प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्

आर्षेयकल्पः/अध्यायः ०७

< आर्षेयकल्पः(कल्पः/श्रौतसूत्राणि/आर्षेयकल्पः/अध्यायः ०७ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)

सप्तमोऽध्यायः

चतूरात्र Four rishis
चतूरात्राः
तत्र अत्रिचतूरात्रः चतुर्वीरो वा

अथ चतूरात्राश्चत्वारः । चतुर्विशाः पवमानाः (तां ब्रा० २१.९) इत्युत्तरेणानुवाकेनात्रिचतूरात्रः उक्तः । तस्य चतुर्वीर इति संज्ञा ।।

प्रथममहः

प्रथमस्याह्नः क्लृप्तिः-

उपास्मै गायता नरः ( सा० ६५१-३) बभ्रवे नु स्वतवसे ( सा० १४४४-९) प्र यद्गावो न भूर्णयः (सा० ८९२-७) आशुरर्ष बृहन्मते ( सा० ८९८-९०३) पवमानस्य ते कवे ( सा० ६५७-९) ।। १ ।।

इति बहिष्पवमानम् ।।

अग्न आ याहि वीतये ( सा० ६६०-७१) इत्याज्यानि ।। २ ।। प्र सोमासो विपश्चित ( सा० ७६४-६) इति गायत्रं चाश्वं ( ऊ० ६. २.१२) च जराबोधीयं चाशुभार्गवम् (ऊ० ११. २.११) । प्र सोम देववीतय ( साम ७६७-८) इति पञ्च ( ऊ० ५. २.१३) गौङ्गवं ( ऊ० ११. १. १७) यौधाजयम् (ऊ० १. २.१३) औशनम् ( ऊ० १. १. ४) अन्त्यम् ।। ३ ।।

इति माध्यंदिनः पवमानः ।।]

रथन्तरं च (र० १. १. १) वामदेव्यं ( ऊ० १. १. ५) च नौधसं (ऊ० १. १. ६) च कालेयं (ऊ० १. १.७) चेति पृष्ठानि ।। ४ ।। स्वादिष्ठया मदिष्ठये-( सा० ६८९-९१) ति गायत्र-संहिते (ऊ० १. १. ८) । पवस्वेन्द्रमच्छे-( सा० ६९२-६) ति सफ- (ऊ० १. १. ९ )पौष्कले (ऊ० १ .१ .१०) । प्र सुन्वानायान्धस ( सा० १३८६-८) इत्यौदलं (ऊ० ११. २ ३) गौतमम् (ऊ० ११. २. १३) आकूपारम् (ऊ० १५. १. १६) । अभि प्रियाणी-( सा० ७००-२) ति द्विरिडपदस्तोभोऽ-( र० ४.२.७) न्त्यः ।। ५ ।। [ इत्यार्भवः पवमानः ।।

यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम (ऊ० १. १ १४) ।। ६ ।।

चतुर्विंशाः पवमानाः । त्रिवृन्त्याज्यानि । पञ्चदशानि पृष्ठानि । सप्तदशोऽग्निष्टोमः ।। ६ ।।

इति प्रथममहः ।। १ ।।

द्वितीयमहः

द्वितीयस्याह्नः - पवस्व वाचो अग्रियः ( सा० ७७५-७) पवस्वेन्दो वृषा सुतो (सा० ७७८-८०) वृषा सोम द्युमाँ असि (सा० ७८१-३) वृषा ह्यसि भानुना (सा० ७८४-६) सोमः पुनानो अर्षति (सा० ११८७-९५) पवमानस्य ते वयम् (सा० ७८७-९) ।। १ ।। इति बहिष्पवमानम् ।।

अग्निं दूतं वृणीमहे (सा० ७९०-८०२) इत्याज्यानि।।२।। वृषा पवस्व धारये( सा० ८०३-५) ति गायत्रं च हाविष्मतं ( ऊ. ७.१. १) चाजिगं ( ऊ० ११. २.१४) च स्वारं च सौपर्णम् ( ऊ० ११. २.१५) । पुनानः सोम धारये(सा० ६७५-६ )त्यायास्ये (ऊ० १२.२०; २.१ .१) अन्तरा दैर्घश्रवसम् ( ऊ० ११ २. १६) । वृषा शोण(सा० ८०६-८) इति पार्थम् (ऊ० ७. १. ६) अन्त्यम् ।। १ ।।

[ इति माध्यंदिनः पवमानः ।।

बृहच्च (र० १ .१ .५) वामदेव्यं (ऊ० १. १ .५) च श्यैतं (ऊ० २.१ .३) च माधुच्छन्दसं (ऊ० २. १.४) चेति पृष्ठानि ।। २ ।। यस्ते मदो वरेण्य (सा० ८१५-७) इति गायत्रं च स्वाशिरामर्कः (र० ३.२.४) । त्वं ह्यङ्ग दैव्य ( सा० ९३८-९) पवस्व देववीतये (सा० १३२६-८)इति शड्कु-(ऊ० ११ .२.१८)सुज्ञाने (ऊ० ११ .२. १९) ।

अयं पूषा रयिर्भग( सा० ८१८-२०) इत्यासितं (ऊ० ११.२.२०) च द्वे क्रौञ्चे (ऊ० १५. १. १७; २. १. ९) । वृषा मतीनां पवत ( सा० ८२१-३) इति चतुरिडः पदस्तोभोऽ-(र० ४.२. ८)न्त्यः ।। ३ ।।

[ इत्यार्भवः पवमानः ।।]

द्वे क्रौञ्चे इति । अयं पूषौ हो इत्येकम् । अयं पूषा । हो । रयिर्भगां ए । इत्यपरम् । तयोश्चाजाम्यर्थं विपर्यासेन प्रयोगः कार्यः । अन्यथा हि स्वारयोः तयोः क्रौञ्चयोः संनिपाताज्जामिता स्यात् ।। ३ ।।

यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम ( ऊ ० १. १. १४) । औशनम् ( ऊ० १. १ ४) सौभरम् ( ऊ० १. १. १६) आष्टादंष्ट्रम् (ऊ० २.१ १२) इत्युक्थानि ।। ४ ।।

प्रेष्ठं वः (सा० १२४४-६) इत्यौशनम् । आष्टादंष्ट्रं पूर्वम् । पूर्वं सकृदनुक्थ्येऽहीनरात्रा-(सा० )विति वचनात् । चतुर्विंशाः पवमानाः । पञ्चदशान्याज्यानि । सप्तदशानि पृष्ठानि । एकविंशो- ऽग्निष्टोमः सोक्थः ।। ४ ।।

इति द्वितीयमहः ।। २ ।।

तृतीयमहः

तृतीयस्याह्नः-

दविद्युतत्या रुचा ( सा० ६५४-६) एते असृग्रमिन्दवो (सा० ८३०-२) राजामेधाभिरीयते ( सा० ८३३-५) असृक्षत प्र वाजिन (सा० १०३४-६) एते सोमा अभि प्रियम् (सा० ११७८-८६) इषे पवस्व धारया ( सा० ८४१-३) ।। १ ।।

इति बहिष्पवमानम् ।।

अग्निनाग्निः समिन्धते (सा० ८४४-५५) इत्याज्यानि ।। २ ।। अग्निनाग्निः (सा० ८४४-६) मित्रं हुवे ( सा० ८४७-९) इन्द्रेण (सा० ८५०-२) ताहुवे (सा० ८५३-५) इत्याज्यानि ।। २ ।।

उच्चा ते जातमन्धसः ( सा० ६७२-४) इति गायत्रं च क्षुल्लकवैष्टम्भम् ( ऊ० २. १. १३) ऐडं सौपर्णम् (ऊ० १३ .१.१७) । अभि सोमास आयव ( सा० ८५६-८) इति गौतमं (ऊ० २. १.१५) चान्तरिक्षं (र० १. १ ६) च मैधातिथं ( ऊ० ९.३. ६) च द्विहिकारं ( ऊ० ४ .२.७) च । तिस्रो वाच ( सा० ८६९-७१) इत्यङ्गिरसां संक्रोशोऽ-(ऊ० २. १. १७)न्त्यः ।। ३ ।।

[ इति माध्यंदिनः पवमानः ।।]

अभि त्वा वृषभा सुतः (सा० ७३१-३) रथन्तरम् (र० ३. २. १५) । कस्तमिन्द्र त्वा वसव (सा० १६३२-३) इति वामदेव्यं (ऊ० १५. १. १८) श्रायन्तीयं ( ऊ० ५. २.९) च रौरवं च (ऊ० २. १. १९) ।। ४ ।।

इति पृष्ठानि ।।

तरणिरित्सिषासती-( सा० ८६७-८)ति रौरवम् । रथन्तरस्य गायत्री छन्दः । वामदेव्यस्य बृहती ।। ४ ।।

तिस्रो वाच उदीरत ( सा० ८६९-७१) इति गायत्रं चाग्नेश्चार्कः ( र० ३. २. १३) आ सोता परि षिञ्चत (सा० १३९४-५) सखाय आ निषीदते-( सा० ११५७-९) ति वाचःसाम (ऊ० ७. १. १७) शौक्तं च (ऊ० १४.२. १५) । सुतासो मधुमत्तमः (सा० ८७२-४) इति त्वाष्ट्रीसामनी स्वारे ( ऊ० १५. २. १-२) अन्तरान्धीगवम् ( ऊ० ७. १. २०) पवित्रं त ( सा० ८७५ -७) इति षडिडपदस्तोभोऽ(र० ४. २. ९)न्त्यः ।। ५ ।।

[ इत्यार्भवः पवमानः ।।]

त्वाष्ट्रीसामनी स्वारे इति । सुतासोमाहा इत्येकम् । सुता । सोमा इत्यपरम् । तयोर्मध्ये आन्धीगवम् ।। ५ ।।

यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम (ऊ० १. १. ४) ।। ६ ।।

आयुष उक्थानि ।। ७ ।।

प्रमँहिष्ठीयं ( ऊ० २.२.५) हारिवर्ण-( ऊ० २. २.६) मुद्वंशीय-(ऊ० ६.१. ८)मिति ।।

अथ स्तोमाः । चतुर्विशाः पवमानाः । सप्तदशान्याज्यानि । एकविंशानि पृष्ठानि । त्रिणवोऽग्निष्टोमः सोक्थः ।। ७ ।।

इति तृतीयमहः ।। ३ ।।

चतुर्थमहः

चतुर्थस्याह्नः-

पवमानो अजीजनत् ( सा० ८८९ -९१) एष देवो अमर्त्यः (सा० ११५६-६५) एष धिया यात्वण्व्या (सा० ११६६-७३) आ ते दक्षं मयोभुवम् ( सा० ११३७-९) ।। १ ।।

इति बहिष्पवमानम् ।।

होता देवो अमर्त्यो ( सा० १४७७-९) यदद्य सूर उदिते (सा० १३५१-३) महाँ इन्द्रो य ओजसे (सा० १३०७-९) यं वामस्य मन्मनः (सा० ९१६-८) ।। २ ।।

इत्याज्यानि ।।

अस्य प्रत्नामनुद्युतम् ( सा० ७५५-७) इति गायत्रम् आमहीयवं (ऊ० ९. २.३) सत्रासाहीयम् (ऊ० ९. १. ९) । परीतो षिञ्चता सुतम् ( सा० १३१३-५) इति पृश्नि ( ऊ० १५. १. ६) चाथर्वणं ( र० २. १ . ३) चाभीशवं ( ऊ० ५. २.६) चोत्सेधश्च (ऊ० १२.२.२०) । अयं सामं (सा० १४७१-३) इतीहवद्वासिष्ठम् ( ऊ० १५. २.५) अन्त्यम् ।। ३ ।।

इति माध्यंदिनः पवमानः ।। १

यज्जायथा अपूर्व्ये( सा० १४२९-३१) । बृहद् ( र० ४२.६) एदु मधोर्मदिन्तरम् (सा० १६८४-६) इति वामदेव्यं ( ऊ० १५. २. ६) त्रैशोकं ( ऊ० २२.१३) च समन्तं (ऊ० ५. २ .१०) च ।। ४ ।।

- इति पृष्ठानि ।।

बृहतोऽनुष्टुप्छन्दः । वामदेव्यस्योष्णिक् । त्रैशोकस्यातिजगती ।

यत इन्द्र इति समन्तम् ।। ४ ।।

परि स्वानो गिरिष्ठा ( सा० १०९३-५) इति गायत्रं च गौषूक्तं ( ऊ० १५. २७) च । स सुन्वे यो वसूनाम् (सा० १०९६-७) प्राणा शिशुर्महीनाम (सा० १०१५-६) इति दीर्घ-( ऊ० ३.२. ११ )वारवन्तीये ( ऊ० १५ .२.८) । पुरोजिती वो अन्धस ( सा० ६९७-९) इति निषेधश्च (ऊ० १२. १.६ )श्यावाश्वं ( ऊ १.१.११) च । परि प्र धन्वे-(सा० १३६७-८) ति दीर्घतमसोऽर्को ( र० ४. २.४) धर्ता दिव ( सा० १२२८-३०) इति अष्टेडः पदस्तोभोऽ-(र० ४. ३. १)न्त्यः ।। ५ ।

[ इत्यार्भवः पवमानः ।।]

यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम (ऊ० १. १. १४) ।। ६ ।।

साकमश्वं ( ऊ० १. १. १५) त्रैककुभं ( ऊ० ६. १. ७) नार्मेधम् ( ऊ० १ १. १७) ।। ७ ।।

इत्युक्थानि।।

त्रैककुभस्योष्णिक्छन्दः ।। ६ ।।

गौरीवितं षोडशिसाम । रात्रिः संधिः ।। ८ ।।

अथ स्तोमाः । चतुर्विंशा पवमानाः । एकविंशान्याज्यानि त्रिणवानि पृष्ठानि । त्रयस्त्रिंशोऽग्निष्टोमः । त्रयस्त्रिंशोऽग्निष्टोमः । एकविंशान्युक्थानि सषोडशिकानि । पञ्चदशी रात्रिः । त्रिवृत्संधिरिति ।।

दधिभक्षान्तानि पूर्वाण्यहानि । ठदवसानीयान्तमुत्तमम् ।। ८ ।। इति चतुर्थमहः ।। ४ ।।

अत्रिचतूरात्रः ( चतुर्वीर) समाप्तः ।।

जामदग्न्यश्चतूरात्रः
प्रथममहः

त्रिवृत्पञ्चदशोऽग्निष्टोम प्रथममहः ( तां० ब्रा० २१.१०) इत्यनुवाकेन जामदग्न्यश्चतूरात्र उक्तः । अत्र सूत्रम्-त्रयोदश्यामपरपक्षस्य दीक्षेत जामदग्न्याय (ला० श्रौ० ९. १२.३) इत्यादि । प्रथमस्याह्नः कल्पः-

उपोषु जातमप्तुरम् (सा० १३३५-७) इत्यनुरूपो नौधसं ( ऊ० १. १. ६) ब्रह्मसाम । सुज्ञानस्य लोके पौष्कलम् ( ऊ० ९. २.२) । प्र सुन्वानायान्धस (सा० १३८६-८) इत्यौदल-(ऊ० ११ .२.३) गौतमे (ऊ० १. २.१८) ।। १ ।।

समानमितरं प्रथमेनाह्नाभिप्लविकेन ।। २ ।।

इति । उपास्मै (सा० ६५१-३) उपोषु जातमप्तुरं( सा० १३३५-७) पवमानस्य ते कवे (सा० ६५७-९) इतिः बहिष्पवमानम् ।।

अग्न आ याहि वीतये (सा० ६६०-७१) इत्याज्यानि ।।

प्र सोमासो विपश्चित ( सा० ७९४-६) इति गायत्रं चाश्वं ( ऊ० ६. २.१२) च । प्र सोम देववीतय (सा० ७६७-९) इति पज्रं ( ऊ० ५. २.१३) च यौधाजयं (ऊ० १. २.१३) चौशन(ऊ० २ १ १. ४)मन्त्यम् । इदं यौधाजयं द्व्यक्षरणिधनमेव ।ऽ। रथन्तरं ( र० १ . १. १) वामदेव्यं ( ऊ० १.१. ५) च नौधसं ( ऊ० १.१. ६) च कालेयं ( ऊ० १.१.७) चेति पृष्ठानि ।।

स्वादिष्ठये-(सा० ६८९-९१)ति गायत्र-संहिते (ऊ० १. १. ८) । अया पवस्व देवयु (सा० ७७२) पवते हर्यतो हरि(सा० ७७३ )रिति सफ-(ऊ० १.२.१५ )पौष्कले (ऊ० ९ .२ २) । प्र सुन्वानायान्धस ( सा० १३८६-८) इति औदल-( ऊ० ११. २.३) गौतमे (ऊ० १.२.१८) । काव-(ऊ० १ १ १३ )मन्त्यम् । काववर्जमेकर्चाः ।। यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम (ऊ० १. १. १४) ।।

अस्मिन्नहनि त्रिवृत्पञ्चदशयोर्व्यत्यासप्रयोगः ।।

इति प्रथममह ।। ५ ।।

द्वितीयमहः

द्वितीयस्याह्नः कल्पः-

आजिगक्रौञ्चे उद्धरति । स्वे उष्णिक्ककुभौ । स्वासु यामम् सा- १०.१. १०) ।। १ ।।

समानमितरं द्वितीयेनाह्ना चतुर्वीरस्य ।। २ ।।

इति । स्वे उष्णिक्ककुभाविति । आभिप्लविकस्य द्वितीयस्याह्नः संबन्धिन्यावित्यर्थः । पवस्व वाचो-पवस्वेन्दो-वृषा सोम वृषा ह्यसि ( सा० ७७५-७८६) सोमः पुनानो अर्षति ( सा० ११८७-९५) पवमानस्य ते कवे ( सा० ६५७-९) इति बहिष्पवमानम् ।।

अग्निं दूतं वृणीमहे ( सा० ७९०-८; ८००-२) इत्याज्यानि ।। वृषा पवस्व धारये-( सा० ८०३-५)ति गायत्रं च हाविष्मतं (ऊ० ७.१.१) च सौपर्णम् ( ऊ० ९.२.१५) । पुनानः सोम धारये-(सा० ६७५-६)ति ऐडं चायास्यं (ऊ० १.२.२०) दैर्घश्रवसं ( ऊ० ११.२.१६) च त्रिणिधनं चायास्यम् (ऊ० २.१.१) । वृषा शोण ( साश्च ८०६-८) इति पार्थ-(ऊ० ७. १. ६)मन्त्यम् ।।

बृहच्च (र० १.१.५) वामदेव्यं ( ऊ० १.१. ५) च श्यैतं (ऊ० २.१.३) च माधुच्छन्दसं (ऊ० २.२.४) चेति पृष्ठानि ।।

यस्ते मदो वरेण्य ( सा० ८१५-७) इति गायत्रं च स्वाशिरामर्कः (र० ३. १.४) । पवस्वेन्द्रमच्छे( सा० १३२६-८ )ति शङ्कु(ऊ० ११. २.१८)सुज्ञाने (ऊ० ११.२. १९) । अयं पूषा रयिर्भग (सा० ८१८-२०) इति आसितं (ऊ० ११.२.२०) च क्रौञ्चं ( ऊ० १५.१. १७) च । वृषा मतीनां पवत (सा० ८२१-३) इति याम-(ऊ० २.१.१०)मन्त्यम् । स्वारस्य क्रौञ्चस्यो- (ऊ० २. १. ९)द्धारः ।।

यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम (ऊ० १ १.१ ४) ।।

औशनं (ऊ० १. १.४) सौभर (ऊ० १.१.१६ )माष्टादंष्ट्र- (ऊ० २.१.१२)मित्युक्थानि । ब्राह्मणोक्तास्तोमाः ।। २ ।।

इति द्वितीयमहः ।। ६ ।।

तृतीयमहः

अथोत्तरस्याह्नश्चतुर्विंश बहिष्पवमानम् । पञ्चदशानि त्रीण्याज्यानि । सप्तदशमच्छावाकस्य । एकविंशो माध्यंदिनः पवमानः । सप्तदशे द्वे पृष्ठे । एकविंशे द्वे । एकविंशं तृतीयं सवनं सोक्थम् इति ।।

तृतीयस्याह्नः कल्पः-

असृक्षत प्र वाजिनः (सा० १०३४-६) इत्युद्धरति । अग्नेरर्कादुत्तरम् ऐडं सैन्धुक्षितम् (ऊ० १५.१. १९) । अभ्यासवतस्त्वाष्ट्रीसाम्नो लोके ( ऊ० १५. २.२) । त्रिणिधनं त्वाष्ट्रीसाम (ऊ० २. २.४) । स्वास्वरिष्टम् (र० १.१.८) ।। १ ।।

समानमितरं तृतीयेनाह्ना चतुर्वीरस्य ।। २ ।।

इति । दविद्युतत्या रुचा (सा० ६५४-६) एते असृग्रमिन्दवो (सा० ८३०-२) राजा मेधाभिरीयते ( सा० ८३३-५) एते सोमा अभि प्रियम् (सा० ११७८-८६) इषे पवस्व धारयेन-( सा० ८४१-३) ति बहिष्पवमानम् ।।

अग्निना-मित्रं हुवे-इन्द्रेण ताहुवे-(सा० ८४४-५५) इत्याज्यानि ।। उच्चा ते जातमन्धस (सा० ६७२-८) इति गायत्रं क्षुल्लक- वैष्टम्भम् (ऊ० २. १.१३) ऐडं सौपर्णम् ( ऊ० १३.१.१७) । अभि सोमास (सा० ८५६-८) इति गौतमं ( ऊ० २.१.१५) चान्तरिक्षं (र० १.१.६) च मैधातिथं (र० ९.३.६) च द्विहिंकारं (ऊ० ४.२.७) च । तिस्रो वाच (सा० ८५९-६२) इति अङ्गिरसां संक्रोशोऽ-(ऊ० २.१. १७)न्त्यः ।।

अभि त्वा वृषभा सुत (सा० ७३१-३) इति रथन्तरं (र० ४.२. ५) । कस्तमिन्द्र त्वा वसव (सा० १६८२-३) इति वामदेव्यं (ऊ० १५ १.१८) श्रायन्तीयं ( ऊ० ५ .२.९) च रौरवं (ऊ० १ १. २) चेति पृष्ठानि ।।

तिस्रो वाच उदीरत ( सा० ८६९-७१) इति गायत्रं चाग्नेश्चार्कः (र० ४.२ .३) ऐडं सैन्धुक्षितम् (ऊ० १५.१ .१९) । आ सोता परि षिञ्चता (सा० १३९४-५) सखाय आ निषीदते- (सा० ११५७-९) ति वाचःसाम (ऊ० ७.१. १७) शौक्तं (ऊ० १४. २.१५) च । सुतासो मधुमत्तम ( सा० ८७२-४) इति स्वारन्त्रिणिधने त्वाष्ट्रीसामनी ( ऊ० १५.२.१; २.२.४) अन्तरान्धीगवम् (ऊ० ७. १.२०) । पवित्रं त (सा० ८७५-७) इत्यरिष्ट(र० १.१ .८)मन्त्यम् । अत्र स्वारं त्वाष्ट्रीसाम द्वयोः पूर्वम् ।।

यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम (ऊ० १. १. १४) ।।

प्रमँहिष्ठीयं (ऊ० २.२.५) हारिवर्ण-(ऊ० २. २. ६)मुद्वंशीय- (ऊ० ६.१.८ )मित्युक्थानि ।।

तृतीयस्याह्नः एकविंशं बहिष्पवमानम् । त्रीणि चाज्यानि । पञ्चदशमच्छावाकस्य । चतुर्विशो माध्यंदिनः पवमानः । एक- विंशानि पृष्ठानि । त्रिणवं तृतीयसवनम् । द्वे चोक्थे । एकविंशमच्छावाकस्येति स्तोमविधिः ।। २ ।।

इति तृतीयमहः ।। ७ ।।

चतुर्थमहः

चतुर्थस्याह्नः कल्पः-

वारवन्तीयस्य लोके श्रुध्यम् (ऊ. १२.१ .५) विपरिहरत्यानुष्टुभे । द्विपदासु वारवन्तीयम् ( सा० १३६७-९; ऊ० ९. २ .१०) दीर्घतमसोऽर्कोऽ- ( र० १. ३.७ )न्त्यः ।। १ ।।

समानमितरमुत्तमेनाह्ना चतुर्वीरस्य ।। २ ।।

इति । पवमानो अजीजनत् (सा० ८८९-९१ ) एष देवो अमर्त्य (सा० १२५६-६५) एष धिया यात्यण्व्या (सा० १२६६-७३) आ ते दक्षं मयो भुवम् ( सा० ११३७-९) इति बहिष्पवमानम् ।। होता देवो अमर्त्यो ( सा० १४७७-९) यदद्य सूर उदिते (सा० १३०१-३) महाँ इन्द्रो य ओजसा ( सा० १३०७-९) इयं वामस्य मन्मनः (सा० ९१६-८) इत्याज्यानि ।।

अस्य प्रत्नामनुद्युतम् (सा० ७५५ -७) इति गायत्रं चामहीयवं (ऊ० ९.२.३) च सत्रासाहीयम् (ऊ० ९ .१ .९) । परीतो षिञ्चता सुत- (सा० १३१३-५) मिति पृश्नि (ऊ० १५. १.६) चाथर्वणं (र० २. १ ३) चाभीशवं (ऊ० ५ . २.६) चोत्सेधश्च ( ऊ० १२ .२ .२०) । अयं सोम ( सा० १४७१-३) इति इहवद्वासिष्ठ-(ऊ० १५. २. ५ )मन्त्यम् ।।

यज्जायथा अपूर्व्ये-( सा० १४२९ -३१)ति बृहत् (र० ४. २.६) । एदु मधोर्मदिन्तर-(सा० १६९४-६ )मिति वामदेव्यं (ऊ० १५. २. १६) त्रैशोकं ( ऊ० २.२ .१३) समन्तं (ऊ० ५. २. १०) चेति पृष्ठानि ।।

परिस्वानो गिरिष्ठा ( सा० १०९३-५) इति गायत्रं च गौषूक्तं ( ऊ० १५. २.७) च । स सुन्वे यो वसूनां (सा० १०९६-७) प्राणा शिशुर्महीनाम् ( सा० १०१३-५) इति दीर्घ(ऊ० ३ . २. ११ )वारवन्तीये (ऊ० १५.२.८) । पुरोजिती वो अन्धस ( सा० ६९७-९) इति श्यावाश्वं ( ऊ० १. १. ११) च निषेध- (ऊ०१२ १. ६ )श्च । परि प्र धन्वे-(सा० १३६७-९)ति दीर्घतमसोऽर्कः (र० ४ .२.४) । धर्ता दिवः (सा० १२२८-३०) इति अष्टेडपदस्तोभोऽ-(र० ४.३. १)न्त्यः ।।

यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम (ऊ० १.१.१४) ।।

साकमश्वं ( ऊ० १ .१.१५) त्रैककुभं ( ऊ० ४.१.७) नार्मेध-(ऊ० १.१. १७)मित्युक्थानि ।।

गौरीवितं(ऊ० ३. १.१७)षोडशिसाम । रात्रिः संधिः ।।

चतुर्थस्याह्नः चतुर्विंशा पवमानाः । पञ्चदशं होतुराज्यम् । सप्तदशानि त्रीणि । एकविंशानि पृष्ठानि । त्रयस्त्रिंशोऽग्निष्टोमः । एकविंशान्युक्थानि षोडशिकानि । पञ्चदशी रात्रिः । त्रिवृत्संधिः । इति स्तोमविधिः ।।

इति चतुर्थमहः ।। ८ ।।

इति जामदग्न्यश्चतूरात्रः समाप्तः ।।

वासिष्ठश्चतूरात्रः-संसर्पो वा

त्रिवृत्प्रातःसवनम् ( ता० ब्रा० २१.११) इत्यनुवाकेन वासिष्ठश्चतूरात्र उक्तः । स एव संसर्प इत्युच्यते ।।

प्रथममहः

तस्य प्रथमस्याह्नः क्लृप्तिमाह-

या जामदग्न्यस्य प्रथमा सा संसर्पस्य ।। १ ।।

इति । त्रिवृत्प्रातःसवनम् । पञ्चदशं माध्यंदिनं सवनम् । सप्तदशं तृतीयं सवनम् । इति स्तोमक्लृप्तिः । अतिरिक्तास्तृचाः । सप्तदशत्वात् । परिशिष्टं जामदग्न्यस्य प्रथमेनाह्ना समम् ।। १ ।।

इति प्रथममहः ।। ९ ।।

द्वितीयमहः

नवर्चसौपर्णे उद्धरति । परीतो षिञ्चता सुतम् (सा० १३१३-५) बार्हदुक्थं ( ऊ० ९.३.७) च दैर्घश्रवसं ( ऊ० ५.२.४) चायास्ये (ऊ० ७.१. ४) ।। १ ।।

समानमितरं द्वितीयेनाह्ना जामदग्न्यस्य ।। २ ।।

इति । पवस्व वाचो (ऊ० ७७५-७) पवस्वेन्दो (ऊ० ७७८-८०) वृषा सोम द्युमाँ असि (ऊ० ७८१-३) वृषा ह्यसि (ऊ० ७८४-६) पवमानस्य ते वय-(७८७-९)मिति बहिष्पवमानम् ।।

अग्निं दूतं वृणीमहे-मित्रं वयम्-इन्द्रमिद्गाथिन-इन्द्रे अग्ने-( सा० ७९०-९; ८००-२)त्याज्यानि ।।

वृषा पवस्व धारयेन-( सा० ८०३-५) ति गायत्रं च हाविष्मतं (ऊ० ७.१. १) च । परीतो षिञ्चता सुत-(सा० १३१३-५)मिति बार्हदुक्थं ( ऊ० ९. ३.७) च दैर्घश्रवसं ( ऊ० ५. २.४) चायास्ये (ऊ० ७.१. ४) । वृषा शोण ( ऊ० ८०२-८) इति

पार्थ-(ऊ० ७.१ .६ )मन्त्यम् । शशकर्णक्लृप्ता बृहती ।।

बृहच्च ( र० १. १. ५) वामदेव्यं ( ऊ० १. १. ५) च श्यैतं ( ऊ० १. १.६) च माधुच्छन्दसं (ऊ० २.१ .४) चेति पृष्ठानि ।।

यस्ते मदो वरेण्य ( सा० ८१५ -७) इति गायत्रं च स्वाशिरामर्कः (र० ३.२.४) । पवस्वेन्द्रमच्छे-( सा० ६९२-६ )ति शङ्कु-(ऊ० २.१.६ )सुज्ञाने ( ऊ० २.१.७) । अयं पूषा रयिर्भग (सा० ८१८-२०) इति आसितं (ऊ० १२.२.२०) च क्रौञ्चं चोत्तमम् (ऊ० २.१ .९) । वृषा मतीनां पवते (सा० ८२१-३) इति याम-(ऊ० २.१ .१० )मन्त्यम् ।।

यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम (ऊ० १ .१ .१४) ।।

औशनं (ऊ० १. १ .४) सौभर-(ऊ० १ .१. १६ )माष्टादंष्ट्र-(ऊ० २.१. १ २)मित्युक्थानि । पञ्चदशं प्रातःसवनम् । सप्तदशं माध्यंदिनं सवनम् । एकविंशं तृतीयसवनं सोक्थम् ।। २ ।।

इति द्वितीयमहः ।। १० ।।

तृतीयमहः

तृतीयस्याह्नः कल्पः-

द्वादशाहिकस्य तृतीयस्याह्ण आज्यबहिष्पवमानम् । गायत्री च ।। १ ।। समानमितरं तृतीयेनाह्ना जामदग्न्यस्य ।। २ ।।

इति । दविद्युतत्या रुचा (सा० ६५४-६) एते असृग्रमिन्दवो (सा० ८३०-२) राजा मेधाभिरीयते ( सा० ८३३-५) तं त्वा नृम्णानि बिभ्रतम् ( सा० ८३६-४०) इषे पवस्व धारय ( सा० ८४१-३) इति बहिष्पवमानम् ।।

अग्निना-मित्रं हुवे-इन्द्रेण-ता हुवे (सा० ८४४-५५) इत्याज्यानि ।।

उच्चा ते जातमन्धसः ( सा० ६७२-४) इति गायत्रं च क्षुल्लकवैष्टम्भं ( ऊ० २. १. १३) च । अभि सोमास आयवः (सा० ८५६-८) इति गौतमं (ऊ० २ .१.१५) चान्तरिक्षं (र० १. १. ६) च मैधातिथं (ऊ० ९.३.६) च द्विहिंकारं (ऊ० ४.२.७) च । तिस्रो वाच उदीरत (सा० ८५९-६१) इत्यङ्गिरसां संक्रोशो- (ऊ० २ १. १७) ऽन्त्यः ।।

अभि त्वा वृषभा सुत( सा० ७३१-३) इति रथन्तरम् (र० १. १.१) । कस्तमिन्द्र त्वा वसवा (सा० १६८२-३) इति वामदेव्यं (ऊ० १५.१.१८) श्रायन्तीयं (ऊ० ५ .२.९) रौरवं (ऊ० १.१.२) चेति पृष्ठानि ।। तिस्रो वाच उदीरत (सा० ८५९-६१) इति गायत्रं चाग्नेश्चार्कः (र० ४.२.३) । ऐडं सैन्धुक्षितम् (ऊ० १५.१.१९) । आ सोता परि षिञ्चत-(सा० १३९४-५) सखाय आ निषीदत (सा० ११५७-९) इति वाचःसाम (ऊ० ७.१.१७) शौक्तं (ऊ० १४.२.१५) च । सुतासो मधुमत्तमा (सा० ८७२-४) इति स्वाराद्यं च त्वाष्ट्रीसामा- (ऊ० १५.२.१ )न्धीगवं ( ऊ० १.१.१२) च त्रिणिधनं च त्वाष्ट्रीसाम (ऊ० २.२.४) । पवित्रं त (सा० ८७५-७) इत्यरिष्ट(र० १ १.८)मन्त्यम् ।।

यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम (ऊ० १. १. १४) ।।

प्रमँहिष्ठीयं ( ऊ० २.२.५) हारिवर्ण-(ऊ० २.२.६ )मुद्वंशीय- (ऊ० ६.१.८)मित्युक्थानि ।।

सप्तदशं प्रातःसवनम् । एकविंशं माध्यंदिनं सवनम् । त्रिणवं तृतीयसवनं सोक्थम् ।। २ ।।

चतुर्थमहः

अथ चतुर्थस्याह्नः-

उद्धरति पर्यासम् । व्रात्या गायत्री । पुनानः सोम धारये-(सा० ६७५-६ )ति बृहती । गौषूक्तादुत्तरं वारवन्तीयम् (ऊ० १२. १ . ४) । पुरोजिती वो अन्धस ( सा० ६९७-९) इति निषेधश्च (ऊ० १२. १. ६) श्यावाश्वं ( ऊ० १. १. ११) त्वाष्ट्रीसामा-(ऊ० ७.२. १०) हरति द्विपदातिच्छन्दसः ।। १ ।। समानमितरमुत्तमेनाह्ना जामदग्न्यस्य ।। २ ।।

इति । पवमानो अजीजनत् (सा० ८८९ -९१) एष देवो अमर्त्यः ( सा० १२५६-६५) एष धिया यात्यण्व्या ( सा० १२६६-७३) इति बहिष्पवमानम् ।।

होता देवो अमर्त्यो ( सा० १४७७-९) यदद्य सूर उदिते (सा० १३५१-३) महाँ इन्द्रो य ओजसा ( सा० १३०७-९) इयं वामस्य मन्मन (सा० ९१६-८) इत्याज्यानि ।।

अस्य प्रत्ने-( सा० ७५५-८ )ति गायत्रं चामहीयवं (ऊ ० ९. २. ३) च जराबोधीयं (ऊ० ९.३.१०) च सत्रासाहीयं (ऊ० ९. १. ९) च । पुनानः सोम धारये( सा० ६७५-६) ति पृश्नि ( ऊ ० १५ .२.३) चाथर्वणं ( र० ४.३.२) चाभीशवं (ऊ० १५ .२ ४) चोत्सेधश्च ( ऊ० ६ .१. ११) । अयं सोम (सा० १४७१-३) इति इहवद्वासिष्ठ(ऊ० १५. २. ५ )मन्त्यम् ।। यज्जायथा अपूर्व्ये-(सा० १४२९-३१) ति बृहत् (र० ३.२.१६) । एदु मधोर्मदिन्तरम् (सा० १६८४-६) इति वामदेव्यं ( ऊ० १५. २.६) त्रैशोकं (ऊ० २. २. १३) च समन्तं (ऊ० ५ .२. १०) चेति पृष्ठानि ।।

परिस्वानो गिरिष्ठा (सा० १०९३-५) इति गायत्रं गौषूक्तं (ऊ० १५. २.७) वारवन्तीयम् (ऊ० १२.१.४) । स सुन्वेयो वसूनां (सा० १०९६-७) प्राणा शिशुर्महीनाम् ( सा० १०१३-५) इति दीर्घ-(ऊ० ३.२.११) श्रुध्ये (ऊ० १२.२.५) । पुरोजिती वो अन्धस ( सा० ६९७-९) इति निषेधश्च ( ऊ० १२. १.६) श्यावाश्वं (ऊ० १. १.११) च त्वाष्ट्रीसाम यदूर्ध्वेडम् ( ऊ० ७.२..१०) । परि प्र धन्वे (सा० १३६७-८ )ति वाजदावर्यः (ऊ० १२.१.७) । अया रुचे -(सा० १५९०-२ )ति नित्यवत्साः ( र० ३.२ .२) । धर्ता दिव ( सा० १२२८-३०) इति दीर्घतमसोऽर्कोऽ-(र० ३.१.१०)न्त्यः ।।

यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम (उ० १.१.१४) ।।

साकमश्वं ( ऊ० १ .१.१५) त्रैककुभं ( ऊ० ६.१.७) नार्मेध(ऊ० १.१. १७)मित्युक्थानि ।।

गौरीवितं ( ऊ० ३. १. २) षोडशिसाम । रात्रिः संधिः । एकविंशं प्रातःसवनम् । त्रिणवं माध्यंदिनं सवनम् । त्रयस्त्रिंशं तृतीयसवनम् । प्रत्यवरोहीण्युक्थानि । त्रिणवं प्रथमम् । द्वे एकविंशे सषोडशिके । पञ्चदशी रात्रिः । त्रिवृत्संधिरिति । अत्र सूत्रम्- संसर्पस्य चतुर्थेऽहनि (ला० श्रौ० ९.१२.८) इत्यादि ।। २ ।।

इति चतुर्थमहः ।। १२ ।।

इति वासिष्ठश्चतूरात्रः समाप्तः ।।

वैश्वामित्रश्चतूरात्रः

त्रिवृदग्निष्टोमः । पञ्चदश उक्थः । सप्तदश उक्थः । एकविंशोऽ- तिरात्रो विश्वामित्रस्य संजयः ( तां० ब्रा० २१.१२) इत्यनुवाकेन विश्वामित्रश्चतूरात्र उक्तः ।।

प्रथममहः

तस्य प्रथममहराह-

प्र सोमासो विपश्चित ( सा० ७६४-६) गायत्रमेकस्याम् । आश्वमेकस्याम् (ऊ० १. २.११) जराबोधीयमेकस्याम् ( ऊ० १४.१.१२) । प्र सोम देववीतये -(सा० ७६७-८) इति यौधाजयं (ऊ० १.२. १३) तिसृषु ।। १ ।। समानमितरं प्रथमेनाह्ना संसर्पस्य ।। २ ।।

इति । उपास्मै (सा० ६५१-३) उपोषु जातम् (सा० १३३५-७) पवमानस्य ते कवे (सा० ६५७-९) इति बहिष्पवमानम् ।।

अग्न-आ नो मित्रायाहीन्द्राग्नी-( सा० ६६०-७१) त्याज्यानि ।। प्र सोमासो विपश्चित ( सा० ७६४-६) इति गायत्रमाश्वं (ऊ० १ २. ११) जराबोधीय(ऊ० १४. १.१२)मिति सामतृचः । प्र सोम देववीतय (सा० ७६७-८) इति यौधाजयं (ऊ० १. २. १३) तिसृषु । औशन-( ऊ० १.१.४ )मन्त्यम् ।।

रथन्तरं (र० १.१.१) च वामदेव्यं (ऊ० १. १.५) च नौधसं (ऊ० १. १.६) च कालेयं (ऊ० १. १.) चेति पृष्ठानि ।।

स्वादिष्ठये(सा० ६८९ )ति गायत्रसंहिते ( ऊ० १.१.८) । अया पवस्व देवयुः-पवते हर्यतो हरिर् ( सा० ७७२-३) इति सफ-(ऊ० १.२.१५ )पौष्कले (ऊ० ९ .२.२) । प्र सुन्वानायान्धस ( सा० ७७४) इत्यौदल-( ऊ० ११.२.३ गौतमे (ऊ० १.२.१८) । काव-(ऊ० १.१.१३)मन्त्यम् । काववर्जमेकर्चाः ।।

यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम (ऊ० १.१. १४) ।।

सर्वं त्रिवृत् ।। २ ।।

इति प्रथममहः ।। १३ ।।

द्वितीयमहः

द्वितीयमहराह-

पुनानः सोम धारय ( सा० ६७५-६) इत्यायास्ये (ऊ० १. २ .२०; २.१.१) ।। १ ।।

समानमितरं तृतीयेनाह्ना संसर्पस्य ।। २ ।।

इति । पवस्व वाचो-पवस्वेन्दो-वृषा सोम-वृषा ह्यसि-पवमानस्य ते वय-(सा० ७७५-८९)मिति बहिष्पवमानम् ।।

अग्निं दूतं वृणीमहे (सा० ७९०-८०२) इत्याज्यानि ।।

वृषा पवस्व धारये-( सा० ८०३-५ )ति गायत्रं च हाविष्मतं (ऊ० ७.१.१) च । पुनानः सोम धारयेन-( सा० ६७५-६ )ति आयास्ये (ऊ० १.२.२०; २.१.१) । वृषा शोण (सा० ८०६-८) इति पार्थ-(ऊ० ७.१.६ )मन्त्यम् ।।

बृहच्च ( र० १.१. ५) वामदेव्यं ( ऊ० १. १. ५) च श्यैतं (ऊ० १.१. ) च माधुच्छन्दसं ( ऊ० २.१ .४) चेति पृष्ठानि ।।

यस्ते मदो वरेण्य (सा० ८१५-७) इति गायत्रं स्वाशिरामर्कः (ऊ० ३.२.४) । पवस्वेन्द्रमच्छे( सा० ६९२-६) ति शङ्कु-(ऊ० २.१.६ )सुज्ञाने ( ऊ० २.१.७) । अयं पूषा रयिर्भग( सा० ८१८-२०) इति आसितं (ऊ० ११.२.२०) च क्रौञ्चं (ऊ० १५.१.१७) च । वृषा मतीनां पवत (सा० ८२१-५) इति याम-(ऊ० २.१.१०)मन्त्यम् । शङ्कुसुज्ञानासितान्येकर्चानि ।।

यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम (ऊ० १. १.१४) ।।

औशनं (ऊ० १. १.४) सौभर-(ऊ० १ .१. १६ )माष्टादंष्ट्र-( ऊ० २.१. १२ )मित्युक्थानि । सर्वं पञ्चदशम् ।। २ ।।

इति द्वितीयमहः । । १४ ।।

तृतीयमहः

तृतीयमहराह-

सैन्धुक्षितान्धीगवे उद्धरति ।। १ ।।

समानमितरं तृतीयेनाह्ना संसर्पस्य ।। २ ।।

इति । दविद्युतत्या रुचा ( सा० ६५४-६) एते असृग्रमिन्दवो (सा० ८३०-२) राजा मेधाभिरीयते ( सा० ८३३-५) तं त्वा नृम्णानि बिभ्रतम् ( सा० ८३६ -४०) एष पवस्व धारये(सा० ८४१-३)ति बहिष्पवमानम् ।

अग्निनाग्निः समिध्यते (सा० ८४४-५५) इत्याज्यानि ।।

उच्चा ते जातमन्धस ( सा० ६७२-४) इति गायत्रं च क्षुल्लकवैष्टम्भं (ऊ० २. १. १३) च । अभि सोमास आयव ( सा० ८५६-८) इति गौतमं ( ऊ० २. १. १५) चान्तरिक्षं (र० १. १. ६) च मैधातिथं (ऊ० ९. ३.६) च द्विहिंकारं ( ऊ० ४.२.७) च । तिस्रो वाच ( सा० ८५९ -६१) इत्यङ्गिरसां संक्रोशोऽन्त्यः (ऊ० २. १. १७) । गौतममाद्यायाम् । द्विहिंकारमध्यास्यायाम् ।।

अभि त्वा वृषभा सुत (सा० ७३१-३) इति रथन्तरम् ( र० १. १. १) । कस्तमिन्द्र त्वा वस-( सा० १६८२-३) विति वामदेव्यं ( ऊ० १५ .१. १८) श्रायन्तीयं (ऊ० ५.२.९) रौरवं (ऊ० १. १. २) चेति पृष्ठानि ।।

तिस्रो वाच उदीरत ( सा० ८५९-६१) इति गायत्रं चाग्नेश्चार्कः (र० १. ३. १) । आ सोता परि षिञ्चत (सा० १३९४) सखाय ओ निषीदते- (सा० ११५७) ति वाचःसाम (ऊ० २.२.१) शौक्तं ( ऊ० २.२.२) चैकर्चयोः । सुतासो मधुमत्तमा ( सा० ८७२-४) इति स्वारमाद्यं त्वाष्ट्रीसाम ( ऊ० १५.२.१) त्रिणिधनं (ऊ० २.२.४) च । पवित्रं त (सा० ८७५-७) इत्यरिष्ट-( र० १ .१ .८ )मन्त्यम् ।।

यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम (ऊ० १. १. १४) ।।

प्रमँहिष्ठीय (ऊ० २. २. ५) हारिवर्ण-(ऊ० २.२.६ )मुद्वंशीय- (ऊ० ६. १. ८)मित्युक्थानि । सर्वं सप्तदशम् ।। २ ।।

इति तृतीयमहः ।। १५ ।।

चतुर्थमहः

चतुर्थमहराह

जराबोधीयवारवन्तीये उद्धरति । द्विपदातिच्छन्दसश्च । परीतो षिञ्चता सुतम् ( सा० १०१३-५) इति पृश्नि ( ऊ० १५. १. ६) आभीशवम् ( ऊ० ५. २.६) आथर्वणं ( र० २. १. ३) ज्योतिष्टोम्यनुष्टुप् ।। १ ।।

समानमितरमुत्तमेनाह्ना संसर्पस्य ।। २ ।।

इति । पवमानो अजीजनत् ( सा० ८८९ -९१) एष देवो अमर्त्यः (सा० १२५६-६५) एष धिया यात्यण्व्ये-(सा० १२६६-७३) ति बहिष्पवमानम् ।।

होता देवो अमर्त्यो (सा० १४७७-९) यदद्य सूर उदिते ( सा० १३५१-३) महो इन्द्रो य ओजसा (सा० १३०७-९) इयं वामस्य मन्मन (सा० ९१६ -८) इत्याज्यानि ।।

अस्य प्रत्नामनुद्युत-( सा० ७५५-७)मिति गायत्र-(ऊ० ९.२.३) मामहीयवं (ऊ० ९.२.३) सत्रासाहीयम् (ऊ० ९. १ .९) । परीतो षिञ्चता सुत-(सा० १३१३-५) मिति पृश्न्या-( ऊ० १५.१. ६ )भीशव- (ऊ० ५. २.६ )माथर्वणम् ( र० २.१ .३) । अयं सोम (सा० १४७१-३) इति इहवद्वासिष्ठ-(ऊ० १५. २. ५)मन्त्यम् । ।

यज्जायथा अपूर्व्ये-(सा० १४२९-३१) हि बृहत् (र० ४. २.६) । एदु मधोर्मदिन्तर-(सा० १६८४-६ )मिति वामदेव्यं (ऊ० १५.२.६) त्रैशोकं (ऊ० २.२. १३) च समन्तं ( ऊ० ५. २ १०) चेति पृष्ठानि ।।

परि स्वानो गिरिष्ठा (सा० १०९३-५) इति गायत्रं गौषूक्तं (ऊ० १५. २. ७) च । स सुन्वे यो वसूनाम् (सा० १०९६-७) प्राणा शिशुर्महीनाम् (सा० १०१३-५) इति दीर्घ-(ऊ० ३.२.११) श्रुध्ये- (ऊ० ९. १. १४) । पुरोजिती वो अन्धस (सा० ६९७-९) इति श्यावाश्वा- (ऊ० १. १. ११ )न्धीगवे (ऊ० १. १. १२) । धर्ता दिव ( सा० १२२८-३०) इति दीर्घतमसो-ऽर्कोऽ-(र० २.१. १० )न्त्यः ।।

यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम (ऊ० १ . १. १४) ।।

साकमश्वं (ऊ० १. १. १५) त्रैककुभं ( ऊ० ६.१. ७) नार्मेध(ऊ० १. १. १७)मित्युक्थानि ।।

गौरीवितं ( ऊ० ३.१. २) षोडशिसाम । रात्रिः संधिः । सर्वमेकविंशम् । एकस्तोमस्य संधेरावापोऽभ्यासो बा ।। २ ।।

इति चतुर्थमहः ।। १६ ।।

इति जाह्नवः वैश्वामित्रो वा चतूरात्र समाप्तः ।।

इति चतूरात्राः ।।


अथ पञ्चरात्राः
देवपञ्चरात्रः-अभ्यासङ्ग्यः

अथ पञ्चरात्रास्त्रयः । द्वे त्रिवृती सवने (तां० ब्रा० २१. १३ इत्यनुवाकेन देवानां पञ्चरात्र उक्तः ।।

प्रथमद्वितीये अहनी

वैश्वमित्रो द्व्यहः । जराबोधीयस्य लोके सोमसाम ( ऊ० १. २. १२) । स्वाशिरामर्कस्य मौक्षम् ( ऊ० ४. १. १०) सौभरस्यौपगवम् (ऊ० ४. १. १८) ।। १ ।।

इति प्रथमद्वितीये अहनी ।। १७ ।।

तृतीयमहः

द्वादशाहिकं तृतीयमह । वैरूपस्य लोके रथन्तरम् (र० १. १. १) । पाष्ठौहस्याग्नेरर्क ( र० ४.२. ३) । गौरीवितस्य त्रिवृत्साम (ऊ० १५. २. १) ।। १ ।।

तस्यैतस्य त्र्यहस्याभ्यासङ्गः । स्वादिष्ठया मदिष्ठये-( सा० ६८९-९१) ति गायत्र-संहिते तृचयोः (ऊ० १. १. ८) । गौतमं तृचे (ऊ० ९. १. १) आसितं तृचे (ऊ० ९. २.२० वाचश्च साम (ऊ० ७.१ .१७) शौक्तं तृचयोः (ऊ० १४.२.१५) ।।२ ।।

तस्य त्रयाणामह्नां क्लृप्तिमाह-वैश्वामित्रो द्व्यह इति खण्डेन । वैश्वामित्रो द्व्यहः द्वे अहनी उक्ते । जराबोधीयस्य लोके सोमसामेति तयोः प्रथमस्य विशेषः । स्वाशिरामर्कस्य मौक्षं सौभरस्यौपगवमिति द्वितीयस्य । द्वादशाहिकं तृतीयमहरुक्तम्-वैरूपस्य लोके रथन्तरं पाष्ठौहस्याग्नेरर्को गौरीवितस्य त्वाष्ट्रीसामेति । तस्य विशेषः-तस्यै- तस्य त्र्यहस्याभ्यासङ्ग इति । पूर्वस्याह्नस्तार्तीयसवनीको यः स्तोमः

364 - - - - - - -

उपास्मै गायता नरो बभ्रवे नु स्वतवसे प्र यद्गावो न भूर्णय आशुरर्ष बृहन्मते पवमानस्य ते कवे ऽग्न आ याहि वीतय इत्याज्यानि प्र सोमासो विपश्चित इति गयत्रं चाश्वं च जराबोधीयं चाशु भार्गवं प्र सोम देववीतय इति पज्रं गौङ्गवं यौधाजयमौशनमन्त्यँ रथंतरं च वामदेव्यं च नौधसं च कालेयं च स्वादिष्ठया मदिष्ठयेति गायत्र सँहिते पवस्वेन्द्रमच्छेति सफपौष्कले प्र सुन्वानायान्धस इत्यौदलं गौतममाकूपारमभि प्रियाणीति द्वीडः पदस्तोभोऽन्त्यो यज्ञायज्ञी-यमग्निष्टोमसाम ७-१

द्वितीयस्याह्नः

पवस्व वाचो अग्रियः पवस्वेन्दो वृषा सुतो वृषा सोम द्युमाँ असि वृषा ह्यसि भानुना सोमः पुनानो अर्षति पवमानस्य ते वयमग्निं दूतं वृणीमह इत्याज्यानि वृषा पवस्व धारयेति गायत्रं च हाविष्मतं चाजिगं च स्वारं च सौपर्नं पुनानः सोम धारयेत्यायस्ये अन्तरा दैर्घश्रवसं वृषा शोन इति पार्थमन्त्यं बृहच्च वामदेव्यं च श्यैतं च माधुच्छन्दसं च यस्ते मदो वरेण्य इति गायत्रं च स्वाशिरां चार्कस्त्वँ ह्यङ्ग दैव्य पवस्व देववीतय इति शङ्कुसुज्ञाने अयं पूषा रयिर्भग इत्यासितं द्वे क्रौञ्चे वृषा मतीणां पवत इति चतुरिडः पदस्तोभोऽन्त्यो यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसामौ शनँ सौभरमाष्टादँष्ट्रम् ७-२

तृतीयस्याह्नः

दविद्युतत्या रुचै ते असृग्रमिन्दवो राजा मेधाभिरीयते ऽसृक्षत प्र वाजिन एते सोमा अभि प्रियमिषे पवस्व धारयाग्निनाग्निः समिध्यत इत्याज्यान्युच्चा ते जातमन्धस इति गायत्रं च क्षुल्लकवैष्टम्भमैडँ सौपर्णमभि सोमास आयव इति गौतमं चान्तरिक्षं च मैधातिथं च द्विहिंकारं च तिस्रो वाच इत्यङ्गिरसाँ संक्रोशोऽन्त्यो ऽभि त्वा वृषभा सुत इति रथंतरं कस्तमिन्द्र त्वावसविति वामदेव्यँ श्रायन्तीयं च रौरवं च तिस्रो वाच उदीरत इति गायत्रं चाग्नेश्चर्क आ सोता परि षिञ्चत सखाय आ नि षीदतेति वाचश्च साम शौक्तं च सुतासो मधुमत्तमा इति त्वाष्ट्रीसामनी स्वारे अन्तरान्धीगवं पवित्रं त इति षडिडः पदस्तोभोऽन्त्यो यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसामा युष उक्थानि ७-३

चतुर्थमहः

पवमानो अजीजनदेष देवो अमर्त्य एष धिया यात्यण्व्या ते दक्षं मयोभुवँ होता देवो अमर्त्यो यदद्य सूर उदिते महाँ इन्द्रो य ओजसेयं वामस्य मन्मनो ऽस्य प्रत्नामनु द्युतमिति गायत्रमामहीयवँ सत्रासाहीयं परीतो षिञ्चता सुतमिति पृश्नि चाथर्वणं चाभीशवं चोत्सेधश्चायँ सोम इतीहवद्वासिष्ठमन्त्यं यज्जायथा अपूर्व्येति बृहदेदु मधोर्मदिंतरमिति वामदेव्यं त्रैशोकं च समन्तं च परि स्वानो गिरिष्ठा इति गायत्रं च गौषूक्तं च स सुन्वे यो वसूनां प्राणा शिशुर्महीनामिति दीर्घ वारवन्तीये पुरोजिती वो अन्धस इति निषेधश्च श्यावाश्वं च परि प्र धन्वेति दीर्घतमसोऽर्को धर्ता दिव इत्यष्टेडः पदस्तोभोऽन्त्यो यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम साकमश्वं त्रैककुभं नार्मेधं गौरीवितँ षोडशिसाम रात्रिः संधिः ७-४

उपो षु जातमप्तुरमित्यनुरूपो नौधसं ब्रह्मसाम सुज्ञानस्य लोके पौस्कलं प्र सुन्वानायान्धस इत्यौदल गौतमे समानमितरं प्रथमेनाह्नाभिप्लविकेन ७-५-१

अजिगक्रौञ्चे उद्धरति स्वे उष्णिक्ककुभौ स्वासु यामँ समानमितरं द्वितीयेनाह्ना चतुर्वीरस्या ७-५-२

असृक्षत प्र वाजिन इत्युद्धरत्यग्नेरर्कादुत्तरमैडँ सैन्धुक्षितमभ्यासवतस्त्वा-ष्ट्रीसाम्नो लोके त्रिणिधनं त्वाष्ट्रीसाम स्वास्वरिष्टँ समानमितरं तृतीयेनाह्ना चतुर्वीरस्य ७-५-३

वारवन्तीयस्य लोके श्रुध्यं विपरिहरत्यानुष्टुभे द्विपदासु वारवन्तीयं दीर्घतमसोऽर्कोऽन्त्यः समानमितरमुत्तमेनाह्ना चतुर्वीरस्य ७-५-४

या जामदग्न्यस्य प्रथमा सा सँसर्पस्य ७-६-१

नवर्चसौपर्णे उद्धरति परीतो षिञ्चता सुतमिति बार्हदुक्थं च दैर्घश्रवसं चा यास्ये समानमितरं द्वितीयेनाह्ना जामदग्न्यस्य ७-६-२

द्वादशाहिकस्य तृतीयस्याह्न आज्यबहिष्पवमानं गायत्री च समानमितरं तृतीयेनाह्ना जामदग्न्यस्य ७-६-३

उद्धरति पर्यासं व्रात्या गायत्री पुनानः सोम धारयेति बृहती गौषूक्तादुत्तरं वारवन्तीयं पुरोजिती वो अन्धस इति निषेधः श्यावाश्वं त्वाष्ट्रीसामा हरति द्विपदातिच्छन्दसः समानमितरमुत्तमेनाह्ना जामदग्न्यस्य ७-६-४

प्र सोमासो विपश्चित इति गायत्रमेकस्यामाश्वमेकस्यां जराबोधीयमेकस्यां प्र सोम देववीतय इति यौधाजयं तिसृषु समानमितरं प्रथमेनाह्ना सँसर्पस्य ७-७-१

पुनानः सोम धारयेत्यायस्ये समानमितरं द्वितीयेनाह्ना सँसर्पस्य ७-७-२

सैन्धुक्षितान्धीगवे उद्धरति समानमितरं तृतीयेनाह्ना सँसर्पस्य ७-७-३

जराबोधीयवारवन्तीये उद्धरति द्विपदातिच्छन्दसश्च परीतो षिञ्चता सुतमिति पृश्नि आभीशवमाथर्वणं ज्योतिष्टोम्यनुष्टुप् समानमितरमुत्तमेनाह्ना सँसर्पस्य ७-७-४

वैश्वामित्रो द्व्यहो जराबोधीयस्य लोके सोमसाम स्वाशिरामर्कस्य मौक्षँ सौभरस्यौपगवं ७-८-१

द्वादशाहिकं तृतीयमहर्वैरूपस्य लोके रथंतरं पाष्ठौहस्याग्नेरर्को गौरीवितस्य त्वाष्ट्रीसाम तस्यैतस्य त्र्यहस्याभ्यासङ्गः स्वदिष्ठया मदिष्ठयेति गायत्र साँहिते तृचयोर्गौतमं तृच आसितं तृचे वाचश्च साम शौक्तं तृचयोः ७-८-२

चतुर्थस्याह्नः

पवमानो अजीजनत्पुनानो अक्रमीदभि प्र यद्गावो न भूर्णय आशुरर्ष बृहन्मते हिन्वन्ति सूरमुस्रयोऽग्निर्वृत्राणि जङ्घनदिति होतुराज्यँ स्वान्युत्तराणि पवस्व दक्षसाधन इति गयत्रमदारसृत्सत्रासाहीयं तवाहँ सोम रारणेत्याष्टादँष्ट्रमा-भीशवँ स्वःपृष्ठमाङ्गिरसमु हु वा अस्येति वासिष्ठमन्त्यं बृहच्च वामदेव्यं च त्रैशोकं च पृश्नि च परि प्रिया दिवः कविरिति गायत्रँ स्वाशिरामर्को बृहद्भारद्वाजं त्वँ ह्यङ्ग दैव्य सोमः पुनान ऊर्मिणेति बृहत्क क्रोशे पुरोजिती वो अन्धस इति नानदं त्वाष्ट्रीसामा थर्वणं प्रो अयासीदिति लौशमन्त्यं यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम सैन्धुक्षितँ सौभरमुद्वँशीयम् ७-९

पवमानस्य विश्वविदसृक्षत प्र वाजिन एष देवो अमर्त्य एष धिया यात्यण्व्याते दक्षं मयोभुवँ होता देवो अमर्त्यः पुरूरुणा चिद्ध्यस्त्युत्तिष्ठन्नोजसा सह यज्ञस्य हि स्थ ऋत्विजास्य प्रत्नामनु द्युतमिति गायत्रं चामहीयवं च जराबोधीयं च र्षभश्च पवमानः परीतो षिञ्चता सुतमिति परीतो षिञ्चता सुतमिति वाम्रं च मानवं चा नूपं चो त्सेधश्चा यँ सोम इती हवद्वासिष्ठमन्त्यँ रथंतरं च वामदेव्यं च श्रायन्तीयं च वैयश्वं च परि स्वानो गिरिस्था इति गायत्रं गौषूक्तं वारवन्तीयँ स सुन्वे यो वसूनां प्राणा शिशुर्महीनामिति दीर्घ श्रुध्ये सोमाः पवन्त इन्दव इति श्यावाश्वा न्धिगवे निषेधः परि प्र धन्वेति वाजदावर्यो ऽया रुचेति नित्यवत्सा धर्ता दिव इति दीर्घतमसोऽर्कोऽन्त्यो यज्ञायज्ञीयमग्निष्टोमसाम चातुर्वीरोऽतिरत्रः षोडशिमान् ७-१०

एष एव चतुरहो यो देवानां पञ्चरात्रस्यानभ्यासक्तः पुनर्जराबोधीयँ स्वं लोकमेति चतुर्थादह्न उत्तरँ षडृचँ सत्रासाहीयमाभीशवं बृहद्भारद्वाजमाथर्वणं तान्युद्धरति ७-११-१

पञ्चममहः

पवमानस्य विश्वविद् यत्सोम चित्रमुक्थ्यमसृक्षत प्रवाजिन उत्ते शुष्मास इरत आ ते दक्षं मयोभुवमिन्द्रग्नि युवामिम इत्यैन्द्राग्नमृषभजराबोधीये उद्धरत्युत्सेधस्य लोकेऽग्नेस्त्रिणिधनमसाव्यँशुर्मदायेति गायत्रं च गौषुक्तं च पवस्व वाजसातय इति श्यावाश्वा न्धीगवे उद्धरति द्विपदातिच्छन्दसः समानमितरमुत्तमेनाह्ना देवानां पञ्चरात्रस्य ७-११-२

व्रतमध्यः पञ्चरात्रः

ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमो गौरुक्थ्यो महाव्रतं गौरुक्थ्य आयुरतिरात्र एकाहकॢप्ताः ७-११-३

ऋतूनां षडहः

पृष्ठ्यः षडहः समूढो वा व्यूढो वा समूढस्त्वेव तस्यो पास्मै गायता नर उपो षु जातमप्तुरं पवमानस्य ते कव इति प्रथमस्याह्नो बहिष्पवमानमौदलमासितं त्वाष्ट्रीसामा विकॢप्तं चतुर्थमहस्त्वाष्ट्रीसाम क्रौञ्चमेते स्वराः पृष्ठ्यस्य गौरीवितलोक उद्वँशपुत्राद्रात्रिमुपयन्ती ति यदि व्यूढः ७-१२-१

समूढः

अथ यदि समूढ एतदेव प्रथमस्याह्नो बहिष्पवमानमेते स्वरा द्वितीयस्याह्नो वृषा शोण इति पार्थमन्त्यं पञ्चमस्याह्नः पार्थस्य लोक आकूपारं यन्नवमेऽहनि सांवत्सरिकः समूढ उत्तरस्य त्र्यहस्याविकॢप्ता बृहत्यः सर्वस्य षडहस्यै ७-१२-२

आयुष्कामः षडहः

एष एव त्र्यहो य ऋतूनां यथा व्यूढे तृतीयस्याह्नो वैरूपस्य लोके रथंतरँ सुतासो मधुमत्तमा इति त्रीणि त्वाष्ट्रीसूमान्यैडं मध्ये स्वारे अभितो बृहत्तिसृषु ज्योतिर्गौरायुरतिरात्र एकाहकॢप्ताः ७-१२-३

पृष्ठ्यावलम्बः षडहः

एष एव पञ्चाहो य ऋतूनाँ समूढोऽभ्यासक्तो बृहद्रथंतरपृष्ठः प्रथमस्याह्नः स्वादिष्ठार्भवीया द्वितीयस्याह्नो वासिष्ठमन्त्यँ स्वस्थाने पार्थं चतुर्थस्याह्न और्णायवस्योपरिष्टाद्बृहद्भारद्वाजमान्धीगवस्य शुद्धाशुद्धीयमुद्धरति षोडशिनं पञ्चमस्याह्नः संतनिन उपरिस्तादैडं च सैन्धुक्षितं गौसूक्तं च ७-१२ -४

विश्वजिदतिरात्रः ७-१२-५

सप्तरात्राः
सप्तर्षिसप्तरात्रः

एष एव षडहो य ऋतूनाँ समूढो वा व्यूढो वा समूढस्त्वेवै काहिकं व्रतं तस्य ज्योतिष्टोमोऽतिरात्रः षोडशिमान् ७-१३-१

एष एव षडहो य ऋतूनाँ समूढो वा व्यूढो वा समूढस्त्वेव सप्तदशं व्रतं तस्योपास्मै गायता नरः पवस्व वाचो अग्रियो दविद्युतत्या रुचोत्ते शुष्मास ईरते पवमानस्य ते कव इति बहिष्पवमानमुत्तरे गायत्र्या उद्धरति पूर्वे अनुष्टुभः समानमितरं पूर्वेण व्रतेन तस्य स्तोमान्वयीन्युक्थान्येकविँशः षोडशि ७-१३-२

पशुकामस्य सप्तरात्रः

एष एव षडहो य ऋतूनाँ समूढो वा व्यूढो वा समूढस्त्वेव छन्दोमपवमानं व्रतं तस्य पवमानस्य ते वयमिति चतुरृचस्य लोके तृचं विपरिहरति सत्रासाहीयजराबोधीये आशु च भार्गवं मार्गीयवं च सौमित्रं चैटतं च यौधाजयादुत्तराणि बार्हदुक्थं च द्वैगतं च पौरुहन्मनं च स्वाशिरामर्कादुत्तराणि शांमदप्रभृतीनि चत्वार्यान्धीगवादुत्तरान्याकूपारं च साध्रं च स्वासु धर्म समानमितरं प्रथमेन व्रतेन सप्तरात्रिकेण ७-१३-३

एष एव षडहो य ऋतूनाँ समूढो वा व्यूढो वा समूढस्त्वेव तस्याभ्यासक्तः पञ्चाहो यथा पृष्ठ्यावलम्बे चतुर्थस्याह्न एकविँशः षोडशी पञ्चमस्याह्नः पार्थस्य लोक आकूपारं वात्रेयं वे ति यदि समूढो ऽथ यदि व्यूढश्चतुर्थस्याह्नः शुद्धाशुद्धीयस्य लोक आकूपारं पञ्चमस्याह्नः पार्थस्यात्रेयं पार्थं वैव छन्दोमवतो व्रतस्य बहिष्पवमानँ सप्तदशं व्रतँ समानमितरं ७-१३-४

ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमो गौरुक्थ्य आयुरुक्थ्योऽभिजिदग्निष्टोमो विश्वजिदग्निष्टोमः सर्वजिदग्निष्टोमः सर्वस्तोमोऽतिरात्र एकाहकॢप्ताः ७-१३-५

या देवानां पञ्चरात्रस्य प्रथमा सा जनकलप्तरात्रस्यानभ्यासक्ता ७-१४-१

स्तोत्रीयानुरूपौ पर्यासो वृषा पवस्व धारयेति गायत्रँ हाविष्मतम् आजिगं त एकर्चाः पुनानः सोम धारयेति त्रिणिधनमायास्यं तिसृषु मौक्षस्य लोके स्वाशिरामर्क औपगवस्य सौभरँ समानमितरं द्वितीयेनाह्ना देवानां पञ्चरात्रस्य ७-१४-२

स्तोत्रीयानुरूपौ पर्यास उच्चा ते जातमन्धस इति गायत्रं क्षुल्लकवैष्टम्भँ स्वारँ सौपर्णं त एकर्चा अभि सोमास आयव इत्यन्तरिक्षं तिसृषु महावैष्टम्भस्य लोके श्रायन्तीयँ समानमितरं तृतीयेनाह्ना देवानां पञ्चरात्रस्य ७-१४-३

स्तोत्रीयानुरूपौ पर्यासः पवस्व दक्षसाधन इति गायत्रमदारसृत्सत्रासाहीयं त एकर्चास्तवाहँ सोम रारणेति स्वःपृष्ठमाङ्गिरसं तिसृषु स्वाशिरामर्कस्य लोके गौषूक्तं लौशस्य दीर्घतमसोऽर्कः सौभरस्य त्रैककुभँ समानमितरं चतुर्थेनाह्ना पञ्चशारदीयस्य ७-१४-४

विश्वजिन्महाव्रतं ज्योतिष्टोमोऽतिरात्रः षोडशिमानेकाहकॢप्ताः ७-१४-५

एष एव षडहो य ऋतूनाँ समूढोऽनभ्यासक्तो बृहद्रथंतरपृष्ठ्यश्चतुर्थस्याह्नः प्रत्यस्मै पिपीषत इति गौरीवितँ षोडशिसाम षष्ठस्याह्नो रेवतीनां लोके दार्ढच्युतं विपरिहरत्यौक्ष्णोरन्ध्रे विश्वजिदतिरात्रः ७-१५-१

एष एव षडहो य ऋतूनाँ समूढो वा व्यूढो वा समूढस्त्वेवै काहिकं व्रतं ज्योतिष्टोमोऽतिरात्रोऽषोडशिकः ७-१५-२

एष एव षडहो य ऋतूनाँ समूढो वा व्यूढो वा समूढस्त्वेव ज्योतिर्गौरायुरतिरात्र एकाहकॢप्ताः ७-१५-५

पशुकामस्य नवरात्रः

ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमो गौर् उक्थ्य आयुरुक्थ्यस्तस्यायुषः पुरोजिती वो अन्धस इति श्यावाश्वमेकस्यामान्धीगवमेकस्यामाकूपारमेकस्यां बृहत्तिसृषु बृहन्निधनं वार्कजम्भं पृष्ठ्यावलम्बस्य पञ्चाहो विश्वजिदतिरात्रो विश्वजिदतिरात्रः ७-१५-४