प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
← पञ्चमोऽङ्कः मृच्छकटिकम्
षष्ठोऽङ्कः
शूद्रकः
सप्तमोऽङ्कः →

षष्ठोङ्क

( ततः प्रविशति चेटी )

 चैटी--कधं अज्ज वि अज्ञआ ण विवुज्झदि ? । भोदु, पविसिअ पडिबोधहस्से । [कथमयोप्याय न विबुध्यते ? । भवतु, प्रविश्य प्रति- बोधयिष्यामि । ] ( इति नाट्येन परिक्रामति )

( ततः प्रविशत्याच्छादितशरीरा प्रसुप्ता वसन्तसेना)

 चेटी--( निरूप्य ) उत्थेदु उत्थेदु अज्ञआ । पभादं संवृत्तं । [ उत्तिष्ठतुत्तिष्ठत्वार्या । प्रभात संवृत्तम् । ।

 वसन्तसेना--(प्रतिबुध्य ) कवं रत्ति जेव्व पभादं संवुत्तं १ । [ कथं रात्रिरेष प्रभातं संवृत्तम् १ । ।

 चैटी--अम्हाणं एसो पभादो । अजआए उण रत्ति जेव्व । [अस्माकमेष प्रभातः । आर्यायाः पुना रात्रिरेव ।]

 वसन्तसेना-इले ! कहिं उण तुम्हाणं जूदिअरो ? । [चेटि ! कुतः पुनर्युष्माकं छूतकरः ?।]

 चैटी--अजए ! वङ्खमाणों समादिसि पुप्फकरंडों जिष्णु- जाणं गदो अज्ञचारुदत्तो । [ आर्ये ! वर्धमानकं समादिश्य पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं गत आर्यसदितः ।]

 वसन्तसेना---किं समादिसिअ १ । [ किं समादिश्य ? ।]

 चेटी–जोएहि रात्तीए पवहणं, वसन्तसेना' गच्छदुत्ति । [ योजय राग्री प्रचणम्, वसन्तसेना गच्छत्विति ।]

 वसन्तसेना--हले ! कहिँ भए गंतव्वं ? । [चेटि ! कुत्र- मया गन्तव्यम् ? ।।

 चेटी--अज्जए । जहिं चारुदत्तो । [ आयें ! यत्र चारुदत्तः ।]

 वसन्तसेना---( चेट परिष्वज्य ) हल्ले | सुड्डु ण निज्झाइदो रत्तीए,


ओएहि योजय । अपथ्यतं अपर्याप्तम् । यदृच्छासंबन्धि (१) । एतेन मृच्छतो अज पञ्चक्खं पेक्खिस्सं । हज्जे । किं पबिट्टा अहं इह अब्भतर- चदुस्सालयं ।। [ घेरि ! सुष्टु न निध्यात रात्रौ, तदा प्रत्यक्ष प्रेक्षिष्ये । चेटि । किं प्रविष्टाहमिहाभ्यन्तरचतुःशालकम् ? ।]

 चेटी----ण केवलं अब्भतरचदुस्साल, सव्वजणस्स वि हिअको पविठ्ठा । [न केवलमभ्यन्तरचतुःशालकम् , सर्वजनस्यापि हृदयं प्रविष्टा ।]

 वसन्तसेना--अवि संतप्पदि चारुदत्तस्स परिअणो ? । [ अपि संतप्यते चारुदत्तस्ये परिजनः ।।

 चेटी--संतप्पिस्सदि । [ संतप्स्यति । ]

 वसन्तसेना-कदा ! । [ कदा ?।]

 चेटी---जदो अज्ञआ गमिस्सदि । [यदाय गमिष्यति ।]

 वसन्तसेना-तदो मए पढ में संतप्पिदव्वं । ( सानुनयम् ) हजे ! गैण्ह एदं रअणावलिं । मम बहिणीआए अज्जाधूदाए गदुओं समप्पेहि । भणिदव्वं च--‘अहं सिरिचारुदत्तस्स गुणणिज्जिदा दासी, तदा तुम्हाणं पि । तो एसा तुह जेव्व कंठाहणं हो रअणविली' । [ तदा भयी प्रथम संतप्तव्यम् । धेर! गृहाणैतां रखावलीम् । मम भगिन्या आयधूतायै गत्वा समर्पय । वक्तव्यं च---*अहं श्रीचारुदत्तस्य गुणनिर्जिता दासी, तदा युष्माकमपि । तदेषा तवैव कण्ठाभरणं भवतु रत्नावली' ।।

 बेटी---अजए ! कुपिस्सदि चारुदत्तो अजाए दाव । [ आर्थे ! कुपिष्यति चारुदत्त आययै तावत् ।]

 वसन्तसेना–गच्छ; ण कुपिस्सदि । गच्छ; न कुपिण्यति ।]

 बेटी--( गृहीत्वा ) जे आणवेदि । ( इति निष्कम्य, पुनः प्रविशति ) अजए ! भणादि अज्जा धूदा--अनउत्तेण तुम्हाणं पसादीकिदा; ण जुत्तं मम एदं गेण्हिई । अज्ञउत्तो जेव्व मम आहरणविसेसो त्ति जाणाद् भोदी' । [ यदाज्ञापयति । आर्ये । भणत्या धूता--आर्यपुत्रेण युष्माकं प्रसादीकृता; न युक्तं ममैता ग्रहीतुम् । आर्यपुत्र एव ममाभरणविशेष इति जानतु भवती।]

( ततः प्रविशति दारकं गृहीत्वा रदनिका )

 रदनिको–एहि वच्छ ! सअडिआए कीलम्ह । [इहि वत्स! शकटिकया क्रीडावः ।]

 दारकः-( सकरुणम् ) रदणिए ! किं मम एदाए मट्टिआसअडि- आए ? । तं जेव सोवण्णसअडियं देहि । [रदनिके! किं ममैत्या मृत्तिकाशकटिकया ? । तामेव सौवर्णशकटिकां देहि ।।

 रदनिका---( सनिर्वेदं निःश्वस्य ) जाद ! कुदो अम्हाणं सुवण्ण- ववहारो ? । तादस्स पुणो वि रिद्धीए सुवण्णसअडिआए कीलिस्ससि । ता जाव विणोदेमि णं । अजआवसंतसेणाए समीवं उवसप्पिस्से ।। ( उपसत्य ) अज्जए ! पणमामि । [जात ! कुतोऽस्माकं सुवर्णव्यवहारः १ ।। तातस्य पुनरपि च्या सुवर्णशकटिकया कीरिष्यसि। तद्यावद्विनोदयाम्येनम्। आर्यावसन्तसेनायाः समीपमुपसर्पिष्यामि । आयें ! प्रणमामि । ]

 वसन्तसेना-रदणिए ! सअद दे; कस्स उण अॐ दारओ १ ।। अणलंकिदसरीरो वि चंदमुहो आणंदेदि मम हिअ । [ रनिके ! स्वागतं ते; कस्य पुनरयं दारकः ? । अनलंकृतशरीरोऽपि चन्द्रमुख आनन्दयति मम हृदयम् ।।

 रदनिका-एसो खु अजचारुदत्तस्स पुत्तो रोहसेणो णाम । [ एष खल्वार्यचारुदत्तस्य पुत्रो रोइसेनो नाम ।]

 वसन्तसेना--( बाहू प्रसार्य) एहि मे पुचअ ! आलिंग । ( इत्यङ्क उपवेश्य) अणुकिदं अणेण पिणो रूवं । [एहि मे पुत्रक ! आलिङ्ग । अनुकृतमनेन पित् रूपम् ।]  रदक्षिका––ण केवलं रूवं, सीलं पि तकेमि । एदिणा अजचारु- दत्तो अत्ताणों विणोदेदि । [ न केवलं रूपम् , शीलमपि तर्कयामि । एतेनार्यचारुदत्त आत्मानं विनोदयति ।]

 वसन्तसेना--अध किंणिमित्तं एसो रोअदि ? । [अर्थ किं निमित्त- भेष रोदिति ? ।

 रदनिका--एदिणा पडिवेसिअगहवइदारअकेरिआए सुवण्णसअ- डिआए कीलिदै । तेण अ सा णीदा । तदो उण तं मग्गंतस्स मए इथं मट्टिसअडिआ कदुअ दिण्णा । तदो भणादि----२दणिए ! कि मम एदाए मट्टिसअडिआए है। ते जेव्च सोवण्णसअडियं देहि' ति । [ एतेन प्रतिवेशिकग्रहपतिदारकस्य सुवर्णशकटिया क्रीडितम् । तेन च सा नीता । ततः पुनस्र्ता याचतो मयेयं मृत्तिकाशकटिका कृत्वा दत्ता । ततो भणति---‘रदनिके! किं ममैतया मृत्तिकाशकटिकया है । तामेव सौवर्ण- शकटिकां देहि' इति ।।

 वसन्तसेना---हद्धी हद्धी; अयं पि णाम परसंपत्तीए संतप्पदि । भअवं कअंत ! पोखरवत्तपडिदजलबिंदुसरिसेहिं कीलसि तुमं पुरिस- भाअधेएहिं । ( इति साम्रा ) जाद ! मा रोद। सुवण्णसअडिए कीलिस्ससि । [ हा धिक् हा धिक्; अयमपि नाम परसंपस्या संतप्यते । भगवन्कृतान्त ! पुष्करपत्रपतितजलबिन्दुसदृशैः क्रीडसि त्वं पुरुषभागधेयैः । जात ! मा रुदिहि । सौवर्णशकटिकया क्रीडिष्यसि ।]

 दारकः--रदणिए ! का एसा ? । [ रदनिके! कैषा ? । ]

 वसन्तसेना----दे पिदुणो गुणणिजिदा दासी । [ते पितुर्गुण- निर्जिसा दासी ।]

 रदनिका--जाद ! अज्ञआ दे जणणी भोदि । [ जात ! आर्या ते जननी भवति ।


कटेन प्रतिवेशिकपतिदारकसंबन्धिच्या सुवर्णकटिकया क्रीडितम् । तेन प्रति दारकः-रदणिए ! अलिअ तुम भणसि; जइ अम्हाणं अज्ञआ जणणी, ता कीस अलंकिदा ।। [रदनिके ! अलीकं वं भणसि; अद्य- स्माकमार्या जननी, तत्किमर्थमलंकृता ? ।]

 वसन्तसेना--जाद ! मुद्रेण मुहेण अदिकरुणं मंतेसि । ( नाट्येनाभरणान्यवतार्य रुदती ) एसा दाणि दे जगणी संवुत्ता; ता गैण्ह एवं अलंकारअं, सोवण्णसअडिगं घडावेहि । [ जात ! मुग्धेन मुखेनातिकरुणं मम्रयसि । एषेदानीं ते जननी संवृत्ता; तहाणैतमलंकारम् , सौवर्णशकटिको कारय ।]

 दारकः----अवेहि, ण गेण्हित्सं; रोदसि तुमं । [अपेहि, न अहि- ज्यामि; रोदिषि त्वम् ।]

 वसन्तसेना--( अनुणि प्रमृज्य ) जाद ण रोदिस्से । गच्छ, कील। (अलंकारै मृच्छकटिकां पूरयित्वा) जाद ! कारेहि सोवण्णसअडिअं [जात ! न रोदिष्यामि । गच्छ, क्रीड । जात! कारय सौवर्णशकटिकाम् ।]

(इति दारकमादाय निष्क्रान्ता रदनिका )

( प्रविश्य प्रवणाधिरूढः)

 चेटः–लदणिए लदणिए ! णिवेदेहि अजआए वशंतशेणाए- ओहालि पक्खदुआलए शजं पवहणं चिट्ठदि । [रदनिके रदनिके ! निवेद्यायै वसन्तसेनायै--‘अपवारित पक्षद्वारके सनं प्रवहणं तिष्ठति।]

( प्रविश्य )

 रदनिका--अजए ! एसो वइमाणओ विण्णवेदि-पक्खदुआ- रए सज्जे पवणं' ति । [ आर्थे ! एष वर्धमानको विज्ञापयति--‘पक्षद्वारे सञ्ज प्रवहणम्' इति । ]


वेशिगृहपतिदारकेण ॥ तव पितुर्गुणनिता दासी । अलिअं अलीकम् । अस- यमिति यावत् ॥ बालहस्ताभ्यां सुवर्णपूण शकटि को दारकं च स्वयं गृधीत्या  वसन्तसेना--हल्ले ! चिट्ठदु मुहुतअं; जाव अहं अताणों पसाधेमि । [ चेटि ! तिष्ठतु मुहूर्तकम् ; थावदहमात्मानं प्रसाधयामि ।]

 दनिका--( निष्क्रम्य ) वखुमाणआ ! चिठ्ठ मुतअं; जावं अज अत्ताणसं पसाधेदि । [ वर्धमानक ! तिष्ठ मुहूर्तकम् ; यावदार्यात्मानं प्रसा- धयति ।]

 चैटः---ही ही भो, मए वि जाणत्थलके विशुमलिदे । ता जीव गेण्डिअ आअच्छामि । एदे णश्शालजुकलुआ बइल्ली। भोद्, पवहणेण नेत्र गदागदं कुलिश्शं । [ ही ही भोः ! मयापि यानास्तरणं विस्मृतम् । तथावहीत्यागच्छामि । एतौ नासिकारजुकटुको बलीव । भवतु, प्रवहणेनैव गतागतिं करिष्यामि । ] ( इति निष्क्रान्तचेटः )।

 वसन्तसेना--हजे ! उवणेहि मे पाहणं । अाणणं पसाध- इस्से । [चेटि ! उपनय में प्रसाधनम्। आत्मानं प्रसाधयिष्यामि । ] ( इति प्रसाधयन्ती स्थिता )

( प्रविश्य प्रवहणाधिरूढः )

 स्थावरकथेटः--आणत्तम्हि लाअशालअर्शठाणेण‘यावलआ ! पवणं गेण्हिों पुप्फकलंडअं जिण्णुज्जाणं तुलिदं अच्छेहि तिं । भोदु, तहिं जैव गच्छामि । बहध बइल्ला | वहध । ( परिक्रम्यावलोक्य च ) कधं गामशअलेहें लुढे मग्गे ? । किं दाणिं एत्थ कलश्शे १ । ( साटोपम् ) अले ले, ओशलध ओशलध । ( आकये ) किं भणाध-‘एशे करशकेलके पवहणे' त्ति ? । एशे लाअशाल- शंठाणकेलके पधहणे त्ति । ता शिग्धं ओशलध । ( अवलोक्य ) कध


निकान्तः ॥ उद्घाटित पक्षद्वारकम् (?) ॥ ही ही इत्युकस्मात्स्मरणविषयेण । जाणत्थलके यानास्तरणकम् । मस्साकदु नासिकारज्या दुःसहाः । अतोऽतिक्रमः संभाव्यते । ‘णस्साकडुआ' इत्यपि पाठः । तत्र नस्याकटुको इत्यर्थः । चइछ। मृ० ११ एशे अवले शहि विअ में पेक्खि शहश जेव जूदपलाइदे विरों जूदिअले ओहालिअ अत्ताणलं अण्णदो अवक्ते ? । ता को उण एशे अधवा किं मम एदिणा ? तुलिदं गमिश्शं । अले ले गामलुआ ! ओशलध ओशलध ।(आकण्ये) किं भणाध---‘मुहुत्त चिट्ट, चक्कपलि- वट्टि देहि त्ति ? । अले ले, लाअशालअशंठाणकेलके हग्गे शूले चक्कप- लिवट्टि दइश्शं । अधवा एशे एआई तश्शी । ता एवं कलेमि । एदं पवणं अजचामुदत्तश्श रुक्खवा डिआए पक्खदुआलए थावेमि । ( इति प्रवहणं संस्थाप्य ) एशे म्हि आअदे। आज्ञप्तोऽस्मि राजश्यालकसंस्थानेन-- स्थादरक ! प्रवहणं गृहीत्वा पुष्पकरके जीर्णोद्यानं त्वरितमागच्छ इति । भवतु, तत्रैव गच्छामि । वहतं बलीवदः ! वहतम् । कथं आमशकदै रुखो मार्गः? । किमिदानीमत्र करिष्यामि ? । अरे रे, अपसरत अपसरत । किं भणथ–एतत्कस्य प्रवहणम्' इति ?।एतद्राजश्यालकसंस्थानस्य प्रवहणमिति। तरछीघ्रमपसरत । कथमेषोऽपरः सभिकमिव मां प्रेक्ष्य सहसैव द्यूतपला- यित इवे द्यूतकरोऽपवायत्मानमन्यतोऽपक्रान्तः ? । तरकः पुनरेषः १। अथवा किं ममैतेन ? । स्वरित गमिष्यामि । अरे रे ग्राम्याः ! अपसरत अपसरत । किं भणथ–‘मुहूर्तकं तिष्ठ, चक्कपरिवृत्ति देहि' इति ? । अरे रे, राजश्थालकसं- स्थानस्याहं शूरश्चऋपरिवृत्तिं दास्यामि । अथवा एष एकाकी उपस्वी। तदेवं करोमि । एतत्प्रवद्दणमार्यचारुदत्तस्य वृक्षवाटिकायाः पक्षद्वारके स्थापयामि। एषोऽस्म्यागतः । ] ( इति निष्क्रान्तः )।

 चेदी-अजए ! ऐभिसद्दो विअ सुणीअदि । ता आअदो पवहणो । { आयें ! नेमिशब्द इव श्रूयते । तदागते प्रधइणम् ।]

 वसन्तसेना---हले ! गच्छ तुवरदि मे हिअअं; तो आदेसेहि पक्खदुआलअं । [येटि ! गच्छ, स्वरयति मे हृदयम् ; सदादिश पक्षद्वारम्।]


अलीबदः ॥ छूतपलायि इव यूतक्ररः सभिकमिव मां दृष्ट्वा प्रच्छादितश- रीरः । एतेनायकस्य पलायनमुपक्षिप्तम् । गोमेलु प्राम्याः । चक्कपरिवङिओं चक्रपरिवृत्तिम् । शुळे शुरः । एआई तबस्सी एकाकी बराकः । एशे आभदे  चेटी-एदु एदु अजओ । [ एवेत्वार्या ।]

 वसन्तसेना—(परिक्रम्य ) हल्ले ! वीसम तुमे । [ चेटि ! विश्राम्य स्वम् ।।

चेटी-जे अज्ञआ आणवेदि । [यदार्याज्ञापयति । ( इति निष्क्रान्ता)

 वसन्तसेना—( दक्षिणाभिस्पन्दं सूचयित्वा, प्रवणमधिरुह्य च ) किं wणेदं फुरदि दाहिणं लोअणं ? अधवा चारुदत्तस्स जैव देसणं अणि- मित्तं पमज्जइस्सदि । [ किं न्विदं स्फुरति दक्षिण लोचनम् ? अथवा धारु- दत्तस्यैव दर्शनमलिमिचं प्रमार्जयिष्यति ।]

( प्रविश्य )

 स्थावरकचेट----ओशालिदा भए शअडा । ता जाव गच्छामि । ( इति नाट्येनाधिरुह्य चालयित्वा, खगतम् ) भालिके पवहणे । अधवा चक्कपलिवट्टिआए पलिश्शंतश्श भालिके पूर्वहणे पडिभाशेदि । भोदु, गमिशं । जोध गोणा! जाध । [ अपसारिता मया शकटाः । तद्यावहू- च्छामि । भारवरप्रवहणम् । अथवा चक्रपरिवर्तनेन परिश्रान्तय भारवरप्रवहणं प्रतिभासते । भवतु, गमिष्यामि । यातं गावौ ! यातम् ।]

(नेपथ्ये )

 अरे रे दोबारिआ ! अप्पमत्ता सएस सएलु गुम्मट्ठाणेसु होध । एसो अज गोवालदारओ गुत्तिों भेजिअ गुत्तिवालों वावादिअ बैधणं मेदिअ परिभट्टो अवकमदि, तो गेहध गेहध । [ अरे रे दौवारिकाः !


इति चक्रपरिबृत्तिदानार्थम् । एतेन शकारस्य काकनेत्रमुक्तम् (१)। अतोऽपि चे शकारलाघवमुक्तमित्यवधेयम् ॥ भालिके भ ( भा) रयेत् । सभारमियर्थः । मत्व- यः । गोणा गावः ॥ संकुलानि मानि पदानि मलानि (?)। पत्रं प्रवहणादि । गुम्मष्ठाणेसु । लेपो जीमूतरथस्थाने () । परिकभो बन्धनभेदापगतः । ता अप्रमत्ताः स्वेषु खेषु गुल्मस्थानेषु भवत । एषोऽय गोपालदारको गुलिं भक्त्वा गुप्तिपालकं व्यापाथ बन्धन भिस्वा परिभ्रष्टोऽपक्रामति, सहीत गृहीत ।।

( प्रविश्यापटीपेक्षेण संभ्रान्त एकचरणलभनिगडोऽवगुण्ठित आर्यकः परिक्रमिति )

 चेटः---(स्वगतम् ) महंते अलीए शंभमे उप्पण्णे । ता तुलिदै तुलिदं गमिश्शं । [महाक्षगर्या संभ्रम उत्पन्नः । तदरितं वरितं गमिष्यामि ।]

(इति निष्कान्तः )

 आर्यकः--

हित्वाई नरपतिबन्धनोपदेश
व्यापत्तिव्यसनमहार्णवं महान्तम् ।
पादाग्रस्थितनिगडैकपाशक
प्रभ्रष्टो गज इव बन्धनाङ्गमामि ॥ १ ॥

 भोः, अहे खलु सिद्धादेशजनितपरित्रासेन राज्ञा पलकेन घोषा- दानीय विशसने गूढागारेबन्धनेन बद्धः । तस्माच्च प्रियसुहृच्छर्विलक- प्रसादेन बन्धनात्परिभ्रष्टोऽस्मि । ( अश्रूणि विसृज्य )

भाग्यानि मे यदि तदा मम कोऽपराधो
यद्वन्यनगि इवे संयमितोऽस्मि तेन ।
दैवी च सिद्धिरपि लङ्घयितुं न शक्या,
गम्यो नृपो बेलधता सह को विरोधः १ ॥२॥


गेण्ध ततो धारयत ॥ हित्येति । व्यसनं महार्णवम् ! संघाताजन्यत्वेन (१) संबन्धेन ।। १ ॥ भाग्यानीति । गम्यो नृपः । सर्वेषां सैव्यो हि । पाठो०--१ नराणाम्. टिप्य०.1 नराणां राजकर्तृकबन्धनमिषरूपी विशिष्टापचिस्ताहनधादिस्तजन्य दुःख हित्वा वीर्वेत्यर्थः। 2 पालकेति राशो नाम । घोष भीरमामः, विशसने हनने । तत्कुत्र गच्छामि मन्दभाग्यः ? । ( विलोक्य ) इदं कस्यापि साधोर- नावृतपक्षद्वारे मेहम् ।

इदं गृहं भिन्नमसदण्डो विशीर्णसंधिश्च महाकपादः ।
ध्रुवं कुटुम्बी व्यसनाभिभूतां दशां प्रपन्नो मम तुल्यभाग्यः

तदत्र तावत्प्रविश्य तिष्ठामि ।।

( नेपथ्ये)

जाध गोणा ! जाध । [ यातं गावी,! यातम् ।

 आर्यकः--( आकर्ण्य ) अये, प्रवहणमित एवाभिवर्तते ।

भवेद्रोधीयानं न च विषमशीलैरधिगतं
वधूसंयानं वा तदभिगमनोपस्थितमिदम् ।
बहिर्नेतयं वा अचरजनयोग्यं विधिवशा-
द्विविक्तत्वाच्छ्न्यं मम खलु भवेदैवविहितम् ॥ ४ ॥

( ततः प्रवहणेन सह प्रविश्य )।

 वर्धमानकथैटः----हीमाणहे, आणीदे मए जाणत्थलके । लदणिए ! णिवेदेहि अज्जए वशंतशेणाए--‘अवस्थिदे शज्जे पवणे अहिलहिy पुप्फकलंडअं जिण्णुनाणं गच्छदु अजआ' । [आश्चर्यम्, अनीतं मया यानास्तरणम् । रदनिके! निवेदयार्यायै वसन्तसेनायै–अवस्थितं सां प्रवहणमधिख्य पुष्पकरपद्धकं जीर्णोद्यानं गच्छत्वार्या ।।

 आर्यकः-( क ) गणिकाप्रवणमिदम् । बहिर्यानं च । भवतु, अधिरोहामि । ( इति खैरमुपसर्पति )

 चेटः-(श्रुत्वा ) कधं गेउलशई है । तो आअदा खु अज्ञआ । अज्जए ! इमे णशीकडुआ बइल्ला । ता पिट्दो क्षेत्र आलुहद् अजआ ।


राजेत्यर्थः ॥ २ ॥ इदमिति ॥ ३ ॥ भवेदिति ॥ ४ ॥ सुवृत्तं सुव्य- दिप्य०-1 गोष्ठी समानशीलञ्जनसमूहः । ॥ - - -


--- -


५. ५, ६.vv v ,1-**

  • [कथं नुपुरशब्दः । तागता अल्बाय । आयें ! इमौ नासिकारजुकटुकी

बलीव । तत्पृष्ठत एवारोहवार्या ।]

( आर्यकतथा करोति )

 चेटः–पादुप्फालचालिदाणं णेउलाणं वीशंतो शहो, भलकंते अ पचहणे । तथा तक्कमि शेपदं अञआए आलूढाए होदवं; ता गच्छामि । जाध गोणा ! जाधे । [पादोत्फालचालितानां नूपुराणां विश्रान्तः शब्दः, भाराकान्तं च प्रवहणम् । तथा तयामि सांप्रतमार्यया- रूढया भवितव्यम् । तदुच्छामि । यात गावौ ! यातम् ।] ( इति परिक्रामति )

( प्रविश्य )

 वीरक–अरे रे, अरे जअ-जअमाण-चंदणअ-मंगल-पुल्लभद- पमुहा !

किं अच्छध वीसद्धा जो सो गोवालदारओबद्धो ।
मेतृण समं वयाइ णरवइहिअ अ बंधणं चावि ॥ ५ ॥

अले पुरत्थिमे पदोलीदुआरे चिट्ठ तुमं । तुम पि पच्छिमे, तुम पि दक्खिणे, तुम पि उत्तरे । जो वि एसो पारखंडो, एवं अहिरु- हिअ चंदणेण समं गदुअ अवलोएमि । एहि चंदणअ । एहि, इदो दाव । [ अरे रे, अरे जय-जयमान-चन्दनक-मङ्गल-पुष्पभद्गप्रमुखाः !

किं स्थ विश्रब्धा गच्छथ यः स गोपालदारको बद्धः ।
भिस्वा समं ब्रजति नरपतिदये च बन्धनं चापि ॥

अरे, पुरस्तातोलीद्वारे तिष्ठ स्वम्, त्वमपि पश्चिमे, त्वमपि दक्षिणे, त्वम- प्युसरे । योऽप्येष प्रकारखण्डः, एनमधिरुह्य वन्दनेन समं गत्वावलोक- यामि। एहि चन्दनक ! एहि । इतस्तावत् ।]


कम् ॥ जग-जयमान-चन्दनक-मङ्गलक-पुण्योटकमुखाः । किं अच्छधेत्यादि । गाथा । किं तिष्ठथ विश्वस्त योऽसौ गोपालदारको बद्धः । भित्त्वा समं व्रजति नरपतिहृदयं ३ बन्धनं चापि ॥ ५ ॥ पुरथिमे पूर्वस्मिन् वीरक विशल्य  चन्दनकः-अरे रे वीरअ विसल्ल-मीमंगअ-दंडकालअ-दंड-सूर- प्पमुहा !

अच्छध वीसत्था तुरिअं जत्तेह लहु करेजहि ।
लच्छी जेण ण रण्णोपहवइ गोतंतर गंतु ॥ ६ ॥

अवि अ,

उजाणेसु सासु अ मग्गे एअरीअ आवणे घोसे ।
तं तं जोहह तुरिअं संको वा जाअए जत्थ ॥ ७ ॥
रे रे वीरअ ! किं किं दरिसेसि भणहि दाव वीसर्छ ।
मेतू अ यंधणों को सो गोवालदारअं हरइ ॥ ८ ॥
कस्सट्टमो दिणअसे कस्स चउत्थो अ वट्टए चंदो।
छट्टो अ भग्गवगडो भूमिसुओ पंचमी कस्स १ ॥ ९ ॥
भण कस्स जम्मछट्टो जीवो वमो तहेअ सूरसुओ।
जीअंते चंदणए को सो गोवालदार हरइ ॥ १० ॥

अरे रे थीरक-विशल्य-भीमाङ्गद-दण्द्धकाल-दण्डरप्रमुखाः,

आगच्छथ विश्वस्तास्त्वरितं यतध्वं लघु कुरुत ।
लक्ष्मीबैन ने राज्ञः प्रभवति गोत्रान्तरं गन्तुम् ॥

अपि च,-

उद्यानेषु सभासु च मार्गे नगर्यामापणे घोषे ।
तं तमन्वेषयत स्वरितं शङ्का वा जायते यत्र ॥


भीमाद-दण्डूकाल-दण्डशूरप्रमुखाः । आअच्छध इति । गाथापच्चकम् । आगच्छत विश्वतास्त्वरितं यतत लघु कुरुत । लक्ष्मीर्येन न राज्ञः प्रभवति गोत्रा- न्तरं गन्तुम् ॥ ६ ॥ उद्यानेषु सभासु च मागे नगयों आपणे घोषे । तत्तद्योजयत त्वरिता शङ्का वो जायते यत्र ॥ ७ ॥ अरे रे बीरक किं किं दर्शयसि ब्रवी- ( ब ) हि तावद्विश्वस्तम् । मोचयित्वा बन्धनकं कोऽसौ गोपालके इरति ॥ ८ ॥ कस्याष्टमो दिनकरः कस्य चतुर्थश्च वर्तते चन्द्रः । षष्ठश्च भार्गवग्रहो भूमिसुतः पञ्चमः कस्य ॥ ९ ॥ भण कृस्य जन्मषच्चो जीवो नवमस्तथैव दिप००-1 अन्य भूमिम् , कुलान्तरं वो गन्नुमित्यथैः ।

रे रे धीरक ! किं किं दर्शयसि भणसि साधष्ठिश्रब्धम् ।
भिस्वा च बन्धनकं कः स गोपालदारकं हरति ।
कैस्थाष्टमो दिनकरः कस्य चतुर्थश्च वर्तते चन्द्रः ।
षष्ठश्च भार्गवग्रहो भूमिसुतः पञ्चमः कस्य ? ॥
भण कस्य जन्मषष्ठो जीवो नवमस्तथैव सूरसुतः ।
जीवति चन्दनके क से गोपालदारकं हरति ।


सुरसुतः । जीवति चन्दनके कोऽसौ गोपालकं हरति ॥ १० ॥ ‘रुक्त्रासौ चाष्ट- मस्थे भवन्ति ( ति } सुवच (द) मा अद्यापि चलिते ( न खापि वनित!) इत्यष्ट- मरविफलम् । 'चतुर्थेऽविश्वासः शिशुलिन ( खरिणि ) भुजङ्गेन सदृशः' इति [ चतुर्थ ] चन्द्रफलम् । षष्ठों भृगुः परिभव [ स ] रोगतापदः' [ इति षष्ठभागेव- फलम् ] । ‘विष ( रिपु ) गदकोपभयानि पञ्चमे तनयकृताच शुचो महीसुते । क्षि १ छु ) तिरपि नाद्य ( स्य ) भवेधिरे (शिरं भवेत् ) स्थिरा शिरसि करिव मालती कृता ।' [ इति पञ्चभमङ्गलफलम् ] । 'जीवे जन्मन्यपश ( ग) तधनीः (नधीः ) स्थानभ्रंशो ( भ्रष्टो ) बहुकलहोवतः' [ इति जन्मस्थगुरुफलम् ]। ‘न सश्री ( खी ) वदनं तिलकोज्वलं न वच (चव ) ने शिखिकोकिलता ( ना) दितम् । हरिणलुतसारस ( शववि ) चित्रितं ( रि ) वि पुणे ( गे } ते मनसः मु ( सु ) खदं गुरौ ॥ [ इति ] षष्ठजीवफलम् । ‘गच्छत्यध्वानं सप्तमे चाष्टमे ब टिप्प०. जन्मतोऽष्टमसूर्यफलं मरणम् ; तथा चोतं बादरायणेन तवमय- मरिश्चन्द्रजः सौख्यमुग्रं धनहरणमुथर्किभर्गव धार्थलाभम् । मरणमथ पतङ्गः स्थाननाशं सुरेज्यः सृजति निधनसंस्थो नेत्ररोगं च चन्द्रः ।' इति । चतुचन्द्रफलं कुक्षिरोगो यथा-'सूक्ष्म शास्त्रविबोधिकामपि धियं मूढां करोत्यङ्गिरा धोरां दुःखपरम्पर दिनकरः कुश्यामयं चन्द्रमाः । सौम्यो रोगविनाशमिच्छति नृणां रोगक्षयं भार्गव भौमः शत्र- भयं चतुर्थभवने सौरिश्च वित्तक्षयम् ।' इति । जन्मतः शुक्रफलं मरणं युवतिजनितं वैरं च यथा--‘स्थिताः षष्ठे राशि दिनकरमहीजार्कतनया बुधश्चन्द्रश्चैवं प्रचुरथनधान्यानि ददति । समृद्धि शत्रूणां मनसिजविषादं सुरगुरुगुनशं कुर्यायुवतिकृतवैरं चे परमम् ।' जन्मतः पञ्चमममङ्गलफलमुगश्च यथा-दौभाग्यं शशलान्छनः क्षितिसुतयोद्विशता चेतसः' इति । जन्मतः नवमशनैश्चरफलमर्थनाशः-- धर्मस्थाने दिनकरसुतो नाश- मर्धस्य कुर्यात्' इति ।  वीरकः--भड चंदणी !

अवहरइ कोवि तुरिअं चंदणअ सवामि तुज हिअएण ।
जइ अद्भूरददिणअरे गोवालअदारओ खुडिदो ॥ ११ ॥

[ भट चन्दनक !

अपहरति कोऽपि त्वरितं चन्दनक शपे तव हृदयेन ।
यथार्थोदितदिनकरे गोपालदारकः खुटितः ॥ ]

 चेटः---जाध गोणा ! जाध। [यात गावौ ! यातम् ।।

 चन्दनकः---( दृष्ट्वा ) अरे रे, पेक्ख पेक्ख

ओहारिओ पवणो धश्चइ मज्झेण अमग्गस ।
एदं दधि विरह कस्स कहिं पवसिओ पवहणो त्ति ॥ १२

[ अरे रे, पश्य पश्य
अपवारितं प्रघणं व्रजति मध्येन राजमार्गस्य ।।
एतत्तावद्विचारय कस्य कुन्न प्रोषितं प्रवणमिति ॥ ]

 वीरकः----( अवलोक्य ) अरे पवहणवाहआ ! मा दाव एवंपवणं वाहेहि । कस्सकेरकं एवं पवहणं १ को वा इध आरूढो कहि बावजई ? । [अरे प्रवहणवाहक ! मी तावदेतरप्रवहण वाड्थ । कस्यैतत्प्र- वहणम् १ को वी इद्दारूडः कुत्र वा व्रजति ? ।]

 चेटः--एशे खु पवणे अज्ञचालुदत्ताह केलके । इध अज्ञा वशतशेणा आळूढा पुप्फकरंडों जिष्णुजाण कीलिदं चालुदत्तश्श


(च) हीनः स्त्रीपुत्रैः सूर्यजे दीनचेष्टः । तद्वद्धर्मस्थे वैरकृ ( ६ ) द्रोगवल्या ( बन्धै) ६ (६) मौइस्तु ( प्यु) छियेत वैर्थ (श्व ) देवी क्रियाभ्यः (द्यः) ।' इति नवमशनैश्चरफलम् ॥ भट चन्दनकेति संबोधनम् । अवहर इत्यादि । गाथा । अव ( प ) हरति कोपि त्वरितं चन्दनक ! शपे तक हृदयेन । यथार्थोदितदिनकरे गोपालदारकः खण्डितः ॥ ११ ॥ ओक्षारि- ओ इत्यादि । गाथा । उद्घाटित प्रवहणं व्रजति मध्येन राजमार्गस्य । णीअदि । [एतत्खलु प्रवहणमार्यचारुदत्तस्य । इहाय वसन्तसेनाला पुष्पकरण्डकं जीर्णोद्यानं क्रीडितुं चारुदत्तस्य नीयते ।।

 वीरकः---( चन्दनमुपसृत्य ) एसो पक्हणवाहओ भणादि-अज्ज- घालुदत्तस्स पवहणं वशंतशेणा आलूदा । पुल्फकरंडों जिण्णुज्जार्ण णीअदि’ त्ति । [एष प्रवहणवाहको भणति–'आर्यघारुदत्तस्य प्रधहणं वसन्तसेनारूढा । पुष्पकण्डकं जीर्णोद्यानं नीयते' इति ।

 चन्दनकः---ता गच्छदु । [ तच्छतु । ]

 वीरकः---अणवलोइदो जेव्व है । [ अनवलोकित एष ? ।]

 चन्दनकः--अध ई । [ अर्थ किम् । ]

 वीरकः–कस्स पच्चएण है। [कय प्रत्ययेन ?]

 चन्दनकः--अज्ञचारुदत्तस्स । [आर्यचारुदत्तस्य ।।

 वीरको–को अज्जचारुदत्तो, का वा वसंतसेणा, जेण अणवलो- इदं वनइ ? । [क आर्यचारुदत्तः, का वा वसन्तसेना, येनानवलोकिते व्रजति ? ।]

 चन्दनकः---अरे, अज्जचारुदत्तं ण जाणासि, ण वा वसंतसे- णि १ । जइ अजचारुदत्तं वसंतसेणिों वा ण जाणासि, ता गणे जोहासहिदं चंदं पि तुम ण जाणासि ।

को तं गुणादिं सीलमिअंक जणो ण जाणादि ।
आवष्णदुक्खमोक्त्रं चउसाअरसार रअणं ॥ १३ ॥
दो जेच पूअणी इह एअरीए तिल भूदा अ ।
अञ्जा घसंतसेणा धम्मणिही चारुदत्तो को ।। १४ ॥


एवं तावद्विचारयत कस्य कुत्र वा प्रवसितं प्रवणमिति ॥ १२ ।। यच्छन्दसमिति यथाच्छन्दम् (१) । यथेष्टमित्यर्थः ॥ को कमित्यादि गाथाद्वयम् । कस्त गुणारविन्दं शीलमृगाङ्क अनो न जानाति । आपनदुःखस्य मोक्षो मृतस्तं चतुःसागरसारकं रम् ।। १३ ।। द्वावेव पूजनीयाविह नगर्यो तिलकभूतौ च । [ अरे आर्यचारुदतं न जानासि, न वा वसन्तसेनाम् ? । यद्यार्यचारु- इस वसन्तसेना वा न जानासि, तदा गगने ज्योत्स्नासहितं चन्द्रमपि स्में ने जानासि ।।

कस्तं गुणारविन्दं शीलमुगाङ्क जनो न जानाति ।
आपदुःखमोक्षं चतुःसागरसार रत्नम् ॥
हावेव पूजनीयाविहू नगया तिलकभृतौ च ।
आय बसन्तसेना धर्मनिधिश्चारुदत्तश्च ॥]

 वीरकः---अरे चंदणआ ।

जाणामि चारुदत्तं वसंतसेणं अ सुट्ट जाणामि । पत्ते अ राअकळे पिदर पि अद्दे ण णामि ॥ १५ ॥</poem>}}}}

[अरे चन्दनक ! ।

जानामि चारुदत्तं वसन्तसेनां ध सुषु जानामि ।
प्राप्त च राजकीयॆ पितरमन्यहं न जानामि ॥]

 आर्यकः--( खगतम् ) अयं में पूर्ववैरी, अयं में पूर्वबन्धुः, यतः

एककार्यनियोगेऽपि नानयोस्तुल्यशीलता ।
विवाहे च चितायां च यथा हुतभुजोद्वयोः ॥ १६ ॥

 चन्दनकः—तुमं तंतिलो सेणावई रणो पञ्चइदो । एदे धारिदा मए बइल्ला । अवलोएहि । [ त्वं तन्तिलः सेनापती राज्ञः प्रत्ययितः । एतौ धारितौ मया बलीव । अवलोकय ।]

 वीरकः-- तुम पि रण्णो पञ्चइदो बलवई । ता तुम जैव अवलो- एहि । [ स्वमपि राज्ञः प्रत्ययितो अलपतिः । तस्माश्वमेवावलोकय ।]


आयो वसन्तसेना धर्मनिधिश्चारुदत्तश्च ॥ १४ ॥ जानामीति । गाथा । जानामि चारुदत वसन्तसेन सुछ जानामि । प्राप्ते च राजकार्ये पितरमप्यई न जानामि । प्राने घेति चकारः पुनरर्थे ॥ १५ ॥ एकेति ॥ १६ ॥ दिप-1 चन्दनक-बीरकयोः। 2 चिन्तापरः ।  चन्दनकः–मए अवलोइदं तुए अवलोइदं मोदि ? । [ मयाव- लोकितं त्वयावलोकितं भवति ? ।]

 वीरकः--जे तुए अवलोइदं तं रण्णा पालएण अवलोइदं । [यस्वालोकित तद्वाज्ञा पालनावलोकितम् ।]

 चन्दनकः---अरे, उण्णामेहि धुरं । [ अरे, उसमय धुरम् ।]

(चेटस्तथा करोति )।

 आर्यकः-(वगतम् ) अपि रक्षिणो मामवलोकयन्ति । अशत्र- श्वास्मि मन्दभाग्यः । अथवा

भीमेस्यानुकरिष्यामि बाहुः शस्त्र भविष्यति ।
वरं व्यायच्छतो मृत्युनं गृहीतस्य बन्धने ॥ १७ ॥

अथवा साहसस्य तावदनवसरः ।।

( चन्दनको नाव्येन प्रवहणमारुत्यावलोकयति )

 आर्यकः--शरणागतोऽस्मि ।।

 चन्दनकः-(संस्कृतमाश्रित्य) अभयं शरणागतस्य ।

 आर्यकः--

त्यजति किल तं जयश्रीर्जहति च मित्राणि बन्धुवर्गश्च ॥
भवति च सदोपहास्यो यः खलु शरणागतं त्यजति ॥ १८॥

 चन्दनकः--कधं अज्जओ गोवालदारओ सेण वित्तासिदो विअ पत्तरहो साउणिअस्स हत्थे णिवडिदो ? । ( विचिन्त्य ) एसो अणव-


तन्तिलथिन्तापरः ॥ राज्ञा पालकनाम्ना ॥ भीमस्येति । व्यायच्छतः परपरिभवं कुर्वतः ॥ १७॥ यजतीति ॥ १८ ॥ परहो पत्ररथः पक्षी । शाकुनिकस्य पक्षिण हुन्तुः । त्वथनिमितजस्य चन्दनकस्य सपिराधस्य चारभत्तेन 5.***

हिप्प०-----1 इयं कर्मणि षष्ठी; भीममनुकरिष्यामीति भावः । 2 करचरणादि- प्रारमपि ददतो वा । राधो सरणाअदो अजचारुदत्तस्य पवणं आरूढो, पाणप्पदस्स मे अजसविलअस्स मित्तं । अण्णदो अणिओओ । ता किं दार्षिण एत्य जुत्तं अणुचिट्ठिदं ?। अधवा जे भोदु त भोदु, पढमें जैव अभयं दिण्णं ।

भीदाभअप्पदाणं दत्तस्स परोवाररसिअस्स।
जह होइ होउ णासो तहवि हु लोए गुणो जेव ॥ १९ ॥

( सभयमवतीर्य ) दिट्टो अज्जो–( इत्यधौके ) ण, अज्ज वसंतसेणी । तदो एसा भणादि-जुत्तं गेदं, सरिस गेदं, जे अहं अजचारुदत्तं अहिसारिदुं गच्छंती राअमग्गे परिभूदा' । [ कथमार्यको गोपालदारकः श्येनवित्रासित इव पत्ररथः शकुनिकस्य इस्ते निपतितः १ । एषोऽनपराधः शरणागत आर्यघारुदत्तस्य प्रवहणमारूढः, प्राणपदस्य मे आर्यशर्विलकस्य मित्रम् । अन्यतो राजनियोगः । तकिमिदानीमन्न युक्तमनुधातुम् ।। अथवा यवतु सद्भवतु, प्रथममेवाभयं दत्तम् ।।

भीताभयप्रदान ददतः परोपकाररसिकस्य ।
यदि भवति भवतु नाशस्तथापि खलु लोके गुण एवं ॥

इष्ट आर्य-। न, आय वसन्तसेना । तदेषा भणति,---‘युक्त नेदम् , सदृशं नेदम्, यदमार्यचारुदत्तमभिसतुं गच्छन्ती राजमार्गे परिभूता' ।]

 वीरकः--चंदणआ ! एत्थ मह संसओ समुप्पो । [ चन्दनक ! अम्र में संशयः समुत्पन्नः ।]

 चन्दनक---कधं दे संसओ ? । [ कथं ते संशयः ? ।]


कृती (१)। यदाह प्राणप्रदस्यति । भीदाभल इति । गाथा । भीताभयप्रदान ददतः परोपकाररसिकस्य ! यदि भवति भवतु शिस्तथापि खलु लोके गुण एव ॥ १९ ॥ संभमेत्यादि । गाथा । संभ्रमघर्धरकण्ठो यत्त्वं जातोऽसि टिप्प०---1 व्याधस्येत्यर्थः;‘जीवान्तकः शाकुनिको द्वौ वागुरिकजालिकौ' इत्यमरः ।  वीरकः--

संभमघग्घरकंठो तुम पि दो सि जे तुए भणिः ।।
दिट्ठो भए खु अजो पुणो वि अजा वसंतसेणेत्ति ॥ २० ॥

एथ मे अप्पच्चओ।

[ संभ्रमघर्घरकण्ठस्त्वमपि जातोऽसि यत्त्वया भणितम् ।
इष्टो मया खल्वायैः पुनरप्थाय वसन्तसेनेति ॥

अत्र मेऽप्रत्ययः ।]

 चन्दनकः--अरे, को अप्पच्चओ तुह है। वयं दक्खिणचा अव- तभासिणो । खेल-खत्ति-खडो खडट्टोविसअ-कण्णाट-कण्ण-पावरणअ- दविड-चोल-चीण-बर्बर-खेर-खान-मुख मधुधादपहुदाण मिलिच्छजादीण अणेअदेसभासाभिण्णा जहेळं मंतआम, दिट्टों' दिट्टा वा अज्जो अज्ञआ वा। [ अरे, कोऽप्रत्ययस्तच ? । वयं दाक्षिणात्या अन्यभाषिणः । खप-खत्ति- कडकडोबिल-कर्णाट कण-प्रावरण-द्वाविह-चल-चीन-बबैर-खेर-सान-मुख-में- धुघातप्रभृतीनां म्लेच्छजातीनामनेकदेशभाषाभिज्ञा यथेष्टं मंत्रयामः, इष्टो दृष्टा वी, आयें आर्या वा ।।

 वीरकः--णं अहं पि पलोएमि । राअअण्णा एसा । अहं रण्णो पञ्चइदो । [ नन्वहमपि प्रलोकयामि । राजाज्ञेषा । अहं राज्ञः प्रत्ययितः ।

 चन्दनकः--ता किं अहं अप्पच्चइदो संवुत्तो ? । [तस्किमहमप्रत्य- यितः संवृत्तः १ ।]

 वीरकः--णं सामिणिओओ । [ ननु स्वामिनियोगः ।]


यस्वया भणितम् । दृष्टो मयैह आर्यः पुनरपि वसन्तसेनेति ॥ २० ॥ खष-खत्ति----कड़-कडदोबिल-कण-कर्ण-आवरण-द्राविड-चोल-चीन-चबर-विराट- हिप्प०----1 खषेलादीनि कुलदेशोपहितानि म्लेच्छजातिनामानीति बोध्यम् । 2 को नामात्र शब्दविचारः, पुनपुंसकम्याख्यानमप्रस्तुतमित्याशयः। 3 भाषामहे ।  चन्दनकः-(स्वगतम् ) अज्जगोवालदारओ अज्ञचारुदत्तस्स पाहणं अहिरुहिअ अवक्कमदि त्ति जइ कहिज्जदि, तदो अज्ञचारुदत्तो रण्णा सासिज्जइ । ता को एत्थ उवाओ ? । ( विचिन्त्य ) कण्णाटकल- हप्पओगं कलेमि । ( प्रकाशम् ) अरे वीरअ ! मए चंदणकेग पलोइदं पुणो वि तुमं पलोएसि १ । को तुर्म है । [आर्यगोपालदारक आर्यचा- रुदत्तस्य प्रवहणमधिरुयापक्रमतीति यदि कथ्यते, तदार्यचारुदत्तो राज्ञा शास्यते । तस्कोऽस्रोपायः १ । कर्णाटकलद्दप्रयोग करोमि । अरे भीरक ! मया चन्दनकेन प्रलोकितं पुनरपि स्वं प्रलोकयसि ? । कस्त्वम् ? ।]

 वीरकः--अरे, तुम पि को ? । [ अरे, त्वमपि कः ? ।]

 चन्दनकः-पूइज्जतो माणिज्जंतो तुमं अपणो जादिं ण सुमरेसि ? । [ पुज्यमानो मान्यमानस्त्वमात्मनो जातिं न स्मरसि ? । ]

 वीरकः--{ सक्रोधम् ) अरे, का मह जादी है। [अरे, का मम जातिः १ ।।

 चन्दनकः--को भणउ ? । [ को भणतु ? ।]

 वीरकः---भणउ । [भणतु । ]

 चन्दनकः----अहवाण भणामि,-

जाणतो यि हु जादिं तुज्झ अ ण भणामि सीलविहवेण ।
चिटुङ महशिअ मणे किं च कइत्थेण भग्गेण ॥ २१ ॥

[ अथवा न भणामि,-

जनअपि खलु ज्ञातिं तव च न भणामि शीविभवेन ।
तिष्ठतु ममैव मनसि किं च पिस्थेन भनेन ।]

 वीरकः–णं भणउ, भणउ । [ ननु भणतु, भणतु ।]


ल्हीक-सार-खेर-सान-मुख-मधुघातप्रभृतीनाम् ॥ जाणतो कीत्यादि ।

गाथा । भिन्नपि खलु जाति भणामि तव च न शीलविभवेन । विश्वं ममैद

(चन्दनकः संज्ञा ददाति )

 वीरक–अरे, किं ऐदै ? । [ अरे, किं न्विदम् ? । ]

 चन्दनकः-

सिपणसिलाअलहत्थो पुरिसाणं कुधगंठिसंठवणो ।
कत्तरिवावुदहत्थो तुम पि सेणावई जादो ॥ २२ ॥

[शीर्णशिलातलहस्तः पुरुषाणां कूर्चग्रन्थिसंस्थापनः ।
| कर्तरीत्यापृतहस्तस्वमपि सेनापतिजतः ॥]।

 वीरकः-अरे चंदणआ ! तुम पि माणिज्जतो अपणो केरिके जादिं ण सुमरेसि ।। [भरे चन्दनक ! त्वमपि मान्यमान आत्मनो जाति न स्मरसि १ । ]

 चन्दनक-अरे, का मह चंदणअस्स चंदविसुद्धस्स जादी है । [ अरे, को मम चन्दनकस्य चन्द्रविशुद्धस्य जातिः ? । ]

 वीरकः--को भणउ ? । [ को भणतु ? । ]

 चन्दनक-भणउ, भणउ । [ भणतु, भणतु ।]

( वीरको नाट्येन संज्ञां ददाति )

 चन्दनकः--अरे, किं णेदं ? । [अरे, किं न्विदम् ? ।]

 वीरक-अरे, सुणाहि सुणाहि,--

जादी तुज्झ विसुद्धा मादा भेरी पिदा वि दे पङहो ।
दुम्मुह ! करडअभदा तुम पि सेणावई जादो ॥ २३ ॥

[अरे, ऋणु शृणु,-

जातिस्तव विशुद्धा माता भेरी पितापि ते पटहः ।।
दुर्मुख ! करटकभ्राता एवमपि सेनापतिजतः । ]

 चन्दनकः--( सक्रोधम् ) अहं चंदणओ चम्माओ तो पलोएहि पवणं । [ अहँ धन्दनकश्चर्मकारः, तत्प्रलोकय प्रवहणम् ।]


मनसि किं च कपित्येन भर्मेन ॥ २१ ॥ संज्ञां ददातीत जास्यचितक्रियाभिनयुः ॥ लपमेयादि । गाथा । झीणदिलासलहस्तः पुरुषाणां कृप्रन्थिसे वीरकः---अरे, पवहणवाह ! पडिवत्तावेहि पर्वहणे । पलो- इस्से । [अरे प्रवहणवाहक ! परिवर्तय प्रवहणम् , प्रलोकयिष्यामि ।।

 ( चेटस्तथा करोति, वीरकः प्रवहणमारोदुमिच्छति, चन्दनकः सहसा केशेषु गृहीत्वा पातयति, पादेन ताडयति च )

 वीरकः---( सक्रोधमुत्थाय ) अरे, अहं तुए वीसस्थो रोआण्णहिँ करेंतो सहसा केसेसु गेहिअ पादेन ताडिदो । ता सुषु रे, अहिअ- रणमझे जइ दे चउरंग ण कम्पावेमि, तदो या होमि वीरओ । [अरे, अहं क्या विश्वस्तो राज्ञिप्ति कुर्वन्सहसा केशेषु गृहीत्वा पादेन ताडितः। तच्छणु , अधिकरणमध्ये यदि ते चतुरङ्गं न कल्पयामि, तदा ने भवामि वीरः ।]

 चन्दनकः--अरे ! राउले अहिअरणं वा वछ । किं तुए सुण- असरिसेश है। [अरे ! राजकुलमधिकरणं वा ब्रज । किं या शुनक- सदृशेन ? । ]

 वीरकः-तथा । ( इति निष्क्रान्तः )

 चन्दनकः--( दिशोऽवलोक्य ) गच्छ रे पवहणवाह ! गच्छ । जइ को वि पुच्छेदि तदो भणेसि---‘चंदणअवीरएहिं अवलोइदं पवणं वचः । अजे वसंतसेणे ! इमं च अहिण्णाण दे देमि । [ गच्छ रे प्रवहणवाहिक ! गच्छ । यदि कोऽपि पृच्छति तदा भण-‘चन्दनक- वीरकाभ्यामवलोकितं प्रवहणं व्रजति' । आर्ये वसन्तसेने ! इदं चाभिज्ञानं ते ददामि ।}{ इति खङ्गं प्रयच्छति )

 आर्यकः---( खङ्गं गृहीला, सहर्षमात्मगतम् )


स्थापनः । कर्तरीव्याभूतहस्तस्त्वमपि सेनापति जतः ॥ २२ ॥ जादी तुज्झ विसुद्धेति । गाथा । जातिस्तव विशुद्धा माता मेरी पितापि ते पटहः । दुर्मुख करटकभ्राता खमपि सेनापतिजतः ॥ करटको वाद्यविशेषः ॥ २३ ॥ भू० १३

अये शस्त्र भया प्राप्त स्पन्दते दक्षिणी भुजः ।।
अनुकूलं च सकलं हन्त संरक्षितो ह्यहम् ॥ २४ ॥

 चन्दनकः-अज्जए !

पत्थ मप विष्णविदा पञ्चइदा चंदणं पि सुमरेसि ।।
ण भणामि एस लुद्धो ऐहस्स रसेण बोल्लामो ॥ २५ ॥

[ आयें !

अग्र मया विज्ञप्ता प्रत्ययिता चन्दनमपि स्मरसि ।
न भणाम्येष लुब्धः स्नेहस्य रसेन ब्रूमः ।]

 आर्यकः----

चन्दनश्चन्द्रशीलाढ्यो दैवादद्य सुहृन्मम ।।
चन्दनं भोः स्मरिष्यामि सिद्धादेशस्तथा यदि ॥ २६ ॥

 चन्दनको

अभयं तु देउ हरो विण्डू बहा रवी अ चंदो अ ।
हैसूण सत्तुवक्खं सुंभणिसुभे जधी देवी ॥ २७ ॥

[अभयं तव ददातु हरो विष्णुब्रह्मा रचिश्न चन्द्रश्च ।
इत्वा शत्रुपक्षं शुम्भ निशुम्भौ यथा देदी । ]

( चेटः प्रवहणेन निष्कान्तः )

 चन्दनकः--(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) अरे ! णिक्कमंतस्स में पिअ- वअस्सो सब्बिलओ पिट्दो जेव अणुलग्गो गदो । भोदु, पधाणदंड-


अये इति ॥२४॥ एत्थ इत्यादि। गाथा । अत्रे मया विज्ञप्ता परि ज्ञापिता चन्दनके व स्मरिष्यसि । न भणम्येष छब्धः नेहस्य वशेन नुमः ॥ २५ ॥ चन्दन इति । तथा यदीत्यादि । राज्यप्राप्तिरूपः ॥ २६ ॥ अभअमित्यादि अभअमित्यादि। आय । अभयं तव ददातु हरो विष्णुर्ब्रह्मा रविश्च चन्द्रश्च । हुवा शत्रुपक्षं शुम्भनिशुम्भौ यथा .:1.:/ /६,' ! - टिप्प०-1 अचं जो स्वामित्येवंविधा सिद्धाज्ञा । धारओ वीरओ राअपच्चअआरो विरोहिदो । ता जावे अहंपि पुतभादु- पडिवुदो एवं जैव अणुगच्छामि । [ अरे ! निष्क्रमतो मम प्रियवयस्यः शर्विलकः पृष्ठत एवानुलो गतः । भवतु, प्रधानदण्डधारको वीरको राज- प्रत्ययकारो विरोधितः । तद्यावदहमपि पुत्रभ्रातृपरिवृत एतमेवानुगच्छामि । ( इति निष्क्रान्तः )

इति प्रवहणविपर्ययो नाम षष्ठोऽङ्कः ।



देवी ॥ २७ ।। विरोहिदो विरोधितः । पुत्रभ्रातृप्रभृतिभिः सहितः । तमार्यकमेव ।

इति प्रवहणविपयाँसो नाम षष्ठोऽङ्कः ।