प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
← द्वितीयोऽङ्कः मृच्छकटिकम्
तृतीयोऽङ्कः
शूद्रकः
चतुर्थोऽङ्कः →

तृतीयोऽङ्कः

( ततः प्रबेशति चेटः )

 चेटः

सुअणे खु भिवाणुकंपके शामिए गिद्धगके वि शोहदि ।
पिशुणे उण दवगविदे दुक्कले क्खु पलिणामदालुणे ॥ १ ॥

अवि अ,--

शश्शपलक्क बलदे ण शक्कि वालिदु
अण्णपशक्षकलते ण शक्कि वालिदु ।
जूदएशत्तमजुश्शे ण शक्कि वालिदु
जे वि शहाविअदोशे ण शक्कि वालिटुं ॥२॥

का वि वेला अजचारुदत्तश्श गंधवं शुणिदं गदश । अदिक्क- मदि अद्धलअणी । अझ वि ण आअच्छदि। तो जात्र बाहि- लदुआलशालाए गदुअ शुविश्शं ।।

{ सुजनः खलु भृत्यानुकम्पकः स्वामी निर्धनकोऽपि शोभते ।
पिशुनैः पुनर्ब्रव्यगर्वितो दुष्करः खलु परिणामदारुणः ।।

अपि च,--

सस्यलम्पटबलीव न शक्यो वारयितु-
मन्यप्रसक्तकलत्रं न शक्यं वारयितुम् ।


सुअणे इत्यादि । वैतालीयम्। 'सुअणे' इलेकारों लघुः, छन्दोनुरोधात् । सुजनः खल भृयानुकम्पकः स्वामी निर्धनोऽपि शोभते । पिशुनः पुनर्नव्यगर्वितो दुष्करः खलु परिणामदारुणः ॥ ‘खलु यसर्थ । दुष्करो यतः, अतः परि- णामदारुणः ॥ १ ॥ शशपलक्केत्यादि । शकरी जातिः । पलको टिप्प०----1 कुनृत्यस्यापि माशय कार्यकर समर्थस्य वर्धमानकादेरपि पालकाः किं पुनर्वाभ्यं भृत्यस्येति । ईदृशो दरिद्रोऽपि प्रभुः शोभते इत्याशयः। 2 उत्तरा वेटेन कारः कटाक्षित इति शेयम् ।

चूतप्रसक्तमनुष्यो न शक्यो वारयितुं
योऽपि स्वाभाविकदोषो न शक्यो वारयितुम् ॥

कापि बेलार्यचारुदत्तस्य गन्धर्व श्रोतुं गतस्य । अतिक्रामैत्थर्धरजनी । अद्यापि नागच्छति । तद्यावहिरशालायां गत्वा स्यस्यामि ।]

( इति तथा करोति )

( ततः प्रविशति चारुद तो विदूषकश्च )

 चारुदत्तः----अहो अहो ! साधु साधु, रेभिलेन गीतम् । वीणा हि नामासमुद्रोत्थित रत्नम् । कुतः,-

उत्कण्ठितस्य हृदयानुगुणा वयस्या
संकेतके चिरयति प्रवरो विनोदः ।
संस्थापना प्रियतमा विरहातुराण
रक्तस्य रागपरिवृद्धिकरः प्रमोदः ॥ ३ ॥

 विदूषकः---भो, एहि । गेः गच्छेम्ह । [ भोः, एहि । गृह गच्छावः ।]


लम्पटः । 'पडकला' इति महाराष्ट्रभाषा । सस्यलम्पटो बलीयर्दो न शक्यो वारयितुम् । अन्यप्रसक्तकलत्रं न शक्यं वारयितुम् । द्यूतप्रसङ्गमनुष्यो न शक्य वारयितुम् । योऽपि स्वाभाविको दोषः सोऽपीयर्थाचे शक्यो वारयितुम् ॥ अतिरिक्तदातृत्वं दोष एवेति । तं च मम खामी न त्यजतीति भावः ॥ ३ ॥ गन्धव्यं गन्धर्व ; गीतमित्यर्थः ॥ उत्कण्ठितस्येति ॥ ३॥ सुक* संस्कृ- दिप्य---1 ईदृग्दशाय दातृत्वं दोषः, तं च मम स्वामी न यजवीति क्यज्यते । 2 सङ्गीतसहितं गीतं गन्धर्वम् । ३ निशीथोऽपि न जात इत्यर्थः। 4 इह जगति वीणा रत्नमेव, परंतु समुद्रोत्थितं न भवतीत्याशयः । अत्र न्यूनताष्यरूपकमलारः । उत्कण्ठितस्य कान्तासक्तस्थ विरहिणो मनोनुगुणा वयस्या सखी वीणेत्यर्थः । यस्या वीणायाः प्रश्रो विनोदो वाइनच्यापारः संकेतके चिरं स्थापयति । संकेतक मामानुरागिणोमीकनै संकेतः, पचै;-वीणावादने संकेतविशेषः । विराराणमितिक्रिया संस्थापना विरग्याप्तप्राणसंनोथना योगेन्याशयः ।  चारुदत्तः--अहो, मुत्रु भावरेभिलेन गीतम् ।

 विदूषकः--मम दाव दुवेहिं जेब्व हस्सं जाअदि । इत्थि- आए सकअं पठेतीए, मणुरसेण अ काअली गाअंतेण । इरिथ दाव सकसं पठेती, दिण्णणवणस्सा विअ गिट्टी, अहिलं सुसु- अदि । मस्सो वि काअलीं गाअंतो, सुक्खसुमणोदोमवेट्टिदो बु- हुपुरोहिदो विअ मंतं जवंतो, दिदं मे ण रोअदि । [ मम तावद्दाभ्यामेव हास्यं जायते । स्त्रिया संस्कृतं पठल्या, मनुष्येण च काकलीं गाया । स्त्री तावरसंस्कृतं पठन्ती, दत्तनयनस्येव गृष्टिः, अधिकं सूसूशब्दं करोति । मनुष्योऽपि कोकल गायन, शुष्कसुमनोदामवेष्टितो वृद्धपुरोहित इव मख्न जपन, दृढं में न रोचते ।।

 चारुदत्तः---वयस्य ! सुड्डू खल्वध गीतं भावरेभिलेन । न च भवान्परितुष्टः ।।

कंच नाम मधुरं च समं स्फुटं च ।
भावान्वितं च ललितं च मनोहरं च ।
किंवा प्रशस्तवचनैबेहुभिर्मदुक्तै-
रन्तर्हिता यदि भवेद्वनितेति मन्ये ॥ ४ ॥

अपि च,--

तं तस्य स्वरसंक्रमें मृदुगिरः श्लिष्ट च सन्त्रीस्वनी
वर्णानामपि मूच्र्छनान्तरगत तार विरामे मृदुम् ।


तम् । कालीं कालीम् । णस्सा नासिका विवरः । सुसुआअदीसव्यक्त शब्दानुकारणम् । शुष्कसुमनोदामवेष्टितत्वेन चिरकालजपप्रवणत्वमुक्तम् ॥ रक्त मिति । भावान्वितं रल्यास्पदम् । ललित लालित्याख्यधर्मविशेषशालि । पिहिता बोधिदेव गायति न पुरुष इति भासते ॥ ४ ॥ तमिति ॥ ५ ॥ हिप्प०---1 सकृत्प्रसूता गौः ।,यमुपमा परिहाससंलिटेति शेयम् । 2 अत्र

  • गीतम्' इत्यस्यानुपदोक्तस्य रक्तं , इत्यादीनि सप्त विशेषणानि पूर्वसाधुत्तरोत्तर

हेतुहेतुमानापन्नानीयवधातव्यम्।

हेलासंयमित पुनश्च ललितं रागद्विरुच्चारित
यत्सत्यं विरतेऽपि गीतसमये गच्छामि शृण्वन्निव ॥ ५ ॥

 विदूषकः--भो वअस्स ! आवणंतररच्छाविभाएसु सुहं कु- कुरा वि सुत्ती । ता गेहूं गच्छेम्ह। ( अग्रतोऽवलोक्य ) अस्स ! पेक्ख पेक्ख । एसो वि अंधआरस्स विअ अवआस देतो अंतरि- क्वपासादादो ओदरदि भअवं चंदो । [ भो वयस्य ! आपणान्तररथ्या- विभागेषु सुख कुकुरा अपि सुप्ताः । तद् गच्छावः । वयस्य ! पश्य पश्य । एषोऽप्यन्धकारस्येवावकाशं दददन्तरिक्षप्रासादादचतरति भगवांश्चन्द्रः ।]

 चारुदत्तः-सम्यगाह भवान्

असौ हि दवा तिमिराघकाशमस्तं व्रजत्युग्नतकोटिरिन्दुः । ६,
जलाधगाढस्य वनद्विपस्य तीक्ष्ण विषाणाप्रमिवावशिष्टम् ॥ ६॥

विदूषकः----भो, एदं अम्हाणं गेहूं । वड्माणअ, वड्माणअ ! उग्धाटेहि दुआरयं । [ भोः, इदमस्माकं गैहम् । वर्धमानक, वर्धमा- नक ! उद्धादय द्वारम् ।]

 चेटः-अज्ञमित्तेअस्स शुलशंजोए शुणीअदि । आगदे अज- चालुदते । तो जाव दुआलयं शे उग्धाटेमि । ( तथा कृत्वा ) अज्ज ! वंदामि । मित्तेअ ! तुम पि वदामि । एत्थ वित्थिण्णे आशणे णिशी-


आपणमध्यरथ्याविभागेषु कुकुरा अपि सुप्ताः । ओददि अवतरति । अस्वाभिमुख मातीत्यर्थः । असाविति । विषाणाग्रं दन्ताग्रम् ॥ ६ ॥ संयोगः समवधानम् । | हिं०-1 मूदुगिरः कोमलकण्ठस्वरस्य तस्य रेभिलस्य तमिदानीं श्रुतं स्वरसैक्रम स्वराणां निषादर्घभगान्धारादिस्वराणां क्रममारोहावरोइरूपम् । सर्वं द्वितीयान्तानां शण्वन्’ इत्यनेनान्वयः । झि४ गीताक्षरैरभिश्तया श्रयमाणम् । तत्री वीणा, तस्याश्च स्वर अण्व- न्नित्याशयः । वर्णानामक्षराणां मूच्र्छन । यथा कुइम्बिन; सर्व एकीभूता भवन्ति, तथा स्वराणां संदोह मूर्छनेत्यभिधीयते । तस्या अन्तरगतं मध्यगतम् , तारमुच्चम् , बिरामें समानौ, मृदुम् । हेला रागस्यारोदाबरोइयोरनौचित्यम् , तर संयमितं नियमितम् , अनौचित्यान्निचिमिति भावः । पुनश्च ललितं गेषु द्विरुश्चारितं दिलि रुक्तं गीत शृण्वमित्याशयः । दद् अज्जा । [ आर्यमैत्रेयस्य स्वरसंयोगः श्रूयते । आगत आर्थथारुदत्तः । तयावहारमयोद्धाटयामि । आर्य ! वन्दे । मैत्रेय ! स्वामपि वन्दे । अन्न विस्तीर्णसने निषीदतमा ।

(उभौ नाट्येन प्रविश्योपविशतः )

 विदूषकः--वडूमाणअ ! अणिशं सद्दावेहि पादाई धोइदं । [ वर्धमानक ! रनिकामकारय पादौ धावितुम् ।]

 चारुदत्तः---( सानुकम्पम् ) अलं सुप्तजनं प्रबोधयितुम् ।

 चेटः---अज्जमित्तेअ ! अहं पाणिगं गेण्हे । तुम पादाई धोवेहि । [ अर्थमैत्रेय ! अहं पानीयं गृह्णामि । त्वं पादौ धाव ।।

 विदूषकः—(सक्रोधम् ) भो वअस्स ! एसो दाणि दासीए पुत्तो भविअ पाणि गेण्हेदि । में उण बम्हणं पोदाई धोवावेदि । [ भो वयस्य ! एष इदानीं दास्याः पुत्रो भूत्वा पानीयं गृह्णाति । मां पुनसणं पादौ धावयति ।

 चारुदत्तः---- वयस्य मैत्रेय ! त्वमुदकं गृहाण । वर्धमानकः पादौ अक्षालयतु ।

 चेटः-- अज़मित्तेअ ! देहि उदअं । [ आर्यमैत्रेय ! देखुदकम् ।। ( विदूषकस्तथा करोति, चेटश्चारुदत्तस्य पादों प्रक्षाल्यापसरति )

 चारुदत्तः-- दीयतां ब्राह्मणस्य पादोदकम् ।

 विदूषकः-किं मम पादोदएहिं ।। भूमीए जेब मर ताडिदग- इहेण विअ पुणो वि लोट्ठिदव्यं । [ किं मम पादोदकैः १ । भूम्यामेव मया तादितगर्दभेनेव पुनरपि लोठितव्यम् ।।

 चेटः--- अजमते ! बम्हणे खु तुम । [ आर्यमैत्रेय ! ब्राह्मणः खलु स्यम् ।]

 विदूषकः---- जधी सव्वणगाण मज्झे डुडुहो, तधा सव्वबम्हणाणं मञ्झे अहं बम्हणो । [यथा सर्वनागानां मध्ये डुण्डुभः, तथा सर्वब्राह्म- थानां मध्येऽहं आमणः ।  चेटः--अज्ञमित्तेअ ! तधा वि धोइश्शं । ( तथा कृत्वा) अज- मित्ते! एवं तं शुषण्णभंडअं मम दिवा, तुह लतिं च । ता गेण्ड । [ आर्यमैत्रेय ! तथापि धाविष्यामि । आर्यमैत्रेय ! एतत्तत्सुवर्णभाण्डं मम दिवा, तव रात्रौ च, तहाण । ] ( इति दत्त्वा निष्क्रान्तः )

 विदूषकः---( गृहीत्वा ) अज्ज वि एवं चिट्ठदि । किं एत्थ उज्ज- इणीए चोरो वि णत्थि, जो एदं दासीए पुतं गिद्दाचोरं ण अवहदि । भो वअस्स ! अभंतरचतुस्सालअं पवेस।मि ण । [ अद्याप्येतत्तिष्ठति । किमश्रोजयिन्यां चौरोऽपि नास्ति, य एतं दास्याःपुग्नं निद्राचौरं नापहरति । भो वयस्य ! अभ्यन्तरचतुःशालकं प्रवेशयाम्येनम् ।

 चारुदत्तः--

अलं चतुःशालमिमं प्रवेश्य प्रकाशनारीधृत एष यस्मात् ।
तस्मात्स्वयं धारय विप्र ! तावद्यावन्न तस्याः खलु भोः समप्यते ७

( निद्रा नाटयन्, 'तं तस्य स्वरसंक्रम्-'(३॥५) इति पुनः पठति )

 विदूषकः-अवि गिद्दाअदि भवं १ । [ अपि निद्राति भवान् ? । }

 चारुदत्तः-- अथ किम् ।।

इयं हि निद्रा नयनावलम्विनी ललाटदेशदुसर्पतीव माम् ।।
अदृश्यरूपा चपला जरेव या मनुष्यसत्त्वं परिभूय वर्धते ॥ ८ ॥

 विदूषकः---ता सुवेम्ह । [ तत्स्वपिवः । ] ( नोव्येन खपिति )

( तैतः प्रविशति शर्विलकः )


हेमि ददामि ( १ ) । कवाटमुद्धाट्यावकाशं बिभरामीत्यर्थः (१) ॥ अलमिति । प्रकाशनारी बेश्या ॥ ७ ॥ इयमिति । मनुष्यसत्त्वं चूसनाम् । मनुष्यमिति टिप्प-1 अलंक्रारमित्यर्थः । 2 वसन्तसेनथा न्यासरूपेण स्थापित इति भावः । ३ इदं गायनानुध्यानमिति घेयम् । 4 निशीथसमये ।  शर्विलकः--

कृत्वा शरीरपरिणाहसुखप्रवेश
शिक्षाबलेन च बलेन च कर्ममार्गम् ।
गच्छामि भूमिपरिसर्पणवृष्टपाव
निमुन्यमान इव जीणतनुर्भुजङ्गः ॥ ९ ॥

( नभोऽवलोक्य सहर्षम् ) अये, कथमस्तमुपगच्छति स भगवान्मृगाः ।

तथा हि,---

नृपतिपुरुषशङ्कितप्रचारं परगृहदूषण निश्चितैकवीरम् ।
धेनपटलतमा निरुद्धतारा रजनिरियं जननीच संवृणोति ॥ १० ॥

वृक्षवाटिकापरिसरे संधिं कृत्वा प्रविष्टोऽस्मि मध्यमकम् । तद्याव- दिदानीं चतुःशालकमपि दूषयामि । भोः,

कामं नीचमिदं वदन्तु पुरुषाः स्वप्ने च यद्वर्धते
विश्वस्तेषु च वञ्चनापरिभवश्चौर्य ने शार्य हि नत् ।
स्वाधीना वचनीयतापि हि वरं बद्धो न सेवाञ्जलि-
भंग वेष नरेन्द्रसौप्तिकधे पूर्व कृतो द्रौणिना ॥ ११ ॥

तत्कस्मिनुदेशे संधिमुत्पादयामि ।।

देशः को नु जलविसेकशिथिलो यस्मिन्न शब्दो भचे।
द्वित्तीनां च न दर्शनान्तरगतः संधिः करालो भवेत् ।
क्षारक्षीणतया च लोककृशं जीणं के इम्यं भवे ।
कस्मिन्स्त्रीजनदर्शनं च न भवेत्स्यादर्थसिद्धिश्च मे ॥ १२ ॥


थावत् ॥ ८ ॥ कृत्वे ।। कर्ममार्ग संधिम् । यथा जीर्णतनुः सर्पः मुच्यमान- कच्च को गच्छति ॥ ५ ॥ नृपनति । पटलं वृन्दं रोगभेदश्च । तारानक्षत्रमणः कनीनिक च ॥१०॥ काममिति । अश्वत्थाम्ना पाण्डवपक्षपातिनो राजानो रात्री संधिं कृत्वा मारिताः । सौप्तिकमिति भावान्तादध्यात्मदिखाट्म् ॥ ११ ॥ देश पाठा०-----१ घनतिमिरनिरुद्धसभाधा। टिप्प,----1 कर्मणश्चौथै स्य मार्ग संधिम् । चारुदत्तभवनपर्यन्तवृक्षवाटिकाप्राकार- भिती साधे कृत्वा चारुदत्तभवनं प्रविष्ट इति भावः। 2 चौराणां चन्द्रमा रिपुः इति वचनादिन्दोवस्तंगते तुटेन शर्विलक्रेणान्धकारजन्या जननीरूपकेणेदं वचनम्। • ===== ५० --( भितिं पराभृश्य ) नित्यादित्यदर्शनोदकसेचनेन दूषितेयं भूमिः क्षार- क्षीणा । मूषिकोत्करचेह । हन्त, सिद्धोऽयमर्थः । प्रथममेतत्स्कन्द- पुत्राणां सिद्धिलक्षणम् । अत्र कर्मप्रारम्भे कीदृशभिदानीं संधिमु- त्पादयामि । इह खलु भगवता कनकशक्तिना चतुर्विधः संध्युपायो दर्शितः । तद्यथा---पक्केष्टकानामाकर्षणम्, आमेष्टकानां छेदनम् , पिण्डमयानां सेचनम् , काष्ठमयानां पाटनमिति । तदत्र पकेष्टके इष्टिकाकर्षणम् । तत्र -

पद्मव्याकोशं भास्करं बालचन्द्र
चापी विस्तीर्ण स्वस्तिके पूर्णकुम्भम् ।
तत्कस्मिन्देशे दर्शयाम्यात्म शिल्पं
दृष्ट्रा वो यं यद्विस्मयं यान्ति पौराः ॥ १३ ॥

तदत्र पक्केष्टके पूर्णकुम्भ एव शोभते । तमुत्पादयामि ।

अन्यासु भित्तिषु मया निशि पाटितासु
क्षारक्षतासु विषमासु च कल्पनासु ।
दृष्ट्वा प्रभातसमये प्रतिवेशिवग ।
दोषांश्च मे वदति कर्मणि कौशलं च ॥ १४ ॥

नमो वरदाय कुमारकार्तिकेयाय, नमः कनकशक्तये ब्रह्मण्यदेवाय देवव्रताय, नमो भास्करनन्दिने, नमो योगाचार्याय यस्याहं प्रथमः शिष्यः । तेन च परितुष्टेन योगरोचना मे दत्ता ।।


इति । संधिः किंभूतः ? । दर्शनान्तर्गतो दर्शनान्तरं कनकशक्त्यादिमतविशेष- स्तदनुगतस्वट्ठोधितः । करालो विपरीतः । स्त्रीजनदर्शनं हि तदनिष्टाचरणे वीर जन- गर्हितं संभाव्येत ॥ १२ ॥ स्कन्दपुत्राणां स्कन्दोपजीविचौराचार्याणाम् ॥ पद्मव्याकोशमित्यादि । वैश्वदेवी छन्दः । वापी विस्तीर्णमिति द्वे नीमनी । यदुकवान्-'इष्टकाभित च संस्कारवशेन पद्मव्याकोशादथः सप्त संज्ञाः' इति । भास्करो मण्डलाकारः। अन्येऽपि नामसदृशाः सप्त संधयः ॥ १३ ॥ अन्या- स्विति । कौशलं चेति चकारोऽप्यर्थे ॥१४॥ कार्तिकेयः परमगुरुः । ‘ब्रह्मण्यदेवा- टिप्प-1 स्कन्दशिष्याय । =-=-=-=- =

अनया हि समालब्धं न मां द्रक्ष्यन्ति रक्षिणः ।।
शत्रं च पतितं गाने रुजं नोत्पादयिष्यति ॥ १५ ॥

( तथा करोति ) धिकष्टम् । प्रमाणसूत्र में विस्मृतम् । ( विचिन्त्य ) आं, इदं यज्ञोपवीतं प्रमाणसूत्रं भविष्यति । यज्ञोपवीतं हि नाम ब्राह्मणस्य महदुपकरणद्रव्यम्, विशेषतोऽस्मद्विधस्य । कुतः,---

एतेन मापयति भितिषु कर्ममार्ग-
मेतेन मोचयति भूषणसंप्रयोगान् ।
उद्धाटको भवति यन्त्रदृहे कपाटे ।
दस्य कीटभुजगैः परिवेष्ट्रनं च ॥ १६॥

मापयित्वा कर्म समारभे । ( तथा कृत्वावलोक्य च ) एकलोष्टाव- शेषोऽयं संधिः । धिक्कष्टम् , अहिना दष्टोऽस्मि । ( यज्ञोपवीतेनाङ्गुली बा विषवेगं नाटयति; चिकित्सां कृत्वा ) खस्थोऽस्मि । ( पुनः कर्म कृत्वा दृष्ट्वा च ) अये, ज्वलति प्रदीपः । तथा हि,-

शिखा प्रदीपस्य सुवर्णपिञ्जरा महीतले संधिमुखेन निर्गता ।
विभाति पर्यन्ततमःसमावृता सुवर्णरेखेव कषे निवेशिता ॥ १७॥

( पुनः कर्म कृत्वा ) समाप्तोऽयं संधिः । भवतु, प्रविशामि । अथवा न तावस्प्रविशमि । प्रतिपुरुषं निवेशयामि । ( तथा कृत्वा ) अये, न कश्चित् । नमः कार्तिकेयाय । ( प्रविश्य, दृष्ट्वा च ) अये, पुरुषद्वयं सुप्तम् । भवतु, आत्मरक्षार्थ द्वारमुद्धाटयामि । कथं जीर्णत्वाद्वृहस्य विरौति कपाटम् ।। तद्यावत्सलिलमन्वेषयामि । क न खलु सलिलं


दयोऽपरगुरवः' इत्याहुः सर्वे । 'कार्तिकेयविशेषणम्” इत्येके । 'ब्रह्मण्थाय देवाय इति क्वचित्पाठः ॥ अनयेति ॥१५॥ एतेनेति । कर्मसु संधिरचनासु । भुषण- संप्रयोगानिति कटक/देर्धमककीलकसुलिष्टसंयोजनाभेदात् ॥ १६ ॥ शिखेसि । टिप्प०-1 चारुदत्तचिदूषक. भविष्यति ? । (इतस्ततो दृष्ट्वा सलिलं गृहीत्वा क्षिपन्, संशङ्कम् ) मा तावद्धमौ। पतच्छब्दमुत्पादयेत् । भवतु एवं तावत्। ( पृष्ठेन प्रतीक्ष्य कपाटमुद्धाव्य च) भवतु एवं तावत् । इदानीं परीक्षे किं लक्ष्यसुप्तम्, उत परमार्थ- सुप्तमिदं द्वयम् । ( त्रासयित्वा परीक्ष्य च ) अये, परमार्थसुप्तेनानेन भवितव्यम् । तथा हि,--

निःश्वासो ऽस्य न शङ्कितः सुवेशदस्तुल्यान्तरं वर्तते
दृष्टिगढनिमीलिता न विकला नाभ्यन्तरे चञ्चला ।
मात्र स्रस्तशरीरसंधिशिथिलं शय्याप्रमाणाधिके ।
दीपं चापि न मर्षयेदभिमुख स्यालक्ष्यसुप्तं यदि ॥ १८ ॥

( समन्तादवलोक्य ) अये ! कथं मृदङ्गः, अयं दद्रः, अयं पणवः, इयमपि वीणा, एते वंशाः, अमी पुस्तकाः; कथं नाट्याचार्यस्य गृहमिदम् । अथवा भवनप्रत्ययात्प्रविष्टोऽस्मि । तत्के परमार्थदरिद्रोऽयम् , उत राजभयाचौरभयाद्वा भूमिष्ठं द्रव्यं धारयति । तन्ममापि नाम शर्वि- लकस्य भूमिष्ठं द्रव्यम् । भवतु, बीज प्रक्षिपामि । ( तथा कृत्वा ) निक्षिप्तं बीजं में कचित्स्फारीभवति । अये, परमार्थदरिद्रोऽयम् । भवतु गच्छामि ।।

 विदषकः--( उत्खप्नायते ) भो वअस्स ! संधी विअ दिज्जदि, चोरै विअ पेक्खामि, तो गेहदु भई एवं सुवण्णभंडअं । [ भो वयस्य !


॥ १७ ॥ 'प्रतीक्ष्य' इत्यत्र 'प्रतीच्य' इति पाठो दृश्यते । तच्च प्रतीच्छाग्रहण कृवेत्येन्नार्थे णिचि समासे क्वाप्रत्यये त्यपि रूपम् । लक्ष्य सुप्तं व्याज सुप्तम् । निःश्वास इति । तुल्यमविषयमन्तरसन्तरालो यथा स्यादेवं वर्तत ।


पाठ०-६ स्वान्तरं वर्तते. टिप्प०-- भवन मिदं महत् , अतोत्रं धनमपि भूरित्, स्यादिति विश्वासात् । । अभिमश्रितो बीजबिशेषोऽन्तर्धनसहितभूतले क्षिप्तो बहुली भवति इति चौरशास्त्र- प्रसिद्धिः । 3 सान्द्रनिद्रितो जनो यत्र जपत्याक्रोशति इसति से उत्स्वमः स्वप्नविशेषः । संधिरिव दृश्यते, चौरमिव पश्यामि, तद्हातु भवानिदं सुवर्ण भण्डम् ।]

 शर्विलकः--किं न खल्वयमिह मां प्रविष्ठं ज्ञात्वा दरिद्रोऽस्मी- त्युपहसति ? । तकि व्यापादयामि उत लधुत्वादुत्त्वप्नायते ? । ( दृष्ट्वा ) अये, जर्जरत्नानशाटीनिबद्धं दीपप्रभयोद्दीपितं सत्यमेवैतदलंकरणभा- एडम् । भवतु, गृह्णामि । अथवा ने युक्तं तुल्यावस्थं कुलपुत्रजन पीडयितुम् , तद्गच्छामि ।।

 विदुषकः --भो वअस्स ! साविदोसि गोबम्हणकामाए, जइ एवं सुवण्णभडअं ण गेह सि । [ भो वयस्य ! शापितोऽसि गोब्राह्मणकाम्यया, यद्येतरसुवर्णभाण्डं न गृह्णासि ।]

 शर्विलकः----अनतिक्रमणीया भगवती गोकाम्या ब्राह्मणकाम्या च तद्ह्णामि । अथवा ज्वलति प्रदीपः । अस्ति च मया प्रदीपनिर्वाप- णार्थमाझेयः कीटो धार्यते । तं तावन्यवेशयामि । तस्यायं देशकालः । एष मुक्तो मया कीटो यात्रेवास्य दीपस्योपरि मण्डलैर्विचित्रैविचरितुम् । एष पक्षद्वयानिलेन निर्वपितो भद्रपीठेन धिकृतमन्धकारम् । अथवा मयाप्यस्मद्राह्मणकुलेन धिकृतमन्धकारम् । अहं हि चतुर्वेदविदोऽप्रतिग्रा- कस्य पुत्रः शर्विलको नाम ब्राह्मणो गणिकामदनिकार्थमकार्यमनुति- धामि । इदानीं करोति ब्राह्मणस्य प्रणयम् । ( इति जिघृक्षति )

 विदूषकः - भो वअस्स ! सीदलो दे अग्गहत्थो। [भो वयस्य ! शीतलस्तेऽग्रहस्तः ।]


कपटसुप्तस्य विषमान्तरालवयात् ॥ १८ ।। फरीभवति । अभिमन्त्रित वीज विशेषो धनसहितभूतले क्षिप्त बहलीभवतीति प्रसिद्धिः ॥ लधुत्वाबललात् ॥ गोक्राम्येति । कामयतेलिङसामान्ये अचो यति पश्चात्त्रत्वं विवेक्षणीयम् । टिप्प०.] गवेच्छया ब्राह्मणेच्छयो चेत्५ अम् ।  शर्विलकः-धिक्प्रमादः । सलिलसंपर्काच्छीतलो मेऽग्रहस्तः । भवतु, कक्षयोर्हस्तं प्रक्षिपामि । ( नाट्येने सव्यहस्तमुष्णीकृत्य गृह्णाति )

 विदूषकः--गहिदं । [गृहीतम् ।]

 शर्विलकः-अनतिक्रमणीयोऽयं ब्राह्मणप्रणयः, तद्गहीतम् ।

 विदषकः--दाणि विक्किणिदपण्णो विअ वाणिओ, अहं सुहं सुविसं । [ इदानीं विक्रीतपण्य इव वणिक्, अहं सुखं स्वप्स्यामि ।]

 शर्विलकः-महाबाह्मण ! स्वपिहि वर्षशतम् । कष्टमेवं मदनि- कागणिका ब्राह्मणकुलं तमसि पातितम् , अथवा आत्मा पातितः ? ।

धिगस्तु खलु दारिद्यमनिर्वेदितपौरुषम् ।।
यदेतद्गार्हत कर्म निन्दामि च करोमि च ॥ १९ ॥

तद्यावन्मदनिकाया निष्क्रयणार्थ वसन्तसेनागृहं गच्छामि । ( परिक्रम्यावलोक्य च ) अये, परशब्द इव । मा नाम रक्षिणः । भवतु, स्तम्भीभूत्वा तिष्ठामि । अथवा ममापि नाम शर्विलकस्य रक्षिणः । योऽहं

माजरः क्रमणे मृगः प्रसरणे श्येनो ग्रहालुञ्चने
सुप्तासुप्तमनुष्यवीर्यतुलने श्वी सर्पणे पन्नगः ।
माया रूपशरीरवेशरचने वाग्वेशभाषान्तरे ।
दीपो रात्रिषु संकटेषु डुडुमो वाजी स्थले नौजले ॥ २० ॥


गोवाणसहिताया भी त्वं करोषि यदीद न गृह्णासीति शपथार्थः ॥ प्रणयोऽभ्य- र्थना । विक्कीणिपणष्णो विअ विक्रीतपण्य इव ॥ धिगिति । अनिर्वेदितेत प्रकरणनिश्चयो निर्वेदः, तदभावोऽनिर्वेदः ॥१९॥ ‘पदशब्द' इत्यनेन रदनिकाप्रवे- शसूचनम्। मार्जार इति । ग्रहणयुक्तमालुञ्चनं । प्रहलुश्चनम् श्वा कुकुरः । माया शाम्बरी विद्या। रूपमाकारम् । वेशोऽलंकारादियोजना । डुडुम उसः (१) ॥२०॥ | टिप्प०-.1 निजपित्रादि गोत्रम् । 2 सतदेशभाषाविज्ञानविषये वाग्देवी सर- स्वती अहमित्याशयः । अपि च,---

भुजग इव गत गिरिः स्थिरत्वे पतगपतेः परिसपणे च तुल्यः ।
शश इव भुवनावलोकनेऽहं वृक इव च ग्रहणे बले च सिंहः २१

( प्रविश्य )

 रदनिका--हद्धी हद्धी, बाहिरदुआरसालाए पसुत्तो वडूमाणओ । सोवि एत्य ण दीसइ । भोदु । अज्जमिस्तेयं सहावेमि । [हा धिक् हा धिक् , बहिरशालायां प्रसुप्तो वर्धमानकः । सोऽध्यत्र न दृश्यते । भवतु, आर्यमैत्रेयमाङ्कयामि ।] ( इति परिक्रामति )

 शर्विलकः-( दनिकां हन्तुमिच्छति, निरूप्य ) कथं स्त्री । भवतु, गच्छामि । ( इति निष्क्रान्तः )

 दनिका--( गत्वा, सत्रासम् ) हद्धी हद्धी, अम्हाणं गेहे संधि कप्पिअ चोरो णिक्कमति । भोदु, मित्तेॐ गदुअ, पबोधेमि । ( विदूषकमुपगम्य ) अजमिते ! उद्वेहि उद्वेहि । अम्हाणं गेहे संधि कप्पिअ चोरो णितो । [हाधिक हो धिक्, अस्माकं गृहे संधि कल्पयित्वा चौरो निष्क्रामति । भवतु मैत्रेयं गत्या प्रबोधयामि । आर्यमैत्रेय ! उत्तिष्ठो- त्तिछ । अस्माकं गेहे संधिं कल्पयित्वा चौरो निष्क्रान्तः ।] विदूषकः-( उत्थाय ) आः दासीए धीए ! किं भणासि---‘चोरं कप्पिअ संधी णिकंतो’ ? । [आः दास्याःपुत्रिके ! किं भणसि-चौरं कल्पयित्वा संधिर्निष्क्रान्त: १’।]

 रदनिका-हदास ! अलं परिहासेण । किं ण पेक्खसि एणं है । [ हताश ! अलं परिहालेन । किं न प्रेक्षस एनम् ? । ]


भुजग इति । वृक इति ‘हुण्डारइति प्रसिद्धः ॥२१॥ कप्पिअ श्वा । निर्मा विदुषकः----आः दासीए धीए ! किं भणासि-दुदिनं वि हुआरों उग्घाडिदं’ ति ? । भो व अस्स चारुदत्त ! उट्टेहि उद्देहि । अम्हाणे गेहे संधिं दइअ चोरो णिकंतो । [ आ दास्याःपुश्केि ! किं भणसि--‘द्वितीयमिव द्वारमनुद्धादितम्' इति ? । भो वयस्य चारुदत्त ! उत्तिष्ठोत्तिष्ठ, अस्माकं गेहे संधिं दत्वा चौरो निष्क्रान्तः ।]

 चारुदत्तः----भवतु, भोः ! अलं परिहासेन ।

 विदूषकः----भो ! में परिहासो । पेक्खद् भवं । [ भोः ! न परि- हासः, प्रेक्षतां भवान् ।]

 चारुदत्तः--कस्मिन्नईशे ? ।।

 विदूषकः -- भो ! एसो । [भोः ! एषः।]

 चारुदत्तः---( विलोक्य ) अहो, दर्शनीयोऽयं संधिः-

उपरितलनिपातितेष्टकोऽयं
शिरसि तनुर्विपुलश्च मध्यदेशे।
असदृशजनसंप्रयोगभीरो ।
महागृहस्य ॥ २२ ॥

कथमस्मिन्नपि कर्मणि कुशलता है।

 विदूषकः---भो बेअस्स ! अयं संधी दुवेहिं जेब दिण्णो भने- आदु आगंतुएण, सिक्खिदुकामेण वा । अण्णधा इध उज्जइणीए को अम्हाणं घरविहवं ण जाणादि ।। [ भो वयस्य ! एष संधिद्वाभ्यामेव दत्तो भवेत् -अथवाऽऽगन्तुकेन, शिक्षितुकामेन बा । अन्यथात्रोजयिन्यां कोऽस्माकं गृह विभवं न जानाति ? ।]

 चारुदत्तः

वैदश्येन कृती भवेन्मम गृहे व्यापारमभ्यस्यता
नासी वेदितवान् धनैर्विरहितं विन्नधसुप्तं जनम् ।।


येत्यर्थः ।। उपरीति । उपरिभागे तलभागे च विनिपातितः आकृष्टा इष्टका यत्र । ‘उपरितन-' इति पाठ उपरितनी उपरिभत्र । शेर्ष तुल्यम् ॥ २१ ॥ वैदेश्येनेति ॥ २३ ॥ मिक्वामिस्से निष्कामयिष्यामि । बहिः करिष्यामीवि ।

दृष्टा प्राय छत निवासरचनामस्माकमाशान्वितः
संधिच्छेदनखिन्न एव सुचिरं पश्चान्निराशो मतः ॥ २३ ॥

ततः सुहृद्यः किमसौ कथयिष्यति तपखी---‘सार्थवाहसुतस्य गृह अविश्य न किंचिन्मया समासादितम्' इति ? ।

 विदूषकः---भो ! कधं तं जे चोरहदों अणुसोचसि ? । तेण चिंतिदं महंत एदं गेहूं । इदो रअणभंड़ों सुअण्णभंडअं वा मिका मिस्सं । (स्मृत्वा, सविषादमात्मगतम्) केहिं ते सुवष्णभंड। ( पुनरनुस्मृत्ये, प्रकाशम् ) भो वअस्स ! तुम सव्वकालं भणासि--‘मुक्खो मित्तेअओ, अपंडिदो मितेअओ' त्ति । सुड्डु मए किदं ते सुवण्ण- भंडॐ भवदो हत्थे समष्पअंतेण । अण्णधा दासीए पुत्तेण अव- हिदं भवे । [ भोः ! कथं तमेव चौरहतकमनुशोचसि ? । तेन चिन्तित मइदेतहम् । इतो रत्नभाण्ड़े सुवर्णभाण्ड । निष्क्रामयिष्यामि । कुत्र तःसुवर्णभाण्डम् । भो वयस्य ! त्वं सर्वकालं भणसि-‘मूर्खा मैत्रेयः, अपण्डितो मैत्रेयः' इति । सुषु मया कृतं तरसुवर्णभाग्यं भवती हुस्खे समर्पयता । अन्यथा दास्याःपुत्रेणापहृतं भवेत् । ।

 चारुदत्तः -- अलं परिहासेन ।

 विदूषकः–भो ! जह णाम अहं मुक्खो ता किं परिहासस्स वि देशआलं ण जाणामि १ । [ भो; ! यथा नामाहं मूर्खस्तक परिहास- स्यापि देशकालं न जानामि १ । ।

 चारुदत्तः---कस्यां वेलायाम् ? ।।

 विदूषकः-- भो ! जदा तुम मए भणिदोसि---‘शीदलो दे अग्गहरथो' । [ भोः ! यदा एवं मया भणितोऽसि-शीतलस्तेऽप्रहस्तः' । | टिप्प६---1 यतो रिक्तदस्त एव गतस्तस्मादिति भावः । 2 चारुदत्तपितुः सागर - दत्तस्य । ‘सार्धवाइ सुतस्य' इत्यनेन महाधनिकपुश्रमाचेद्यते ।  चारुदत्तः–कदाचिदेवमपि स्यात् । ( सर्वतो निरूप्य, सहर्षम् ) वयस्य । दिध्या ते प्रियं निवेदयामि ।।

 विदूषकः--किं ण अवहिदं है। [ किं नापहृतम् ?।]

 चारुदत्तः-हृतम् ।।

 विदूषकः–तधा वि किं पिगं ? । [ तथापि कि प्रियम् ।।

 चारुदत्तः–यदसौ कृतार्थों गतः ।

 विदूषकः–णासो खु सो । [ न्यासः खलु सः ।]

 चारुदत्तः--कथं न्यासः ? । ( मोहमुपगतः )

 विदषकः---समस्ससद् भवं । जई पासो चोरेण अवहिदो तुम किं मोहं उबगदो? ।। समाश्वसितु भवान् । यदि न्यासयौरेणापतस्त्वं किं मोहमुपगतः ? ?]

 चारुदत्तः---( समाश्वस्य ) वयस्य !

कः श्रद्धास्यति भूतार्दै सर्वो मां तुलयिष्यति ।
शङ्कनीया हि लोकेऽस्मिन्निष्प्रताप दरिद्रता ॥ २४ ॥

भोः ! कष्टम् ,---


यदि तावत्कृतान्तेन प्रणयोऽर्थेषु मे कृतः ।
किमिदानीं नृशंसेन धारिश्रमपि दूषितम् ? ॥ २५ ॥

 विदूषकः--अहं खु अवलविस्सं-‘केण दिग्णं, केण गहिद, को वा सक्खि ' त्ति । [ अहं खल्वपलपिष्यामि–'केन दत्तम् , केन गृहीतम्, को वो साक्षी' इति । ]


यावत् । अवहि (ह) दें अपहृतम् ॥ दिष्ट्या इवें ॥ ण अवहिदं नापहृतम् । के इति । निष्प्रतापा निष्पौरुषा ॥ २४॥ यदीति । प्रणयोsर्थित्वम् ।। २५ ।। टिप्प०-1 चौरेण हेमभाण्डं हृतमित्येवंरूपं भूतार्थमिति भावः । ॐ कृतान्तेन ६वेनेत्यर्थः, ‘कृतान्तो यमसिद्धान्तदेवकुशकर्मसु' इत्यमरः । चारुदत्तः--अहमिदानीमनृतमभिधास्ये ।।

भैयेणाप्यर्जयिष्यामि पुनन्यसप्रतिक्रियाम् ।।
अनृतं नाभिघास्यामि चारित्रभ्रंशकारणम् ॥ २६ ॥

 रदनिका-ता जाव अजा धुंदाए गदुअ णिवेदेमि । [ तद्यावदार्या धूताये गत्वा निवेदयामि । ] ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे ) । ( ततः प्रविशति चेट्या सह चारुदत्तवधूः )

 वधूः-(ससंभ्रमम् ) अई, सच्च अवरिक्खदसरीरो अजउत्तो अज्जमित्तेपण सह् । [ अथि ! सत्यमपरिक्षतशरीर आर्यपुत्र आर्यमैत्रेयेण सह । ] ।

 | चेटी--भट्टिणि ! सच्च, किं तु जो सो वेस्साजणकेरको अलंकारओ सो अवहिदो। [ भ!ि सत्यम्, किं तु यः स वेश्याजनस्या- लंकारकः सोऽपहृतः ।]

( वधूमहं नाटयति )

 चेटी-समस्ससदु अज्जा धूदा। [ समाश्वसित्वार्या धूता ।]

 वधूः-( समाश्वस्य ) इब्जे ! किं भणासि-अवरिखदसरीरो अज्ज उत्तो' त्ति ? 1 वरं दाणिं सो सरीरेण परिक्खदो, ण उण चारित्तेण । संपदं उज्जइणीए जणो एवं मंतइस्सदि-दलिद्ददाए अजउत्तेण जेव ईदिसं अकज्जे अणुचिट्ठिदं' त्ति । (ऊर्ध्वमवलोक्य, निःश्वस्य च ) भअवं कअंत ! पोखरवत्तपडिदजलबिंदुचंचलेहिं कीलसि दलिद्दपुरिसभाअ


धेएहिं । इयं च मे एक्का मादुघरद्धा अणावली चिट्ठदि । एदं पि अदिसोंडीरदाए अजउत्तो या गैहिस्सदि । इब्जे ! अज्जमितेअं दाव भैयेणेति ॥ २६ ॥ अवरक्खणजणस्य अपगतं रक्षणं यस्यासः अपरक्षणो टिप्प०-1 चारुदत्तस्थ भार्यायै । अग्रे च वधू'पदेनेयमेव सर्वत्र ग्राम । www५ ४१ ४६,००० ०१/०४५ •••••••••••••••••• सद्दावेहि ।। चेटि! किं भणसि–'अपरिक्षतशरीर आर्यपुत्र' इति १ वर- मिदानीं से शरीरेण परिक्षतः । न पुनश्चारित्र्येण सांप्रतमुज्जयिन्या जन एवं मयिष्यति---‘दरिद्रतयार्यपुत्रेणैवेद्दशमकार्यभनुष्ठितम्' इति । भगव- न्कृतान्त ! पुष्करपन्नपतितजलबिन्दुचञ्चलैः क्रीडसि दरिद्रपुरुषभागधेयैः । इयं च मे एका मातृगृहलब्धा रखावली तिष्ठति । एतामध्यतिशौण्डीर- तयार्यपुत्रो न प्रहीष्यति । चेटि! आर्यमैत्रेयं तावदाह्वय ।] चेटी-जे अज्जा धुदा आणवेदि । ( विदुषकमुपगम्य ) अजमिते ! धूदा दे सद्दावेदि। [यदार्या धूताज्ञापयति । आर्य मैश्रेय ! धूता स्वामाह्व- यति ।।

 विदूषकः–कहिं सा है। [ कुत्र सा? ।] चेटीएसा चिट्ठदि, उवसम्प । [ एष तिष्ठति, उपसर्प । ]

 विदूषकः--( उपसृत्य) सोत्थि भोदीए । [ स्वस्ति भवत्याः ।]

 वधूः-- अज्ज ! वदामि । अज्ज ! पौरथिममुह होहि । [ आर्य ! वन्दे । आर्य ! पुरस्तान्मुखो भव । ]

 विदूषकः--एसो भोदि । पौरन्थिमामुह संवुत्तो म्हि। [ एष भवति! पुरस्तान्मुखः संवृत्तोऽस्मि ।]

 वधूः–अन ! पडिच्छ इमं । [ आर्य ! प्रतीच्छेमाम् ।।

 विदूषकः-किं पणेदं ? । [ किं न्विदम् ?।]

 वधूः-अहं खु रअणसईि उववसिदा असि । तहिं जधाविहवी- मुसारेण बम्हणो पडिग्गीहिदको । सो अ ण पडिग्गाहिदो, ता तस्स किदै पडिच्छ इमं रअणमालि« । [ अहे खलु रक्षषष्ठीमुपोषितासम् । तत्र यथाविभवानुसारेण ब्राह्मणः प्रतिग्राहितव्यः । स ध न प्रतिग्राहितः, अत्तस्य कृते प्रतीक्छेम रखमालिकाम् ।।


वेश्याजनः (१)अवहिदो अपहृतः ॥ पौरत्थिमामुद्दो पौरस्त्याभिमुखः । पूर्व विदुषकः-(गृहीत्या) सोत्थि, गमिस्स; पिअवअस्सस्स णिवे- देमि। [स्वस्ति, गमिष्यामि; प्रियवयस्यस्य निवेदयामि ।]

 वधूः--अजमित्तेअ ! मा खु में लज्जावेहि। [ आर्यमैत्रेय ! मा खलु मां ललित कुरु।)

( इति निक्रान्ता )

 विदषकः---( सविस्मयम् ) अहो, से महाणुभावदा । [ अहो, अॅस्या महानुभावता ।]

 चारुदत्तः--अये, चिरयति मैत्रेयः । मा नाम वैक्लव्यादकार्य कुर्यात् । मैत्रेय, मैत्रेय ।।

 विदपकः----( उपसूय ) एसो म्हि । गेण्ह एदं । (रत्नावली दर्शयति । एषोऽस्मि, गृहाणैताम् ।।

 चारुदत्तः- किमेतत् ।।

 विदूषकः--भो, जे दे सरिसदारसंगहस्स फलं । [ भोः, यत्ते सहशदारसे अहस्य फलम् ।

 चारुदत्तः----कथं ब्राह्मणी मामनुकम्पते ।। कष्टम् , इदानीमस्मि दरिद्रः ।

आत्मभाग्यश्नतद्रव्यः स्त्रीद्रव्येणानुकम्पितः ।
अर्थतः पुरुषो नारी या नारी साऽर्थतः पुमान् ॥ २७ ॥

अथवा, नाहं दरिद्रः; यस्य मम ।

विभवानुगता भार्या सुखदुःख सुहृद्भवान् ।
सत्यं च न परिभ्रष्टुं यद्दरिद्वेषु दुर्लभम् ॥ २८॥

मैत्रेय ! गच्छ रत्नावलीमादाय वसन्तसेनायाः सकाशम् । वक्तब्या च सा मद्चनात्----‘यखल्बस्माभिः सुवर्णभाण्डमात्मीयमिति कृत्वा विश्रम्भा ते हारितम् ; तस्य कृते गृह्यतामियं रत्नावली' इति ।


दिगवलम्बितमुख इयर्थः ॥ अगसाई रत्नपष्टिकाभिधं व्रतम् । अरण्यषधिको नाम भीष्मवतम् इत्येके ॥ आत्मेति ॥ २७॥ विभवेति ॥ २८ ॥ टिप्प-1 चारुदत्तपल्या इत्यर्थः ।  विदूषकः--मा दाव अक्खाइदस्से अभुत्तस्स अप्पमुल्लस्स चोरेहि अवहिदस्स कारणादो चतुःसमुद्दसारभूदा रअणावली दीअदि । [मा तावदस्खादितस्याभुस्याल्पमूल्यस्य चौरपहृतस्ये करणाश्चतुःसमुद्रसारभूत रत्नावली दीयते । ।

 चारुदत्तः-वयस्य ! मा मैत्रम्,-

यं समालम्ब्य विश्वास न्यासोऽस्मासु तया कृतः ।
तस्यैतन्महतो मुल्यं प्रत्ययस्यैव दीयते ॥ २९ ॥

तढ्यस्य ! अस्मच्छरीरस्सृष्टिया शापितोऽसि, नैनामग्राहयित्वात्रागन्त- व्यम् । वर्धमानक ! ।

एताभिरिष्टिकाभिः संधिः क्रियतां सुसंहृतः शीघ्रम् ।
परिवादबहलदोषान्न यस्य रक्षां परिहरामि ॥ ३० ॥

वयस्य मैत्रेय ! भवताध्यकृपणशौण्डीर्थमभिधातव्यम् ।।

 विदूषकः--भो, दलिदो किं अकिवण मैतेदि ? । [ भोः, दरिद्रः किर्मकृपणं मन्नयति ? ।]

 चारुदत्तः-अदरिद्रोऽस्मि सखे ! । ( यस्य मम ‘विभवानुगता भर्या-' [३।२८] इत्यादि पुनः पठति ) तद्गच्छतु भवान् ; अहमपि कृतशौचः संध्यामुपासे ।

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )

इति संधिच्छेदो नाम तृतीयोऽङ्कः ।


चतुःसमुद्देति । चतु:समुदाण रत्नाकराणां सारभूता ।। यमिति । समलिम्ब्ये- त्याद्यपूर्वेऽपि सोहणसवनविभवेति ( १ ) कुलीनत्वादेरित्यर्थः (१) ॥ २९ ॥ एताभिरिति ॥ ३० ॥ सत्वमाशय महत्त्वम् (?) ॥

इति संधिछेदो नाम तृतीयोऽङ्कः ।

दिप्प०-- तस्य मद्दतः प्रत्ययस्य विश्वासस्य मूल्यं रत्नावलीरूपं दीयते अति निष्कर्षः। 2 संस्पर्शेनेत्यर्थः । ॐ शपथं प्रापितः । 4 कृपणमेव मअयती- त्यर्थः । अतीदं परिएसवीति भावः। 5 प्रातःसंध्यम् ।