← सर्गः ४० रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्
किष्किन्धाकाण्डम्
वाल्मीकिः
सर्गः ४२ →

श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः ॥४-४१॥

ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तन्महद्वानरं बलम्
दक्षिणां प्रेषयामास वानरानभिलक्षितान् ४.०४१.००१
नीलमग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम्
पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाकपिम् ४.०४१.००२
सुहोत्रं च शरीरं च शरगुल्मं तथैव च
गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा ४.०४१.००३
मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम्
उल्कामुखमसङ्गं च हुताशन सुतावुभौ ४.०४१.००४
अङ्गदप्रमुखान् वीरान् वीरः कपिगणेश्वरः
वेगविक्रमसंपन्नान् संदिदेश विशेषवित् ४.०४१.००५
तेषामग्रेषरं चैव महद्बलमसंगगम्
विधाय हरिवीराणामादिशद्दक्षिणां दिशम् ४.०४१.००६
ये के चन समुद्देशास्तस्यां दिशि सुदुर्गमाः
कपीशः कपिमुख्यानां स तेषां तानुदाहरत् ४.०४१.००७
सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतावृतम्
नर्मदां च नदीं दुर्गां महोरगनिषेविताम् ४.०४१.००८
ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णावेणीं महानदीम्
वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम् ४.०४१.००९
मेखलानुत्कलांश्चैव दशार्णनगराण्यपि
अवन्तीमभ्रवन्तीं च सर्वमेवानुपश्यत ४.०४१.०१०
विदर्भानृषिकांश्चैव रम्यान्माहिषकानपि
तथा बङ्गान् कलिङ्गांश्च कौशिकांश्च समन्ततः ४.०४१.०११
अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहम्
नदीं गोदावरीं चैव सर्वमेवानुपश्यत ४.०४१.०१२
तथैवान्ध्रांश्च पुण्ड्रांश्च चोलान् पाण्ड्यान् सकेरलान्
अयोमुखश्च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः ४.०४१.०१३
विचित्रशिखरः श्रीमांश्चित्रपुष्पितकाननः
सचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः ४.०४१.०१४
ततस्तामापगां दिव्यां प्रसन्नसलिलां शिवाम्
तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीं विहृतामप्सरोगणैः ४.०४१.०१५
तस्यासीनं नगस्याग्रे मलयस्य महौजसं
द्रक्ष्यथादित्यसंकाशमगस्त्यमृषिसत्तमम् ४.०४१.०१६
ततस्तेनाभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना
ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम् ४.०४१.०१७
सा चन्दनवनैर्दिव्यैः प्रच्छन्ना द्वीप शालिनी
कान्तेव युवतिः कान्तं समुद्रमवगाहते ४.०४१.०१८
ततो हेममयं दिव्यं मुक्तामणिविभूषितम्
युक्तं कवाटं पाण्ड्यानां गता द्रक्ष्यथ वानराः ४.०४१.०१९
ततः समुद्रमासाद्य संप्रधार्यार्थनिश्चयम्
अगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः ४.०४१.०२०
चित्रनानानगः श्रीमान्महेन्द्रः पर्वतोत्तमः
जातरूपमयः श्रीमानवगाढो महार्णवम् ४.०४१.०२१
नानाविधैर्नगैः फुल्लैर्लताभिश्चोपशोभितम्
देवर्षियक्षप्रवरैरप्सरोभिश्च सेवितम् ४.०४१.०२२
सिद्धचारणसंघैश्च प्रकीर्णं सुमनोहरम्
तमुपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु ४.०४१.०२३
द्वीपस्तस्यापरे पारे शतयोजनमायतः
अगम्यो मानुषैर्दीप्तस्तं मार्गध्वं समन्ततः
तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः ४.०४१.०२४
स हि देशस्तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः
राक्षसाधिपतेर्वासः सहस्राक्षसमद्युतेः ४.०४१.०२५
दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी
अङ्गारकेति विख्याता छायामाक्षिप्य भोजिनी ४.०४१.०२६
तमतिक्रम्य लक्ष्मीवान् समुद्रे शतयोजने
गिरिः पुष्पितको नाम सिद्धचारणसेवितः ४.०४१.०२७
चन्द्रसूर्यांशुसंकाशः सागराम्बुसमावृतः
भ्राजते विपुलैः शृङ्गैरम्बरं विलिखन्निव ४.०४१.०२८
तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवते यं दिवाकरः
श्वेतं राजतमेकं च सेवते यं निशाकरः ४.०४१.०२९
न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः
प्रणम्य शिरसा शैलं तं विमार्गत वानराः ४.०४१.०३०
तमतिक्रम्य दुर्धर्षाः सूर्यवान्नाम पर्वतः
अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश ४.०४१.०३१
ततस्तमप्यतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः
सर्वकामफलैर्वृक्षैः सर्वकालमनोहरैः ४.०४१.०३२
तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च
मधूनि पीत्वा मुख्यानि परं गच्छत वानराः ४.०४१.०३३
तत्र नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरो नाम पर्वतः
अगस्त्यभवनं यत्र निर्मितं विश्वकर्मणा ४.०४१.०३४
तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम्
शरणं काञ्चनं दिव्यं नानारत्नविभूषितम् ४.०४१.०३५
तत्र भोगवती नाम सर्पाणामालयः पुरी
विशालरथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता
रक्षिता पन्नगैर्घोरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः ४.०४१.०३६
सर्पराजो महाघोरो यस्यां वसति वासुकिः
निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी ४.०४१.०३७
तं च देशमतिक्रम्य महानृषभसंस्थितः
सर्वरत्नमयः श्रीमानृषभो नाम पर्वतः ४.०४१.०३८
गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम्
दिव्यमुत्पद्यते यत्र तच्चैवाग्निसमप्रभम् ४.०४१.०३९
न तु तच्चन्दनं दृष्ट्वा स्प्रष्टव्यं च कदाचन
रोहिता नाम गन्धर्वा घोरा रक्षन्ति तद्वनम् ४.०४१.०४०
तत्र गन्धर्वपतयः पञ्चसूर्यसमप्रभाः
शैलूषो ग्रामणीर्भिक्षुः शुभ्रो बभ्रुस्तथैव च ४.०४१.०४१
अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षास्तत्र स्वर्गजितः स्थिताः
ततः परं न वः सेव्यः पितृलोकः सुदारुणः
राजधानी यमस्यैषा कष्टेन तमसावृता ४.०४१.०४२
एतावदेव युष्माभिर्वीरा वानरपुंगवाः
शक्यं विचेतुं गन्तुं वा नातो गतिमतां गतिः ४.०४१.०४३
सर्वमेतत्समालोक्य यच्चान्यदपि दृश्यते
गतिं विदित्वा वैदेह्याः संनिवर्तितमर्हथ ४.०४१.०४४
यस्तु मासान्निवृत्तोऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति
मत्तुल्यविभवो भोगैः सुखं स विहरिष्यति ४.०४१.०४५
ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद्विशेषतः
कृतापराधो बहुशो मम बन्धुर्भविष्यति ४.०४१.०४६
अमितबलपराक्रमा भवन्तो॑ विपुलगुणेषु कुलेषु च प्रसूताः
मनुजपतिसुतां यथा लभध्वं॑ तदधिगुणं पुरुषार्थम् आरभध्वम् ४.०४१.०४७



ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवः तन् महत् वानरम् बलम् ।
दक्षिणाम् प्रेषयामास वानरान् अभिलक्षितान् ॥४-४१-१॥

नीलम् अग्नि सुतम् चैव हनूमन्तम् च वानरम् ।
पितामह सुतम् चैव जांबवंतम् महोजसम् ॥४-४१-२॥
सुहोत्रम् च शरारिम् च शरगुल्मम् तथा एव च ।
गजम् गवाक्षम् गवयम् सुषेणम् वृषभम् तथा ॥४-४१-३॥
मैन्दम् च द्विविदम् चैव सुषेणम् गन्धमादनम् ।
उल्कामुखम् अनंगम् च हुतशन सुतौ उभौ ॥४-४१-४॥
अंगद प्रमुखान् वीरान् वीरः कपि गण ईश्वरः ।
वेग विक्रम संपन्नान् संदिदेश विशेषवित् ॥४-४१-५॥

तेषाम् अग्रेसरम् चैव बृहद् बलम् अथ अंगदम् ।
विधाय हरि वीराणाम् आदिशद् दक्षिणाम् दिशम् ॥४-४१-६॥

ये केचन समुद्देशाः तस्याम् दिशि सुदुर्गमाः ।
कपीइशः कपि मुख्यानाम् स तेषाम् समुदाहरत् ॥४-४१-७॥

सहस्र शिरसम् विंध्यम् नाना द्रुम लता आयुतम् ।
नर्मदाम् च नदीम् रम्याम् महोरग निषेविताम् ॥४-४१-८॥
ततो गोदावरीम् रम्याम् कृष्णावेणीम् महानदीम् ।
वरदाम् च महाभागाम् महोरग निषेविताम् ।
मेखलान् उत्कलाम् चैव दशार्ण नगराणि अपि ॥४-४१-९॥
अब्रवंतीम् अवंतीम् च सर्वम् एव अनुपश्यत ।
विदर्भान् ऋष्टिकान् चैव रम्यान् माहिषकान् अपि ॥४-४१-१०॥

तथा वन्गान् कलिन्गाम् च कौशिकान् च समंततः ।
अन्वीक्ष्य दण्डक अरण्यम् स पर्वत नदी गुहम् ॥४-४१-११॥
नदीम् गोदावरीम् चैव सर्वम् एव अनुपश्यत ।
तथैव आन्ध्रान् च पुण्ड्रान् च चोलान् पाण्ड्यान् केरलान् ॥४-४१-१२॥

अयोमुखः च गंतव्यः पर्वतो धातु मण्डितः ।
विचित्र शिखरः श्रीमान् चित्र पुष्पित काननः ॥४-४१-१३॥
सुचंदन वनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः ।

ततः ताम् आपगाम् दिव्याम् प्रसन्न सलिलाशयान् ॥४-४१-१४॥
तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीम् विहृताम् अप्सरो गणैः ।

तस्य आसीनम् नगस्य अग्रे मलयस्य महोजसम् ॥४-४१-१५॥
द्रक्ष्यथ आदित्य संकाशम् अगस्त्यम् ऋषि सत्तमम् ।

ततः तेन अभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना ॥४-४१-१६॥
ताम्रपर्णीम् ग्राह जुष्टाम् तरिष्यथ महानदीम् ।

सा चन्दन वनैः चित्रैः प्रच्छन्ना द्वीप वारिणी ॥४-४१-१७॥
कान्ता इव युवती कान्तम् समुद्रम् अवगाहते ।

ततो हेममयम् दिव्यम् मुक्ता मणि विभूषितम् ॥४-४१-१८॥
युक्तम् कवाटम् पाण्ड्यानाम् गता द्रक्ष्यथ वानराः ।

ततः समुद्रम् आसाद्य संप्रधार्य अर्थ निश्चयम् ॥४-४१-१९॥
अगस्त्येन अन्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः ।
चित्र सानु नगः श्रीमान् महेन्द्रः पर्वतोत्तमः ॥४-४१-२०॥
जात रूपमयः श्रीमान् अवगाढो महार्णवम् ।

नाना विधैः नगैः फुल्लैः लताभिः च उपशोभितम् ॥४-४१-२१॥
देव ऋषि यक्ष प्रवरैः अप्सरोभिः च सेवितम् ।
सिद्ध चारण संघैः च प्रकीर्णम् सुमनोहरम् ॥४-४१-२२॥
तम् उपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु ।

द्वीपः तस्य अपरे पारे शत योजन विसृतः ॥४-४१-२३॥
अगम्यो मानुषैः दीप्तः तम् मार्गध्वम् समंततः ।

तत्र सर्व आत्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः ॥४-४१-२४॥
स हि देशः तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
राक्षस अधिपतेः वासः सहस्राक्ष समद्युतेः ॥४-४१-२५॥

दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी ।
अंगारक इति विख्याता चायाम् आक्षिप्य भोजिनी ॥४-४१-२६॥

एवम् निःसंशयान् कृत्वा संशयान् नष्ट संशयाः ।
मृगयध्वम् नरेन्द्रस्य पत्नीम् अमित ओजसः ॥४-४१-२७॥

तम् अतिक्रम्य लक्ष्मीवान् समुद्रे शत योजने ।
गिरिः पुष्पितको नाम सिद्ध चारण सेवितः ॥४-४१-२८॥

चन्द्र सूर्य अंशु संकाशः सागर अंबु समाश्रयः ।
भ्राजते विपुलैः शृन्गैः अम्बरम् विलिखन् इव ॥४-४१-२९॥

तस्य एकम् कांचनम् शृंगम् सेवते यम् दिवाकरः ।
श्वेतम् राजतम् एकम् च सेवते यम् निशाकरः ।
न तम् कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः ॥४-४१-३०॥

प्रणम्य शिरसा शैलम् तम् विमार्गथ वानराः ।
तम् अतिक्रम्य दुर्धर्षम् सूर्यवान् नाम पर्वतः ॥४-४१-३१॥
अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश ।

ततः तम् अपि अतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः ॥४-४१-३२॥
सर्व काम फलैः वृक्षैः सर्व काल मनोहरैः ।

तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च ॥४-४१-३३॥
मधूनि पीत्वा जुष्टानि परम् गच्छत वानराः ।

तत्र नेत्र मनः कांतः कुंजरो नाम पर्वतः ॥४-४१-३४॥
अगस्त्य भवनम् यत्र निर्मितम् विश्वकर्मणा ।

तत्र योजन विस्तारम् उच्छ्रितम् दश योजनम् ॥४-४१-३५॥
शरणम् कांचनम् दिव्यम् नाना रत्न विभूषितम् ।

तत्र भोगवती नाम सर्पाणाम् आलयः पुरी ॥४-४१-३६॥
विशाल रथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता ।
रक्षिता पन्नगैः घोरैः तीक्ष्णदंष्ट्रैः महाविषैः ॥४-४१-३७॥
सर्पराजो महाघोरो यस्याम् वसति वासुकिः ।

निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी ॥४-४१-३८॥
तत्र च अंतरोद्देशा ये केचन समावृताः ।

तम् च देशम् अतिक्रम्य महान् ऋषभ संस्थितिः ॥४-४१-३९॥
सर्व रत्नमयः श्रीमान् ऋषभो नाम पर्वतः ।

गोशीर्षकम् पद्मकम् च हरिश्यामम् च चन्दनम् ॥४-४१-४०॥
दिव्यम् उत्पद्यते यत्र तत् चैव अग्नि सम प्रभम् ।

न तु तत् चन्दनम् दृष्ट्वा स्प्रष्टव्यम् च कदाचन ॥४-४१-४१॥
रोहिता नाम गंधर्वा घोरम् रक्षन्ति तद् वनम् ।

तत्र गंधर्व पतयः पंच सूर्य सम प्रभाः ॥४-४१-४२॥
शैलूषो ग्रामणीः शिक्षः शुको बभ्रुः तथैव च ।
रवि सोम अग्नि वपुषा निवासः पुण्य कर्मणाम् ॥४-४१-४३॥

अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षाः ततः स्वर्ग जितः स्थिताः ।
ततः परम् न वः सेव्यः पितृ लोकः सुदारुणः ॥४-४१-४४॥

राजधानी यमस्य एषा कष्टेन तमसा आवृता ।
एतावत् एव युष्माभिः वीरा वानर पुंगवाः ।
शक्यम् विचेतुम् गन्तुम् वा न अतो गतिमताम् गतिः ॥४-४१-४५॥

सर्वम् एतत् समालोक्य यत् च अन्यत् अपि दृश्यते ।
गतिम् विदित्वा वैदेह्याः संनिवर्तितम् अर्हथ ॥४-४१-४६॥

यः च मासान् निवृत्तो अग्रे दृष्टा सीत इति वक्ष्यति ।
मत् तुल्य विभवो भोगैः सुखम् स विहरिष्यति ॥४-४१-४७॥

ततः प्रियतरो न अस्ति मम प्राणात् विशेषतः ।
कृत अपराधो बहुशो मम बन्धुः भविष्यति ॥४-४१-४८॥

अमित बल पराक्रमा भवन्तो
विपुल गुणेषु कुलेषु च प्रसूताः ।
मनुज पति सुताम् यथा लभध्वम्
तत् अधिगुणम् पुरुषार्थम् आरभध्वम् ॥४-४१-४९॥


इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः ॥४-४१॥

संपादित करें

टिप्पणी

४.४१.२६ दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी । अङ्गारकेति विख्याता छायामाक्षिप्य भोजिनी।।

अङ्गारका उपरि टिप्पणी