युद्भिः क्षणनष्टप्रतिमिरं प्रच्छादिताशामुखम् ।
निश्चेष्टुं स्वपितीव संप्रति पयोधारागृहान्तर्गत
स्फीताम्भोधरधामनैकजलदच्छुत्रापिधानं जगत् ॥ २४ ॥

 वसन्तसेना-भाव एवं प्रणेदं । ता पेक्ख पेक्ख । [भाव! एवं न्विदम्; तत्पश्य पश्य ।]

गता नाशं तारा उपकृतमसाधाविव जने
वियुक्ताः कान्तेन स्त्रिय इव न राजन्ति ककुभः ।


॥२१॥ महेति । शुष्पाकुराः संलग्नशरतुल्याः ॥२२॥ एहति ॥२३ । मेचकाः श्यामाः ।। निष्पन्दीति ॥२४॥ गता इति । गगनं जलरूपेण द्रवीभूतं पतति । --- टिप्प०-1 शिखहिनां मयूराणां, “केका वाणी मयूरस्य' इत्यमरः, ताभिः पतरं यथा स्यात्तथा 'एलेहि' इत्याक्रन्दित आहूतः, आदरेत्र बीप्सा; सरभसं सार्वगम् , उत्कण्ठाऽऽवेगयोरन्योन्यं जन्यजनकभाव इति भेदः । प्राधि न स्थितिमेवी- नाम् इति ‘सोदैगम्' इत्युक्तम् । अञ्जनवर मेचका: श्यामाः, दिशः कुर्वनेषोऽपरो मेघो हि समुत्तिष्ठति इयन्वयः ।

प्रफामान्तस्ततं त्रिदशपतिशस्त्रस्य शिखिना ।
द्रवीभूतं मन्ये पतति जलरूपेण गगनम् ॥ २५ ॥

अपि च, पश्य ।

उन्नमति नमति वर्षति गर्जति मेघः करोति तिमिरौघम्।
प्रथमश्रीरिव पुरुषः करोति रूपाण्यनेकानि ॥ २६॥

 विटः----एवमेतत्

विद्युद्भिज्र्चलतीव संविहसतीवोश्चैर्वलाकाशतै-
महेन्द्रेण बिवैल्गतीव धनुषा धाराशरोद्गारिणः ।
विस्पष्टशनि निस्वनेन रसतीवाघूर्णतीवानिलै-
नलैः सान्द्रमिवाहिभिर्जलधरेधुपायतीवाम्वरम् ॥ २७ ॥

 वसन्तसेना--

जलधर ! निर्लजस्त्वं यन्मां दयितस्य वेश्म गच्छन्तीम् ।
स्तनितेन भीषयित्वा धाराहस्तैः पराशसि ॥ २८ ॥

भोः शक्र !

किं से ह्यहं पूर्वरतिप्रसका यस्त्वं नदस्यम्बुद ! सिंहनादैः ।
न युक्तमेतप्रियकाञ्जिताया मार्ग निरोद्धं मम वर्षपातैः ।। २९ ।।


त्रिदशपतिशस्त्रस्य वञ्जस्य ॥ २५ ॥ उन्नमसीति ॥ २६ ॥ विद्युद्भिरिति ॥ २७ ।। जलधरेति ॥ ३८ ॥ किं त इति । रतिप्रसका संभोगेन प्रसक्ता । हिप्प-1 जिंदग्नपतिशस्त्रस्येन्द्रवज्रस्य शिखिना वद्धिना, इन्द्रवजाभिनेत्यर्थः । अन्तस्तप्तं अत एव द्रवीभूतं गगनं जलरूपेण पतर्वीति मन्ये इत्युत्प्रेक्षालंकारः । 4 अलंकृतं भवति । विस्पष्टः करुन्तुदं श्रयमाणो योऽशनि नि:स्वनो बनिर्दोषस्तेन रसतीव शब्दं करोतीव । अनिलैचूिर्णतीव' इति झकझावातवर्णनम् । नी लैरहिमिः कुष्णस; साद्धं श्याप्तमिवेति मेघश्यातेरुत्प्रेक्षा । उधरैधुपायतीवात्मानं धूपितं करोतीवेत्याशयः । अपि च,-

यदहल्याहेतोर्मुषा वदसि शक्र ! गौतमोऽस्मीति ।
तन्ममापि खुःखं निरपेक्ष ! निवार्यता जलदः ॥ ३० ॥

अपि च,-

गर्ज वा वर्ष वा शक्र ! मुञ्च धा शतशोऽशनिम् ।
ने शक्या हि लियो रोढुं प्रस्थिता दयित प्रति ॥ ३१ ॥
यदि गर्जति बारिधरो गर्जतु तन्नाम निष्ठुराः पुरुषाः ।
अयि ! विद्युत्प्रमदानां त्वमपि च दुःखं न जानासि ॥ ३२॥

 विटः-भवति । अलमलमुपाल+मेन । उपकारिणी तवेयम्,----

ऐरावतोरसि चलेच सुवर्णरज्जुः
शैलस्य मूर्ध्नि निहितेच सिता पताका ।
आखण्डलस्य भवनोदरदीपिकेय-
माख्याति ते प्रियतमस्य हि सं निवेशम् ॥ ३३ ॥

 वसन्तसेना-भाव ! एवं ते जेव्त्र एवं गेहूं । [भाव । एवं रुदेवैतद्वेहम् ।।

 विटः--सकलकलाभिज्ञाया न किंचिदिह तवोपदेष्टव्यमस्ति । तथापि स्नेहः प्रलापयति । अत्र प्रविश्य कोपोऽयन्तं न कर्तव्यः । यदि कुप्यसि नास्ति रतिः, कोपेन विनाऽथवा कुतः कामः १।। कुप्य च कोपय च त्वं प्रसीद च त्वं प्रसाद च कान्तम् ॥ ३४ ॥


प्रियेण कात्वितायाः ॥ २९ ॥ यद्वदिति । हे शक ! यथा अहल्याया अप्राप्ति दुःखेन गौतमोऽस्मीत्यसत्यं ब्रूषे, हे निरपेक्ष परपीडनभिज्ञ ! तद्वन्ममापि दुःख जानीहीत्यर्थात् । ततः किं कर्तुमुचितमित्याह-निवार्यतामिति । प्रियभवन- गमनं प्रति विरोधकत्वादियाशयः ॥ ३० ॥ गर्जेति ॥ ३१॥ यदिति ॥ ३२ ॥ पाठा०-१ निरपेक्ष्य. टिप-1 अस्य याथार्यं कृते इन्द्रागच्छेति गौरावस्कन्दिन्नइल्यानै जाति-', 'एष एवेन्द्रो एष तपसि’ ( श. ना. ३.३) इत्यादिशतपथब्राह्मणवचोविमर्शनमईति । मे १० भवतु एवं तावत् । भो भोः ! निवेद्यतामार्यचारुदत्ताय

एषा फुलकदम्बनीपसुरभौ काले धनोद्भासिते
कान्तस्यालयमागता समदना हृष्टा जलालका ।
विद्युद्वारिदगर्जतैः सचकिती त्वदर्शनकाङ्किणी
पादौ नूपुरलग्नकर्दमधरौ प्रक्षालयन्ती स्थिता ॥ ३५ ॥

 चारुदत्तः--( आकर्त्य ) वयस्य | ज्ञायत किमेतदिति ।

 विदूषकः-जं भवं आणवेदि । (वसन्तसेनामुपगम्य, सादरम्) सोत्थि भोदीए । [ यद्भवानाज्ञापयति । स्वस्ति भवत्यै।]

 वसन्तसेना-अज्ज ! वंदामि । साअदं अज्ञस्स । ( विटं प्रति ) भाव ! एसा छत्तधारिआ भावस्स जेव्व भोदु। [आर्य! बन्दे । स्वागतमा येस्य । भाव! एषा छत्रधारिका भावस्यैव भवतु ।।

 विटः---( खगतम्) अनेनोपायेन निपुणं प्रेषितोऽस्मि । ( प्रकाशम् ) एवं भवतु भवति वसन्तसेने !

साटोपटकपटानृतजन्मभूमेः
शाठ्यात्मकस्य रतिकेलिंकृतालयस्य ।
धेश्यापणस्य सुरतोत्सवसंग्रहस्य
दाक्षिण्यंपण्यमुखनिष्क्रयसिद्धिरस्तु ॥ ३६॥

( इति निष्कान्तो विटः )

 वसन्तसेना--अज मित्तेअ ! कहिं तुम्हाणं जूदिअरो ? ।। [ आर्य मैत्रेय ! कुन्न युष्माकं द्यूतकरः ? ।।


ऐरावत इति ॥ ३३ ॥ यदिति ॥ ३४ ॥ एषेति ॥ ३५ ॥ साटोपेति । आटोपो दम्भः, कूटै माया, कपट छद्म, अनृतं मृषाभाषणम् । निवप्राकळ्यभेदा- स्कूटकपदयोभैदः । एतेषां जन्मभूमेः । वेश्यापणो वेश्याव्यवहारः । व्यज्यके- त्यर्थः (१)। दाक्षिण्यपण्यप्रधानं निष्कृयो मूल्यम् ।। ३६ ॥ अपि पारयिष्यामि ॥ टिप्प-1 सुरतोत्सवप्रधानस्येत्यर्थः । 2 कामतनैपुण्येन यत् क्रयक्रीवं सुखं नाम वेश्यासंभोगादिसुखं तत् एण्यसुखमुच्यते, तद्रा मूल्यस्य सिद्धिरस्तु ।  विदूषकः---खगतम्) ही ही भो, जूदिअरो त्ति भणतीए अलं- किदो पिअबअस्सो । (प्रकाशम् ) भोदि ! एसो खु सुक्खरुखवाडि- आए । [ आश्चर्य, भोः द्यूतकर इति भणन्त्यालंकृतः प्रियवयस्यः । भवति ! एष खलु शुष्कवृक्षवाटिकायाम् ।।

 वसन्तसेना-अज्ज ! का तुम्हाणं सुक्खरुखवाडिआ चुच्चदि है। [ आर्य ! को युष्माकं शुष्कवृक्षवाटिकोच्यते ?।]

 विदषकः----भोदि । जहिं ण खाईअदि, ण पीईअदि । [ भवति ! यत्र न खाद्यते, न पीयते ।]

( वसन्तसेन स्मितं करोति )

 विदूषकः--ता पविसदु भोदी । [ तस्मात्प्रविशतु भवती ।]

 वसन्तसेना----{ जनान्तिकम् ) एत्थ पविसिअ किं मए भणिदब्वं ।। [ अत्र प्रविश्य किं मया भणितव्यम् ?।]

 चेटी---‘जूदिअर | अवि सुहो दे पदोसो ? ति ।[ सूतकर ! अपि सुखस्ते प्रदोषः ?' इति ।

 वसन्तसेना-अवि पारइस्सं ? । [ अपि पारयिष्यामि ? । }

 चेटी–अवसरो जेव्व पारइस्सदि । [ अवसर एव पारयिष्यति ।]

 विदूषकः--पक्सिदु भोदी । [प्रविशतु भवती ।]

 वसन्तसेना—(प्रविश्योपसृत्य च, पुष्पैस्ताडयन्ती ) अइ जूदिअर ! अवि सुहो दे पदोसो ? । [ अयि द्यूतकर ! अपि सुखस्ते प्रदोषः ? । ]

 चारुदत्तः---( अवलोक्य ) अये, वसन्तसेना प्राप्ता । (सहर्षभुत्थाय ) अयि प्रिये ।

सदी प्रदोषो मम याति जाग्रतः
सदा च मे निःश्वसतो गता निशा ।
त्वया समेतस्य विशाललोचने !
ममद्य शोकान्तकरः प्रदोषकः ॥ ३७॥

तस्खागतं भवत्य, इदमासनम् ; अत्रोपविश्यताम् ।

 विदूषकः-इदं असणं, उवविसद् भोदी । [ इदमासनम्, उपदिशतु भवती ।।

( वसन्तसेना नाट्येनासीना, ततः सर्व उपविशन्ति)

 चारुदत्तः--वयस्य ! पश्य पश्य

वर्षोंदकमुद्भिरता श्रवणान्तविलम्बिना कदम्बेन ।
एकः स्तनोऽभिषिक्तो नृपसुत इव यौवराज्यस्थः ॥ ३८ ॥

तद्वयस्य ! क्लिने वाससी वसन्तसेनायाः । अन्ये प्रधानवाससी समु- पनीयतामिति ।

 विदूषकः-जं भवं आणवेदि । [ यद्भवानाज्ञापयति ।]

 चेटी–अज्ज मिचेअ । चिट्ट तुम; अहं जेव्व अजअं सुस्सूसइस्से । { तथा करोति ) [ अर्यि मैत्रेय ! तिष्ठ त्वम् ; अहमेवर्या शुश्रूषयिष्यामि ।]

 विदूषकः-( अपवारितकेन ) भो वअस्स | पुच्छामि दाव तत्थ- भोदि किं पि । [ भो वयस्य ! पृच्छामि तावत्तत्रभवतीं किमपि ।] ।

 चारुदत्तः–एवं क्रियताम् ।

 विदूषकः--( प्रकाशम् ) अध किंणिमित्तं उण ईदिसे पण- चंदालोए दुद्दिणअंधआरे आअदा भोदी ? । [ अथ किंनिमितं पुनरीशे प्रनष्टचन्द्रालोके दुर्दिनान्धकार भागता भवती १ ।।

 बेटी--अजए | उजुओ बम्हणो । [ आयें ! अजुको ब्राह्मणः ।]


सदेति ॥ ३७॥ वर्षोंदकमिति ॥ ३८ ॥ आविओ आचार्य उपदेष्टा (1)  वसन्तसेना–णं णिउणोति भणीहि ।। ननु निपुण इति भण।]

 चैदी-एसा खु अज्जआ एवं पुच्छिदं आअदा---'केत्तिों ताए रअणावलीए मुलं त्ति । [ एथा खल्वार्या एवं प्रष्टुमागता–‘किय- सस्या रत्नावल्या मूल्यम्' इति । ]

 विदूषकः----( जनान्तिकम् ) भो ! भणिदं मए-जधी अप्पमुल्ला अणावली, बहुमुलं सुवण्णभंडअं । ण परितुट्टा अवरं मग्गिनुं आअदा । [भोः! भणितं मया-यथाऽल्पमूल्या रस्त्रावली, बहुमूल्यं सुवर्ण- भाण्डम् । न परितुष्टा, अपरं याचितुमागता ।]

 चेटी-सा खु अज्ञआए अत्तणकेरकेत्ति भणि जूदे हारिदा । सो अ सहिओ अवान्थहारी ण जाणीअदि कहिं गदो त्ति । [ सा खल्वार्यया आरमीथेति भणिरवा चूते हारिता । स च सभिको राजवाता- ारी न ज्ञायते कुत्र गत इति ।]

 विदूषकः----भोदि ! मंतिदं जेव मतीअदि । [ भवति ! मन्त्रितमेव मश्यते ।]

 चेटी--जाव सो अण्णेसीअदि ताव एवं जेव्व गेण्ह सुवण्ण- भंडअं । [ यावत्सोऽन्विष्यते तावदिदमेव गृहाण सुवर्णभाण्डम् ।] ( इति दर्शयति )

( विदूषको विचारयति )

 चैटी--अदिमेतं अज्ञो णिज्झाअदि । ता किं दिट्टपुरुव्वो दे ? । [ अतिमाग्रमार्यो निध्यायति । ताकि पूर्षस्ते ? ।।

 विदूषकः----भोदि ! सिप्पकुसलदाए ओबंधेदि दिई । [भवति ! शिल्पकुशलतयावबभाति इष्टिम् ।]

 घेटी--अज्ज ! वंचिदोसि दिट्टीए । ते जेव्व एदं सुवण्णभंडअं । [ आर्य ! वञ्चितोऽसि दृष्टया । तदेवेदं सुवर्णभाण्डम् ।] टिप्प०-1 चिन्तयतीत्यर्थः । 2 अत्र 'अलंकार' इति पदं प्रक्रान्तमेव ।  विषकः--( सहर्षम् ) भो अस्स ! तं जेव्व एदं सुवण्णभंडअं, जं अम्हाणं गेहे चोरेहिं अवहिदं । [ भो वयस्य ! तदेवेदं तस्सुवर्णभाण्डम् , यदस्माकं गृहे चौरैरपहृतम् । ]

 चारुदत्तः–चयस्य !

{{block center|{{bold|<poem>योऽस्माभिश्चिन्तितो व्याजः कतै न्यासप्रतिक्रियाम् ।। स एव प्रस्तुतोऽस्माकं किंतु सत्यं विडम्बना ॥ ३९ ॥

 विदूषकः--भो वअस्स ! सच्च सवामि बम्हणेण । [ भो वयस्य ! सत्यं शपे ब्राह्मण्येन ।

 चारुदत्तः---प्रियं नः प्रियम् ।।

 विदूषकः-( जनान्तिकम् ) भो ! पुच्छामिणं कुदो एदं समा- सादिदं त्ति । [भोः ! पृच्छामि-ननु कुत इदं समासादितमिति ।]

 चारुदत्तः--को दोषः १ ।।

 विदूषकः---(चेट्याः कर्णे) एवं विअ । [एँवमिव । ]

 चेटी—( विदूषकस्य कर्णे ) एवं विअ । [एवमिव ।]

 चारुदत्तः--किमिदं कथ्यते ।। किं वयं बाह्याः १ ।।

 विदूषकः---(चारुदत्तस्य कर्णे ) एवं विअ । [एँवमिव ।]


प्रेष्यतां भुज्यताम् (१) । य इति । किं तु स एव व्याजो विडम्बनास्माकं प्रस्तुत आरब्धा । ३९ ॥ अथवा सत्यमेवेदम् । अथवेति प्रकरणात्प्रसीयते । बम्हण्णेण टिप्प०-1 स व्याज एवास्माकं प्रस्तुती रसावलीप्रत्युत्तरत्वेनावतीर्ण इति निष्कर्षः। 2 शक्तिकेन वसन्तसेनाया गृहं गत्वा यस्य सुवर्णभावस्य दानेन मदनिका निकीता तदेवेदं सवर्णभाण्डमिति ‘एवमिव इत्यस्याशयः । ॐ तत्सर्व विदूषकेन चारुदत्ताय कथितं 'एवमिव' इत्यनेन ।  चारुदत्तः-- भद्रे ! सत्यं तदेवेदं सुवर्णभाण्डम् ।

 बेटी--अज्ज ! अध ई । [ आर्य ! अथ किम्? ]

 चारुदत्तः---भद्रे ! न कदाचित्प्रियनिवेदनं निष्फलीकृतं मया । तद्ह्यतां पारितोषिकमिदमङ्गुलीयकम् । (इत्यनङ्गुलीयकं हस्तमवलोक्य लज्जा नाटयति )

 वसन्तसेना-( आत्मगतम् ) अदो जेव्व कामीअसि । [ अत एवं काम्यसे ।।

 चारुदत्तः--( जनान्तिकम् ) भोः ! कष्टम्;

धनैर्वियुक्तस्य नरस्य लोके किं जीवितेनादित एव तावत् ।
यस्य प्रतीकारनिरर्थकत्वात्कोपप्रसादा विफलीभवन्ति ॥ ४० ॥

अपि च,---

पक्षविकलश्च पक्षी शुष्कश्च तरुः सरश्च जलहीनम्।
सर्पश्चोतदंष्ट्रस्तुल्यं लोके दरिद्रश्च ॥ ४१ ॥


अपि च,

शून्यैऎहैः खलु समाः पुरुष दरिद्राः
कूपैश्च तोयरहितैस्तरुभिश्च शीः ।
यद्दष्टपूर्वजनसंगमविस्मृताना-
मेयं भवन्ति चिफलाः परितोषकालाः ॥ ४२ ॥



प्राण्येन ॥ धनैरिति ॥ ४० ॥ पक्षेति ॥ ४१ ॥ शून्यैरिति । यद्दष्टेति । यतो यस्माद्दष्टपूर्वस्य जनस्य संगमेनोत्तरलतया वर्तमानखदैन्यविस्मृतीनां पाठा०-२-१ विफल भवन्ति,


  • - ...

---

| टिप्प----1 धनैर्वियुक्तस्य धनहीनावस्थमापन्नस्य कोप-प्रसादा विफलीभवन्ति; यतः स कोपे प्रतिकतु प्रसादे चोपकर्तुं सर्वथाऽसमर्थः। 2 संगस्य बडुकाञ्चनसाध्य- सया स्वस्याकिञ्चनत्वेन च दुर्लभतया कादाचित्कतया च विस्मृतत्वं बोध्यम् । अथवा वर्तमानस्वदैन्यं विस्मृतान मत्सदुशपुरुषाणां ईदुशपरमोत्कर्षशालिर्षकालेऽधि दातुं किमपि नास्तीति परितोषकालानां भवति वैफल्यमित्याशयः ।  विदूषकः--भो। अल अदिमेतं संतप्पिदेण ।( प्रकाश, सपरिहासम्) भोदि ! समप्पीअदु ममकेरिअ ण्हाणसाडिआ । [भोः! अलमतिमात्रं संतापितेन । भवति ! समयैतां मम खानशाटिका।]

 वसन्तसेना---अज्ज चारुदत्त ! जुत्तं' एणेदं इमाए रअणावलीए इमं जणं तुलइदं । [आर्य चारुदत्त ! युक्तं नेदमनया रसावल्या इमं जनं सुलयितुम् ।]

 चारुदत्तः-- ( सविलक्षस्मितम् ) वसन्तसेने ! पश्य पश्य

कः श्रद्धास्यति भूतार्थ सर्वो मां तुलयिष्यति ।।
शङ्कनीया हि लोकेऽस्मिन्निष्प्रताप दरिद्रता ॥ ४३ ॥

 विदूषकः--हले ! किं मोदीए इध जेव्व सुविदव्वं ?। [चेटि ! किं भवत्या इहैव सुप्तव्यम् ? ।

 चेटी-( विहस्य ) अज्ज मिशेअ! अदिमेत्तं दाणि उजु अत्ताणलं दंसेसि । [आर्य मैत्रेय ! अतिमात्रमिदानीसृजुमात्मानं दर्शयसि । ]

 विदूषकः–भो अस्स ! एसो खु ओसारअंतो विअ सुहोवविद्ये जण पुणो वि वित्थारिवारिधाराहिं पविट्टो पृज्जण्णो । [ भो वयस्य ! एष खल्वपसारयन्निव सुखोपविष्टं जनं पुनरपि विस्तारिवारिधाराभिः प्रविष्टः पर्जन्यः।]


विस्मरणवतः पुंसाम् ॥ ४२ ॥ मत्संबन्धिनी स्नानशाटिका ॥ तुलयितु- मिति । लुब्धालुब्धजिज्ञासया बहुमूल्याया रत्नावल्या अल्पमूल्यसुवर्णभाण्डस्य टिप्प०-1 मद्दत्तसुवर्णभाण्डगमने तत्प्रतिदानतया रक्षाबलीदाने न युक्तम् । येषां जनानां मेदस्त एवान्योन्यं वसुनि गल्ले सति देयोपादेयभावमावइन्ति, येषां तु तादात्म्यं तेषु नायं भाव इति भावः । 'इर्म अनम्' इत्युक्तिबिनय-गर्दयोप्याविभवि- केति तबम् । 2 भाग्यवतेश्वरेण यदसदपि कृतं तत् सदिन प्रतिभाति, दरिद्रेण तु सदपि कृतं नातिभाति: पुनरसतः का कथा ? किं चास्माकमकिश्चनानामस्मिन्विषये चौर्यस्य रत्नमालाप्रतिदानसावधानतायामेव सर्वानर्थनिवारणमिति भावः ।  चारुदत्तः-----सम्यगाह भवान्,-

अमूर्हि भित्वा जलदान्तराणि पङ्कान्तराणीच मृणालच्यः ।।
पतन्ति चन्द्रव्यसनाद्विमुक्ता दिवोऽश्रुधारा इध वारिधाराः ॥४४॥


अपि च,

धाराभिरार्यजनचित्तसुनिर्मलाभि-
श्चण्डाभिरर्जुनशरप्रति कर्कशभिः ।
मेघाः स्रवन्ति बलदेवपटप्रकाशः।
शकस्य मैक्तिकनिधानमिवोद्रिरन्तः ॥ ४५ ॥


प्रिये ! पश्य पश्य

एतैः पिष्टतमालवर्णकनिभैरालिप्तमम्भोधरैः
संसक्तैरुपवीजितं सुरभिभिः शीतैः प्रदोषानिलैः ।
एषाम्भोदसमागमप्रणयिनी स्वच्छन्दमभ्यागता
रक्ता कान्तमिवम्बरं प्रियतमा विद्युत्समलिङ्गति ।। ४६ ॥



कृते योगात् ।। क इति ।। ४३ ॥ अमूरति ॥ ४४ ॥ धाराभिरिति टिप-1 मराभवस्वसदृशा इत्यर्थः । 2 वर्णकोऽस्त्री विलेपनम्' इत्यमरः । पिष्टं यतमालस्य वर्णकं विलेपने तमालवणे वा वर्णनं तत्सदृशैः, नीळविलेपनसद्दशै- भैरालितं कृतकस्तूरिकाङ्गरागमिवेति भावः । प्रदोषानि लें: सन्ध्यावतैः, शीतैः सुगन्धैः, संसक्तैः सर्वतोमिलितैः, उपवजितं संजातव्यजनबीजनमिवेत्यर्थः । आकण्ठ मुत्कण्ठामन्तरा नातिस्फुरत्यकुण्ठः शङ्कर इत्युत्कण्ठामवतारयति-अम्भदेत्यादिना । अम्भोदानां समागमेनोद्दीपनविभावरूपेण प्रणयिनी । अत एवं स्वच्छन्दं स्वयमेव अभ्यागता, नतु प्रियेणाहुता । यथा त्वं स्वयमेवातासीति व्यङ्गम् । रका शोणवण, पक्षेऽनुरक्ता च प्रियतमा कान्तमिव विच्चदम्बरं समालिङ्गीयन्वयः । 8 अत्र

  • अम्बर'शब्दगतं नपुंसकं लिङ्ग नार्थतो भासते; येन नपुंसकमालिङ्घतीति दूषणमुद्धा-

व्येत; ‘दाराः कलत्रं योषित्' इत्यादौ व्यभिचारात् । अयमैन्द्रोमुखं पश्य रकथुम्बक्षि चन्द्रमाः' इत्यादौ भासते, तथापि प्रकृते न व्यङ्ग्यार्थहानिः, अपि त्वधिक- चमस्कृतिरेव । तथा हि-अपुमांसमप्यम्बरं साऽऽलङ्गति, स्वं तु सुन्दरमपि पुमांस मामालिङ्ग रमयेत्याशयः । ....43 / -*

( वसन्तसेना भृक्षारभावं नाटयन्ती चारुदत्तमालिङ्गति )

 चारुदत्तः–( स्पर्श नाटयन्प्रत्यालिङ्ग्य )

भो मेघ ! गम्भीरतरं नद त्वं तव प्रसादात्स्मरपीडित मे ।
संस्पर्शरोमाञ्चितज़ातरानं कदम्बपुष्पवमुपैति गात्रम् ॥ ४७ ॥

 विदूषकः----दासीए पुत्त दुद्दिण ! अणज्जो दाणि सि तुमं, जे अत्तभोदिं विजुआए भायावेसि । [ दास्याःपुत्र दुर्दिन ! अनार्य इदानीमसि त्वम्, यदत्रभवर्ती विद्युता भीषयसि ।।

 चारुदत्तः-वयस्य ! नार्हस्थुपालन्धुम् ,--

वर्षशतमस्तु दुर्दिनमविरतधारे शतहृदा स्फुरतु ।
अस्मद्विधदुर्लभया यदहं प्रियया परिष्वकः ॥ ४८॥

अपि च, वयस्य ।।

धन्यानि तेषां खलु जीवितानि ये कामिनीनां गृहमागतानाम् ।
द्राणि मेघोदकशीतलानि गात्राणि गात्रेषु परिष्वजन्ति ॥ ४९ ॥

प्रिये वसन्तसेने !

स्तम्भेषु प्रचलितवेदिसंचयान्तं
शीर्णत्वात्कथमपि धार्यते वितानम् ।
एषा च स्फुटितसुधाद्रवानुलेपा-
संक्लिन्ना सलिलभरेण चित्रभित्तिः ॥ ५० ॥


॥ ४५ ॥ एतैरिति । वर्णक विलेपनम् ॥ ४६ ॥ ॥ मेघेति ॥ ४७ ॥ वर्षशतमिति । अस्मद्विधदुर्लभयो । दरिद्रस्य वेश्यावाश्यसंभवात् ॥ ४८ ॥ धन्यानीति ॥ ४९ ॥ स्तम्भेष्वित्यादि । प्रकृतिच्छन्दसा । वितानं टिप्प०-1 अत्र गात्रस्य कदम्बोपमा वर्षतवनुगुणैव; नच स्त्री-पुंसयोः सामानाधि- कारण्यमेव संभोग इति वाभ्यम् , एकशयनस्थितयोरपि विप्रलम्भसंभवात्; किन्तु इयोरपि मनोवृत्तिसांमुख्यमेव मुख्थः शङ्कारः । स च मनोवृचरनुकुलवायां संभोगः, प्रतिकूलतायां विप्रलम्भ इति विवेकः । -

  • -*-*-



(ऊर्ध्वमवलोक्य ) अये इन्द्रधनुः; प्रिये ! पश्य पश्य

विद्युजिह्वेनेदं महेन्द्रनापोच्छ्रितायतभुजेन।
जलधरविवृद्धहनुना विजृम्भितमिवान्तरिक्षेण ॥ ५१ ॥

तदेहि, अभ्यन्तरमेव प्रविशावः ( इत्युत्थाय परिक्रमति )

तालीषु तारं विटपेषु मन्द्रं शिलासु रुक्षं सलिलेषु चण्डम् ।
संगीतवीणा इव ताड्यमानास्तालानुसारेण पतन्ति धाराः ।। ५२॥

(इति निष्क्रान्ताः सर्वे )

दुर्दिनो नाम पञ्चमोऽङ्कः ।


चन्द्रातपः ॥ ५० ॥ विद्युदिति । आर्या । अनया च वेतालादिभयानकरूप- वर्णनम् ॥५१ । संगीतवीणा इव धाराः ।। ५२ ॥

इति दुर्दिनो नाम पञ्चमोऽङ्कः ।

1 यथा बीणास्तत्र तत्र रोगस्थाने तालानुसारेण तारं मन्द्रं रूक्षं चण्डं च स्वनन्ति तथा धारा इति भावः । तालीदलेषु जलधाराघाते महानुञ्चस्वरः श्रवणप्रत्यक्ष एव । शाखासु मन्द्रं गभीरमू, रूक्ष-चण्डखरयोः परमभेदेऽपि शिलासु सलिलेषु च धार वाले मृदुकाठिन्यकृत आबालवृद्धप्रत्यक्ष देव ।