1. अध्यायः १
  2. अध्यायः २
  3. अध्यायः ३
  4. अध्यायः ४
  5. अध्यायः ५
  6. अध्यायः ६
  7. अध्यायः ७
  8. अध्यायः ८
  9. अध्यायः ९
  10. अध्यायः १०
  11. अध्यायः ११
  12. अध्यायः १२
  13. अध्यायः १३
  14. अध्यायः १४
  15. अध्यायः १५
  16. अध्यायः १६
  17. अध्यायः १७
  18. अध्यायः १८
  19. अध्यायः १९
  20. अध्यायः २०
  21. अध्यायः २१
  22. अध्यायः २२
  23. अध्यायः २३
  24. अध्यायः २४

 
योऽयं रिपुञ्जयो नाम बार्हद्रथोऽन्त्यः, तस्य सुनिको नामामात्यो भविष्यति ।। ४-२४-१ ।।

स चैनं स्वामिन हत्वा स्वपुत्रं प्रद्योतनामान मभिषेक्ष्यति । तस्यापि पालकनामा पुत्रो भविता । ततश्व विशाखयूपः, ततूपुत्रो जनकः, तस्य च नन्दिवर्द्धनः, इत्येतै अष्टत्रिंशदुत्तरमब्दशतं पञ्च प्रद्योताः पृथिवीं भोक्ष्यन्ति ।। ४-२४-२ ।।

ततश्व शिशुनागः, तत्पुत्रश्व काकवर्णो भविता । ततूपुत्रः क्षेमधर्म्मा, तस्यापि क्षत्रौजाः, ततूपुत्रो विद्मसारः, ततश्वाजतिशत्रुः तस्माज्व दर्भकः, दर्भकाज्वोदयाश्वः, तस्मादपि नन्दिवर्द्धनः ततो महानन्दी, इत्येते
शैशुनागा दश भूमिपा४लस्त्रीणि वर्षशतानि द्रिषष्टयधिकानि भविष्यन्ति ।। ४-२४-३ ।।

महानन्दिसुतः शुद्रागर्भोद्भवोऽतिलुब्धो महापद्मानन्दः परशुराम इवापर्राऽशिलक्षत्रान्तकारी भविता ।। ४-२४-४ ।।

ततः प्रभृति शूद्रा भूमिपाला भविष्यन्ति, स वैकच्छत्रामनुल्लङ्घित शासनो महापद्मः पृथिवीं भोक्ष्यति ।। ४-२४-५ ।।

तस्याप्यष्टौ सुताः सुमात्वाद्या भवितारः । तस्य च महापद्मस्यानु पृथिवी भोक्ष्यन्ति । महापद्म स्ततूपुत्राश्व एकं वर्षशतमवनीपतयो भविष्यन्ति ।
नवैव तान् नन्दान् कौटिल्यो ब्राह्मणः समुद्धरिष्यति ।। ४-२४-६ ।।

तेषामभावे मौर्य्यश्व पृथिवीं भोक्ष्यन्ति । कौटिल्य एव चन्द्रगुप्त राज्ये ऽभिषेक्ष्यति ।। ४-२४-७ ।।
तस्यापि पुत्रो विन्दुसारो भविष्यति । तस्यापि अशोकवर्द्धनः, ततः सुयशाः, ततो दशरथः, ततः सङ्गतः, ततः शालिशुकः, तस्मात् सोमशर्म्मा, तस्मात् शतदधन्वा, तस्याप्यनु बृहद्रथनामा भविता । एवं मौर्य्या दश भूपतयो भविष्यन्ति अब्दशतं सप्तत्रिंशदुत्तरम् ।
तेषामन्ते पृथिवीं शुङ्गा भोक्ष्यन्ति ।। ४-२४-८ ।।

ततः पुष्पमित्रः सेनापतिः स्वामिनं हत्वा राज्यं करिष्यति ।। ४-२४-९ ।।

अस्यात्मजोऽग्रिमित्रः, तस्मात् सुज्येष्ठः, ततो वसुमित्रः, तस्मादप्यार्द्रकः, ततः पुलिन्दकः, ततो घोषवसुः, तस्मादपि वजुमित्रः ततो भागवतः ।। ४-२४-१० ।।

तस्माद् देवभूतिः, इत्येते दश शुङ्गा द्राहशोत्तरं वर्षशत पृथिवीं भोक्ष्यन्ति । त्रतः कण्वानेषा बूर्यास्यति ।। ४-२४-११ ।।

देवभूतिस्तु शुङ्गराजानं व्यसनिनं तस्यैवामात्यः कण्वो वसुदेवनामा निपात्य स्वयमवनीं भोक्ता । ततूपुत्रो भूमिमित्रः, तस्यापि नारायणः, नारायणस्य सुशर्म्मा, एते काणवायनाश्वत्वारः पञ्चचत्वारिंशदूर्षाणि भूपतयो भविष्यन्ति ।
सुशर्म्माणां कणवञ्च भृत्यो बलात् शिप्रतनामा हत्वा अन्धजातीयो वसुधां भोक्ष्यति । ततश्व कृष्णनामा तदूभ्राता भूपतिर्भावी । तस्य श्रीकान्तकर्णिऋ,तस्यापि पुर्णोतूसङ्गः, ततूपुत्रश्व शातकर्णिः, तस्माज्व लम्बोदरः, तस्मादू
द्रिविलकः, ततो मेघस्वातिः, ततः पटुमान्, ततश्व अरिष्टकर्म्मा, ततो हालः, हालात् पुत्तलकः, ततः प्रविल्लसेनः, ततः सुन्दरः स्वल्पायूषो शातकर्णी, तस्माज्वकोरः शातकर्णी ।। ४-२४-१२ ।।

ततः शिवस्वातिः, ततश्व गोमतीपुत्रः, ततूपुत्रः पुलिमान्, तस्यापि शातकर्णी शिवश्रीः, ततः शिवस्कन्धः ततो यज्ञश्रीः, ततो विजयः ततश्चन्द्रश्रीः, तस्यापि पुलोमाचिः, ऐवमेते त्रिंशच्चत्वार्य्यब्दशतानि षटू पञ्चाशदधिकानि पृथिवीं भोक्ष्यन्ति अन्ध्रभृत्याः ।
सप्ताभीरा दश गर्द्दभिला भूभुजो भविष्यन्ति ।। ४-२४-१३ ।।

ततः षोडंश शका भूभुजो भवितारः । ततश्च अष्टौ यवनाः, चतुर्द्दश
तुखाराः, मुण्डाश्च त्रयोदश, एकादश मौनाः एते पृथिवीं त्रयोदश वर्षशतानि नवनवत्वधिकानि बोक्ष्यन्ति ।। ४-२४-१४ ।।

ततश्च पौरा एकादश भूपतयोऽष्ट्शतानि त्रीणि मही भोक्ष्यन्ति ।। ४-२४-१५ ।।

तेषूच्छन्नेषु कैलकिला यवना भूपतयो भविष्यन्ति । मूर्द्धाभिषिक्तस्तेषां विन्धयशक्तिः ।। ४-२४-१६ ।।
ततः पुरञ्जयः, ततो रामचन्द्रः, तस्माद् धर्म्मः, धर्म्मादू वराङ्गः, कृत नन्दनः, सुषिनन्दिः नन्दियशाः शिशकप्रवारी च । एते वर्षशतं षड वर्षाणि च
भविष्यन्ति । ततस्ततूपुत्रास्त्रयोदशैव, वाह्लीकाश्च त्रयः,ततः पुष्पमित्र-पढ़ु मित्र-पद्ममित्रास्त्रयः, दश मेकलाश्च, सप्तकोशलायान्तु नवैव भूपतयो भविष्यन्ति । नैषधास्तु तावन्त एव भूपतयो भविष्यन्ति ।। ४-२४-१७ ।।

मागधायां विश्वस्फटिकसंज्ञोऽन्यान् वर्णान् करिष्यति कैवर्त्तकटु-पुलिन्द-ब्राह्मण्यान् राज्ये स्थापयिष्यन्नुतूसाद्याखिलक्षत्त्रजातिम् ।
नव नागाः पद्मावत्यां कान्तिपुर्य्यां मथुरायामनुगङ्गप्रयागं मागघा गुप्याश्च भोक्ष्यन्ति ।
कोशलोडू (पुराड्रक) ताम्पलिप्यान् समुद्रतटपुरीश्च देवरक्षितो रक्षिष्यति । कलिङ्गमाहिषिकमाहेन्द्रभीमा गुहांभोक्ष्यन्ति नैषाद-नैनीषिक-कालतोयान् जनपदान् मणिधारवंशा भोक्ष्यन्ति । स्त्रीराज्य-(त्रैराज्य) मूषिकजनपदान् कनकाह्वया भोक्ष्यन्ति । सौराष्ट्रावन्तिशूद्रानर्वुदमरुभूमिविषयांश्च व्रात्या द्रितजाबीर शूद्राद्या बोक्ष्यन्ति । सिन्धुतटदार्व्वीकोर्व्वी- चन्द्रभागा - काश्मीरविषयान् व्रात्या म्लेच्छादयः शूद्रा भोक्ष्यन्ति ।
एते च तुल्यकालाः सर्व्वे पृथिव्यां भूभृतो भविष्यन्ति । अल्पप्रसादा बृहतूकोपाः सर्व्वकालमनृताधर्म्मरुचयः स्त्री-बाल-गो-वधकर्त्तारः, परस्वादा नरुचयोऽल्पसारा उदितास्तमितप्रायाः स्वप्यायुषो महेच्छा अत्यल्पधर्म्माश्च भविष्यन्ति ।। ४-२४-१८ ।।

तैश्च विमिश्रा जनपदास्तच्छीलवर्त्तिनो राजा श्रयशुष्मिणे म्लेच्छा श्चार्य्याश्च विर्प्य्ययेण वर्त्तमानाः प्रजाः क्षपयिष्यन्ति ।। ४-२४-१९ ।।

ततश्चानुदिनमल्पाल्पह्रासादू व्यवच्छेदादू धर्म्मावर्थयो र्जगतः संक्षेपो भविष्यति ।। ४-२४-२० ।।
ततश्वार्थ एवाभिजनहेतुः, धनमेवाशेषधर्म्महेतुः, अभिरुचिरेव दाम्पत्यसम्बन्घहेतुः, अनृतमेव व्यवहारजय हेतुः, स्त्रीत्वमेवोपभोगहेतुः, रत्रताम्रभागितैव पृथिवीहेतुः, ब्रह्मसूत्रमेव विप्रत्वहेतुः, लिङ्गधारमेवाश्रमहेतुः, अन्याय एव वृत्तिहेतुः ।। ४-२४-२१&२२ ।।

दौर्बल्यमेव अवृत्तिहेतुः, भयगर्भोज्वारणमेव पाणिडत्यहेतुः ।। ४-२४-२३ ।।

दानमेव घर्म्महेतुः, आञयतैव साधुत्वहेतुः ।। ४-२४-२४ ।।
स्त्रानमेव प्रसाधनहेतुः, स्वीकरणं विवाहहेतुः, सदवेशधार्य्येव पात्रं दूरायतनोदकमेव तीर्थमित्येव मनेकदोषोत्तरे भूमण्डले सर्व्ववर्णेष्वेव यो यो बलवान् स स भूपतिर्भविष्यति । एवञ्चातिलुब्धकरभारासहाः शैलाना मन्तरा द्रोणीः प्रजाः संश्रयिष्यन्ति । मधुशाकमूलफलपत्रपुष्पाहागश्व भविष्यन्ति, तरुवल्कलचीरप्रावरणाश्वातिबहुप्रजाः शीतवातातपवर्षसहा भवि ष्यन्ति । न च कश्वित् त्रयोविंशति वर्षाणि जीविष्यति । अनवरतं चात्र कलियुगे क्षयमायात्यखिलमेवैष जनः क्षयमुपैष्यति ।। ४-२४-२५ ।।

श्रौतस्मार्त्तधर्म्मे विप्लवमत्यन्तमुपगते क्षीणप्राये च कलावशेषजगत्स्त्रष्टु श्वराचरगुरोरादिमयस्यान्तमयस्य सर्व्वमयस्य ब्रह्ममयस्यात्मखरूपिणो भगवतो वासुदेव स्यांशः सम्भलग्रामप्रघानब्राह्मणाविष्णुयशसो गृहे अष्टगूणर्द्धिसम न्वितः कल्किरूपी जगत्यत्रावतीर्य्य सकलम्लेच्छदस्युदुष्टाचरणचेतसामशेषा णामपरिच्छिन्न माहात्म्यशक्तिः क्षयं करिष्यति ।। ४-२४-२६ ।।

स्वधर्म्मेषु चाशिलं जगत् संस्थापयिष्यतीति । अनन्तरञ्चाशेषकलेरवसाने प्रबु द्धानां तेषामेव जनपदानाममलस्फटिकविशुद्धमतयो भविष्यन्ति ।। ४-२४-२७ ।।

तेषाञ्च बीजभूतानामशेषमनुष्याणां परिणतानामपि तत्कालकृतानामपत्य प्रसूतिर्भविष्यति ।। ४-२४-२८ ।।

तानि च तदपत्यानि कृतयुगघर्म्मानुसारीणि भविष्यनीति ।। ४-२४-२९ ।।

यदा चन्द्रश्व सूर्य्यश्व तथा तिष्य-बृहस्पती ।

एकराशौ समेष्यन्ति भविष्यति तदा कृतम् ।। ४-२४-३० ।।

अतीता वर्त्तमानाश्व तथैवानागताश्व ये ।
एते वंशेषु भूपालाः कथिता मुनिसत्तम ।। ४-२४-३१ ।।

यावत् परीक्षितो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् ।
एतदूवर्षसहस्त्रन्तु ज्ञेयं पञ्चदशोत्तरम् ।। ४-२४-३२ ।।

सप्तर्षीणाञ्च यौ पूर्वौ दृश्येतै उदितौ दिवि ।
तयोस्तु मध्यनक्षत्रं दृश्यते यत् समं निशि ।
तेन सप्तर्षयो युक्तास्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम् ।। ४-२४-३३ ।।

ते तु पारीक्षिते काले मघास्वासन् द्रिजोत्तम!
तदा प्रवृत्तश्व कलिर्द्रादशाब्दशातात्मकः ।। ४-२४-३४ ।।

यदैव भगवद्रिष्णोरंशो यातो दिव द्रिज!
वसुदेवकुलोदूभूतस्तदैव कलिरागतः ।। ४-२४-३५ ।।

यावत् स पादपद्माभ्यां पस्पर्शेमां वसुन्धराम् ।
तावत् पृथ्वीपरिष्वङ्ग समर्थो नाभवत् कलिः ।। ४-२४-३६ ।।

गते सनातनस्यांशे विष्णोस्तत्र भुवो दिवम् ।
तत्याज सानुजो राज्यं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।। ४-२४-३७ ।।

विपरीतानि दृष्ट्वा च निमित्तानि स पाण्डवः ।
याते कृष्णे चकाराथ सोऽभषेकं परीश्रिने ।। ४-२४-३८ ।।

प्रयास्यन्ति यदा ते च पूर्व्वाषाढ़ां महर्षयः ।
तदा नन्दात् प्रभृत्येष कलिर्बृद्धि गमिष्यति ।। ४-२४-३९ ।।

यस्मिन कृष्णो दिवं यातस्तस्मिंन्नेव तदाहनि ।
प्रतिपन्नं कलियुगं तस्य संख्यां निबोध मे ।। ४-२४-४० ।।

त्रीणि लक्षाणि वर्षाण द्रिज! मानुषसंख्या ।
षष्टिञ्चैव सहस्त्राणि भविष्यत्येष वै कलिः ।। ४-२४-४१ ।।

शतानि तानि दिव्यानि सप्त पञ्च च संख्या ।
निः शेषेण ततस्तस्मिन् भविष्यति पुनः कृतम् ।। ४-२४-४२ ।।

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्व द्रिजसत्तम!
युगे युगे महात्मानः समतीताः सहस्त्रशः ।। ४-२४-४३ ।।

बहुत्वान्नामधेयानां परिसंख्या कुले कुले ।
पुनरुक्तबहुत्वात्तु न मया परिकीर्त्तिता ।। ४-२४-४४ ।।

देवापिः पौरवो राजा मरुश्चैक्ष्वाकुवंशजः ।
महायोगवलोपेतौ कलापग्रामसश्रथौ ।। ४-२४-४५ ।।

कृते युग इहागत्य क्षत्रप्रावर्त्तकौ हि तौ ।
भविष्यतो मनोर्वंशे बीजभूतौ व्यवस्थितौ ।। ४-२४-४६ ।।

एतेन क्रमयोगेन मनुपुत्रैर्वसुन्धरा ।
कृतत्रेतादिसंज्ञानि युगानि त्रीणि भुज्यते ।। ४-२४-४७ ।।

कलौ तु बीजभूतास्ते केचित् तिष्ठन्ति भूतले ।
यथैव दैवापि-मरू साम्प्रतं समावस्थितौ ।। ४-२४-४८ ।।

एष तूद्देशतो वंशस्तवोक्तो भूभुजां मया ।
निखिला गदितुं शक्यो नैव जन्मशतैरपि ।। ४-२४-४९ ।।

एते चान्ये च भूपाला यैरत्र क्षितिमण्डथले ।
कृतं ममत्वं मोहान्धैर्नित्येऽनित्यकलेवरैः ।। ४-२४-५० ।।

कथं ममेयमचला मतुपुत्रस्य कथं मही ।
मदू शस्येति चिन्तार्त्ता जग्मुरन्तमिमे नृपाः ।। ४-२४-५१ ।।
तेभ्यः पूर्व्वतराश्वान्ये तेभ्यस्तेभ्यस्तथापरे ।
भविष्याश्चैव यास्यन्ति तेषामन्ये च येऽप्यतु ।। ४-२४-५२ ।।

विलोक्यात्मजयोदूयोग-यात्राव्यग्रान् नराधिपान् ।
पुष्पप्रहासैः शरदि हसतीव वसुन्धरा ।। ४-२४-५३ ।।

मैत्रेय!पृथिवीगीताः श्लोकाश्वात्र निबोध तान् ।
यानाह धर्मध्वजिने जनकायासितो मुनिः ।। ४-२४-५४ ।।

कथमेष नरेन्द्राणां मोहो बुद्धिमतामपि ।
येन फेनसधर्माणोऽप्यतिविश्वस्तचेतसः ।। ४-२४-५५ ।।

पूर्व्वमात्मजयं कृत्वा जेतुमिच्छन्ति मन्त्रिणः ।
ततो भृत्यांश्व पौरांश्व जिगीषन्ते तथा रिपून् ।। ४-२४-५६ ।।

क्रमेणानेन जेष्यामो वयं पृथ्वीं ससागराम् ।
इत्यासक्रधियो मृत्युं न पश्यन्त्यविदूरगम् ।। ४-२४-५७ ।।

समुद्रावरणं याति मन्मणडलमथो वशम् ।
कियदात्मजयादेतन्मुक्तिरात्मजये फलम् ।। ४-२४-५८ ।।

उत्सृज्य पूर्व्जा याता यां नादाय गतः पिता ।
तां ममेति विमूढ़त्वाजूजेतुमिच्छन्ति पार्थिवाः ।। ४-२४-५९ ।।

मतूकृते पितृपुत्राणां भ्रातृणाञ्चापि विग्रहाः ।
जायन्तेऽत्यन्तमोहेन ममताधृतचेतसाम् ।। ४-२४-६० ।।

पृथ्वी ममेयं सकला ममैषा ममान्वयस्यापि च शाश्वतेयम् ।
यो यो मृतो ह्यत्र बभूव राजा कुबुद्धिरासीदिति तस्य तस्य ।। ४-२४-६१ ।।

दृष्ट्वा ममत्वादृतचित्तमेकं विहाय मां मृत्युपथ व्रजन्तम् ।
तस्यान्वयस्थस्य कथं ममत्वं ह्टद्यास्पदं मतूप्रभवं करोति ।। ४-२४-६२ ।।

पृथ्वी ममैषाशु परित्यजैनां बदन्ति ये दूतमुखैः स्वशत्रुम् ।
नराधिपास्तेषु ममातिहासः पुनश्व मूढ़ेषु दयाभ्युपैति ।। ४-२४-६३ ।।

इत्येते धरणीगीता श्लोका मैत्रेय! यैः श्रुताः ।
ममत्वं विलयं याति तापन्यस्तं यथा हिमम् ।। ४-२४-६४ ।।

इत्येष कथितः सम्यङू मनोर्व्वंशा मया तव ।
यत्र स्थितिप्रवृत्तस्य विष्णोरंशांशका नृपाः ।। ४-२४-६५ ।।

श्वृणुयादू य इमं भत्तया मनुवंशमनुक्रमात् ।
तस्य पापमशेषं वै प्रणश्यत्यमलात्मनः ।। ४-२४-६६ ।।

दनधान्यर्द्धिमतुलां प्राप्रोत्यव्याहतेन्द्रियः ।
श्रुत्वैवमखिलं वंशं प्रशस्तं शशिसूर्य्ययोः ।। ४-२४-६७ ।।

इक्ष्वाकु-जह्नु-मान्धातृ-सगरा-विक्षितान् रघून् ।
ययाति-नहुषाद्यांश्व ज्ञात्वा निष्ठामुपागतान् ।
महाबलान् महावीर्य्याननन्तघनसञ्चयान् ।। ४-२४-६८ ।।

कृतान् कालेन बलिना कथाशेषान् नराधिपान् ।
श्रुत्वा न पुत्रदारादौ गृहक्षेत्रादिके तथा ।
र्द्रव्यादौ च कृतप्रज्ञो ममत्वं कुरुते नरः ।। ४-२४-६९ ।।

तप्त तपो यैः पुरुषग्रवीरैरुदूबाहुभिर्वर्षगणाननेकान् ।
इष्टाश्व यज्ञा बलिनोऽतिवीर्य्याः कृतास्तु कालेन कथावशेषाः ।। ४-२४-७० ।।

पृथुः समस्तान् प्रचचार लोकानव्याहतो योऽरिविदारिचक्रः ।
स कालवाताभिहतो विनष्टः क्षिप्त यथा शाल्मलितूलमग्रौ ।। ४-२४-७१ ।।

यः कार्त्तवीर्य्यो बुभूजे समस्तान् द्रीपान् समाक्रम्य हतारिचक्रः ।
कथाप्रसङ्ग त्वभिधीयमानः स एव सङ्कल्पविकल्पहेतुः ।। ४-२४-७२ ।।

दशानना-विक्षित-राघवाणामैश्वर्य्यमुदूभासितदिङूमुखानाम् ।
भस्मापि जातं न कथं क्षणोन भ्रू भङ्गपातेन घिगन्तकस्य ।। ४-२४-७३ ।।

कथाशरीरत्वमवाप यदू वै मान्धातृनामा भुवि चक्रवर्त्ती ।
श्रुत्वापि तं कोऽपि करोति साधुर्ममत्वमात्मन्यपि मन्दचेताः ।। ४-२४-७४ ।।

भगीरथाद्याः सगरः ककुतूस्थो दशाननो राघव-लक्ष्मणौ च ।
युधिष्ठिराद्याश्व बबूवुरेते सत्यं न मिथ्या क्व नुते न विद्मः ।। ४-२४-७५ ।।

ये याम्प्रतं ये च नृपा भविष्याः प्रोक्ता मया विप्रवरोग्रवीर्य्याः ।
एतदू विदित्वा न नरेण कार्य्यं ममत्वमात्मन्यपि पण्डितेन ।
तिष्ठन्तु तावत् तनयात्मजाद्याः क्षेत्रादयो ये तु शरीरतोऽन्ये ।। ४-२४-७६ ।।