अभिज्ञानशाकुन्तलं नाम नाटकम्
कालिदासः
१९१६
अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सटीका).pdf

विज्ञप्तिः ।

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सटीका).pdf

 इह खलु नानाविधसंसारक्लेशपरित्रस्तस्य चेतसो निर्दूतये सत्काव्या स्वादसदृशं नान्यदुपलभ्यते बस्तु । तत्र हि वाच्यमाने तिरोभवति त्रिषादो मनसः प्रादुर्भवत्यानन्दः. समधिगम्यते व्यावहारिकं प्राविण्यम्, प्रतिभाति च निकामं बुद्धिः। निरन्तरं तत्संसेवमानश्च मनुजो न चिरादेव तिरस्क रोति ब्रह्मनन्दम् ।

 तच्च काव्यं नाम रसात्मकं वाक्यं श्रव्यदृश्यभेदाद्विविधम् । तत्र च श्रवणमात्रेणानन्दजनकानि रघुवंशकुमारसंभत्रप्रभृतीनि श्रव्यकाव्यानि । सपदि चक्षुःश्रवणयोः प्रतिजनकानि नानारसभावभास्वराणि नटैरभिनेयार्थानि शाकुन्तळमाळविकाग्निमित्रप्रमुखान्यष्टाविंशतिप्रकाराणि रूपकोपरूपकापर- पर्यायाणि दृश्यकाव्यानि समधिकरमणीयानि श्रव्येभ्यः ।

 निसर्गत एव रमणीयं रूपकं नामतत्र च नाटकं, तत्र च सुकविग्र थितवस्तुकम्, तत्र च श्रीमता महाकविकुटालंकारेण श्रीकालिदासेन प्रथित- मिन्यहो रमणीयतायाः काष्टा ।

 नैकविधव्यवहारमूलकतया च रूपकाणां स्वत एव दुर्गमत्वेनावश्यं व्याख्यासापेक्षत्वम् : अभिज्ञानशाकुन्तले च समीचीनाया व्याख्याया अभाबाहुर्बोधतया रसपारभूततया च तदास्वादमभिलष्यन्तो रसिका आमूलं कटकच्छन केतकीप्रसूनमनुधावन्तो मधुकरा इव नितान्तं दुःखायन्त इति तस्य सरलव्याख्यासापेक्षत्वमवबुध्यास्माभिर्लब्धा महता प्रयत्नेनाष्टभाषाचक्र वर्तीनिवासाचार्यत्रिरचिता शाकुन्तलव्याख्या । इयं व्याख्या स्फुटत्वा द्विस्तुतत्वाच्छास्त्रप्रमाणितयुक्तिमत्वाच्छीकालिदासकवशिहृदयस्य सर्वतः प्रक- शनेऽलमितिविचार्येमां व्याख्यासान्भ्रलिपितोऽस्माभिर्देवनागराक्षरैर्विपरिवर्षे मुद्रिता । राघवभट्टविरचितार्थद्योतनिकाख्या व्याख्याप्यनया साकं मुद्रिता ।

 अत्र च यद्यपि बहुविधानि पाठान्तराणि तथापि तेषामतिमात्रशोभावह

कस्वाभावाद्द्वसंवादित्वाभावाच्च नात्र संग्रहणम् । कितु यानि पाठान्तराणि

( २ )

श्रीनिवासाचार्येणादृतानि व्याख्यातानि । तान्येव तत्र तत्र टिप्पणीरूपेण स्थापितानि ।

प्रथमं चाध्ययनायकादिपात्रनिरूपणं प्रत्यङ्गतकथांशसूचपत्रे पद्य नामकारादिक्रमेण सूचीपत्रं च संयोजितम् ।

अत्र च नाटकस्य दुवघतया दापाणां मनुजमात्रसाधारणत्वान्मम प्रयासस्याभिनयस्वाद्वा यद्यरस्खलितं ळक्षयेयुः सुधियस्तान्निवेदनेन मां कृता थीकुर्वन्वाित ।

गुणान्वेषिणां परिचारकस्य
श्रीकृष्णसात्मज-गंगाविष्णोः

अथ

महाकवेः श्रीकालिदासस्य चारितम् ।

तत्रादौ महाकवेः श्रीकालिदासस्य प्रादुर्भावावसरस्तावनिर्णीयते । संक्षिप्तश्चयं विस्तरशः अपाशास्रिणः प्रणीते महाकविः श्रीकालिदास इति श७ प्रबन्धे द्रष्टव्यः ।

( १ ) तत्र केचिदर्वाचीना वैज्ञानिकम्मन्या महाकविप्रकांडममुं सप्तमश ताब्द्यां प्रादुर्भूतं मन्यन्ते । ( २ ) अपरे तु ‘ धन्वन्तरिक्षपणकामरासंह- शंकुवेतालभट्टघटखर्परकालिदासाः । स्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव त्रिक्रमस्य ॥ » इति ज्योतिर्विदाभरणीयपद्यानुसारेण नवरस्नान्तर्गततया वराहमिहिरसमानकालिकत्वं श्रीमतः कालिदासस्य सुस्पष्टम् । ततश्च षष्टशतकतत्वमर्थादेव संसिद्धमित्याहुः । ३ ) अपरे बाहुः श्रीमान्मातृगुप्ताचार्यं एव कालिदासापरनामा । मात्रा कार्या गुप्तो दासत्वाद्रक्षित इति व्युत्पत्तेः। स च षष्ठशताब्द्यां ( वि० समुद्धृत इत्य यमेव कालिदासाबस्थितिसमय इति । ( ४ ) अन्येतु ‘‘ दिङ्गानां पथि पारहरन् स्थूळ्हस्तावलेपान् प्र इति मेघदूते कालिदासेन दिङ्नागाचार्यस्य वननादिङ्नागस्य च षष्टशताब्दीसमुद्भतत्वात्तस्य च कालिदासप्रतिभटतया प्रासैद्धत्वात्कालिदासस्यापि स्रिस्तीयषष्ठशताद्दीसमुद्रेतत्वमेवोति चदन्ति । ( १ ) तदितरे तु * तत्र हूणाविरोधानां भर्जुष्ट व्यक्तृविक्रमम् । कपोल- पाटछादेशि बभूव खुचेष्टितम् ॥ ( ४६६ ) ११ इति रघुवंशे कालिदासेन धुकर्तृकस्य हूणविजयस्याभिधानाङ्कणानां च पंचमशताब्द्युत्तरमेव भारतवर्षे प्रशाद्विक्रमातिशयशाब्यािच तानेव रघोः प्रतिभटपक्षे क्षिपतः काठेिदाः सस्यार्थादेव ततः परभात्रित्वामित्याचक्षते । ( ६ ) केचित्तु कुमारसंभवे तिथौ च जामित्रगुणान्वितायाम् ।। ७-१ ) ? इति पर्व कालिदासेन जामित्रपदमुपनिबद्धम् । तच्च प्रकिभाषावार्जुनो डायमेन् ( Daynettan ) शब्दस्यापभृशः । यदा श्रीकेभ्योऽधिगतं ज्योतिःशास्त्रं भारतवर्षीयैस्तदैव संस्कृतभाषायां प्रविष्टोऽयं शब्दः । यैश्च ग्रीकेभ्यो ज्यौतिषमधिगतं तेषु

भारतवर्षीयपंडितेषु श्रीमानार्यभट्ट एव प्रथमः । स च खिस्तयपंचमश

( २ )

ताब्द्यां प्रादुर्भात इति तदुत्तरशैव्येव श्रमान्कादास इति प्राहुः । ( ७ } अपरे तु रघुवंशे ‘‘ छाया हि भूमेः शशिनो मलबे नारोपिताः शुद्धिमतः प्रजाभिः ? इति ( १४४० ) पथे श्रमता कालिदासेन चंद्रहासस्य पारमार्थिकं स्वरूपमुपनिबद्धम् । तच्चार्यमठेनैव प्रकेभ्यः प्रथमतो विदितमिति तदुपनिबन्धनकर्तुः कालिदासस्यार्यभट्टतोऽवद्यार्चनत्वमर्थादेन षष्ठशताब्दी समुद्धृतस्वमायातामेति प्रवदन्ति । ( ८) अन्ये तु संस्कृतभाषाभ्युदयस्य समयद्वयं परिकल्पयन्ति । तत्रादिमः श्रुत्यादीनामुत्पत्तेरर्थादतीव प्राचीनः । द्वितीयस्तु खिस्तयद्वितीयशताब्द्युत्तरकालिकः । तत्रैव च कालिदासादनां प्रादुर्भात्र इत्याहुः } (९) केचित्तु श्रीमतः कालिदासस्य पत्रेषु अश्वत्र- षप्रणीतबुद्धचारितगतपद्यानां छायामाशंकमाना अश्वघोषसमानकाटिकः कालिदास इत्याहुः । ( १० ) केचित्तु “ काव्यत्रयं सुमतिछद्रघुवंशपूर्वं जातं यतो नतु कियच्छुतिकर्मवादः । ज्योतिर्विदाभरणकालविधानशास्त्रं अकालिदासकबितो हि ततो वभूव | " इति ज्योतिर्विदाभरणान्तिमाध्या यवचनतः कालिदासस्यैव ज्योतिर्विदाभरणप्रणेतृतां निश्चित्य तत्रस्येनैव << वर्षेः सिन्धुरदर्शनांबरगुणैर्याते कठौ संमिते मासे माधवसंज्ञकेऽत्र विहिते पृथक्रियापक्रमः । ॐ इति वचनेन कालिदासस्य कलियुगारं भितः ३०६८ तमे वर्षेऽर्थात्स्रिस्तीयशकारंभत: प्रथमशताब्द्यां वर्तमानत्वं प्राहुः। ११ ; अन्ये तु घुवंशादिप्रणेतुः कालिदासस्य विक्रमार्कसमानकालिफतामभिप्रेय विक्रमार्कस्य विस्तीयषष्टशताब्द्यामेवावस्थानं साधयितुं प्रयतन्ते । कंतु सर्व- मेतदसंगतं चात्यन्तमसमंजसं चेति प्रमाणशतैरन्यत्र अप्पाशास्त्रिणा प्रपंचि तम् । समयेऽत्र विक्रमादित्यसभायां कालिदासाख्यः कोऽपि कविरासीदेवेति निर्दिष्टपूर्वैः प्रमाणैरवबोध्यम् । धुवंशादिप्रणेता तु श्रमान्काळिदासस्ततो ऽपि सुतरां प्राचनः । तंत्रवार्तिकादिममांसाप्रबंधानां प्रथयिता हि भ्रमा- कुमारिलभट्टस्तन्त्रघार्तिके-‘‘ सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमंत: करणप्रवृत्तयः । ” इति कालिदासस्यशाकुन्तळगतं पद्यार्घमुदाजहार । कुमारिलभट्टश्च श्रीशंकराचार्याणां समानकालिकः । श्रीशंकराचार्याश्च

युधिष्ठिरस्य सप्तविंशतिशताब्द्यामाविद्यन्तेत द्वारकामठीय्सुधन्वताम्रशासनतो

( ३ )

निश्वस्यते । संप्रति पुनर्युधिष्ठिरशकस्यैकपंचाशत्तमा शताब्दति सुस्पष्टमेवेतः पूर्वं चतुर्विंशशताब्यां श्रीशंकराचार्यप्रादुर्भाव इति । तत्समानकाटिकेन कुमारिलभट्टेने कालिदासीयपद्यस्योदाहरणात्ततोऽपि प्राचीनोऽर्थादितः पूर्वं चतुर्विंशतिशताब्दतः पौर्विकः श्रीमान्कालिदास इति स्पष्टम् । कालिदासश्च श्रीमत्याः काल्याः प्रसादादेव कात्रित्वमुपागत इति प्रबल दन्ति । अत्रेयं किंवदन्ती । आस्तीत्पुरा कऽपि भूषादः । तस्य चासी पाण्डिततमा कन्या । तस्याश्चानुरूपं वरमनुसन्दधानोऽसफलीभूतमनोरथे भूपः कदाचिदपरेद्यवि प्रभाते यो नयनगोचरतामागच्छेत्तस्मै कन्यकायाः प्रदानं प्रतिजज्ञे । ततश्चात्मनस्तनयाय न प्रयच्छति कन्यकां भूपाल इति रुष्टेन मन्त्रिणा कस्यचिवृक्षस्य शाखाग्रमारुह्य मूलमुच्छिन्दन्कोऽपि द्विजगो- पाछो राजद्वार उपस्थापितः ! राज्ञा च यथाप्रतिज्ञे तस्मा एत्र समर्पिता कन्या खया । तदनु निशि विळासमन्दिरं गतया राजकन्यकयाऽवबुद्धः पत्युरतिमात्रमसमञ्जसभावः । ततश्च तया सुपरुषं निर्भर्हसतस्तत्पतिररण्यं गत्वा कार्यमाराध्य सम्पाद्य चालौकिकं कवित्वं कदाचिन्निचि प्रतिनिवृत्तो विलोक्य पितिं गर्भागारद्वारं प्राह ‘‘कान्ते ! दीयतामपावृतकघटं द्वारम् " इति । सापि प्रत्यभिज्ञाय दयितं प्रति प्राह । ‘’ अस्ति कश्चि द्वाग्विशेषः ? इति । अयं तु तत्प्रतिवचनगतं पदत्रयमधिकृत्य काव्यत्र- यमेव रचयाञ्चकार । “ अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा ? ’ इत्यारभ्य कुमा रसम्भवाख्यं सप्तदशसर्गात्मकं महाकाव्यं ‘‘ कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा १५ इत्यादि मेघसंदेशाख्यं संघातकाव्यं ‘‘ वागर्थाविव सम्पृक् ?’ इति रघुवं- शाख्यमूनविंशतिसर्गात्मकं महाकाव्यं चेति । ततश्च प्रसन्ना राजदारिकाः सप्रणयं वल्भं निषेवमाणा सुखमासीदिति । अत्र प्रतिपाद्यमानं तु गोपा लाय राज्ञः कन्यकप्रदानमसम्भवग्रस्तमिव प्रतिभाति । कविरयमुत्तरमारत एव प्रादुर्धेत इति तत्र तत्रोत्तरभारतीयानामेवाचा- राणामनेनोपवर्णनात्प्रतीयते । मेघसन्देशे मार्गनिर्देशप्रस्तावेन तत्तानि पुर- ग्रामसरिदादीन्युपवर्णयन्नयमुज्जयिनीमेव विशेषतः सूक्ष्मतया चोपश्लोकयत

यनुमीयत एतस्योञ्जनन्यानैकान्तिकः पारचयः । स च न हि सुदूरवर्तन

( ४ )

घटत इति नूनमुज्जयिगसन्निहिते प्रदेश उजयिन्यामेव वा निवासः कालि दासस्येति सम्भाव्यते ।

एतस्प्रणीताः प्रबन्धस्तु ।

 ऋतुसंहारम्-सर्गषट्कात्मकमृतुवर्णनमिदं प्रसन्नमधुरं खण्डकाव्यम् ।

 कुमारसम्भवम्-सप्तदशसर्गात्मकं मनोहरं महाकाव्यम् । एतच शिव पुराणीयां कथामुपजीव्य विरचितम् । अत्र च बहुषु स्थानेषु शिवपुराणी यपद्यानां छाया सन्दृश्यते । छायोपजीवित्वाचेदमेव प्राथमिकं महाकाव्यमेत स्येति समवगम्यते । एतच्च समग्रमापि कालिदासप्रणीतमेव । तत्र युक्त यस्त्वन्यत्र द्रष्टव्याः ।

 रघुवंशम्-ऊनावंशतिसर्गात्मकं महाकाव्यमिदमतिमात्रहृदयङ्गमम् । मेघदूतम्-खण्डकाव्यामिदम् । अनिर्वचनीयमन्यादृशमेवास्य सर्वाङ्गर भणीयत्वम् । एकमात्रमप्येतत्काव्यं कवेरस्य विमलतमेन यशसा दिगन्त राण्यछकतु प्रभवत् ।

 अभिज्ञानशाकुन्तलम्-सहृदयहृदयाहूदकं नाटकरत्नमिदम् । एत देवोद्दिश्य प्राचीनानामिदं पद्यम् ।

" काव्येषु नाटकं रम्यं तत्रापि च शकुन्तला ।
तत्रापि च चतुर्थोऽङ्कस्तत्र श्लोकचतुष्टयम् ।
यास्यत्यंचेति तत्रापि श्लोकः सर्वमनोहरः ॥ " इति ।

 अत्रत्यस्यैव कस्यापि वत्सळरसपारंस्यन्दिनः पवस्थ रसमास्वाद्य कोऽपि शार्मण्यदेशयः प्रमोदभरत्रिकसितान्तःकरणस्तदेकतानतामापन्नोऽसङ्गीतकं ननर्तेति श्रूयते ।

 विक्रमोर्वशीयम्–पद्माकं त्रोटकमेतत् । अस्य च कमनीयतमत्वे प्रमाणं सुधियः ।

 मालविकाग्निमित्रम्-पञ्चकं नाटकम् । अस्य च नाटकवे सन्दिहते केचिदर्वाचीनाः । तदसङ्गतम् । “ नाटकं ख्यातवृत्तं स्यात्पश्चसन्धसम-

न्वितम् । ’ इत्यादिनाटकलक्षणाक्रान्ततयैतस्य नाटकताया दुर्वारत्वात ।

( ५ )

न च नैतत्रख्यातवृत्तमिति भ्रमितव्यं विष्णुपुराणे कथांशस्यास्य प्रार्थि

तस्यात् । न चैतत्कालिदासप्रणीतमिति तु अममात्रं प्रमाणाभावात् । न च वर्णनात्येवात्र प्रमाणमिति वाच्यम् । एतस्य कालिदासप्रणीतत्वेऽपि तस्या एत्र प्रमाणभूतधात् । दृश्यंते ह्यत्र तथा विधानि कियन्ति गद्यानि च यानि खुवनिच्छतोऽपि बशदिव प्रत्याययन्न्यासः कालिदासप्रणीतस्वम् । तानि चात्र मालविकाया यतदवसानात्रस्थानवर्णनादिप्रस्तावे स्वयमेव दृश्यन्तां रसिकैः । विस्तरभयात्तु नात्र तान्युदाहर्तुमिच्छामः शति । एतद्विरचितेषु स्वशेषेष्वपि प्रबन्धेषु सुनिपुणं समालोच्यमानेषु प्रती यते महाकवित्वमिव पण्डियमपि श्रीमतः कालिदासस्योत विभाव्यतां प्रीौरीति शिवम् ।

इति महाकविश्रीकालिदास चरितसङ्क्षेपः

शाकुन्तलनाटकांर्तगत पात्राणि ।

सूत्रधारः—नाटकाध्यक्षः | नटी--नाटकाध्यक्षस्य भाया. . दुष्यन्तः--नायकः शकुन्तला-नायिका विदूषकः--राज्ञो वयस्यः अनसूया ? शकुन्तलायाः भरतः--दुष्यन्तस्य पुत्रः | प्रियंवदा - सख्यौ सोमरातः-उपाध्यायः गौतमी–काचित्तापसी. वतकः चतुरका ३ करभकः परचारकाः | ॐ परभृतका / कंचुकी ) मधुकारेका * परिचारिकाः वैतालिकौस्तुतिपाठकैं. प्रतीहारी कण्वः ( काश्यपः )–शकुन्त- यवनी लाया पालकः पिता तरलिका ) वैखानसः । सानुमती---अप्सरा. अदतः -कश्यपस्य भायो शारद्वतः शिष्याः | वसुमती--भार्या. दुष्यन्तस्य हारीतः इतरपात्राणि | गतमः ॥ श्यालः-नगरपालकः मघवन्-इङ्गः सूचकः जयन्तः इन्द्रस्य पुत्रः जानुकः १ ‘| कौशिकः—विधामत्रार्षिः . ग्रामपालाः मातलिः - इन्द्रस्य सारथिः | मेनका--शकुंतलाया माता मारीचः ( कश्यपः ऋषिः दुर्वासाः--कश्चिदृषिः. सूत-सारार्थः

नद-दवार्यः

शाकुंतलनाटकसारसंग्रह।

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सटीका).pdf

 प्रथमांके-नान्दीपठनम् । ततः प्रस्तावनायां सूत्रधारेण नाटकीयस्य वस्तुन उपक्षेपः । मृगयाविहारी पार्थिवो दुष्यन्तः केनाप्यतिरंहसा सारद्रेण दूरं हृतोऽनुमालिनीतिरं कुलपतेः कप्पस्याश्रमं निकषा प्राप । यावच्च कृष्णसारस्य वधार्थे धनुषि शरं संदधाते तावत्केचित्तपस्विन उपेत्योन्यै राजानमब्रुवन् ‘आश्रममृगोऽयं न हन्तव्यः' इति । तद्वचनानु रोधाप्रतिसंहृतसायकस्तैधाभिनन्द्य “ चक्रवर्तिनं पुत्रवभानु हि ’ इति कृताशीर्वचनस्तन्निदिष्टं कण्वाश्रमं प्रवेष्टुमैच्छद्राजा दुष्यन्तो विनीतवेषेण तपोवनं प्रविवेश । वृक्षसेचनव्यापृतमद्भुतरूपसंपत्कन्यकात्रयं ददर्श । तासां विश्रम्भालापेषु सख्योस्तन्नामग्रहणाच्छकुन्तलां ज्ञात्वा तस्या अव्याजमनोहरं रूपं दृष्ट्वा विस्मितो बभूव । पश्चात्ताभ्यां कथाप्रसंगेन शकुन्तलाया जन्मावृत्तान्तमुपलभ्य राजा तस्याः प्राप्तिं प्रति जाताशोऽ भवत् | शकुन्तलापि राजानं दृष्ट्वा तपोवनाविरोधिनो विकारस्य गमनीया संवृत्ता । अत्रान्तरे नृपस्यन्दनालोकभीतस्य वन्यगजस्य केनापि वनक सोच्चैरुद्धोषितं वनप्रवेशं श्रुत्वा सभ्रान्ताः कन्यका उत्तस्थुः । राजापि दर्शनेनैवै भवतीनां पुरस्कृतोऽस्मि तद्यथाश्रमवाधा न भवति तथा यतिष्य इत्युक्त्वा निष्क्रान्तः ।

 द्वितीयांके-पूर्वोकोक्तस्य बीजस्य कामं प्रिया न सुलभेत्यादिना बहु लीकरणानन्तरमेतां प्रवृत्ति विदूषकोऽन्तःपुरे निवेदयेति संशय्य राजा परिहासाविजल्पितं सखे इत्यादिं वाक्येन स्वाभिमतगोपनपूर्वकं स्वनगरं प्रति विदुषकप्रस्थापनम् ।

 तृतीयांके-नायकदर्शनसमुल्लासितमनोभवायाः शकुंतलाया विविधमद नावस्थानुभवः, राज्ञश्च स्वविषयानुरागनिश्चयेन तस्या उपळ्ळनपूर्वकमु भयमनोरथसंपादनं चाभ्यषार्णि ।

 चतुर्थोंके-नायकैकायतचित्तत्वेनाकृतातिथिसत्कारायाः शकुंतलायाः दुर्वासशापप्राप्तिः, तस्यांगुलीयकदर्शननिवत्येवरूपानुग्रहप्राप्तिः, ततः कण्वमहर्षिणा सौसुक्यवात्सल्यानुबंधं कुळपालिकाजनोचितधर्मानुशास-

नाशीर्वचनाद्यभिनंदनपूर्वकं शकुंतलाया भर्तृनगरप्रेषणं चाभ्यधायि ।

 पञ्चमांके-दुर्वासःशापविस्मृतशतलावृत्तांततया कण्वाश्रमागत शकुंतळादिदर्शनतद्वचश्रवणनिरानंदन मनसा तां प्रत्याख्यायापि सतः स्वस्य परितोषालाभात् प्रत्याययतीव मे हृदयमिते राज्ञः परिचितनम् ।
 षष्ठाके-शापानेवर्तकस्वांगुलीयकदर्शनेन शकुंतलासंबंधियावधृत्तांतसं ततः स्मृतैौ जागरूकतया पश्चात्तप्तहृदयस्य शकुंतलाप्रतिकृतिलेखनवी क्षणादिना स्वात्मानं विनोदयतः तत्प्रत्याख्यानमहापराधसंभावितस्वसं तानप्रत्यूहस्य स्वीयविभवेषु नैराश्यात्तत्सर्वमपि प्रजार्थं विनियुज्यतामिति मंत्रिणोऽनुशास्य शकुंतलैकायत्ताचित्तस्य राज्ञः कथंचिन्मातलिसंदर्शनेन स्वप्रभावं दुर्जयासुरविजयायेन्द्ररथारोहणं प्रतिपादितम् ।
 सप्तमाक-इन्द्रप्रार्थनया स्वर्गलोके कृतप्रत्यर्थिविजयस्य प्रत्यागमनसमये मारीचसेवार्थ तदाश्रमं प्रविष्टस्य निरतिशयवरोित्कर्षत्रियार्भकदर्शनन तत्प्रसक्त्या स्वविरहव्रताचरणकृशतनोः स्वप्राणप्रेयस्याः शकुंतलाया दुरो- नेन च समुल्लसितहृदयाह्रादस्य मारीचानुशासनविदितभवितव्यताबलसं . प्राप्तपरस्परविश्लेषज्ञाननिःसंकोचविकसितपरस्परानंदमुदांपत्यस्य राज्ञ इष्टदेवताभूतमारीचप्रसादात्सर्वाभष्टसिद्धिर्निर्वहणे निरूपिता । अभिज्ञानशाकुन्तलनाटकस्थश्लोकाना मकारादिक्रमणानुत्रमणका । पृष्ठ. । श्लोकः . अ. अस्मान्साधु विचिन्त्य .... २७१. अक्लिष्टबालतरु .... ... ३८० | अहन्यहन्यात्मन ३९१ अतः परीक्ष्य कर्तव्यं ... ३२e| अहिणवमङ्गलालंबो . .... २८४ अधरः किसलयरागः .. ७८ आ, अथापं नूनं हरकोप ..• १७८आखण्डलसमो भतों .... ४३९ अध्याक्रान्ता वसतिरमुना... १६३|आचार इत्यवहितेन २९ अनवरतधनुष्याँ ... .... ८आजन्मनः शाठ्य ... .... ३२९ अनाघ्रातं पुष्पम् ... • १९३आतम्म हरिअपण्ड ३४२ अनेरामपे मकर १७८|आपरितोषाद्विदुषां २९ अनुकारिणि पूर्वेषां .... १६७ आलस्यदन्तमुकुळा.. ४२० अनुमतगमना शकुन्तला .... २६० अनुयास्यन्मुनेतनयां . ] प्रत्यादेशादस्खज ... १०८ इतः ३६१ अनेन कस्यापि कुला ४२१ इदं किलाव्याजमनो ... ७१ अन्तगंतप्रर्थनम ४०१ | इंदुमनन्यपरायण । २११ अन्तर्हिते शशिने संघ इमशिशैिरेः १९७ अपरिक्षतकोमलस्य .... २१९ इदमुपनतमेवं ... अभिजनवतो भर्तुः ... २७७ इदमुपहितसूक्ष्म ७३ अभिमुखे मयि संहृत १९७ .... | अभ्यतामेव स्नातः ३०२ ईसीसिचुम्बिआई . ३६ अभ्युन्नता पुरस्तात् १८२ अमी वेदी परितः .... ... २५९८ अयं स ते तिष्ठात .... २०० उगलिअदब्भकव... २६३ २६८ अयमरविवरेभ्यः ........ ५०८) उत्पक्ष्मणोर्नयनयो अर्थो हि कन्या परकीय .... २८१ उत्सृज्य कुसुमशय. २१६ अर्धपीतस्तनं मातुः ... ४१६ उदेति पूर्वं कुसुमं ४४० २०१ असंशयं क्षत्रपरि ... २. ८२ | उन्नमतेकभ्रूलत . अस्मात्परं बत यथ .. ३८८|उपोढशब्दा न रथा .. ४११ 1b Af. S ३९३ •... | । .... ५ % " कः क = = A • • | • •००० b D a गान्धर्वेण विवाहेन २१८ एकैकमत्र दिवसे .... .... ३६८|गाहन्तां महिषा निपान ... १४२ एवमाश्रमविरुद्ध ••• ० ००० ४२१|ग्रीवाभंगाभिरामं .... .... ९० एष त्वामभिनव .... ३९३ एषा कुसुमानिषण्णा ३७९|चळापाङ्गां दृष्टि ८९ एसा वि पिएण २७०|चित्रे निवेश्य परि १९९१ चूतानां चिरनिर्गता... .... ३४७ औत्सुक्यमात्रमव ... ... २९९ जन्म यस्य पुरोर्वशे.... .... ९८ कथं तं बन्धुरको •• ३६९ | जाने तपसो वीर्य .... .... १७९ नु कः पौरवे वसुमतीं ८९ ज्वलते का कथा बाणसंघाने .... १७३ चलतेन्धनो .. ३९७ कामं प्रत्यादिष्टां ३३२ कामं प्रिया न सुलभा .... १२९ १९णा वेक्खिओ पुरूअ .... ३०९ कार्या सैन्नतीन .... ३७९ ९७ कास्विद्वगुण्ठनवती .... ३०४| तत्साधुकृतसंधानं .... २१४| तद्धा भवतः कान्त किं शीतलैः कुम ३२६ किं कृतकार्यवेषो ३११ | तपातं तनुगात्रे २०७ तव कुसुमशरत्वं कि तावदंतिनामुपो १७७ ४४९ कुतो धर्मक्रियाविनः • ३०६ | तव भवतु बिडौजाः कुमुदान्येव शशांकः ३२८| तव सुचरितमंगुलीयं ३६६ कुल्याम्भोभिः पवन .... ६३ ॥ तवासेम गीतरागेण .... ४४ क्षुतं न कणूपंत ... .... ३७७ | तस्याः पुष्पमयी .... .... २२९ कृताभिमषमनुम .. ... ३१५/ तत्राघातप्रतिहत .... ... ११६ कृताः शरव्यं हरिणा ... ३९९|तुज्झ न अणे हिअअं ... २०३ कृत्ययोर्भिन्नदेशत्वा.... १७० |तुम सि मए यूदंकु ३४९ कृष्णसारे दचक्षुः.. .... ४९ |तुरगखुरहतस्त ... ... ११६ ॐ वयं क्व परोक्ष .... .... १७११ वन्भतः केवळा .... .... ३९७ त्वमर्हतां प्राग्रसर ३०७ गच्छति पुरः शरीरं... .. १२० |त्रिस्रोतसं वहति यो .. ४०७ 4b •••• ० ० | | 3 % • C0 • • & © b २२३ पृष्ठं. } कः भवान्ति नास्तरवः ३०३ दर्भाकुरेण .... .... साभिलाषं .. चरणः १९९ |भव हृदय १०६ दर्शनसुखमनुभव ... ... ३८२ |भानुः सकृद्युक्ततुरङ्ग ... २९२ दुिष्टया .... .... .... .... शकुन्तछ ४३९|भूत्वा चिराय चतुर २७९ दुष्यन्तेनाहितं तेजो २४६ न. मनोरथाय नाशंसे ... ... ४१९ न खर्चे न खद्यु मथ्येव विस्मरण ३२२ न नमयितुमधिज्य-... .... १३६ महतस्तेजसो बीजं ..० ४१८ नियमयास कुमार्ग ... २९८महाभागः नरपति ३०१ |कामं नीवाराः शुक्रगर्मको "... ६१ |मानुषाधु कथं स्या वा नैतच्चित्रं यदयमुदधे .... १६९ |मुक्तेषु रश्मिषु ५३ सुनसुताप्रणयस्मृति ३९८ परिग्रहबहुत्वेऽपे .... २१२ मुहरेंगुलिसंवृता पतु •••• • न प्रथमं ... २९८ |मूढः स्यामहमेषा वा ३२९ पुत्रस्य ते रण ४३६ मेच्छेदकृशोदरं १४१ पृष्टा जनेन सम १९१ |मोहान्मया सुतनु ४३३ प्रजागराखिळींभूत ३८३ प्रजाः प्रजाः .... | यतः ... स्व इव २९३ यतो षट्चरणो ८४ प्रत्यादिष्टविशेष •d« •.. ३९६४ | यथा गजो नेति सम ... ५४१ प्रथमं सारङ्गाक्ष्या ३५९| यदालोके सूक्ष्मं व्रजति । ५४ प्रथमोपकृतं मरु ... .... ४०० यदे यथा वदति क्षितिपः ३२७ प्रलोभ्य वस्तुप्रणय ४१८ यदुत्तिष्टते वर्षेभ्यः .... १६१ प्रवर्ततां प्रकृतिहिताय •.. ६४६ | यद्यत्साधु न चित्रे स्या .... ३७१ प्राणानामानेिछैन .... .... ४१४ | ययातेरेव शर्मिष्ठा .. २९६ हुडशधा स्थितस्य ४३७ ॥ यस्य त्वया व्रणविरो २६७ यात्येकतोऽस्तशिखरं .... २३८ बारूपेण प्रतिषिद्धेऽपि . स्रष्टुराद्य ..., २ ९३१ \ था सृष्टिः यास्यत्यद्य शकुन्त २५४ भवनेषु रसायकेषु ४२३ येन येन वियुज्यन्ते ३६८ b AD (*४ ०h Da

(4b .... b D D b MB a = A AD r = २१६ 5 =

  • + •

|b p श्लोक पृष्ठे. श्लोकः पृष्ठं. यो हनिष्यति वध्यं त्वां ३९४ संरोपितेऽप्यात्मानि ३८७ रथैननुद्धतास्तान ७७४ सख्युस्ते स किल ३९६ रम्यं दृष्टे यथा पुरा ३५१ संकल्पितं प्रथममेव २६४ रम्याणि वीक्ष्य मधुरान् २८८ स्तमाप ज्ञातिकुलैक ३१ रम्यान्तरः कमलिनी |संद्डुसुमशयन २०८ २६१ रम्यास्तपोधनानां १९ सम्मीलन्त न तातद्वन्धन १८० |सरसेनमनुविद्ध ७३ साक्षात्प्रियामुपगता ३७४ वर्भकाग्रनिमग्न ४१२ स निन्दन्त स्वानि वसने परिधूसरे ४२८ सायन्तनं सखीनकर्मण २२६ वाचं न मिश्रयाते ३११|सिध्यन्ति कूर्मसु मह ४० 3 विचिन्तयन्ती यमनन्य २३२ सुखपरस्य हरेरु ४०२ विॐांतरोपैः सुरसु ४०४ सुतनु हृद्यात्प्रत्या. ४३१ वैखानसं किमनया. १० ३ सुभगसलिलावगाहाः ३४ वृथैव संकल्पशत्रे १७८|सुरयुवतसंभवं. १४९ व्यपदेशमाविलयि स्तनन्यस्तोशीरं १८९ ३१७ धृणामशेक्षितपटुत्व स्निग्धं वीक्षितमन्यतो १३१ २ाक्यमरार्विखर्भ १८१ स्मर एव तापहेतु १९३ शमप्रधानेषु तपो १४५|स्मृतिभिन्नमोहतम ४२९ शममेष्यति मम शोकः २८० स्रस्तांसावतिमत्रलो १०९ शहजे किलजे विणि ३३५ स्वनो नू माया नु ३६४ शान्तमिदमाश्रमपदं ६४ स्वसुखनिरभिलाषः २९७ शापादास प्रतिहता स्वायंभुवान्मरीचे ४११ ४४३ ३७३ दन्तदुर्मुभमिदं ६७ शुभ्रूषस्व गुरून्कुरु २७५ क्षामक्षामकपोल शैलानामवरोहतीव ४०९ क्षौमं केनचिदन्दु २९१५ इती श्लोकानुक्रमणिका समाप्त ।

  • +b

b 1box • @ b | 4 |स्विन्ना •• = =0D 4b AND

श्रीः ।

अभिज्ञानशाकुन्तलनाटकम् ।

टीकाद्वयोपेतम् ।

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सटीका).pdf

प्रस्तावना ।

या सृष्टिः स्रष्टुराद्या वहतेि विधिहुतं या हविर्या च होत्री
ये द्वे कालं विधचः श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विधम् ।
यामाहुः सर्ववीजप्रकृतिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्तः
प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः ॥ १ ॥


यत्रेधाजनि दुशधा द्विधागतं यद्यज्जातं दशविधमेति षोडशत्वम् ।
यीतं सममहदादिकस्य चायं तेजस्तज्जयति हिमप्णरूपमयम्॥१॥

उद्दिश्यामरनिम्नगां गतवतोः श्रुत्वा कञ् िशैशवे
यः साक्षात्करवाणि तामिति जटाजूटोपकण्ठं गतः ।
पीत्वा पुष्कलपुष्करेण न किमप्यत्रेति विस्मापयन्
पित्रोर्विग्रहवग्रहं विहितवान्पायाह्नजास्यः स नः ॥ २ ॥


यक्ष्मीं वः सुतरां तनोतु मधुकृल्लक्ष्मीमुखांभोरुहो ।
भक्ताभीष्टवरप्रदाननिपुणः श्रीवेंकटेशो विभुः ।
लीलापंकजमध्यगं मधुकरं संबदुमके स्थिता ।
नेत्रं श्रीः पिदधति यस्य कुतुकात्सव्येतरं पाणिना ॥ १ ॥
वैखानसान्वयपयोधिमृगांकमूर्तिः ।
श्रीकैशिको विजयते स हि तिंमयायः
श्रीवेंकटेशचरणाम्बुजनित्यपूजा
पूताकृतिर्गुणनिधिर्महितो मनीषी ॥ २ ॥


नाट्यवेदाब्धिमालोढ्य ताण्डवं यो विनिर्ममौ ॥
स्वात्मनाभिनयन्तं तं प्रणमामि महानष्टम् ॥ ३ ॥
या लास्यसंप्रयोगेण शिवाराधनतत्परा ।
भश्तां भतये भूयासा सदा सर्वमङ्गला ॥ ४ ॥
वाचिकाद्यभिनयोपमनाव्याचार्यमत्र भरतं मुनिमीडे ॥
लस्यताण्डवभियोजनीलाशयेन परितोषितभगम् ॥ ५ ॥

 अथ नाटक, पूर्वरङ्गाङ्गभूताभाशीरूपां चतुरस्रतालानुसारिणीमिष्टपदां सूत्रधारो नन्द पठति-था सृष्टिरिति । या तनुः स्त्रष्टुर्बह्मण आथा सृष्टिः जयामित्यर्थः । ‘अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत्? इति स्मरणत् । सर्वादौ सगसगत्पत्तिहेतुत्वञ्चातिशयो ध्वन्यते । या चे विधिर्विधानं श्रुतिस्मृत्युक्तं तेन हुतं दत्तं हविर्हवनीयद्रूपजातं वहत्याद्त्ते । वाद्भि रित्यर्थः । वहतिनाधाराधेयसंबन्धेनानं यक्ष्यते । फलपर्धन्तताप्रापणं च


तस्य पुत्रोऽस्ति विधान स्वयंवरपतिः कविः ।
व्याख्य ता नाटकादीनां श्रीनिवास इति श्रुतः ॥ ३ ॥
यं श्रीनेत्रसमखिळगमसारसिंधु
कुंभोद्रयं बुधजनाः परिकीर्तयंति ॥
सोऽहं विचार्य भरतादिमुनिप्रणीतं ।
शाखं कवींद्रराचितानि च नाटकानि ॥ ४ ॥
न्यायं फणींद्रफणितं कपिलस्य तन्त्रं ।
काणादतंत्रमथ जैमिनिना कृतं च ॥
टीकां करोमि विदुषां परितोषणाय ।
शाकुन्तलस्य वृषशैलपतेः प्रसादात् ॥ ५ ॥
व्याख्यायते मया किंचिचूतनं नात्र कुत्रचित् ॥
दूर्वसूरिभिरुक्तेषु सारानुवृत्थ रच्यते ॥ ६ ॥

 इह खलु सकलचिकुतलकः प्रसिद्धस्तत्रभवान् कालिदासनामा मकविर्नाट कांतं विरचभिते धिया नाटकरूपप्रबन्धं निर्भिदुश्चिकीर्षितस्य प्रभ्यस्याावेम्नेन परि समाप्तिमभिलषन् " आशीर्नमस्किया। वस्तुनिर्देशो वाऽपि तन्सुखम् ॥" इतश्चलंकारिक शासनमष्यनुमन् प्रकृतप्रबन्धप्रत्यूहपरिपंथिनों पूर्वरंगस्य प्रधानगतां नान्दीहशमाशिषं प्रनृके । या सृष्टिरित्यादिना । ताभिः प्रत्यक्षाभिरष्टाभिस्तनुभिः प्रपत्र ईशो वः अच त्विति योजना । कीदृशुस्तनव इत्यत आह-येति । या तनुः स्रष्टुबैमणः आदौ भवा यज्यते । अविधिहुतं भस्मीभवतेि । अत एव विधिहुमित्युक्तिः । अन्यथा हवनीयस्यैतद्व्यभिचारार्थंपैनरुक्त्यं स्यात् । एतेनातिशय ध्वनितः । अथ च वह्निरियणादिके निप्रत्यये सिद्धम् । तदपि सूचितम् । या च होत्री यजमानरूपा । जुहोतीतेि हवीतीन्द्रादीनामपि तर्पकत्वा. दतिशयो व्यज्यते । अत एव नाम दियदप्रयोगः | ग्रे द' द्वे कालं रात्रिदिवरूपं विधत्तः कुतः। विपूर्वं ऽश् शथे धर्तते । चन्द्र कवित्यर्थः । नित्यस्यापि कालस्यैते कारणत्वेनोतायेते स एश्व | या च श्रुतिः श्रवणेन्द्रियं तस्य विषयो गोधरैः शुणः शब्दार्थौ यस्याः सा । धृतिः क्षेत्रे तथाम्नाये वर्तयाँ भन्नकमीणि १ इतेि विश्वः । । विधं जग- द्वयाप्य स्थिता तेनाकाशः ? अत्रादि अगद्धापकास्थित्या स व्यज्यते । अत एव श्रुतिविषयगुणेयेतावन्मात्रं नोत्तम् । तावयुच्यमाने प्रस्ता तिशयव्यङ्गयभङ्गः स्यात् । क्रेि च ‘शदैकगुण आकश' श-५१गुणो मरुत् ' इत्यादिना सांख्यमते मरू अदीनामपि शब्दगुणःश्रयेते वैवक्षि तार्थ (थं) लभश्च । प्ररिशेप्याजळाभ इति चेत् £ आदिशक्येन तळाभोऽन्तेन वेति संदेहस्थ दुर्निसस्मारसूक्तं विश्वमि६६ । अत एव


आद्य । सर्जनं मृद्भिः । अनेन अस्य तनुरु । अष एव असद कु श्रौर्यमपा- घृजत् ” इटुकत्वान् । एवं गुआरा गुणिंप्रशस्यमे सति गुणेिन भूभः प्रमत व्यंग्यत्रा धान्यदस्यत प्रकाश्यत प्रकाशते । तदुक्तं काव्यप्रकाशे * ३मशभिसायिनि व्यंग्ये वाच्यावानर्थं वैः कश्चन: * <ते । इक्षुखंडस्थानीयं द्द कre; कभएकं तत्र रस निध्यंदस्थानीयं व्यङ्गयम् प्रांपैप्रायं यच्छम्। स्त्र गुणेन कविनया भि व्यङ्ग्य स्य चमत्कारार्थणप्रावाण्यं कदर्थे तर तमु समम् । यदाह - प्रम् तृषभाभ्यां व्यङ्गथस्योतममध्यमे । काछरे निर्धभ्यङ्गथभिन्युदिते उभे “ क्षत । यस्मिन् काव्ये वाच्यार्थात् Hषधीय प्राधा यं तथ्यमुसमं घने च अग्रपदि श्यते । यत्र व्यङ्गथार्थो वाच्यादेरुपसर्जनी भवातेि तन्मध्यमं अभ्यङ्ग्य- मिति चोच्यते । यत्र पुनव्यंङ्गथ ६स्फुटत्वं चित्रशब्दर्थाधिष्म1 *न *प्राधान्यः वतकाव्यमघमं शतदधित्रमथैचित्रमित्रे च धा प्रतिपादितम् । श्रीमद नंदवर्धना चार्याभिनयगुप्तपादास्तु काव्यस्य१नवे ध्वनिं शरीरस्येन शव्दयौं अलभूव दिघर्भ वेन दोषगुणालंकाराणामवस्थानं युझिमदेव शब्दार्थयोर्वैनमुखेन वैशिष्टयं ४९१पादयन् । भामहस्तु अःव्ररूपधर्ममुथेन / वामनो =ि गुणरू ध्रर्मसु न । तश्च वक्रति व्यपदेशेन भणितेवैचित्र्येण या शरण । भनायकः क्षिल भोगेन वाघ शरेण शक दार्थ


येत्यस्य नस्थानस्थपदत्वम् । यां च सर्वेषां बीजानां प्रकृतिर्योनिरित्याहुः। अनेन पृथिवी । ‘प्रकृतिः सहजे योनावमात्ये परमात्मनि' इति विश्वः । अत्रापि सर्वबीजोत्पत्तिहेतुत्वेनेतिन कर्मण उक्तवान्प्रकृतिरितेि प्रथमः । तथा च वामनः-`निपातेनाप्यभिहते कर्मणि न कर्मविभक्तिः । परि गणनस्य प्रायिकत्वात्’ इति । यया च प्राणिनः प्राणवन्त इत्यत्र प्राणिनो जन्मिन इति । ‘प्राणी तु चेतन जन्मीr' इत्यमरः ? रूढथा सामान्य मुद्दिश्य प्रणयन्त इति विशिष्टस्य विधानम् । अन्यथा पर्यायोच्चारण एकस्य पौनरुक्त्यं स्यात् ! प्राशम्ये चात्र मतुप् । “ भूमनिन्दाप्रशंसासु ? इत्याद्युक्तेः । हृदि प्राणवायुजीवात्मन आश्रयस्तद्वः । ‘हंस: प्राणा श्रयो नित्यम् ’ इत्युक्तः । तेन जीववन्तश्च बलवन्तश्चेत्यर्थः । एतेन सर्वातिशयं व्यज्यते । ‘प्रणं हृन्मारुन वर्षे कव्ये जीवऽनिले बले । पूरित वाच्यवस्प्राणं प्राणाश्वसुषु कीर्तिताः ? इति विश्वः । अतश्च न


यवंशिएगं प्रयपादयन् । इह कथं चेदशन्नगणव्यतिरेकेण वा चकलाक्षणिकत्र्यं जकव्यपदेशभाजः शब्दान्निविधा भवति । याचकलक्षणकः शब्दः सर्वेषु साधरण र्थं जकः शब्दस्वरः पुनरसाधारणः । अभिधालक्षणाव्यापारगम्ययोरर्थयोरभिधेय लययोऽपर रखादिरूपः कश्चिदर्थः काव्ये समुपलभ्यने 1 स तु स्थक्षयार्थं एव । केचित्सृज्यत इति ग्रांप्रीति कर्मव्युत्पतिं वदन्ति । अत्र व्युत्पत्ती केचिदेनं परंचोदयति ब्रियां क्तिन्' इति क्तिनों घरपवादय भावार्थकारस्वाद्भावपक्षेत्र प्रोfग्रते, सिद्धिः शुद्धिरेिक्ष्यदिवत् " अर्तरि च करके संज्ञायाम् ’ इति एतद्वपवाद क्तिनोऽपि संज्ञायामेव पर्यवसानं स्याद् यथा श्रुतिः स्मृतेरिति । इदं नु श्रुटेिशब्दैन न कस्यापि प्रायवस्तुनः संज्ञा गम्यत इति कर्मव्युत्पत्त्यनुपपत्तिरिति। अत्रोच्यते ‘‘अकर्तरि च कारके ” इत्यत्र संज्ञायामित्युपाधिवचनं त्रिकाभिप्रायं चशब्दा न संशया निवासंज्ञायामपि कर्मत्वादिः संपनीप्रद्यत इति ज्ञेयमुर्रव्याख्यातृभिः सेवन्भुमनुवर्तिष्यत इति फणिपतिफणितौ संबध्यत इति संबंधः कर्मणि षगिति न्यायाथि अतस्तदपवाद वात् किनोऽपि कर्मादिव्युत्पत्तिः सूपपादेति सृष्टिशब्देनेह सृष्टमेव दरवभिधीयते तच सृष्टिपदं त्वाद्यपदविशेषणत्रिशिष्टं सद्वचफमेव जलस्येति । विधिहुतमिति । विधिः प्रेरणा तद्वचछिष्टादिविशिष्टं विद्युद्देशवाक्यमवयवावयविसंबन्धजन्य लक्षण विधिरित्यभिधीयते । एतद्विध्युद्देशकांक्षित लदेशद्रव्यकर्मादिप्रतिपादकं दर्शपूर्णम सादिप्रकरणमपि लक्षतलक्ष्णया विधरिषभाणि । अथवा वाक्यैकवाक्यभ्यायेन तर वाव यभूताधिकार विधिवनियेगविधिप्रयोगविधियावयविशिष्टपूर्वचिथिवषयगतलि डादिविधिरित्युच्यते । तेन विधिना करणभूतेन हुतं प्रक्षि में हार्बः पुरोडाशादिकं A > कथितपदाशंक । उद्देश्य बिधेयार्थान्तरसंक्रमितवाच्यछटानुप्राप्तपरिह यैव तस्याङ्गीकारात् । ‘अपवादविषयं परिहृत्योत्सर्गस्य प्रवृत्तिः' इति न्यायापुनरुक्तवदाभासेऽलंकारः । ताभिः प्रत्यक्षाभिरष्टाभिस्तनुभि: तािभः प्रपन्नो युक्त ईशो वोऽवस्यिथः । ‘तनुभृतं त्वचि स्त्री भ्यत्रि- वल्मै विरले कुशे ’ इति मेदिनीक | अत्राशिपि सभ्यानां लाभः । अत एव ‘आशीर्नमास्क्रियारूपः’ इति भरतेन, भासेनापेि‘ आशीर्निमस्ति यावस्तु’ इत्यादवेवाशीर्निबद्वा । तेनासं नटः किंनमम्भ्ररूपां तत्रापि काविघाशीरूपां नान्दीं पठिष्यतीति सोत्कण्ठानां सभ्यानां तामपनेतुं पूर्वमषवियुक्तिः । अत्र च सकलाभिलपितफलवितरणप्रघणस्वमेवावनं विवक्षितम् । पानार्थत्वाद्धातोः । तच्च तेन विना न संभवतीति । कानित्यपेक्षायां वो युष्मान्सभ्यानित्यर्थः । तेषामेवात्र संबोधनयोग्यत्वा संवोधनप्रधानत्वाच्च युष्मदर्थस्य । अतश्च ‘अनुवाद्यमनुक्स्पैच न विधे-


बहति प्रापयति अग्निः खयं इचिराधिकरणं भूवैज्ञादिदेवतास्वरमना यजमनादिकृतं अपयाति ° अभिमुखा वै देवाः ” इति श्रुतेः । अनेन इरिधिकरणभूताः संस्- तास्त्रेताश्रय उच्यंते अनेन तेजोमश्री तनुरुक था या च इति । होत्री यजमानरूपा चशब्द उक्तसमुच्चये । हविरधिकरणे हवनकषं वेत्यर्थः । अनेन विचित्र शक्तिरचे द्योत्यते "वान्वाचयसमहृतरेतरमुचचे’इत्यमरः । यद्यपि इनृशद विज्ञ प्रयुज्यते तथापि इवनस्य देवतोद्देशेन भ्यागमकत्वेन तस्य यजमाननेन च स एव मुख्य होता । अनेन यजमानस्य तनुरुक्ता । ये द्वे कालं विधत्त इति । ये द्वे मूत सूर्याचन्द्रमप्ररूपे । यद्यपि नित्ये विभुः काटः तयषि के यन्नं कालं सुखमस्म कमित्यादिव्यवहारेषु तपनेन्दुगतिपारच्छिन्नस्यैत्र कालशदवाच्यत्वान् सूर्यगतिपरिच्छन्नः कलामुहूर्ताऽहोरात्रादिः । चंद्रगटुपक्षिताः प्रतिपदादितैययः । एतादृशपr१च्छेद- कर्जुनेन तयोः कालविधातृत्वं न चेत्कान नियत्राह्वानं न घटते। अहोरात्रःक्षण कालं विधत इति केचन वदन्ति । न चैतच्चानुरगं बहुलझे अ५ यंत्रे रात्रेः संभवात् पूर्वक्षणवर्तित्वाभावाच । पूर्वस्मिन् पक्षे उपाधिदेवेन तिथीनां कालकर्तृत्वे पूर्व क्षणत्वनियमनैरपेक्ष्रेण तिथेः संभवादुपाधितया कालकर्तुमेव सहृदयहृदय मध्यास् । अनेन सूर्याचन्द्रमखरूपे तनु उक्ते ॥ धृतैित्रिपञ्चगुणेति । धूयतेऽनयेति श्रुतः श्रोत्रेनिद्रश्रः तस्य विषयः शब्दः + शब्दऋणकमाकाशम् ’ इति काणदः। विश्वं चराचरं ध्याप्य अन्तर्बहिश्चाभिसंबध्य स्थिता न तु कदाचिद्विमक्ता श्रुतिविषयगुणा या स्थितेत्येतावता भादशप्रतियतौ व्याप्य विश्वमेत पद्योपादाने निरर्थकमिति नाश झनीयम् । कर्णशंकुःप्रख्य छिन्न शिष्याश्चय डैभनच्छलाक्षश बतौरयर्थे च पदद्वयोः यमुदीरयेत् । न स लब्धस्दं किंचिद्ध्त्रचरप्रतिष्ठते । " इत्युक्तन येन ‘न्यक्कारो ह्ययमेव ' इतिऽअविधेश्रव्यत्यये नाशङ्कनीयः । अत्र वायोर्ममये गुरुनये च स्पार्शनप्रत्यक्षवाःप्रत्यक्षाभिरिभ्युक्तिः । अनेन विशेषणेन तासां सकलजमप्रतीतये व्यज्यते । सकलवाक्यस्थतत्ताद्वि- शेषणोपादानेनैकंफायै सा ताडफळद । तद्युतस्येशस्य किं पुनर्वक्त व्यमिति भावः । अत्र या स्रष्टरित्युक्तक्रमेणैव संख्याप्राप्तौ यदष्टाभिरीति वचनं तसूच्येऽर्थ उपयोग नर्मथुनरुक्तम् । या सृष्टिरित्यादौ यच्छदथ वचनाभक्तिप्रक्रमभङ्गो न शङ्कनयः ‘गुणानां च परार्थ त्वात् १५ असंबन्धः समत्वात्स्यश् ’ इ नयेन तेषां परार्थत्वात्परस्परमसं बन्धान्यश्चन्द्यात् । अनयाये ध ने ततदोषावकाश इति स्थितं तत्रैव । अत्र पृथिव्यादिक्रमेणाकाशादिकमेण वा वक्तव्ये य व्यस्तमाविन्यासः स कथमात चेत् उच्यते । अत्र प्रथमपृष्टवाञ्जलस्य प्रथमत उपा


पादानमित्यवगंतव्यम् । अनेनाकाशमयी तनुरुः । यामाहुः सर्वभूतपछतेिरेंतेि । प्रकृतिमाहुरैियर्थः प्रद्युतेः नीत्वेऽपि निपतेनेतिशब्देनाभिहितत्वान्न द्वितीय निवडूष संख्यानस्थश्लक्ष्णत्वात् । यथाह वामनः = निषामेनाप्यभिहिते कर्भणे न कर्मविभक्तिः परिगणन प्रथित्वात्' इति ! सर्वं न समतुपर्णानां सर्वेषां वाचराणामिति यावत् । “ भूतं न्याय्ये समे प्राप्ते पद सीतयोरपि “ इति मनर्थश्लभा । प्रकृतिः कारणं कदाचिदुप दानं कदाचन्निमित्तम् । यदू । किंवदुषाने विचिन्निमित्तं कभयविदुषा दानं कस्यचिन्निभेित्तं बF । पृथिवी परिवानां साक्षादुपादानमष्याण्यादीनामुष्टंभकरवेन कारणम् । आहुः 7नविद इति शेषः । बद्ध । भूनशब्देन प्राणिनां काय उपलक्ष्यते । प्रकृतिः प्रधानं तप्रधानत्वात्तव्यपदेशः । प्रकृतिः पंचभूतेषु प्रधाने मूलकरणे " इतेि यादवः । अनेन पृथिवीमयी तनुरुत । यया प्राणिनः प्रणवन्तः इति । प्रतिनो जन्सवः प्रणवन्सः उॐष्टजीवनवन्तः । “ भूमनिंदाप्रशंसा ’ इत्यादिषु मतुवदेतिशया र्थकत्वम् । “ जीव प्राणधारणे " इचुकवत् । अनेन वायुरूपा तनुरुता । ‘स्पर्शनः प्राणः समारो मारुतो जगत् ” इति शब्दार्णवः । तस्य वायोरेव प्राणापानादिव्यापारेur शरीरघारकरवात् । ताभिः प्रत्यक्षाभिरष्टाभिस्तनुभिः प्रपन्न ईशोऽवत्विति योजना । ताभिरिति या आ यथापूर्वं यच्छब्देन निर्दिष्टास्तास्तास्तथा तच्छदेन परामृश्यन्ते । प्रत्यक्षा भिीति प्रत्यक्षविषयोरिति यावत् । प्रत्यक्षस्यं पृथिव्यप्तेजस्सूर्याचंद्रमख चाक्षुषस्येन बथाः सार्नेंद्रियप्रायत्वेन । आकाशस्य च नीलं नमः शत्र ३याममिते केषाञ्चिच्चाक्षुषलेन यजमानरूपस्यात्मनो भानखप्रत्यक्षविषयत्वैन खप्रकाशत्वेन चाष्टमूर्तयः प्रत्यक्षा इति निर्दिष्टाः । ईशः अजिमाचैश्वर्यसंपन्नः । ६ इश ऐश्वर्यं ” इति धातुः १ प्रपनः प्रकर्षेण नम् । ततस्तदुपंन्नस्य तेजसः । ‘अग्नयोऽग्निः इति स्मृतेः ! तत्रणे हुतं हांवेर्वहतीति प्रकारेणतः केन हुतमिते प्रसङ्गाद्यजमानस्य । तेजः प्रसङ्गाद्यज्ञादौ कालस्यापेक्षणीयत्वञ्च भूयाचन्द्रमसोः । ततः ‘तदण्डम् भवद्धेमं सहस्रांशुसमप्रभम् । तस्मिञ्जज्ञे स्वयं ब्रह्म सूर्यलोकपिमहः । नखैर्हरण्यगर्भस्तु तदण्डमकरोद्विधा । तयां स शकलाभ्यां च दिवं भूर्म च निर्ममे ॥’ इति स्मरणायज्ञादीौ च देवतास्मारकत्वेन शब्दभयस्य मन्त्रस्थदशस्य भूम्यादेरधिकरणवेन चापेक्षमाणत्वादयोभूयोः । ततः सर्वप्राणभूतयाग्सवेंसृष्टस्य वायोः । अथ च या स्रष्टुराद्य सृष्टिः सावाविति प्रत्येकं संबन्धः । यत्तदोर्नियसंबन्धादार्थेन तच्छदेन संबन्धः । ये हे इत्यत्रावतामिति विभक्तिविपरिणामः । अष्टवाक्यपरि पूर्यर्थमेव द्वयोरेकत्रोक्तिः। ईष्ट इति ईशः । अत एव ताभिः प्रसिद्धाभिः प्रत्यक्षाभिर्मुर्तिमतीभिरष्टाभिः। तनुशब्देनाणु तेन चाणिमा । बहुवचन


संबः संबन्धप्रकर्षश्च पृथिव्याद्युत्पत्तिस्थितिमंगानी परमेश्वरा तत्वात् । अथवा ‘ सर्वे गयथ ज्ञानार्था: " इति विद्यमानत्वाक्षित्यादिर्भाः कथंभूतैः प्रपन्नः प्रकर्षेण शत इति कवेरमियः । तनुरेति । यतः परमेश्वरवैतन्नचैतनप्रन्तःप्रविश्य ध्यापारयति अतः पृथिव्यादोन तहानुवव्यपदेशः कृतः । चो चूमन् श्रेयस्कर्भकश्रद्धयातिशय पूर्वकं व्याख्यातृश्रोतृनिति यावत् । सम्बोधनार्थसारे हि युवप्रदर्थः तेषामेव खंवोधनयोग्य- त्वात् । अवतु रक्षतात् रक्षणं नाम द्वितप्रापणम हे तपाईंहरणं च । एवंविधाभितनुभिर् पेत इति रक्षणादिविशेषणाभिप्रायेण । पृथिव्यादिमध्ये यस्य यत्पुखसाधनं तत्संपादनं यस्य यदनिष्टं तन्निवारणं च भवत्विति व्यज्यते । तेन ताहर असूनो ध्यंग्यत्वेन वस्तुध्वनिः विशेषणसाभिप्रायत्वेन परिकरालंकारस्य व्यङ्ग्यत्वेन नालंकारध्वनिः । उक्तं च अलंकारः परिकरः स्वाभिप्राये विशेषणे “ इति कवेः सर्वात्मकशिवविषयभक्ति भावस्य व्यंग्यखेनासंलक्ष्यक्रमो भावध्वनिः । असंलक्ष्यक्षव्यंयस्तु रसादिध्झ. निर्भवति । तदुतं श्रृंगारतिलके- रसभावज्ञदाभासभावशांस्यादिरतमः । भिन्न रसायलंकारादीकार्यतया स्थितः ।” इति एवमत्र लोके वस्त्रलंकाररसभेदेन त्रिधा स्वनिरिति ध्वनिप्रस्थानविदः कथयन्ति । तथैवात्र लोके कवेर्भकिभावस्य शिव आल स्नविभावः उद्दीपनविभवास्तु संखरभिश्यतादर्शनं परमेश्वरमहिमश्रवणात्तत्कारणकस. करपुमर्थेदानशकिमस्वादयश्च । अनुभावास्तु तदनुस्मरणसमनन्तरजनित रोमोदमानं दबाष्पमुत्र विकeादयः । संचारिणोऽपि तद्विषयदैन्यवचनचिन्तास्मरणहर्षविबोधयः । एवंविधविभावानुभावसंचारिपापुष्टो भक्तिभावः प्रधान्येन व्यज्यत इत्यस्योत्तमकाध्यत। प्रकाश्यते । रतिस्तु विषयमेद्वहुविधा भवति । दैवगुरुकृपाचार्यादिविषया भक्तिः, माद्यर्थम् । तेनणिमादिभिरित्यर्थः । प्रपत्रः सेवितोऽभ व इति । एक श्चकारः सर्वसमुच्चये । अन्त्यदीपकालंकारः । भाणिमाद्रथश्च ‘अणिमा महिमा चैव लघिमा गरिंभा तथा । ईशिखं च वशित्वं च प्राकाम्यं प्राप्तिरेव च ? इति । अनेन चात्र कविना रीतीनां मुख्यतमा सर्वगुणा श्रया ! वैदर्भा रीतिरुपक्षिप्त । यदाह वामनः-'अस्पृष्टा दोषमात्राभिः समग्रगुणगुम्फिता । विपश्चस्खरसौभाग्या वैदर्भीं रीतिरिष्यते । ’ इति । तदुक्तक्रमेण च । ओजःप्रसाश्लेषसमतासमाधिंमाधुर्यसौकुभार्यांद्रतार्थ व्यक्तिकान्तयो बन्धुगुणः। त एवार्थगुणा इति च । तत्र बन्धस्य गाढस्त्रमोजः | तप्रकटमेवेह । शैथिल्यं प्रसादः । साम्यमुत्कर्षति । या मुष्टिः स्रष्टुरादीति गाढवम् । वहति विधिहुतमिते शैथिल्यस् । एवं साम्यटक्षणः प्रसादः । मसृणत्वं ठेषः । यथा वहति विधिहुतं येत्यादि । एवमन्येऽपि बन्धुगुणा अनुसर्तव्याः । अर्थगुणाश्च । अर्थस्य


कान्ताविषया रतिर्युकत्वात् । प्रकृते दैवविषयो भातिभावः सूचितः। श्लिष्टम ‘यमवर्णसंदर्भलक्षणा रससहिता वैदमा रतिः । तदुकं- १ धन्धषयरहिता शब्द- काठिन्यवर्जिता । नातिदीर्घसमाप्त च वैदर्भा रीतिरिष्यते ’ ” इति वृष्टिः स्रष्टः क्षुतं इषिः प्राणिनः श्रापबन्तः प्रत्यक्षाभिः प्रपन्न इत्यादी रवैपाययेऽपि व्यंजन- साम्यलक्षणोऽनुप्रासः । किं च । दृष्टिः स्रष्टुरित्यादै वृत्तिलक्षणानुपाखश्च। उक्तं च-

  • अनेकेषां वर्णानां सङ्कयुनः श्रवणं वृत्त्यनुप्रासः ’ इति । प्राणिनः प्राणवन्त इत्यत्र

पदद्वयेऽपि प्राणिशप्रतिपसश्नपि प्राणिनो जनाः प्राणवंत जीववन्त इति तात्पर्षभे. दालाटानुप्रासः । तदुक्तम्-‘‘ शब्दार्थयोः पीनश्यं यत्र तात्पर्यभेदवत् । स काव्य तात्पर्यविदां लाटानुप्रास इष्यते " इतेि अष्टमूर्तिचलक्षणाधारणवरूपवर्णनात्खभानो


धकः सर्वसमुच्चयाऽन्यदार्थकीर्त६- आर्णिमाथी" नष्ट महिमा चैव लघिमा गर्भाि तथा । ईशिखं च वशित्वं च प्राकाम्यं प्रातैिरेव च ।।' इति । अनेन चात्र कविना रीतीनां मुख्यतमा सर्वगुणा- श्रया वैदर्भा रीतिरुपक्षिप्त । यदाह वामनः-'अस्पृष्टा दोषमात्राभिः समग्रणुणगुम्फिता । विपीस्वरसौभाग्या वैदर्भा रीतिरिष्यते ॥ ’ इति । तदुक्तक्रमेण च । ओजःप्रसादृश्लेषसमतासमाधिमाधुर्यसौकुमार्यांद्रतार्थ व्यक्तिकान्तय बन्धुगुणः। स एवार्थगुणा इति च । तत्र अन्धस्य गाढश्रमोजः । तत्प्रकटमेवेह । शैथिल्यं प्रसादः । साम्यमुकर्षति । या स्मृष्टिः स्रष्टुराद्यति गाढवम् । वहाते वािचैहुतमिते शैथिल्यम् । एवं साम्यटक्षणः प्रसादः । मसृणवं ठेषः । यथा वहाते विधिहुतं येत्यादि । एवमन्येऽषे वन्धुगुणा अनुसर्तव्याः । अर्थगुणाश्च । अर्थस्य प्रढिरोजः । सा च पथं वाक्यरचन’ इयादिका | सत्र प्रतिपाक्य स्त्रैणैव । अर्थवैमल्यं प्रसादः सोऽप्यत्र प्रकट एन | घटना श्लेष इति चा प्रतीतम् । एवमन्येऽप्यर्थगुणा अनुसंधेयाः भाजन तु रीतीनां शब्दालंकारान्तर्भातमेवोक्तम् ‘जातिगती रीतिवृत्ती इति । अत्र च सृष्टिः स्त्रष्टुरितं वहतिं हुतेति प्राणिप्राणेति भिरभिरीति छेकानुप्रासेन सह सर्ववाक्यगतस्य वृत्त्यनुप्रासस्येकवाचकानुप्रवेशलक्षणः संकरः । सः ‘अनेकस्य सकृत्पूर्वं एष्याप्यसकृत्परः’ इते तल्लक्षणात् श्रुत्यनु सोऽपि ! भ च धराम्भोऽन्नमर्दयोममखेशेन्द्वर्कभूताभिः’ इति वक्तव्ये यत्स्रष्टुराद्य मृष्टैरित्यादिवचनेनातिशायेतवं ध्वनितं तेन च परित्रायैकारो व्यज्यते । तादृगटमूर्तरूपस्चादीशस्य सर्वत्रै लक्षण्यं सवतशयेवं च तेन वायैकदेशसर्ववाक्यवस्तुध्वन्योर ङ्गाङ्गिभावः संक्ररः । सोऽपि भक्तिश्रद्धातिशयभर्बन्धुरान्तःकरणस्य


अपि क्षेत्रन युज्यन्ते । अस्पृशैथिल्य€पले अगुणः । परमेश्वरस्याष्टमूर्तियोगिवस्य प्रसिद्धार्थस्य शब्दश्रवणमात्रेण प्रत्ययप्रदगुणः तदुक्तं सरस्वतीकंठअभरणे यत्र प्राकट्यमर्थस्य स प्रसाद गुणो मतः पदानामन्वये दूरम्यच धनाभावादवमतः । तद्युक्तम्-* अव्य धनं तु मत पारेकर्तिता " इति । ये पठसमये : नष्ठ नेत्यादिपृध दत्वप्रतीतेर्माधुर्यगुणः इदु –‘ या पृथक्पदता याक्थे तन्माधुर्यं प्रचक्षते ५ ३ परमेश्वरस्य अष्टमूर्नित्वलक्षणार्थप्रति पादने व यस्य निरीक्षतया पारिभूर्णत्वमर्थव्यतिक्षगो गुणः तदुक्तम् –“ अतु संपूर्णवादयस्पर्मार्थब्थक वदंति तम् ” इति । प्रतिपाद्यार्थप्रतिपादयधिकपदाभावा संमितत्वगुणः । तदुक-यवर्थपदत्वं तु संमतत्वमुदाहृतम् " इति । भक्तिभावादै यैश्यस्वाद्राम्भीर्यंगुणः । तदुक्तम्-‘‘वनिमत्ता तु गांभीर्यम् । इति । प्रकृतोकेश्वर स्याष्टमूर्तित्वनिरूपणद्वारा खर्चान्तर्यार्थं स्वयमेभिव्यंजफवप्रंटिगुणः । तदुक्तम्

  • द्विरुतैः परीभावः इति । परिषोक्तेर्पिलक्षणार्थाभिध्यंजवम् । दीर्घा

क्षप्रायन्वाखरारोहाङ्गतिर्नाम गुणः। तदुक- गतिर्नाम सुरम्यत्वं स्वरारोहावरोहयोः इति । अन्ये गुण अनेि बुझिभतस्याः एवमे अस्मिनैव श्लोके बहुलंकारगुणवत्वेन भूषणं’ नामालंकारः तदुक्तम्-"अळंकारैर्युगैश्चैव बहूभिः समलंकृतम् । भूषणैरिव चित्रायैस्तद्रुपशमिते स्मृनम् इति भूपणं नाम पत्रैिवादलंकारेष्वे । ते उत्तरत्र षत्रिंशदलंकारास्तत्र तत्र निरूप्यंतें । जंध पदांतरासहिष्णुत्वाच्छय्या । तदुकम् पदान यान्योन्यमैत्री या शय्य " इति स्थेतर्बहिश्च रसप्रतीतेर्दीक्षापाकः । तदु कम्- बझापाकः च कथितो ब्रहितःकुरङ्गमः ऽ इति । संघस्य परिवृतिवरिष्णु १

  • /

कवैरीश्वरविषयस्थ रत्याख्यभवमनेरङ्गक्षेत्र। अथ च येत्यादि सर्वत्र स्त्रीलङ्कार्धतनुभः नूश से१ि३ समासोक्याष्टनायेनायुक्त नायकव्यधहसमपाङ्गाररस पे धने ! तप्रधानवादस्य रूपकस्य एवं मरु वलंकाररसाङ{थे नोऽषे ध्वनेिर्गर्भीकृतः । स्रग्धराच्छुन्दुः- म्रभ्नैर्यानि त्रयेण तिष्ठनेिथयुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्' इति । अनेनास्य सम्नाह्मम भूतम् । नन्वल क्रमात्रस्यादौ मगण । क्षेमं सर्दने मग यो भूथेनैकःइते भामहोक्तेः । तथा यकारोऽपि । ‘यज्ञ श्रीः' इते च पाईं भश्माि कथास्थानस्थपदविवे. यानुबादच्यप्रयलक्षणा दोषाः परिहप्रियः १ यद्यप्यत्र देवतावैषयिण्यां रत कष्टत्रय शीर्णत्राणाङ्गात्र -ॐ ह्रदिनं दोषत्वं न गुणवम्। तथापि ग्रन्थादी तत्रापि श्लाघे विवाईभरिताभिते भन्तव्यम् ।


वाभावच्छिदप इ : । तदुक्तम्-"" भरव यवे १रि तर्हिष्णुताम् । तं शब्द पाकनेगाना: शुदकं प्रचक्षते “ इव ! सरभ नाम योरिव शल्याशन:पकयोर्भदः सूक्ष्ममतेसमचिभ्यः । अत्र छ है यन्न या श्रे अ४८ ईdपदाभावस्तत्र टेि भवतियोगः कर्तव्यः । तयोः साकांक्षसर्वथदवाक्यसंधिरत् । स:दुई दामन ‘ न प्रसिद्दे क्रिया- व्याहारदोषः ’ इति । तथापि काफदिशे५५१ .वैयन कथj । अथ सृष्टि ? सीत् होत्रो भवति प्राणवंतो भवंतीनि । आधशत्रव: शुरुर्युदेववाकस्य भगणस्य पादाङ्गणं ५णाद्विस्ततिं सर्वमवदातम् । तदु - मे निश्निगुरुः शुभं बित नुते ’' इत्यादि । किं व प्रथमं प्रैवार्थसृष्टिभेदे पनि तर अवैधनेतृणां प्रवयवृत्रं प्रयो जनमिति सूचसम् । यथाह भगवान् भय ।रः-“ संभलादौनि मंगलमयानि सैगल तानि हि तनि शस्राणि प्रथन्ते त्रीपुरुषा ययुयुधश् िच भयंगुष्येनाश्च प्रवक्तारे भवंति " इति । एष नन्दी त्रः । काव्यार्थसूचनं निन्थमेव निरूते ” इति वचनत् काव्यार्थाsपि किंभिद्योत्यते । तथा हैि —aभृश्चियनेन दुष्यन्स्य भरतवं शादित्वं ध्वन्यते । विधिहुतं हविरिति त्रिविइ राशुम्कषड्भागदातृत्वेन राज र्षित्वं सूच्यते । श्रील्यनेन यज्ञमदभदानदिः डैश्चज्यते । कालं विधत इत्यनेन राजरक्षितप्राणिधर्भवध्यपूष्यादिशंपनीला २इः कालकर्तृत्वं प्रतीयते । तदुक्तं महा भारते- काले वा कारणं राज्ञः राजा व कालकरणम् । इति ते संशयो भr भूदाजा कालस्य कारणम् " इति । श्रुतिविषयगुणेत्य वेदप्रतिपादकं शास्त्रम् । तदुतमहोत्साहादिगुणत्रत्वेन शाम्नथराजत्वम् । ॐि च श्रुतिविषयगुणेत्यनेन सकलजनक्षत्रोंद्रियाणि तद्धेरै कविषयाणीति पुण्यश्चोकताख्याप्यते । विषं व्याप्य स्थितेत्यनेन कर्तिप्रतापयोरप्रतिहतवं गम्यते । सर्वभूतप्रकृतिीयनेन सर्वेषां तसन्मार्गंस्थापकत्वेन सर्वकारणत्वं व्यज्यते । तदुक्तम् ब्रुवंशे- प्रजानां विनया न च हीत्य वाक्यप्रक्रमभङ्गः । पदकदण्बकस्यैव तत्स्वाङ्गीकारात् । अत एवात्र चकारेषामभिर्यथेय। कात्पदकदम्बकमकं क्वचि क्रिया कारकान्वितो वाक्यम् । इत्यपि तत्प्रक्रमभङ्गो न । विषमसमेषु तथैवोपनिबन्धा । नापे वेदेषणप्रक्रमभङ्गः। सर्ववाक्येष्ठ विशेषणोपा दुन्नद्धोत्रस्यापि विशेषणमेव । वैशेषणादेव वेश्ष्यावगातिरिति वामन सूत्रणात् ‘निधानगर्भामिव सागराम्बराम्' इतेव | कि चैतदूषणामा वार्थमेवोत्तरवये दिपाद नम् । अन्ये कर्तृक्रियाभ्यामेव द्विवा वगतेस्तस्यायझरखनेव भ्या । अथ वाचि तृविशेषणं क्वचिस्कर्मचि शेषणम् । पूर्वत्र कर्मवेशेषणे व प्रति भेदाभावात् । आवेधिहुतं न प्राप्नोतीत्येतदुर्थपर्यवसान.तथैव पूर्व व्याख्या5म् । किं च शङ्कितं यर्थ पौनरुक्त्यं व्याख्यानावसरे तदा शङ्कनीयं न भवते षष्ठवाक्ये कर्ते


धानाद्वक्षणाद्रणादुपे । से 'प । तिः€3{स केवल #२महेतवः " इतैि । प्राणिनः प्राणवन्त इत्यनेन निविळ ".तपूरयन प्रा:िआंत्र बनवृत्रं गम्यते । प्रय क्षाभिः प्रपद्म श्नेनीयसीनःशः शकुन्दस्मरणं जातमिति च खते । ईश इति सर्वैश्वर्यसंपन्नो गुणा पृच्यते । अष्टभिस्ततुभिः प्रपन्न इत्यनेन दिशांशप्रभवती सूच्यते । “ अशाई लोकपालानां वर्जते नराधिपः " इति वचनात् । अस्यार्थस्य वाच्यत्वड्भवात्र श्लेषः। न . । शय्दकिमूल उपभलंकारध्वां संचधान्तरे संभवति सादृश्यमूलक-कन नभेक्षणाम् । तु सुनकमवंधाच्छदशतिमूलो वस्तु यदिः । अत एवेकमलंकार, वेंत्रे - यत्र सूचना तथापरोऽस्ति तत्र शब्दशक्ति मूलो वस्तुधानिंद्याद्यः " इति । अन्येऽथि नायकगुणा बुद्धिमतोखः । तदुकम्-

  • अर्थतः शब्दतो वापि मनाफ र्थसूचनम्’ इति । तथा नःश्रियाविषयत्वेनपि।

किंचिचोरयते । तथा हेि । पटुः धृष्टिरेत्यनेन विश्वामित्रस्यास्यता व्यज्यते ¢* अन्य भिंदं ऋष्यामि " इत्यादिना तस्यापि द्रष्टवत् । किंच आद्य थिीत्यनेन निखिलकामिनीजनापेक्षया श्रवणाद्यदिशयो व्यज्यते । तथा मेघदूते - " युवति विषये दृष्टिरवेव धातुः " इB । विधिहुतं हावैर्वहति इत्यत्र हुतं निर्वहति इत्यनेन दुष्यन्तनिर्हितगर्भधारणं विधिपदेन गान्धर्वविवाहस्य शास्त्रीयवं व्यज्यते । होमीति यज्ञपनत्वं तेन सौशील्यमावदिकं यथौचिं योज्यम् । ये द्वे कालं विधत्त इत्यनेना नसूयाप्रियंवदे २इः शकुन्तलसंगमस्त्र काकं कृतवत्यविति योस्ते । अन्येऽपि नायिकागुण ऊयाः । इयं वाश्रुपा नान्दी । तदुक्कुं भरतेन “ नान्दो द्विविधा क्रियारूपा वाग्रूपा च " इति । अथा एकविधा सा नव्याभे काचिदर्चना नंदिनः तस्या नान्दीति संशt । तदुक्तं भ१तेन-- ॐ नन्दो वृषः कोऽपि महेश्वरस्य रंगममाद रनुपादानादेव न तद्विशेषणम् । अनुपादानं च प्रसिद्धानगतेस्तस्य । यदस्सु भूयमाणक्रियेऽस्मिन्कर्तृत्वे भवत्यादीनां प्रयोग आपद्यते । स च सामान्थानां तासां प्रयोगं विनापि ज्ञायमानत्यान्निषिद्ध आकरे । तेन विशेषणक्रियाप्रयोगार्थं यः कर्मत्वं तव कर्तृप्रत्ययप्रयोगानुसायेव । अन्यथा प्रक्रमभङ्ग आपद्येत । तेन च प्रत्येकवाक्य एकैकोपादानादेकत्र इयोपादाने प्रक्रम [ भङ्ग ] आशङ्कनीयः । यतोंऽष्टवाक्यपरिपूर्यर्थमेता दृङ्वनिबन्ध इति तूक्तमेव । इदं च महतां दूषणोद्दनं स्त्रगुणं झेषण भिवायन्तमद्धचितभषिं व्युत्पित्स्नां बालनमूहापोहज्ञानेन व्युत्पत्तिमा धातुं कृतमिति ज्ञेयम् । ‘श्लोकेः काव्यार्थसूची इत्युक्तवादस्य तत्सू चकत्वमुच्यते । ईशः प्रभुदुष्यन्तो वोऽव्यादिति । ताभिः शरीरित्व


ऊिळ खे जगाम । तदंगमुद्दिश्य कुनां तु पूजां नन्दसि तां नाऽत्र वदन्ति । इति पूर्वरंगे रुद्रस्तु सर्वदा सन्नईतो विद्यते तं पूर्वरंगे प्रति पूजा क्रियते । तदुक्तं शाण्डिल्यैन ‘‘पूर्वं रहूंगहरे न साक्षादमान्निहितः शिवः' इति । द्वितीया संगलाशस्यम- निधता श्लकामिका बहुविघा । ए अंष्ट ग्दा इतर द्वादश मद अन्य अष्टादशपदा द्वाविंशतिपदेत्यादि । तदुक्तं कोहळून - ८८ मंदया। शंखचकाजीककैरवशंसिनी । यत्राष्टभिद्दशभिरष्टादशभिरेव वा । द्वाविंशतिपदैषेि सा नदी पार्टीfर्तता” इति । एवं महाघोररने अष्टपदा, सररामचारैते उन्मतराषबे अनीरघबप्रारेभे च द्वादश पदात्मिका वेगीहोरे मदये नैषभनंदे चाष्टादशपद, बलरामायणे द्वाविंशतिपद- त्मिका ! एवं लक्षणानुगुण्येन मयैर्नाड़ी प्रथिता । प्रतैनद्या अपि बाष्ट्रपत्वात्पद नियमेन भवितव्यम् अत्र तद्वपदव्यमस्था न कृतेति चेतपदनियमः कथ्यते । सवें थदशब्दस्य नानार्थतमाचक्षते खछ । तथा हि केचित्सुलिड्नं पदं वर्णयति । अपरे तु .लो यस्य तुरीयांशरूपः पदः पदमिति । अन एव नदी प्रस्तावे डू श्रयो वा श्लोकाः कार्यं इति ब्रुवते । केर्यत्पद्यते इ।यतेऽनेन पदार्थसंeर्ग इति व्युत्पत्त्या आकांक्षायोग्यतावन्निर्धमस्पदकदंबरमकं वाक्यमेव पदमिति वर्णयति । तत्र च सुप्तलपदपक्षे द्वादशभिरष्टादशभिरेध येत्यत्र वाशब्दो विकरूपार्थ इत्यभिनवगुप्ताचार्योदयः कथयंति । तथा चोत्तरशम चारेते भयभूतिना द्वादशपदा नान्द कथिता । अन्ये तु या शब्दं समुच्चयार्षे निगदति । तथा च श्रीहर्षेण रस्गवस्य विंशतिपदा नान्दी कथिता । अनर्घराघवप्रर्मे निष्प्रत्यूहमित्यादिना त्रिकरूप पक्षमनुgख्य द्वादशपदां नान्दं प्रयुज्य समुचयपदार्थमप्यनुभृत्य विरमति के महाकक्ष इत्यादि पञ्चतरंमपि चिरचितम् । प्रकृते वाशब्दस्य विप्रर्थत्वमभ्युपेत्य चाक्यभेव पद मिति मतानुखारेणाष्टपद नान्दी निर्दिष्ट । तदुक्तम्- न पदं पदमित्याहुर्वाक्यार्थः पदमुच्यते " इति । प्रकृते अष्टमूर्तिनेर्देशवाक्यानि सप्त, एकस्मिन्नेय वाक्ये पञ्चमहाभूतरूपाभिर्यज्ञकरणाद्धोतृरूपाभिकपाठांशवाद्विशिष्टतेजस्वि- त्वाद्राज्ञश्चन्द्रसूर्यरूपाभिरष्टाभिस्तनुभिः प्रपन्नः । तथा च भूभुः- अग्नि चायुयमार्कणामिन्द्रस्य वरुणस्य च । चन्द्रवित्तेश्योवैव मात्रा निर्जत्य शाश्वतीः । यस्मादेषां सुरेन्द्राणां मात्राभिनिर्मितो नृपः ! तमभिभ घत्येष सर्वभूतानि तेजसा ।' इति । अथ या स्टेः स्रष्टुराचेत्यनेन शत्रु न्तरा सूचिता । एतावत्कालपर्यन्तं तासृष्टेरजातस्याद्वाद्यस्वम् । या विधिना सुरतविधिना हुतं निषिक्तं हवी रेत बहतीति तस्या गर्भः ! होत्रत्यनेन कण्वः । ये डे इत्यनेनानसूयाप्रियंवदे सख्यौ कालं शापान्त समयं विधत्तो बोधयतः । पातित्रयाभिर्गुणैर्विधं व्याप्य श्रुत्या वार्तया विषये देशे गुणैस्त्रिभिः शङ्करशाश्वतगौतमीभिरयत एतादृशी स्थिता । [ श्रुतिविषयगुणाग्रा इत्येकं पदम् । ] एतेन सगर्भायास्तस्या दुष्यन्तप्त


सूर्याचंद्रमसोः कालविधानरूपसमानधर्मस्त्रेन बंगूोगदानप्रतिनिर्देशवाक्थभेकम् । आह खट्वाक्यम् । अनयन्वादष्टपदा पनियमः अदर्शतः । तभिस्तनुभिर्यत्र तच्छब्द श्रवणादष्टमूभिरूपणद्वारा नान्दीश्लोके वक्तव्यचंद्रभिधानमष्यकारैतदुक्तम्-" नान्द श्लोको विघातयश्चदनामक एत्र सः ययैव चंद्रसंबंधो लक्ष्यते व्यञ्जयतेऽथवा । नन्द श्लोके तथा यमः कव्यः कविभिस्तथा ’” इति ! नंदी धैरंगस्थावेकांगं भवति । पूर्वंटी- गखरूपमुज्यते तदुक्तम्-*पादभागाः कृळयुक्तः परिवर्ताः प्रय भोक्तृभिः । पूर्बरंगे क्रियते थर्वीरेंगं ततो विदुः ’ इति भरनेनाप्युक्तम्-‘‘ सभापतिः सभा सभ्य मथळ वादळ अधेि । नी नटश्च मंदते यत्रान्योन्यानुरंजनात् । अतो रंग इस झेघः पूर्वं यसप्रक इष्यते । तम्मद्यं पूर्वरंग इति विद्वद्भिरुच्यते ’’ अत्रायमर्थः-रं स्थित नष्टः . रभिनयैरनुकार्थेन यः वर्धापनसभायात सुभ्यश्च प्रेक्षक भन्नाभिप्रायमत्रिष्कुर्वन् रंज येत् । तदुक्तम् - भटो तेच वाद्येन नूनमभिनयेन च । रंगे रामाद्यवस्थाभिरनुका यभिरंजयेत् । रमर्दितादाम्थापत्तेः प्रेक्षकान्त्रसयेनटः " इति । पूर्वं’ का नाम नष्ट- कर्मेभ्यः प्रहपरिपंथिर्मविशेषः । तदुक्तम्-“ यन्नयनुनः पू. रंगविन्नोपशांतये ! कुशीलयाः प्रकुर्वीत पूर्वरंगः स कीर्तनः " इति । पूर्वेर्नस्र कुश लव ¥र्तव्यानि प्रत्याहारप्रभृतीनि द्वाविंशतिरंगानि सन्ति । तदुक्तम्-’ प्राह वतरणमारंभाश्रवणे तथा ; सोटन वक्रमणिस्तथा च परिघळुन ॥ मागोंसारतश्च तद्रज्येष्ठमध्याधम विकाः । असातिक्रियागानमुत्थानं परिवर्तनम् : नाही शुष्पष्टा च रंगद्वारं मनोरमम् । चरी रम्या महामारी ' धिगतं च प्ररोचन ”’इति । “ यथावत्कुतदि- न्यासं प्रत्याहारं प्रचक्षते । तथात्रनरणं प्रोक्तं गयीन निवेशनम् ॥ गीतोद्यमनमा. रभ्भों यायानां रंजनकिय । आश्रावण पाथिभेदविधिः संश्रोटन स्मृता । वाद्यवृत

( नान्द्यन्ते )

 सूत्रधारः--( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) आयें, यदि नेपथ्यवि धनमवसितम्, इतस्तावद्गम्यताम् ।


देशगमनम् । सर्वेषां बीजं भूलभूतश्चक्रवर्तिस्वान्नरः । तस्य प्रकृतेि रुत्पात्तािरीत भरतपत्तिः । यया प्राणिनः प्रणवन्त’ यनेन भरत- कुन्तलया सह स्त्रपुरागमनम् । अष्टाभः प्रकृत्यादेभिः प्रत्यक्षाभः प्रपन्न इत्यनेन निर्वहणसांधेसमानो नटाशंख प्रर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः इत्यादिका सूचिता । ‘सूत्रधारः पठेन्नान्दी’ इत्युक्तेः । सूत्रधाररुक्षणं यथा मासाचार्युक्तम्--'चतुरानयनिष्णातोऽनेकभूषासमावृतः ? नाना भाषणतत्वज्ञ नीतिशास्त्रार्थतत्मवत् । वेश्यपचश्चतुरः परेषगविचक्षणः नानागतप्रचारज्ञो रसभाओंशारदः ॥ नाट्यप्रयोगपृषु। अनशिप कान्वितः । छन्दविधानसभः सर्वश्त्रविचक्षणः । दरीतानुगळ यकळातलावधारणः । अधीय प्रयोक्तं च यतृणमुपद्रुः । एवं गुणगणोपेतः सूत्रधारोऽभिधीयते’ इति । नान्द्यन्त इति । अत्र नान्दी


चिभागार्थे वक्ष्याषिर्विधीयते । तञ्जयेजरकरणार्थं तु वदैव पारेचइन।. A श्रीभाइ समायोगों मरतमिष्यते । कला Tतथाितथं भवेदासादयः । कोर्तने देवतानां च ज्ञेयों गतिविधिस्तथा । यस्मादुत्थापयन्याद्यो प्ररों नन्दृिपाठकाः ॥ पूर्वमेव तु रैगेऽस्मिस्तस्मादुत्थाय भने रभूतम् । चतुर्दिगशनमनं परितः परिवर्तनम् । आशर्तेति मन्त्री स्य वैषिश्रमीभुजः । यत्र शुकाक्षरैरेत्र ईशष¥ ध्रुवं यतः । तस्माच्छुध्यापकृष्टेयं जीरश्लोकद शं हैं । वा गंगाभिनय रंगरं प्रथमतः कुतः ॥ श्रृंगारस्य प्रचरणाच्चरौ संपीर्तितः ।। स्वप्रहरणंचल्या भट्टीचरी ने कीर्षिता ॥ विदूषकः सूत्रधारतया वै पर पाऊँ द:। यत्र कुर्वन्त संज्ञाएं त्रिगञ्ज सन्कीर्यते ॥ इत्यादि । पूर्वरंगठूतेषु द्वाविंश यंगैg सत्वग्यैतेषां तु ‘त्रयमकश्राः श्रध्र प्रयो तुमशक्यतया पद्यरूधनान्यः एव प्राधान्यम् । तदुक्तम्-भगवता बादरायणेन । ‘यद्ययं गानि भूयांसि पूर्वगस्य नाटके। तबष्घश्यं कर्तव्या नान्दी नेिपशान्ती' इम् ि॥१ नान्द्यन्तरं प्रतवनामवतारयति ! नान्द्यन्ते सूत्रधर इत्यादिना । तदु क्तम्- " नान्दश्लोकं पठित्वैव सूत्रधारः सुहे जरः । प्रविश्य स्मेरवदनरूतनः पंचषद व्रजेत् ॥ त्रिकालान्तरमुक्षिस्येतित लख्यश्रितैः । ललनः पशुभिन्यासः प्रस्तुलयं जनक्षमैः । संयुक्तोतानसुश्लिष्टहस्तः पंचपदीं व्रजेत् । परमभां सभाधीशं तदर्धार्थ


लक्षणमद्भश्ते-“ अर्शनमस्क्रियारूपः श्लोक अश्वथसूचकः । नान्दति कथ्यते ’ इति । नान्दीपद्व्य्स्झत्तिरुक्ता नाट्यप्रदीप-नन्दन्ति काव्याने 'फवीन्द्रवगाः कुरुशुः पारिषदाश्च सन्तः । यस्मादलं सस्त्र नसिन्धुहंसी तस्मादयं सा कथितेह नन्दी ॥ भी छात । तत्र भरतः प्रथमाध्याये- ' पूर्वं कृता मया नान्दी आशीर्वचनमथुना । अष्टाङ्गपदसं युक्ता प्रशस्ता वेदुसंमता ।' इति | धञ्चमाध्याये च सूत्रधारः पठेन्नन्दी मध्यमं स्वमाश्रितः । नान्दी पदैर्दशभिरष्टाभिथटंकृतम् ' इतेि । इदं पद्यमभिनवगुप्तपादाचार्येर्भRीफ याममिनत्रभा व्याख्यातम् । अनेन यत्रतायानुगता त्रिपद प८५ दइथत धनुर्ललाटुगता चतुष्पदाष्टपद पोडशभदेते पृथचर्चेव । नातः परमसं भूयस्त्वाद्ड तेतेि । पदाने श्लोकावयवभूताने तेङन्तानि सुवन्साधने वा श्चोकनुसंयां शरूपाणि वावान्तररूपाणे चेके व्याख्याय पुनरुक्तम् । भयार्घस्वरस


विलेकितैः । करणाभिनयानेद्यभषभेदश्चक्षणम् ; नष्टानुयोक्त्र प्रवेक्ष्य नष्ट मारिषमेव वा । इत्यादिभारतवचनेन । अ४ ऋते नष्टसंवेधन करोति । नान्द्यन्ते सूत्रधार इत्यादिना इतस्त।वदागस्यअभियंतेन नान्द्य अन्ते अत्र १धने नाभ्यां । घ्रमानयामित्यर्थः । " स्मृताववक्षिते रम्ये रमन्नपक्ष इष्यते ’ इति शइनेंत्रे । नान्द प्रयुज्य पूर्वे सूत्रधारे विभिनॅवें सतीत्यर्थः । सूत्रधर इति द्दिनाय नटाख्यो इंगं प्रविष्ट इति शेषः । सूत्रं धरयल थुश्चार: सूचना:धूत्र। “ सूत्रन्तु सूचने ग्रन्थभेदे ततुब्यबस्थयोः ” इति २ला । भच में नाम चतुर्विधाभिनयभी नाट्य शुच्यते । तदुक्तम् - द्वातिकायैभनयैः क्षकाणां यतो भवेत् । नटै नायकः तादात्म्शुद्धिस्तनाट्यमुच्यते । " इतेि । कोहना उक्तम् । “ पदार्थाभिन- यप्राथं वाक्यार्थाक्षिमयात्मकम् । अन्धश्चरणं नानाव्यं रसभावनिरंतरम् , ॥ चतुर्धाभिन यान्ते तु मुनिना परिकीर्त्तिताः । अगिंको वाचिकाहाय साथिकवेथमौ पुनः ॥ छनधा कल्पितो यश्च सर्वे नाट्यं प्रतिष्ठितम् । तत्रांगिक मवेदंगनिर्मुक्तः स पुन- त्रिधा । शरीरो मुखसंजातवेष्टय मुनिनिमितः । वगाम वाचिके दूध संस्कृत प्राकृताश्रयः ॥ नानारूः शतदभिभेदेरयं धिर तारमश्रुते । नैपध्यस्य विधानं स्यादाहार्यः स चतुर्विधः । आदिभस्यान्निमग्नत्र म-यभो भिमः स्मृतः । अन्तिमथेष्टमद्वेष्टस्तथा मुनिभिीडेत: ॥ इति । एतेषां रक्षणं मदंथमालीविकाग्निमित्रग्यव्याख्याने द्रष्टव्यम् । परस्य सुखदुःखादिभावंर्यद्रवनं भवेत् । तत्रान्तःकरण साक्षिर्यन्तं सत्वमि द्यते । सात्विकः सस्त्रनियमैर्भावतः स चzधः । १: ते स्तम्भप्रलयाद्य उत्तरत्र निरूप्यते । एतादृशचतुर्दिशभिनयनां मया तपा चट्या तस्य तस्य अथस्य दर्श १ स्त्वनन्तरवाक्येष्वेव १ट्स्वमति । एतदभिप्रायेण नाट्यप्रदीपे -‘ श्लोकः पादः पदं केचित्सुप्तिङन्तमथापरे । परं बान्तरवाक्येकस्वरूपं पदमचिरे। इतेि | संगीतकल्परादपि हरोतमाङ्गस्थतवस्तुवर्णनंवाक्यार्थभूत्रार्थपदै पसंख्यैः पभिश्चतुभिर्जुषविप्रसंपत्सभाशिषा संप्रवदन्ति नान्दीम् ॥ दति । सूत्रभूर्भरतटोकाकाशाभिनवगुप्तपादाचार्यसंमतावान्तररूपाष्टपद् ।। तथा च पञ्चमाध्याये भरतः- नमोऽस्तु सर्वदेवेभ्यो द्विजातिभ्यन्ततं नमः । जितं सोमेन वै राज्ञा शिवं गोब्राह्मणाय च ॥ ब्रह्मोत्तरं तथैवास्तु हता ब्रह्मविपरतया । प्रशादिमां महाराजः पृथिवीं च ससागराम् ॥ राज्यं प्रवर्ततां चैत्र रङ्गः स्वांशः समृध्यतु । प्रेक्षाकर्तुर्भहमें भ= ब्रह्मभाषितः । काव्यकर्तेर्यशश्चापि धर्मश्चापि प्रवर्धताम् ! दृष्यथ। चनया! नित्यं प्रीयन्तां देवता इति ॥ ॐ भूरूक्षारेण वयमेन ,दशपदं दहता । टीकाक्रांरैरष्टपदोदाहृत । यथा त्रिलक्षकुरुपत - अनन्दं


नाधर ३3श्रते । तदुकम् भरतेन ८ अत्रग्रन्गुणनेतुः कवे अपि च वस्त्रुमः | गअखधनः गूढः सूत्रधार इद्दतिः । सर्वप्रयोगकुशकः मुरे स्खो विजितेन्द्रियः । प्रज्ञ- रुललयभिज्ञः कुनि गतमसरः । पात्रसंक्रमणोथकुशलो नकः स्वयम् । वायें गद्दनिपुणः क्षदमंडलपण्डितः ॥ नानादेशसमुत्थस्य देशमृितस्य वेदिता ५ गतातौछा- दिभेदज्ञः सूत्रधारः कृतो बुधैः ।“ इति । प्राक् चतुर्विधाभिनयानां लक्षणमुक्तम्-इदानी मशिनग्रशब्दार्थों लियते ॥ ५६ अभिवस धात्तरबिकनीर योजिते। प्रयोगमाभिमुख्यं यश्रयस्यभिनयस्तु सः ॥ शाखयानुषङ्गश्च प्रयोगेण विभावयन् । अर्थान्बहुविधानेतीत्येवं |tfभनथो मतः ॥ '" इति । संगीतचूड़ामावयुक्त -‘‘ अभिव्यंज्यविभावानुभावादी भा:ीश्रयन. । उत्पादयन्सहृदयै रसज्ञानं भिरंतरम् का अनुकर्तुग्थितो योधोऽभिनयः मrsविधीयते ।‘‘इति । अन्येरथुम-अर्शःपुथरथे: मी इ. प्रापणार्थं धनुः । तस्य भिनी यबरेथतस्ध्रप्रथयन्तस्pभनयेiत रूपं सिद्धम् । एत स यथैव वनैमवधार्यम् । अभ्र श्लोकः-‘‘अभिपूर्वंस्तु गर् थामुराभिमुख्यार्थनिर्णये । यसभाप्रयोगं नयति तस्माद यः स्मृतः ५ विभावयति यमक नानर्थाश्च प्रयोगः । शाखांगोपांगरांयाग्तस्मा दभिनयः स्मृतः । ' न विव्यसे भीर्थस्थासावभश्रुप नयेऽfभनय:-‘‘ इको यऽइयो गालवस्य '" इति भशस्य हस्यः दृष्टस्य चरतामत्यर्थः । यद्वा-अभि ifथुपसर्गा: तेन एधतेः समासो वेति सन्देहाप्रभं अभौत्युपसर्ग इति । भावे {भातौंबा समास इतिभावः। णौ प्रपणथं धातुरप्यन्तरभाविताणिजर्थः । धातुरि यकर्यधरणाप्राप्तिसप्तिविचारनिर्णयादीनामनेकेषु भिधावर्थत्वात् । तद्यथा - अज (मं नयति ’ प्रापयतीत्यर्थः । नयति चविंति विचारयति इत्यर्थः । वक्यार्थनयनं विदधातु पद्मवसतिः शंभुः शिवं यच्छतु श्रीनाथः श्रियमातनोतु तनुतां । सीतापतिवाँछितम् । हेरम्बः कुरुतामविस्रमनघं वाग्ब्रह्म विद्योततां जपसोक्तं तद्वदेतु वस्तु भरतो नाट्येऽस्तु नः कौतुकी ।' इति । येषां मते श्लोकतुरीयांशः पदं तेषां मते चतुष्पदेयं नान्दी। ये हे कालं विधत्त इत्यनेन चन्द्राङ्कवं चौक्तम् । यदाहुः-चन्द्रनामाङ्किता कार्य स रसानां यते निधेः ’ इति । इयं च पत्रावलीसंज्ञ नान्दी | तदुक्तं नाट्यदर्पणे- ४ थस्य बीजस्य विन्यासो ह्यभिधेयस्य वस्तुनः । श्लेषेण वा समासोक्त्या भावी पत्रावीति सा ॥ ’ इतेि । एतादृश्या नान्द्य अन्ते । सूत्रं प्रयोगा मुञ्चनं धारयतीति सूत्रधारः स्थापकनामा नटः । प्रविशतीति शेषः । संगीतसर्वस्वे तथोक्तै- वर्तनीयतया मूवं प्रथमं येन सूच्यते । रङ्गभूमि समाक्रम्य सूत्रधारः स उच्यते । ’ इति । तदुक्तं दशरूपके- पूर्वरी विधायादौ सूत्रधारे विनिर्गते । तद्वन्नरः प्रविश्यान्यः सूत्रधारगुणाकृतिः । सूचयेहस्तुबीजम्’ इति । नन्वादौ पूर्वरङ्गाङ्गभूता नान्दीत्युक्तम् । अत्र ६ पूर्वरङ्गं विधायादौ ’ इत्युच्यत इति कथं पूर्वापरसंगातः, कथं वा न ग्रन्थावरोध इति चत् । उच्यते । अत्र पूर्वरङ्गशब्द गौणः | तथा च तरकारिकावृत्तिः- पूर्वं रज्यन्तेऽस्मिन्निति पूर्वरङ्ग नाट्य शाला तास्थ्याप्रथमप्रयोग उथापनादौ पूर्वरङ्गता ’ इति । तेन द्वाविंशत्यङ्गस्य पूर्वरङ्गस्य द्वादशे स्थापनादिनान्द्यन्तान्यङ्गानि पूर्वरङ्ग शब्देनोक्तानीत्यर्थः । अत एवादिभरते-'यत्रं वा चतुरस्र वा चित्रं शुद्ध


आपने मुनयःपिंडीकरणम् एवमनेकार्थत्वादत्र प्रापणाय ज्ञापनार्थं इत्युक्तम् । एवं ग्रकयुपसर्गावभिधाय समुदायरूपं पदमाइ-तस्याभिनीत्येवं व्यवस्थितस्याच्प्रत्ययांतस्या -- भिनय इति रूपं सिद्धमिति । “ नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः ” इति पचाद्यानि ऋते नत्रादिप्रयोगस्य पदार्थवाक्यार्थलक्षणकाव्यार्थापकवदुपचारवृत्स्या नॅवम् । मुख्यकर्तृत्वं नटादेरेव अत एव केचित् " एरच् ” इत्यच्प्रत्ययं वर्णयन्ति । " तस्या कतरे च छ।रके " इत्यनुवर्णनात् = रणेऽधि विधानात् । अन्ये तु प्रयोगममिमयति । व्यापतति मुख्यं कर्तुत्वमेवाहुः । एवं पदस्वरूपमभिधाय तदर्थंमाह अभिपूर्वंस्तु णीझ धातुराभिमुख्यार्थनिर्णये ." यस्माप्रयोगं नयति तस्मादभिनयः स्मृतः । ", इति • अभिशब्द आभिमुख्ये नयशब्देऽर्थनिश्चये । आभिमुख्येन सन्देहादिदोषत्यागेन प्रेक्षणमथुभिणीयो येन भवति सोऽभिनयः इति यावत् । अत्र सूत्रधर इति क्रियापदं कथं न प्रयुक्तमित्युक्ते केचिमान्च पठित्वा पुष्जलिं विकीर्य से एव सूत्रधार आहेत. वदान्त । अन्ये तु सूत्रधारादन्य एव वस्तुनः प्रस्तावक इति कथयन्ति । तथा चोकैं. मथापि वा । प्रयुज्य रङ्गान्निष्क्रामेत्सूत्रधारः सहानुगः । स्थापकः प्रविशेत्तत्र सूत्रधारगुणाकृतिः ॥ ९ इति । वस्तुतस्यामुखपयन्तं पूर्वरङ्ग एव । यतोऽस्यैव नान्दतोऽग्रे प्ररोचनादीनि दशाङ्गयुक्तानि । तदुक्तं भावप्रकाशिका याम्-“ सभापतिः सभा सभ्या गायक़ वादका अपि नटी नटश्च मोदन्ते यत्रान्योन्यानुरञ्जनात् । अते रङ्ग इति ज्ञेयः पूर्वं यत्स प्रकल्पते । तस्मादयं पूर्वरङ्ग इति विद्वद्भिरुच्यते । तस्य द्वाविंशत्यङ्गानेि चोथाप नमुखानि च ॥ १ इत्यादि च । अन्यत्रांप-‘ यन्नाट्यवस्तुनः पूर्वं रङ्ग- अवन्नोपशान्तये । कुळिवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः स उच्यते । यथा पनादिकान्यङ्गान्यस्य भूयांसि यद्यपि | तथाध्यवश्यं कर्तव्या नन्दी विघ्नोपशान्तये ॥ ’ इति । अत्र सूत्रधर एतदनन्तरं द्वितीयाङ्कले खनमस्ति । तस्यायमर्थः । पुनः सूत्रधार इति पदमुचरणीयम् । तदाश्रिमवाक्यकद्वीपेन संबध्यते । एवमग्रेऽपि सर्वत्र प्रविष्टपात्रनामानन्तरं द्वितीयाङ्कलेखनं तदर्थोऽयमेव बोद्धव्यः । नेपथ्यं जवनिका । तदभि मुखमवलोक्येति कविवचनम् । नटेनावलोकनकमेव कृतं तदनुवादोऽयम् । एवमनेऽपि मध्ये मध्ये कविवचो बोद्धव्यम् ।“ नपथ्यं स्याज्जवनिका रङ्गभूमेः प्रसाधनम्’ इत्थजयः , २ ऐं इतेि भाय प्रति संवृद्धिः । ‘पन चायेत संभाष्या' इति भरतवचनात् । नेपथ्य मषा चेषश्च । तदाह भरतः ‘रामादिव्यञ्जको वेषो नटे नेपथ्यमिष्यते’ इति । तस्य निधनं करणमव- सितं समाप्तं यदि, तदा ताबद्द इत आगम्यतामिति संबन्धः । तत्र मधी


दशरूपके- नान्दीं पठित्वा नाट्यादीौ सूत्रधारे विभिनंते प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमासूत्र येद्भटः । ’ इति । तथा भोजराजेन भवप्रकाशिकायामप्युक्तम्-" नान्द्यन्ते नु प्रविष्टेन सूत्रधरेण धीमता । प्रस्तावनाय रंगस्य वृतियज्या हि भरती’ इति द्वावत्र सूत्रधारों एकः पूर्वंङगविषयकः इतर नष्टस्थापकायपरपर्यायः । पूर्वसूत्रधारसदृशगुणकृतिः तावनप्रवर्तकः । अत्र मतद्वयसाधारण्येन सूत्रधार इत्यत्र क्रियापदं न प्रयुक्तभिव्यघग न्तव्यम् । नेपथ्यभिमुखमिति ॥ नैपथ्यं नाम रंगस्थलव्यतिरेकं यवनिकान्तारितं वर्णिकापप्रणयोग्यं नष्टवर्गस्थानम् । तदुक्तम्- चतुःषष्टिकरम्छत्वा द्विषतांस्तथा पॅनः । पृष्ठतो यो भवेद्भागो द्विधाभूतस्य तस्य च ॥ तस्यार्षे द्विविभागे च र शीर्ष प्रकल्पचेत् । पश्चिमे षड्भािगे च नैपथ्यगृहमादिशेव । फुसीबकुटुम्बस्य स्थलीं नेष ध्यमिष्यते ॥ ” शंतेि एति । नटभूभषारौ परस्परमायैशध्दवाच्यौ । . ॥ आयें तदुषाम्-" आमन्भ्रणे बिशेषः स्यादुतमादिष्ट धानतः । भगवन्तौऽधमैर्वांच्या विद् देवर्षिलिङ्गिनः । नटमाल्याप्रजा विप्रा नटी चार्यपदचिता ।' इति । नैपथ्यविधानं वेषग्रहणं च नामाहमर्याभिनयः । तस्यापि रस उपयोगात् । तदुक्तं मातृ . गुप्ताचयैः-`रसास्तु त्रिविधा वाचिकनेपथ्यस्वभावजाः ॥ रसानुरूपैरा ल्पैः श्लोकैर्वाक्यैः पदैस्तथा । नानालंकारसंयुक्तैर्वाचिको रस उच्यते । कर्मरूपवयोजातिदेशकालानुवातीिभः । माल्यभूषणवस्रायैनेपथ्यरस उच्यते ॥ रूपय्वनलावण्यस्थैर्यवैद्यादिभेर्गुणैः | रसः स्वाभाविक क्षेयः स च नाव्ये प्रशस्यते ॥ ९ इतेि तत्र मधीचेषस्वरूपं च नायलोचने- सितो नीलश्च पीतश्च चतुर्थी रक्त एव च । एते स्वभावजा वर्णा येः कार्यं मङ्गवर्तनम् । संयोगजाः पुनश्चान्य उपवर्णा भवन्ति हि । सित नीयसमयोगास्कपोत इति संज्ञितः ॥ इत्यादिना । ‘राजानश्चायग• र्भाभा गौराः श्यामास्तथैव च । ये चापि सुखिनो मय गौराः कार्यास्तु ते बुधैः ॥" इत्यादिना च । ‘शुद्धो विचित्रो भाटेनद्विविधो वेष उच्यते । देवाभिगमने चैव मङ्गळे नियमास्थिते । वेषस्तत्र भवेच्छुद्धो ये चान्ये प्रयता नराः ॥ देवदानवयक्षाणां गन्धवैरगरक्षसाम् | नृपाणां कामुकानां च चित्रो वेषो विधीयते ॥ उन्मत्तानां प्रमत्तानामध्यगानां तथैव च । व्यसनोपहतानां च भलिनो वेष इष्यते ।' इत्यादिना च । ‘अमा त्यकंचुकिश्रेष्ठिविदूषकपुरोधसाम् । वेष्टनाबद्धपट्टाने प्रतिपाणि कार येत् ॥' इत्यादिना च बहुना ग्रन्थसंदर्भणोक्तम् । अस्माभिस्तु ग्रन्थगौरव


नमो भीमप्रस्तावनोचितासितवदनमल्यानुलेपनमुक्ताभयभरणऽिधारणम्- नेपथ्यः स्थालंकारे रंगज्याय नपुंसकम् ।’” इति मेदिनी । यद्वा यचनिकान्तधृवागनर्दिः ताव साकल्ये । नेपथ्यविधानं सर्वमित्यर्थः । न यक्षदत्तवच सFछल्येऽवधं मने . वधारणं ।’’ इयमरः 1 अवसितं समाप्तं यदि चेत् अत्रायं यदिशब्दः सिद्वथै साध्यार्थी वाचक: तथा चंपुरामायणे १ उच्चैर्गतिर्जगति सिध्यति धर्मतयेत् ’ इत्यादि उन्नतग- तिलैर्मतः सिद्धयेवेषदिग्धे संदिग्धमयोगः । तद्वदत्राप्यसंदिग्धै संदिग्धप्रयोगः । अन्यथा येनेपथ्यविधानमवक्षितं चेदागच्छ न चेन्मागच्छेत्यथों लभ्यते । तथा च सति सभ्यनूक्ष—प्रतिपालनमुद्रंजकतया रसपोषणं न भवति । तस्मादसंदिग्धार्यवचिन्त्यमेव यदि शब्दस्य बनुरस्रम् । नेपथ्यविधानम् सर्वमवसितमेवेत्यर्थः । यद्यवधारणे ऽत्यर्थः इति केशवः । इतः रे आगम्यताम् । आमंत्रणषप्त झाले ह्ययं लोट् . । तत्र प्रवेशकालः प्राप्त इत्यर्थः । सभस्तं सनं जातं खलु सर्वे तिमीलयामि नाघ्रिमृगच्छेअभिप्रायः । यद्वा संदिग्घार्थयदिशब्देन नान्वंतरं शनै रंगं प्रविशामौत्युकवत्या भत्र सम्यगा गतमिति विपरीतच्क्षणया तद्विस्मृतं किमित्युपहाखग’ संबोय यतीने सूच्यतेखभ्याः सर्वे मिलित्वा नाट्यदर्शनोन्मुखाः च प्रवेशं समीक्ष्य प्रतिपालयंतीति भावः। न रंगस्थले स्वंकर्णेयं सर्वे शोकपल्यूजादि रंगमंगल विहिनमित्यपि श्यते । तेन विलंपे । न

( प्रविश्य )

 नटी--अजउत्त, इयं ह्नि । आणवेदु अज्ज को णियोश्च अणुचिहियति । [ आर्यपुत्र, इयमस्मि । आज्ञापयतु आर्यः क. नियोग अनुष्ठीयतामिति ॥


भयानतिप्रयोजनतया च विरम्यते । अतउत्त आर्यपुत्र । सर्वत्रभिः पतिर्वाच्य आर्यपुत्रेति यवने’ इति भरतो क्तेर्नटींसंबुद्धिः स्थापनं प्रति । इयं ह्नि इयमस्मि ! अत्र नाके कवेः प्रायः शौरसेनी भाषेवाभिमतास्ति । उक्तं च मतुप्ताचयः प्राक्प्रतीचीभुवः सिन्ध्योर्हिमवद्विन्ध्यशैलयोः ! अन्तरावस्थितं देशमार्योवतै विंदुङ्धाः । आर्यावर्तप्रसूतासु सर्वास्वेव हि जातिषु । शौरसेनीं समाश्रित्य भाषां काव्ये प्रयोजयेत् ॥ इति “ तो 'दोऽनादौ शौरसेन्यामयुक्तस्य ? इतेि मूत्रे युक्तस्येति पर्युदसादुत्तेति तकारे दकरं [ न] भवति । अन्या साधनिका यथा-आर्यपुत्रपदे ‘ ह्रस्वः संयोगे- इयाकारस्य ह्त्रता । “ अभ्यर्थी जः ’ इति यस्य जकारः । ‘ सर्वत्र लबरामचन्द्रे ’ इति पुत्रशब्दे रेफस्य लोपः | ‘कगच जतदुपययां प्रायो रुक् ’ इति यकारस्य रुझ । “ अनादौ शेषादे शयोर्हित्वम् ’ इति जकारस्य तरस्यापि द्वित्वम् । क्वचित्पुरा तनपुस्तकं ’ अर्यउत्त ' इति पाठः । सोऽपि सांप्रदायिक एव ।


युज्यत इति भावः । आर्य ! इथमस्मि आगता भवामीति यावत् अत्रास्मीति क्रियाप दस्य वर्तमनार्थप्रत्ययेन सूत्रधाराहूनस्थ नटप्रदेशस्य वाच्यवधानं ध्वन्यते । तदुक्तम्

  • ल्या तालप्रयोगेण वीणावादनया तथा १ भाण्डाइल्या प्रवेशेन समयो शून्य इयते ।’’

इति अत्र नथा नीचषत्रत्वात्प्रातभाषायां प्राप्तायां- अथैर्योज्जः ’ इति सरेफस्य यस्य अष्करे प्राप्ते कथं द्विवयव्र इति नच वाच्यम् । प्राकृतस्थाने “ रौरसेनी विधी यते ’” इत्यभिधानात्सौरसेनीप्रासौ तत्र व युयोर्युः” इति द्वित्वयकारादेशः । नव्या नौच पात्रत्वात्प्राकृतभाषा तदुकम्- उत्तमाधममश्यामां पात्राणं खोचितस्थले । अवस्थानं समुद्दिष्टमन्ययौचित्पहानितः । भाषा तु संस्क्रुतं श्रोतमानांचानां कृतात्मनाम् । लिगिनौमंत्रिदेवाने दैवीौनमपि कुत्रचित् ॥ प्राकृतं शौरसेनौ च नाँचपात्रस्य च स्रियाः। पैशाचं मागधं वा स्याविशचात्यंतनीचयोः॥। यद्देयं नवपात्रं स्यात्तद्देयं तस्य भाषितम् ॥ ” इति प्रकृतिः संस्कृतं तद्गतं इति प्राकृतं तथा तसमं तद्रवं देशौ ।


 सूत्रधारः--आर्ये, अभिरूपभूयिष्ठा परिषदियम् । अद्य खलु कालिदासग्रथितवस्तुनाभिज्ञानशाकुन्तलनामधेयेन नवेन नाटकेनोप- स्थातव्यमस्म।भिः । तत्प्रतिपत्रमाधीयतां यतः ।


शौरसेन्याम् ’ इत्यनुवर्तमाने “ न पार्यो यः ’ इति यादेशविधनात् । इयमिति संस्कृतसमम् । अस्तेः इत्यनुवर्तमाने मिमोसैङ्किङ्कोला वा? इति अस्मीत्यस्य प्रीत्यादेशः । इत्थमग्रेऽप्यनुसर्तव्यम् }^ प्रतिपदं लिख्यमानं गौरवमवहतीति विरम्यते | विशेष एव वाचिकाश्चिद्वक्ष्यते एतदनन्तरं नवीने क्वचित्पुस्तके “ आणवेङ भने को णिओओ अणुचि द्वीअदुत्तिं? इति पाठः पुराणपुश्तीष्वभाषाप्रयोजनाभावाच्चोपेक्ष्यः । रङ्गं प्रसाध्य ( ख ) मधुरैः शोकैः काव्यार्थसूचीः । ऋतुं कंचिदुप दय भारतीं वृत्तिमाश्रयेत् । भारतसंस्कृतप्रायो याश्व्यापारो जनाश्रयः । भेदैः प्ररोचनायुक्तैर्वीथींप्रहसनामुखैः ' इतेि धनिको भारतीवृत्तेः प्ररोचनालक्षणभङ्गभूपाक्षपति-“ आर्ये, अभिरूपभूयिष्ठा ' इत्यादिना ‘श्म णयाःइत्यन्तेन ‘ विस्तरादुत संक्षेपाद्विदधीत प्ररोचनाम् ' इति रसार्णव


इति त्रिविधम् । महाराष्ट्रादिदेशभाषाप्रकृतेसंस्तादागतैत्यर्थः । तत्र संस्कृतं त्रिविधं शतमषं लैक्षिकं चेति । श्रौतं द्विविधं मंत्रो भ्राणं चेति । आर्षे द्विबिम् स्तः पुराणं च । लौकिकं द्विविधं । काव्यं शाश्त्रं च । तथैत्र प्राकृतमपि त्रिविधं सहजं लक्षितं म्लिष्टं चेति । सहजं द्विविधं संस्कृतसमं देयं च । लाक्षिदो द्विविधं महाराष्ट्री शौरसेनं च। म्लिष्टं च द्विविधं पैशाचं मागधं च। अपुत्रंशन्निवा उत्तमो मध्यमः कनेि छत्रेति । सूत्रधारस्तु सहृदयाः सर्वे मिलिता अभिनयस्य विलम्चे ने युज्यत इत्येतन्म- नसि निधाय वदति । अभिरूपभूयिष्ठेत्यादिना । अत्र रूपशब्दैन नाटकादिरूपक भेदः सूच्यन्ते । तान्यभितो व्याप्य रसभावादिकं सर्वामभि संबष्य ज्ञानं ज्ञायते तद्- भिरूपमित्युच्यते । तेन ज्ञानेन भूयिष्ठा प्रचुर तादृशज्ञानातिशयत्रतयर्थः । रूपशब्देन रूपकाणि कथं सूच्यंत इति नाशंझनीयम्–“ नाटकार्थानुकरणं नाव्यं स्यादूषकं च चन । अनुकार्यानुकार्यो ऽस्तु तादात्म्यं भुखचंद्रचत् । तदेव इदयतयौगह्यं नीरादिसभवत् । नाट्यं रूपं रूपकं चेद्यम्य संशत्रयं ततः ॥ " इति भरतेनोक्तवान् । अनेन सभ्यानां नाव्यत त्ववेतृत्वकथनेन प्रकृतनाटकाभिझत्वमप्येतेषामेवमस्तीति नाव्यस्यावदयं प्रयोक्तव्यता वन्यते । चत्वारो वैधर्मज्ञ परिषत् इत्युक्तत्वात् परिषदेपदेन सामाजिकानां वेदशास्र विज्ञातृत्वकपनेन पक्षपातराहित्येन गुणप्रादित्वमेवेति व्यज्यते । अनेन तेषां प्रमाण्ये पराकाष्ठा सूचिता । तदुक्तम्- संगीतशास्त्रकुशला रक्षिक गुणवक्षलाः । रागद्वेषवि. सुधाकरोक्तेरिंयं विस्तीर्ण प्ररोचना । तळक्षणं च दशरूपके-“उन्मुद्री करणं तत्र प्रशंसातः प्ररोचना ’ इति । तस्या भेदा उक्ताः सुधाकरे प्रशंसा तु द्विधा ज्ञेया चेतनाचेतनाश्रया । चेतनास्तु कथानाथकविस भ्यनटः स्मृताः । अचेतनौ देशकाले काय मधुशरन्मुखः । इति । क्थानाथः कथानायकः। अभिरूपाः पण्डिता मनोज्ञाश्च भूयेष्ठा बहवो यस्यामेतादृशी परिषत्सभा । ‘अभिरूपो बुधे रथे ’ इति शाश्वतः । अनेन


निर्मुक्तो लक्ष्यमाणैवशारदाः ॥ सर्वभाषासु निपुणाः प्रस्तावोचितवादिनः । नाभ्यनुज्ञा दिभेदज्ञ विनयानम्रकंधराः । मध्यस्थाः खावधानाश्च सभ्यास्तु कथिता बुधैः ॥ 71 इति यद् यो यस्यां कलायां समर्थः रा तत्राभिइप युज्यते तैस्तरकलानिपुणैर्भूयिg प्रचुरा । अत्र सभ्यानां सकलकलाभिह्रस्वकथनेन सर्वाः कलः नाट्य एव प्रयुज्यं इति ध्वन्यते । तदुक्तम् भरतेन - न तच्छात्रै न स विद्य न तच्छिषं न ता। कुलः । नासौ योगे न नत्कुमं नाव्येऽस्मिन्पन्न वक्ष्यते । इते । अत्राभिपदेन तेषां सारखारविवेचनसमश्र सूचयने । भूथिनेऽनेन दुर्मिलसकलकलाभिज्ञानामेकत्र मयाथेन खस्याघटनावटकं दैत्रानुकूल्यं सृञ्जते । अभिरूपभूयिल्यनेन सकलकलाभिज्ञनानादिंगर तस्थचिद्वज्जनानां सम्मेलनेन प्रतिपालमनैरपेक्ष्यादविलेवेन नाट्यं प्रयोक्तव्यमिति ध्थेऽयने । स्वविवभिन्नभाईषमाभिधाने हि गुणिनां स्वगुणप्रकाशनौत्सद्दः समुल्लसतीति भावः। अत्रै गाभितृपययनेन प्रकृतमाथिका सत्रपवसौन्दर्याद्यतिशयवर्तीति काव्यार्थसूचनमपि क्रियते । अत्राभिरूपदेन परिषदेन च सभ्यान गकलशघ्रपरिशनेन भवितव्यमिति वन्यते । तदुक्तम्-“ कारणं नाटकशण करणे च विचारणे । शतिव्युत्पतिसामग्री संपूर्णा यम्य विद्यते । '’ इतृि--कैवलगक्तिमतः केवलव्युपनिमत' तादृशफलकारी कार्यकरणकॅशलं न भवतीत्यर्थः + शक्तिः कविश्वबीजं हि प्राक्तनी कापि संस्क्रिया । यया विंन न ग्रसरेकत्रयं शिक्षावतामपि । " शकिनभ कवित्वम्य प्रथमकारणम् । बजभिर्वा तरोः पुरुषम्न प्राक्तनजन्मनः कश्चन संप्रविशेषः । नहिं व्युत्पत्तिबलात्क वित्वं यर्हिकचित्कथंचित्प्रमरति श्याशंग्रह- युश्पत्तिगौरवमलाद्यदि किंचित्कथंचन । प्रसारितं परं तञ्च दासश्रमेव न संशयः । ’ॐ दण्डिनापि-केवलव्युत्पतिमतः कार्य प्रत्युक्तम्-‘ नाकवित्वमधर्माय मृतये दण्डनाय वा । कुकवित्वं पुनः साक्षान्मृतिमाहुर्म नषिणः । " अनेनाभे तस्य हस्यत्रमेवाङ्गीकृतम् । त६ का वा शक्तिरित्यत आह

  • प्रतिभां नाम तामेतां कवयः सुमुसते । पराभ्यां वितराखी देव्या बाचनिघा

तनोः ॥ ५ देयाः प्राणसमां सखीं प्राक्तनजन्मसंस्कारविशेषरू तामेव प्रतिभाशति ब्यस्य सिद्धये समुपासत इत्यर्थः । प्रसिभाखरूपमाह-८ स्मृतिर्यतीतविषया मति रागमिगोचरा । बुद्धितार्कालिक या प्रश्न तात्कालिकी मता । प्रह्मा नवनवोळेस शालिनी प्रतिभा मता । तदनुशमनवेद्वचनानिपुणः कविः । तैि अक्सरे सत्यर्थं इति शब्दानुशासने । आस्ति तत्र विना येन परैस्रवति वायुः ॥ फेवैर्जाघनत्वेन Ab सभ्यप्रशंसा तत्र सभ्यस्वरूपमादिभरते--“ सभ्यास्तु विबुधेरैया ये दिी क्षान्विता जनाः । मध्यस्था सावधानश्च वाग्मिनो न्यायवेदिनः ॥ बुष्टि- तावुटिताभिज्ञा विनयानम्रकन्धराः। अगर्वा रसभायज्ञास्तौर्यत्रितयफौ- विद्मः । असद्वनिषेद्धारश्चतुरा मत्सरच्छिदः | अमन्द्रसनिष्यन्दहृद्या भूषणोज्ज्वलाः ॥ सुवेषा भोगिनो नानाभाषावीरविशारदाः स्वस्वो चितस्थानसुस्थास्तप्रशंसापरायणः | ' इतेि । अचेत्यनन्तरमेव वक्ष्य


शकिमुश्त्वा व्युत्पातं प्रस्तौति । ‘‘ व्युत्पत्तिरपि शक्त्यैव संगता ह्यनुवर्तते । सा हि नभ्याः प्रियसखी नियमव्यभिचारिणी । " इति स ईयुत्पत्तिः प्राक्तनेऽपि जन्मानि तदनुवर्तनशीलतया सततमव्यभिचार्येणी शतैः त्रियसख्येव । व्युत्पत्तिविरहिताशक्तिर- प्युदासीनैध तूष्णीमत इत्याह - परिबर्हवतीं कर्तुं प्रतिभां प्रतिभानवान् । साधीयस् तु युरपतिं सविधे सन्निधापयेत्?” इति। व्युत्पातः कदृश इत्यत आह -‘ युन्पतिरुोंक चारित्रशालकायद्यवेक्षणम् । अभ्यास डैपदेशेन काव्यशूनां च संमता * इति लकाच्या ब्ठेदशब्दचतुर्वर्गीकलाखझगजतुरगादिलक्षणाभिधानकोशपुराणेतिहासमहाकविकाव्याद्यवे. क्षणं काव्यज्ञोपदिष्टमार्गेण काळ्यौः सुहाभ्यासवेति । एतस्सर्वे व्युतः सर्वेषां संमता । एतेषामप्रासहेतोः काव्यकरणे फलवतां क्रमेण प्रतिपादयनेि-“ चरस्थिरानेकविधलो कवृत्तानुवर्तिनः । काव्यस्य कारणं लड़नमुच्छंसितं कवेः ।” इतरसमाप्रिमतोऽर्षेि लोक वृत्तानभिज्ञस्य काव्यकरणकौशलं न भवतीति प्रतिपादयति- अतलोकवृत्तो यः शत्र ~ काथविदप्यसौ । ऋष्यशृग इवोपैथुश्रते मुग्धसंसदि ॥। " इति । ’ वृ मंशयविच्छित्यै छन्दःशानिरूपणम्। शब्दशुद्धिविवेकाय शत्रदशानाविवेचनम्। चतुबगै: कलाभश्च काव्यं निमयते यतः । अतस्तच्छास्त्रविदुपा भार्यं काव्यं चिकीर्षता । ” चसुवेगें: फलाभिश्च ऋषयस्य निष्पत्तेस्तश्चिकीर्षता कविना भानवादिधर्मशास्त्रकौटलथिकायथर्वशत्रवःस्या यनादिकामशास्त्रक्षtख्ययोगदिमोक्षशत्रभारतौयादिकलशास्रवेदिन भवितव्यमित्यर्थः ।

  • नृपाणां व्यनेतृणां खङ्गाश्वगजशिक्षणम् । वर्णनीयं व्याकृता तस्मात्तच्छन्न

वेदभम् ॥ इतिहषपुराणानमभ्यासेनापि भूयते । राजवंशकथातीर्थलोकभेदावयुद्धये । लोकशास्त्रविशेषज्ञः काव्यनिर्माणकौतुकी । काव्यानि कालिदासादेः चैततं परिशीलयेत् । लोकशात्त्रपुराणादिशानवानपि सीदति । अज्ञातकाध्यसरणिः कायानिर्माणकर्माणि ॥ अन्या हि गतिरवस्य गतिरभ्या स्वराष्ट्रयोः । मदलभकपोलस्य गतिरम्या हि दंतिनः ॥ वेदशास्त्रपुराणानां रीतयो हि पृथक् पृथक् । रीतिरन्यैव काळ्यान लोकोत्तरपदस्पृशाम् ॥ रसभावगुणौचित्यघटनालंक्रियादयः । काव्यादन्यत्र दृश्यंते सृतं वा वेदशास्त्रयोः ॥ एवं लोकस्य शlनाम काव्यानामपि वेदिता । प्रतिभावान्प्रवर्तेत काव्यनैः कार्यकर्मणि । किमेवं बहुनोक्तेन लोके यद्यद्विभाव्यते । तत्तत्सर्वं वेदितव्यं कक्षता ।व्यानिर्मितम् ॥ न स शब्दो न तद्वाच्यं न च विद्या न खा कला । जायते यज्ञ कान्यगमतो | माणग्रीष्मसमयोपलक्षणम् । कालेदासेति कविप्रशंसा । जगद्विलक्षण स्यातिप्रतीतस्य नामान्तरेण सरस्वतीवपुषस्तस्थ नामसंकीर्तनमेव स्तुतिः । अभिज्ञानशाकन्तलेत स्वरूपत एवेति वृत्तं र-णीयमित्यर्थः । तथि तवतुनेति नवेनेति च रूपकप्रशंसा । उक्तं च भावप्राशिंकायाम् इत्थं रङ्गविधानस्य संबन्धादिप्रसिद्धये । गोत्रं नाम च बध्नीयात्पूजावाक्यं सभासदाम् । वाञ्छाकलापः प्रथमं कलाविधिरनन्तः । वाञ्छाशून्या न


महाकवेः ॥ ’ इति अत एव ले कोतग्वर्णननिपुणन त्रिंकर्भ कायं प्रयोगाsईं भवति । तद्विवेच असामाज यानमपि श्रद्यथि शक्ति: प्राथिकी तथापि सर्वथा पूर्वं कथितव्युत्पानि स मया भवितव्यमिति प्रकृतेऽभिइपभूयिष्ठापरिषदित्युक्तम् । अभिरूपभूथिंगेल्यादिना सभ्यतनस्योकवाश्ररोचना नाम भारतीवृत्यंगमुक्तं भवति । तदुतम् -‘‘ प्ररोचना तु स मुक्त प्रवृ तार्थप्रशंसया । मदस्थ चितवृत्तीनामुन्मुखीकरणं च यत् ॥ ऑफ़ द्विविधा प्रोक्ता चेतनाचेतना श्रेय । अचेतनौ देशकालै कालो मधुशरन्मुखः । देहास्तु देवतारजतीर्थस्नानादिरुन्यते । चेतनस्तु कानथकचिखभ्यनद्याः स्मृताः । सा प्ररोचना विस्तरश संक्षयरूप चेति द्वित्रिधा । कथानायककविसभ्यनटन मेक स्मिल के वर्णनं यत्र स संक्षेपप्ररोचना । यत्र धूथ पृथञ् चक्रे लोके चा कविन्नायक सम्बदीन वर्णनं क्रियते स विस्तरप्ररे चन । भारती लक्षणं भरतेनऊम्-* इयं नाट्छक्रियाहेतोर्भारतं निर्मिता बुधैः। नाट्यादौ भारतीपूर्ति श्रुतिभेदेन योजयेत् ॥ प्रयुक्तत्वेन भरतैर्भारतति निगद्यते । प्रस्तावनोपयोगित्वात्सगं तत्रैव युज्यते हैं। लोकविस्मयजंत्रासहखानंदन्तवैरपि । रस्युत्साहजुगुष्सायैवंशेध्यैरुपलक्षिता ॥ वाङ्मय संस्कृतप्राया भारतावृत्तिरिष्यते । अस्याश्च चत्वर्युरानि कथितानि मनीषिभिः । प्ररोचनविधिश्चैव तथा प्रहसनामुखम् ” ॥ इति । अभिरूपभूयिष्टेत्यनेन सकलरूपकप- रिज्ञानधत्त्वे समाजिकानामदृष्टपूर्व स्पकान्तरं परितोषयितृकं यद्यपि नास्ति तथापि प्रय गसंमर्थाभावादेहशपरधन्मेलनाभावया युक्तं नाटकमस्तीति मनसि निधा ह। अश्चस्खलिखत्यादिना । यह सामाजिकानामभिरूपभूयिप्रस्माद्राणप्रहसनादिध्वप्रवंध- प्रधरेण परैितोषं ‘खम्पादयितुं न शक्ष्यमित्येतन्मनसि निधाय खकरणीयव्याजेनाह अचेत्यादि । अद्य इदानीं सभायामभिरूपभूयिष्ठायां सत्यामित्यर्थः । खशब्द हेवर्यकः । यतो हेतोरस्मभिरुपस्थातव्यं चितरंजनं कर्तव्यम् । नाध्यस्थ सामाजिकी. तेरेव पुरुषार्थत्वादिति भावः । अस्माभिरि ति बहुवचनेन प्रकृतनाटकप्रयोगे तु नष्ट विद्यनिपुणैर्बहुभिर्भाव्यमिति वॉयते । नाटकस्य भद्दकविग्भ्णीततया विचित्रकथाबाहु ल्यादिति भावः । तथैवाह-नाटकेनेति । तेन स्वेषां भरताधिाव्रतस्नातश्च शप्यते । अनेन सर्वरूपकप्रधानभूतनाटकेनेत्यनेन बहुश्चत्राभिनेयत्वं सूच्यते । “ भाणप्रहसमाविष्ट प्रयोगमपि न भवतीतिमायः । अनेन प्रयोज्यवस्तुनिवेदनं कृतम् । तहैिं बहुधा छै. दृश्यन्ते व्यवहाराः कथंचन ॥ वाञ्छाकलापस्तु कवेरभीष्टार्थप्रकाशनम् । स्वाभिधेयगतत्वेन सा द्विधा परिपठ्यते । स्वगतं तु स्वगोत्रदिस्वीयकीतेि प्रकाशनम् । अभिधेयगतं यत्तत्काव्यनाम्ना प्रकाशनम् ॥ ’ इति [ दश रूपकेषु केन रूपकेणेत्याशङ्कायामाह—नाटकेनेति । तऋक्षणमुक्तं


वस्तुनि नाटके कस्याधि दिदृक्षा नतीत्यत आह-नखेनेति नवेन अयूर्वेण एतादृशस कल कलाभिज्ञभाषिन्मेलनाभावात् प्रयोगसामर्थेभचाच केनापि न प्रयुकेनेति यायत् । अनेन सभ्यानां दिदृक्षइनूहलस्यातिशय हेतुरुतः । नाटकस्य नवत्वविशेषणेन पूर्वप्रयोगाभावादतिसावधानेन भवितव्यमिति ज्ञाप्यते । तर्हि नवत्वेऽपि प्रसिदशैौहक ‘विरचनया भवितव्यम् । तत्र विचित्रजगद्विलक्षणाविदग्धनायिकानायकविषयसुलिष्ट कृतिव्यापारवैचित्र्यादिसंविधान वातुर्यमस्तीत्यत आह-कालिदासप्रथितवस्तुनोति। कालिदासेन महाकवींद्रेण ग्रथितं गुञ्जितं वस्तु धीरोदात्तादिनायकचरितं कथेति यावत् । यत्र तत्तथोक्तम् । तदुक्तम्-“ इतिवृत्तकथावस्तुशन्दाः qयथयधिनः " इति । भावप्रकाशेऽप्युक्तं- वस्तु तस्यात्प्रबःश्वस्य शरीरं कविकल्पितम. १ इतिवृत्तं तदेवाहुर्ना यभिनयकोविदाः ॥ ९ ॐ इति । अत्र कालिदास इति निष्ठपपदेन पदेन प्रसिद्धि स्वस्य माहुभ्यं गभयनि केवलयविनृम्भणेन किं प्रयोजनं समस्तपाण्डित्थस्य ज्ञनाटक मैव प्रमाणमिति ध्वन्यते । स्वभधास्यम्झनश्वभ्यनुप्राणितनष्टकनिर्माणप्रतिभाभजन त्वेनैव महाकविव्यपदेशः स्फुटशविष्यतीति भावः प्रसिद्धस्य गुणवर्णनं न कर्तव्यमिति भावः । यथा वा प्रक्तनलं रकै: कालिदासदनामिव यश इति प्रसिद्धिर्भात तेनेतरकविभ्यः कालिदासस्य वैशिष्टयमुनं भवति वैशिष्ट्ये च प्रतिपादितानां काव्यान वेदवपमणभूतत्वम् । तच्च ममांसाप्रवर्तकैर्भक्षाचर्यपादः प्रतिपादितम् यथा- कत्रयः कालिदसाथः कवयो वयमप्यभी । पर्वते परमाणौ च पदर्थत्वं व्यवास्थितम् ॥” इति।‘ संहृत्य कान्भुरुषोऽधिशेते' इत्यादिकालिदासवाक्यान्यप्या चार्थपादैः प्रमाणवेन मीमांसायां निदर्शितानि । प्राकनैरालंकारिकैरप्युक्तम्-« तस्म दालोचिताशेषलोकशात्रेण धीमता । कर्तर्यं कालिदासादेः काव्यानां परिशीलनम् ।' इति । एतदभिप्रायेण कालिदास इति भिन्नपदं प्रयुकमित्यवगन्तव्यम् । अनेन चतुर्णा’ कवीनां मध्ये कालिदासस्योदात्सर्वभूतमित्यवगम्यते । तदुक्तं-“ प्रबन्धारस्ते ह्वयस्तु भवेयुश्चतुर्विधाः। उदात्त उद्धनः प्रौढे विनत इति भेदतः । अन्तर्राह्यभिभानक्ति रुदात्त इति गीयते । “ प्रकृते कालिदास इति निरुपपदप्रयोगेण गुप्तहुंकारभणित्योर दातवें सूचितम् । “ परापवादास्खोत्कर्षादी तूद्रत उच्यते ॐ यथा वा मदीये नैष धानंदे- बाढं खन्ति महीतले सुकवयस्तत्राप्यसौ गण्यते मुख्यो वेंकटनथपूजनपरः अनिवाखः कविः । ते मसः कुसुमाकरा अपि मधुः पुष्पाकरो भण्यते ये जाता मलये न ते मलयशः सा तु प्रया चन्दने ॥ ५ अत्र स्वस्य सुकवित्वपारेिकाकल्पितनिक A = १६ मातृगुप्ताचार्यः-‘प्रख्यातवस्तुविषयं घरोदात्तादिनायकम् । राजर्षिर्च शचरितं तथा दिव्याश्रयान्वितम् । युक्तं वृद्धिविलासादीर्येणैननविभू तिभिः । शृङ्गारवीरान्यतरप्रधानरससंश्रयम् । प्रकृत्यवस्थसंध्यङ्गसं. ध्यन्तरविभूषणैः । पताकास्थानकैर्युतं तदद्रेश्च प्रवृतािभिः ॥ नाव्यालं


गर्वेण परापवादावुक्तत्वं सूचितम् ॥ ६* यथोचितनिजोत्कर्षवाद प्रौढ इतकीर्यते यथा करुणाकं श्ले- अविर्भारद्वाजो जगदवधि जाग्रन्निजयशाः " इत्यादि । युक्स्या निजोत्कीवादी पीढ इत्यपरे जगुः । यथा मद्ये नैषधानन्दे- बक़ौत्थ लङ्काररसानिशरार्थि व्यंग्योर्मिलम् ’ इत्यादि त्रितो विनयं जल्पन् खापकर्षप्रकाश के यथा राजानंढे-‘‘गुणो न कश्चिन्मम वा निषेधे लभ्येत यन्नेन गवेषितोऽपि इम्यादि । प्रथितवस्तुनेत्यनेन रखनुशृणोचितपरिग्रहपरित्यागाभ्यां समुचितकथासंधटना प्रकारचातुरी व्यते । न तु कालिदास केतवस्तुनेत्युक्तं अनेन स्वकृतैः खनिषेधन्त्रम् सून्यते । तेनैनन्प्रग्रंथकरणेन भुभं सर्वोदयेषु स्वस्य नश्वरी प्रतिद् देवा- यतनादिकरणेनेव भवत्विति ध्रुवम्यनै । तदुक्तम् लोचने- उपेयुषमपि दिवं सनिंबं धविधायिनाम् । आस्त एव निरातंकं काव्यं कांतिमयं वपुः । धर्मार्थकाममोक्षेषु वैलक्षण्यं कलासु च । करोति कीतिं प्रति च साधुकाव्यनिबन्धनम् । ” इति । खस्कार यजन्या कीर्तिरेव प्रयोजयितृकर्ण चिरस्थास्थिनीति प्राक्तनैर्बहुधा प्रतिपादितम् । तदुक्तम्-* काव्ठं नाम कवीन्द्राणां महतां च महीभुजाम् । एका कीर्तिमयीमूर्तिरेधते भुवनत्रये ॥ मूर्तयः पचभौतियो न द्वित्रक्षणीौहृदाः मूर्तयः कीर्तिमयो हि तिऍस्या भूनसैरवम् ’ इति । एतदवधार्य कैश्चन मदनुभवैश्चिरावस्थानहेतोभृfर्तवेन कीर्नय एवङ्क्रयंते ताश्च तेषां महाप्रलयपयैतस्थायिभ्योऽपि भवन्ति तर्हि कवनमेव काव्यजन्या कीर्तिरस्तु इतरेषां पुनर्बहुविधधनसंम्यवितरणशौर्याद्यनेकोपायजामेताः. इतीियः प्रथते तेषां किमनेन कायेनेनाशंक्याह * कव्यषेधेन सेर्बोधः कक्षिणीया यशखिनाम् । न कदाचन नश्यंतिं कृत्स्ननाशेऽपि कीर्तयः ॥ ’ इति । प्रतिग्रही . अनुसंधात्रादीनां सर्वेषां नाशेऽपि कथ्यबंध ज: कीर्तयो न नयेतीति विशदयति-- वाल्मीकीयेन कायेन गर्घते रामकीर्तनम् । बाणस्य काव्यषेधेन श्रीहर्षः ख्याप्यतेऽधुन " इति । एवं कार्यायसमेव कीर्तिस्थापनमिति बहुधा प्रतिपादितम् । उकं च- न रूपेण न शौर्येण नाचरेण न विद्यया । प्रतिष्ठी भजते कीर्तिः काव्येनेच यशलिनाम् ॥ ’ इति । तन्येऽपि देवायतनतकरामप्रहारादयो विद्यते त एवं कीर्तेः प्रतिष्ठापका भवन्तु किं काश्येनेत्या शंक्य व्यतिरेकमुखेन तदेकावलंबनस्त्रं कीर्तेः प्रतिपादयति- कल्पांतरस्थिरं काव्यं स्यान्नचेवीनम् । कीर्तिमी स्वर्ग- फला किमवष्टभ्य वर्धताम् । ” इति । स्वर्गे हि फलं कतैः खरैध स्वमनोरथानु- निरतिशयसुखानुभयडपः तादृशलोकोत्तरमफलोद्वहनसमुचितव्याप्तिमाः कीर्तेरक करणैर्नानाभाषायुक्पात्रसंचयैः। अङ्कप्रवेशकैरादयरसभावसमुज्ज्वलम् । सुखदुःखोत्पत्तिकृतं चरितं यच्च भूभृताम् । इति वृत्तं कथोडूतं किंचि दुत्पाद्यवस्तु च ॥ नाष्टकं नाम तज्ज्ञेयं रूपकं नाट्यवेदिभिः इति


लंबनवेन भावेनं कल्पतरस्थिरं लो कोसखर्थेननिपुणकविकर्मीतया व्याप्तिमाध्यमेव प्रभवतीत्यर्थः । वस्तुस्वरूपमुच्यते-धीरोदातादिनायकचारैतं वस्तु द्विविधं आधिका प्रासंगिकं चेति । अधिकरः फलसंबंधः तद्वनधिकारी तस्य चरितमाधिकारेकं प्रबंधक प्रधानफलभTiतेन वृत्तमाधिक्रार्कमिति यावत् । यथा प्रछते दुष्यन्तशकुंतलाचरितं । एवं सर्वेनटकेषु प्रधाननयञ्चार्तमधिकारेिकमिति द्रष्टव्यम् । प्रासाङ्गिकं तु परार्थमाग तत्र परप्रयोजनवशास्त्रस्यापि फलप्राप्तेमतो वृत्तषु यथा रामायणे सुश्रववृत्तान्तः । तत्प्रासंगिकं द्वित्रियं । प्रताका प्रकरी चोति । यदंगमाप्रबंथसमापनमनुवर्तते वा पताका । यदंगेमेकदेशस्थं वा प्रकरी । एतदधिकारकं प्रासंगिकुम प्रत्येकं त्रिविधम् । पुराणा दिप्रसिद्ध कविकल्पितमुभयरूपं चेति । तत्रायं दुष्यन्तश हुन्सलाचरितम् । द्वितयं तु मालविकाग्निमित्रयम् । तृतीयं तु विक्रमोर्वशीम् । भरतमुनिशापजनितभूलोकवासस्य कविपरैिलिपतत्वादुर्वश्य । ननु सर्वथा इतिहासप्रसिद्मेव यस्तु नाटकादिषु निबंधनौयं मिश्रत्वकल्पना कथमिति चेन्न । तदुक्तम् ध्वनिकृता-“ इति वृत्तवशायातां त्यक्त्वाननु- गुणां स्थितिम् । उद्धेश्याप्यंतराभीष्टरसोचितकथोन्नथः । विधेयः '"इति । तत्रेति चुने यदि रसाननुगुणं स्थितिं पश्येनां भ६वपि सङ्कविः स्खतंत्रतया रसानुगुणं कथांनर मुत्पादयेत् । नहि कवेरितिवृत्तमात्रनिर्वहणेन किंचित्प्रयोज-नितिहासादेव तत्सिद्धेः । कविना प्रवंशमुपनिमन्नत सर्वात्मना रखपरतंत्रेण भधितत्रयम् । श्रोतृण व्युत्तिः प्रतिश्च थञ्चषि स्तः तथापि रसपरवशतथा प्रतिरेव प्रधानम् । अन्यथा प्रभुसंमतेभ्यो वेदैभ्यो मित्रसंमितेभ्यत्रेतिहासादिभ्यो व्युत्पत्तहेतुभ्यः को ऽथ काव्यस्ररूपस्य व्युत्पतिं हेतोर्विशेषः । जायासंमितलक्षणो विशेष इति तु प्राधान्येनानंद एवोक्तः। एवमाधि रैिकं त्रिविधं प्रासंगिकमप्येवमेव त्रिविधम् । एवंविधत्रस्तुनः फलं पुरुषार्थः तत्र कार्यमि-- युज्यते । तदपि प्रत्येकं वा फलं धर्मार्थविशिष्टे वा कामः धर्भविशिोऽर्थविशिो वा । नथा चोक्तम्-कायै त्रिवर्गस्तच्छेदभेकमेधानुबंधि बा इति । तदित्यादि । यस्मा कारणात्परिषदभिपभूयिष्ठा नाष्टकं चापूर्व कालिदासप्रथितवस्तु य तस्मादित्यर्थः। प्रतिपात्रमित्यादि) पात्रे पात्रे "अव्ययं विमति ’ इत्यादिना। बप्सायामव्यथमावः। पात्रलक्षणमुच्यते-' तन्वी रूपवती थाभ पीनोन्नतपयोधरा । प्रगल्भा सरसा चित्र कुशला प्रहृमोक्षयोः ! चारी तालयाभिज्ञ मंडलादिविचक्षणा । मातिस्थूला नाति कृशा नायुश्च नातिामना ! सुदीर्घलोचना गीतवःद्यतालानुवर्तिनी । परार्थभूषा संपन्न प्रसन्नमुखपंकजा । भावहाववैलाढथा नर्तकी स्याबितभ्रम । नर्तको पात्रमित्याहुणाधारतया बुधाः ॥ " इति । आयतां निधीयतां यनः सावधानत । ।  नटी--सुविहिदपऑअदए अज्जस्स ण किं वि परिहाइस्सदि। [ सुविहितप्रयोगत यार्यस्य न किमपि परिहास्यते ।


विहिपको अखाए सुधािहंतप्रयोगतयायंस्य न किमपि परिहाइस्साद परिहास्यते । आर्यस्य सुविहितप्रयोगतया सुशिक्षिताभनयप्रयेगतया


सुविहिदेत्यदि । प्रयुज्यत इति प्रयोगस्तथाविधं वस्तु तस्य सुविहितत्वं सम्यक्स्त्रे सम्यक्करणं नामोचितसीकारोऽनुचितपरैिल्यागः प्रयोगयोग्यतया रचना । तदुक्तम् “ यदत्रानुवितं किंचिन्नायकस्य रसस्य वा के विरुद्धं तन्पारयाज्यमन्यथा च प्रकरुपयैत' इति । यथा उन्मत्तराधवे छद्मा वालवधः परित्यक्तः । यथा महावीर चरिते वालिस हुँदैन रावणस्य रामो वधार्थमार= इत्यन्यश्चाकृतः । उचिनकरेणानुचितपथमागत्रज्ञया। भार्यस्य सूत्रधारस्य किमपि न परिहायिष्यति । प्रयोगनिषेधनहानिं न कारथिष्य त्यर्थः । अनेन नष्टमिव वमहिम्यादनौचित्यादिकनन जैनध्यभिनयं क्रियमाणे न भवन्ते व्यज्यते । यदा प्रयोगस्य सुविहितनं नाम प्रसावनमारभ्य भरतयय बधि विच्छेदगहियेन धारधड्ढं प्रतीयमानस्य नायैकानाक्षकानुरागरू श्रृंगारस्य तदुद्दे गकार मिथोवरोधिं व भसद्धनादीनामधरिपप्रणम् , t तदुत्त म् ऋणरातिलके

  • गारबीभरसरक्षौ तथा वीरभयानकौ । रौद्रद्रत तथा हास्यकणं । वैरिणं मिथः ।

इति । अधामभूतदृगरस्य यावान्परैपोषम्तदंगभूतानामङ्गतःदोन तावान्परिपोषो न कर्तव्य इत्यर्थः । उत्कर्षसाम्येऽ१ि विरोधिवप्रसंगन् । यद्वा । प्रथुश्यत इति प्रयोगः रसभावनेत्रनाशूकादयः तेषौ मुविहिनवं भिन्नवेषभापतिश्रभिर्यथोचित्यं करणम् । तदुक्तम्-' त्रेषभाषायिमित्रतत्तवचितान् क्रमान् । रसानुरूपं जानंति नादीन सचेतसः ॥ । ” लोके हैि रमानामालंबनभूतनाथ का उदात्त उद्रता ललित: शत वेति दक्षिण अनुकूलः शक्र दृष्टाश्चेति उत्तमा मध्यमा अधमवेति प्रतिरसं भिद्यते । नायिकाश्च ऊढ: कन्याः खघारणाश्चैते मुग्ध भक्ष्याः प्रभावेति स्वाधीनपतिका वासकसज्जिकाः कलहान्तरिता विप्रलब्धाः प्रोषितपतिका अभिसारिकाश्रैति बहुविधा भिद्यते । तेषां वैया तपः कयाश्च भिन्ना भवंतेि नष्टचेषु कविभभ्ठेषां यथौचि मुपानिधे च हृदयदयधमत्कारकारी रसपरिपोषः समु नेमपसि । नाय आदेर्वेषभाव- क्रियादीनमयथोपनिबंधे कव्यमेव रसभंगा परिणमति । तदुक्तम् अनिश्रुता अनौनियादृते नान्यद्रसभंगस्य कारणम् । प्रसिदौचित्यबंधस्तु रसस्योपनिषत्परा ।। ११ इति । उपनिषद रहस्यमित्यर्थः । तर्हि लोकसिद्धमेव रसपरपोपकृतैधित्यं लोकादेव ज्ञायतां किमनेन काव्येनेत्याशक्याइ- न किंचिदप्यनौचित्यं नाट्यं खोढं प्रगल्भते । तस्मादैौचित्यचत्काव्यं तद्वेदयति धीमताम् । वेदयति ॐ खमिन चैष ईदृशः भाषा ईदृशी क्रियोदृश्यः भृत्यानां पुनरेवं वेषः एवं भाषा एवं क्रियान्वेति प्रतिव्यक्ति


छत्रधारः--( विहस्य ) आयें, कथयामि ते भूतार्थम् ।

आ परितोषाद्विदुषां न साधु मन्ये प्रयेगविज्ञानम् ।
बलवदापि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः ॥ २ ॥


न किमपि परिहास्यते परिहीनं भविष्यतीति भटस्तुतिः ॥ भूतार्थं सत्या र्थम् । ॐ भूतं क्ष्मादौ पिशाचादौ न्याये सत्योपममयोः । ' इति विश्वः । आ' परीति । विदुषां परितोषाद् परितोषं मर्यादीकृत्य । याव- परितोषो भवतीत्यर्थः । * आडू मर्यादावचनं ? इति कर्मप्रवचनीयये पञ्चम्यपाझ परिभिः ? इति पंचमी । प्रयोगस्य चतुर्धाभिनयप्रयोगस्य विशिष्टं ज्ञानं साधु सम्यङ् न मन्यै । ज्ञानमात्रं न साधु मन्य एव विशिष्टमपि ज्ञाने न साधु मन्ये । आत्मन इत्यार्षे नद्याः “ अजस्स ९ इत्युक्तेः । अन्यथा वक्ष्यमाणव्यङ्गयावकाशोऽपि न स्यात् । अस स्यार्थे तस्मिन्विशेषं वक्तव्ये सामान्यमुक्तमित्यप्रस्तुतप्रशंसा स्यात् ।


भिन्नं खरूपं प्रकाशयतत । अत एव चम् प्रयोगस्य सुविहितत्वम् । प्रतनाटकस्य तद्वत्तयार्थस्य सूत्रधारस्य तत्प्रधानत्रादन्येषां पाश्रयणं प्रधानफलसंबंबस्य युक्तत्व- किमपि न परिहापयिष्यति । परितः सर्वविषये अनौवियदिहानिर्न भविष्यतीत्यर्थः । अनेन वस्तुन्नय उक्तः । अस्मिन्वाक्येऽन्योऽप्यर्थो युज्यते । नाटकादौ निखिलवाक्यान प्रकृतषीत्रसयकर्ताश्रयात् । तथा हि-आर्यस्य दुष्यंतस्य सुविदितप्रयोगतया प्रयुक्तिः प्रयोगः क्रिया गन्धर्मविवाहः तस्य सुचिंतिवं शमयत्वं तद्वतय धिमपि कण्वाद्य संमत्यादिकं न परिह पयिष्यति इतेि न कारयिष्यति । गन्धर्वविघइस्य शास्त्र यत्वादिति शब्दशतिमहिम्ना सूच्यते । अस्मिन्बद्धये शब्दशतैरनेकार्थयोजना त्रिगतं नाम वीथ्यंगमुक्तम् । तदुक्तं दशसपके-' शब्दशतैरनेकार्थयोजनं त्रिगतं त्विह । नटा दित्रितयालाषपूर्वरंगे तदिष्यते । ” इति एतनीमध्यस्थशब्दशकेरनेकार्थयोजनं त्रिगतं भवति । वध्र्युगान्युच्यते--* उद्धाट्यछवलिगिते प्रपंचत्रिगते छल्म् । वा ल्यधिबधले गंडमवस्यंदितनलिके । असत्प्रलापहरो मृदवानि त्रयोदश " इति । सुविहिते त्यादिना नट्य प्रयोगस्तवे कृते नट: स्वस्याऽनधत्यं प्रकाशयन्नाह--भायै कथयामि इत्यादिना । भूतार्थं सत्यार्थम् ,। “युक्ते दमदाबूने भूतम्' इत्यमरः। आपरितोषा दिति । विदुषां प्राप्तम निक्षपपदेन सर्वदाता सूच्यते । न तु पामराण इथूथुः। विनो दविंदुविंदुध विद्वान् प्राज्ञः प्रवाहुः ” इत्थजयः । विदुषां इत्यनेन बहवः पामरप्रभू तयस्तु वच्यमर्थमनायासदृष्यवबुद्धयंते । व्यंग”संवेदनवैदग्ध्ये तु कतिचिदेवाधि करिण इति ध्वन्यते । वाच्यार्थावगते शब्दानुशाखमवैधिकदिशागमात्रमुपयोगी । ‘यंग्योपकंभे तु प्रकरणादिसहैकतं यत्प्रतिभायाः नैर्मल्यमप्युपतिकलंकृशस्यत्वं तदाधि तस्यां च सामान्यस्य समर्थकवं न घटते । न च ‘मोक्षे धीर्शनमन्यत्र विज्ञानम् ’ इत्युक्तवज्ञानशब्द एत्र तत्र शक्त इति वाच्यम् । प्रयोगपद- वैयथ्यंपातात् अनेन विद्वत्परीक्षणीयं मम प्रयोगविज्ञानामेति व्यज्यते । पर्यायोक्तालंकारः । तल्लक्षणमुक्तं भामहेन --' पर्यायोक्तं प्रकारेण यदन्येनाभिधीयते । वाच्यवाचकशक्तिभ्यां शून्येनावगमात्मना ॥ १ इतेि | उदाहतं च हयग्रीववधस्थं पद्यम् -- यं प्रेक्ष्य चिरूडप नेिवासप्र-


ॐयेत भाव्यम् । अत एवोक्तं परिच्छिद्य विदुषामिति । आतपात् पारनषावधि । प्रयेगवेग्नानं प्रयोगविशेषजन्यसुजानम् । सा रम्यं ज्ञानं प्रमेत्यर्थः । ‘साधु त्रिषु हिते रथे सन ने बर्धपौ पुमान् ‘’ इनि बैज येत । न मन्थे न बुध्य इति उन्नेक्षा । उस्तं व दंडिना-‘‘ शैकं मन्ये ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभिः । उपेक्षा यश्चते शब्दै- भुक्शब्दोऽधेि तदशः । " ति। । विष्टपमभ्यवर्गे सुधरपि प्रयोगस्य साधुरयं न निश्री- यत इत्यर्थः । तथैवह्न-बलचदिभ्यर्दिन । बरूवच्छिक्षितानामपीति शिक्षाशा बलवर्षे नाम नम्य वेदश।त्रविषसंप्रदाय वसुंधाभ्यासः । शास्रार्थतत्ववदं तादृशनाम- पायथंः । चेनः मतः आमने स्वरूने अप्रत्ययमस्वधीनम् अविवासग्रम्तमित्यर्थः । यत्रियवैशचे दुध जनसंमतिं विन विश्वयो न विधेय इत्यभिप्रायः । अत्र विदुष मिति निरुपपदेन सकलत्रवत्तय सभ्ग्रस्नवः कृतः । प्रयोगविज्ञानशब्देन प्रयोगवि शेषज्ञानाचंना वस्तव डङ्कः ञ्चिदेवमपि योजयं३ि टपक्षWयोजना भेदेन प्रकृतोपयोगितया यद्वक्ष्यार्थस्य वैचिम्ये तदषि व्यंग्येन सह समशीलतामरोहति । तथा हि-विदुषां बुधानामपरिते।षाम् । “ आी शर्थेऽभिव्याप्ती " इत्युक्तत्वादापरि तोषः स्फुटपारितोपः तप्त तमुदिक्ष्य }; यत्रलोपे पंचमी ” आभिव्याप्तिः कोङकारः । विद्वजनबहुपारतोषमुद्दिश्येत्यर्थः । प्रयोगविज्ञानं प्रयोग विशेषज्ञानं साधु सुष्टु न मन्य इति काकुभ्रश्ने किन्तु साधु तर्कयामीत्यर्थः । प्रबंधस्य निरवद्यतया प्रथमविशेषज्ञानस्थ प्रमस्त्र हुधजनपरंतोषसंशदननिमित्तं न तर्कशमंथर्थः । किन्तु क्षत्रिंप्रबंधप्रयोग स्यैव विदुष परीक्षापरितोषभ्यां भाऽश्रभित्यभिप्रायः । ६५ कलत्रयः ’ निधातोः काकुशब्दः प्रसिद्धः । प्रकृतादर्थादर्थान्तरे शादग्र चलनभावन्यासी । अत एव न मन्य इत्यत्र काक्वा तर्कयामत्यर्थान्तरम् । कचिदेवं वदंति ? ईषदर्थे कुशनूदः तस्य आदेशः कुर्रमः इदयस्थवस्तुप्रतीतेरोपखूमिः काकुरिति यावत् । प्रयोभविशेषज्ञानस्थ चrधुत्वे हेतुमाह-बलवच्छिङ्कितानामिति । बलवधूढं वामनायुक्तप्रकारेण शिक्षितानां कवीन नटादीनामिवेति शेषः । तदुक्तम्-प्राधान्यं द्विविधं शम्भार्थं च । तत्र विसृषणस्य शब्दे गुणभावेऽप्यर्थः प्रधानम् । तथा विशेध्यस्य शब्दे प्राधान्ये s गुणी भाषः । उत्कर्षापकर्षतया विवीयमानस्वादनूद्यमानत्वाच्च । ये बलवच्छिक्षितास्ते षामित्यर्थः । चेतः मनः आत्मन्यग्नर्ययम् अपति प्रश्ने अप्रत्ययं न भवति हि व क. वच्छिाविरहितानामेव चेतः दोलायमानमविभूसुप्रस्तमित्यर्थः । " गई छgथयप्रश्न तिरुज्झिता । मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरेः ॥ ६ इति । अने- रावणशी मदमानमुक्तौ ताविति व्यङ्ग्यमपि वाच्यायमानमेव एवं प्रकृतेऽपि योज्यम् । तत्समर्थकमाह--वुलवदिति । बलवदधिकमपि । ८ बरुवसुष्टु किमुत स्वरयतीव च निर्भरे । ' इत्यमरः । शिक्षितानां पुरुपाणम् । विशेषणादेव त्रिशेष्यप्रतिपत्तेर्विशेष्यानुपादानम् ! तथा च चामनः–’ विशेषणमात्रप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्तौ ’ इति । चत आत्मानि स्वविषयेऽप्रत्ययमविधासे । ’ प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु । इत्यमरः । “ न नासि शुभप्रदः ? इतिवद्धिशब्दानुपादानेऽप्ययमर्थान्तर न्यासः । सामान्यस्य समर्थकत्वात् । श्रुत्यनुप्रासश्च | विश्वसम्य चेतो


शंकासंभवनावपि ” इत्यमरः । अनेन स्त्रस्य शिक्षाबहुल्यात्खप्रणतिर्बंधस्थ नियंत्र धता ऊर्चिन सूच्यते । अन्ये वेत्रमपि योजयति । विदुषी वहृदयानामपरितोषादी यस्परितोषमुद्दिश्य इतप्रबंधनधारणबहुमतं न्यूनवहुमतिं या उद्दिश्येत्यर्थः । प्रयोग- विज्ञानं मुधु न मन्थे किं त्वभ्यथा प्रबंधस्य लोकोत्तरचमश्नरकारित्वादितप्रयंधविल आणविद्वजनविशेष पारितोषमुद्दिश्यैवायं ग्रंथार्निर्माणप्रयास इत्यर्थः । सन्निवेधकरणस्य सह दयप्रीतेरेव पुरुषार्थत्वाद्द्वज्जनबहुपारेतौषमुद्दिश्य वध्वेव मन्य इत्यर्थः । तदैवह- बलवद्भिर्यदिना शिक्षितानां गुरुकुलक्लिष्टानां बलग्नचेतः नानाप्रकारेण विस्रब्धं मनः आमनि अप्रत्यय पत्याक्षेपपरिप्रश्ने अप्रत्ययं न चते कि तु बहुधाभ्याससंप्रदायादि शुद्धिमत्तया निःशे मेवेति यावन। वामनाङ्कशिक्षाप्रकार: कवेः कथ्यते । “ इयं कर्तृ वित्रेसुं च ये जानति त एव हि । काव्यज्ञास्तैस्तदभ्यस्येदुपदिष्टेन वर्मना ॥ " इति । तेषामुपदेशक्रमश्च वमनादिभिहतः । आधानोद्धरणे तावद्यावद्दोलायते मनः । पदानां स्थापिते स्थैर्ये इंत सिद्ध सरस्वती का उपदनि त्यजंत्येव परिवृत्तिस्रहि स्णुतम् । ते शब्दपाकमिऽशाताः शब्दपाकं प्रचक्षते । वाच्यानां वाचकानां च यदौ चित्येन योजनम् । रश्नादिविषयेणैतत्कर्म मुख्यं महाकवेः । इत्युकनयेन प्रतिप- दितं काव्यशैरभ्यासं भिगमयति । “ उपदिष्टेन काव्यजैरेवंरूपेण वर्मना । मुहुर्मुहुः समभ्यस्यैतः समं कारंथनिर्मितिम् । " वामनाद्युक्तप्रकारेण विविक्तदेशापररात्ररूप झलादियुक्तिमना च काव्यमैरुपदिष्टेन मार्गेण तैः सममेव काव्यनिर्माणकर्म मुहुर्मु- हुरभ्यस्येच्छब्दपाकार्थं पदानामाधानोद्वरणस्थिरीकरणादिसिद्ध्यर्थं रसादिविषयेणेति । आदिशब्देन शृंगारादिरसनिर्वेदादिभावमाधुर्यादिगुण्ग्राम्यस्पर्शराबियरुपौचित्यमसृणौद्ध यादिषडनानुप्रासोपमाद्यलंकारभावोदयभावसंधिमाबशांतिभावशबलतादिविषयेणेचियेन च?' व्यवाचकुययजननायै मुहुर्मुहुरभ्यास इत्यर्थः । काव्यकर्मणि करणभूतशकिच्यु पतिमान्अचिरेव काव्यस शिक्षाभ्यासादकांब्यकर्मणि परां प्रौढिमाडैकत इति प्राक्तनैः प्रतिपादितम् । अत एव शिक्षितानामित्युक्तम् न अत्र कविना चैलधच्छिक्षिताना  नटी--( सविनयम् ) अजएवं ऐदम् । अणन्तरकरणिज्जं अज़ो आणखेदु । [ आर्य, एवमेतत् । अनन्तरकरणीयमार्य आज्ञापयतु ]
 सुत्रधारः --किमन्यदस्याः परिषदः श्रुतिप्रसादनतः।
 नेटी--अज्ज, कक्ष्मं उणउर्दू आधिकरिअ गाइरसं । [ आर्य, कतमं पुनः ऋतुमाधिकृत्थ गास्यामि ]


धर्मनाथपनरुक्त्यम् । विश्वसाभावस्य विधेयत्वाविमृष्टविधेयांशता च। एतद्दोषपरिहारासम ‘स्वस्मिन्प्रत्यति नो चैतः ' इति पठनीयम् ॥ २ ॥ आयं । इयमपि नतुतिरत्र । एवं ऐदं एवमेतत् । ‘ शौरसेन्यम् ’ इयनुवृत्ती • भोऽन्स्याण्ण वेदैनः ' इति णकारागमः । अनन्तरकरणीय- भयं आज्ञापयनु | अस्याः परिषदः सभायास्तास्यात्तत्रत्यानां सामाजि- कानां अतिप्रसादनतः श्रवणप्रसाददन्पाककरणीयामित्यनुषज्यते । ‘ऋतुं


मपीत्यनेन विबाहुल्याकृते सन्निभैधत्वं सूच्यते । तेन च शिक्षाइनशक्तियुतप तिशून्यकुऋविचिंडंबनं च सृज्यते । तदुक्तम्-* कार्यं सददृष्टादृष्टार्थे प्रतिकर्तहे. तुत्वात् ' इति क्रमे ‘ प्रतिष्ठां काव्यवैधस्य यशसः सरणिं विदुः । कीर्तिव तेिन चैव कुकवित्वविडंबनम् । कीर्ति स्व्रर्गफलमडुरासंसrरं विपश्चितः । अकर्ते च निरालोकनरकादेशदूतिकाम् ॥ ” इति । अत्र लोके काग्राद्यानि िकिंचिद्यस्यते । तथा हि-दुष्यंतचिदितगंधर्वविवहो यद्यपि शानयस्तथापि कण्वमुन्यभ्यनुज्ञावधि तस्य साधुतामनिश्चिन्वन् दुष्यंतः शकुंतलां स्वनगरमनीत्वा कण्वाश्रमे स्थापयामासेति शब्दशकिमहिम्न वोल्यते । तथा हि-विदुषां शास्त्रार्थतत्वविद दुष्यंतादिनृपाणं प्रयोगविज्ञानं प्रयुकिः प्रयोगः गlधर्वीविवाहः तदाचरणं तद्विषयं ज्ञानम् आपछि. तथा कण्वपरितोपावधि सधु न मन्ये हितं न विचार्थाभि के अन्यभवं पूर्व वत् । एतन्नटवाक्यस्थशब्दशतैरनेकार्थयोजनं भिगतमित्यवगंतव्यम् ॥ २ / ॥ एवमित्यादि । तदिति । बलवच्छिक्षिननामपि चैनः बुधजनपरितोषावधि आस्मन्यप्रत्ययमिति यदुक्तम् तदेतदित्यर्थः। एवमित्यङ्कारार्थे नाट्योक्तिः ? एवस्य एव " इति गैौरिसेनीभाषय निपातः अनंतरकरणीयं रंगस्थले कर्तव्यमून्याहरदि. भिलकपालादिपूजकरणादनंतरकरणीयमित्यर्थः तावक्रमेण ॥ किमन्यदित्यादि । अस्याः परिषदः श्रुतिप्रसादनतः श्रवणेन्नियतर्पणतः अन्यदनंतरकरणीयं किमिति क्षेपे । गानश्रवणादन्यदनंतरकरणीयं नास्तीत्यर्थः । £ ॐि वितर्के परिप्रश्न क्षेपे निंदापराभयोः ” इति विश्वः । रंगं प्रसाध्य मधुरैः श्लोकैः कार्यार्थसूचकैः । ॐ चिदुपाश्श्चाद्भारतं धृतिमत्रयन् ” इति वचनार्थमभिसंधाय नटी पृथ्छति


 सूत्रधारः-तदिममेव तावदचिरप्रवृत्तमुपभोगक्षमै ग्रीष्मसमयम धिकृत्य गीयताम् । संप्रति हि ।


कंचिदुपादाय ? इत्युक्तस्तमुपाद्त्त-तदिममिति । तत्तस्मात्कारणाच्छुति प्रसादननिमित्तं गीयतामिति संबन्धः । अचिरप्रवृत्तमित्यनेन तदुत्पन्न


अज्ज्ञ कदममिति । नन्वित्यादि । नन्विति सुकुमारामंत्रणे । नातिचिरप्रवृत्त मिति ग्रीष्मस्य नारंभो नापि परिणतिः किंतु परिपोषदशैवोक्ता । आरंभे वतधर्माणां सै करः । परिणतौ वर्षतुंधर्माणामुपक्रमावस्था । तदा ग्रीष्मधर्मा सांकण स्फुटं न ज्ञायंत इति परिपोषदशैवोक्ता । अत एवोपभोगक्षममित्युक्तम् । उपभोगस्य जलकी डॉगलेपनोद्यानविहरणादेः क्षमं हितं योग्यमिते यावत् । * क्षमं शचे हिते त्रिषु इत्यमरः । ग्रीष्मपरिपोष एव जलकीडानुलेपनकुसुमधारणादीनामभ्यर्हितत्वादुपभोगक्षः ममित्युक्तम् । ग्रीष्मर्तुमुद्दिश्याधिकृत्य गीयताम् । सिंहमृगधूगरथशकटगति चककंचु कितस्य गीतस्य दुरविगमत्वात्सावधानं गानं केियतामिति शिक्षायाम् लोट् । ताव च्छब्दः कमार्थः पार्श्ववर्तिवाद्यवंशादेस्तालकालानुगुणं क्रमेण गीयतामित्यर्थः । अनेन ऋतूपवर्णनकथनेन गानश्रवणमेवानंतरकरणीयमिति बोधितं भवति । अत्र समयां. तरेषु सत्सु ग्रीष्मर्तृपादानं प्रकृतनाटकस्य शृंगारांगिकत्वात् ॥ तदुक्तम् * शरत्संप्राम समये विवाहे ग्रीधमाधत्रै ' इति । अत्र शकुंतलादुष्यंतयोर्विवाहरूपशूगारस्योक्तत्वा . द्वीष्मर्तृपादानं कृतम् । ननु रसांतरेषु वहुषु प्राप्तवारेपोषेषु जायत्सु सत्क्षु कथमेकस्यां गत्वमिति चेन्न । तदुक्तम्-ध्वनिकृता-* प्रसिद्धेऽपि प्रबंधानां नानारसनिर्वधने । एको रखोंऽगीकर्तव्यस्तेषामुत्कर्षमिच्छता ॥' इति । तथा हि बीभत्सभयानकयोः प्रति नायकाश्रितत्वेन वर्णनीयन्वान् हास्यरौद्रकरुणाठ्ठतानां महाप्रबंधरसत्वे चमत्का राभावाच्छतस्य निर्विकारत्वेन नाटकरसत्वाभावाव शृंगारस्यैवांगित्वं युज्यते । ननु एको रो भवेदंगी वीरशृंगारयेोर्द्धयोः ” इत्युक्तत्वाद्वीररसस्यैवाङ्गित्वं भवेदिति चेन्न शगारस्य हि सर्वसंसारिणां नियमेनानुभवविषयत्वात्सर्वरसेभ्यः कमनीयतया च प्र न्यम् ! एवं च सनि विनेयानुन्मुखीकर्नु काव्यशोभार्थमेव वा क्रियते । तदुक्तम् ध्वनिकृता-“ शंगाररसैरुन्मुखीकृताः संतो हि विनेयाः सुखं विनयोपदेशान्गृढंति सदाचारोपदेशम्पाभिनाटकादिगोष्ठीविनेयजनहितार्थमेव मुनिभिरवतारिता किंच शृगारस्य सकलजनमनोऽभिरामत्वात्तदंगसिमावेशः काव्ये शोभातिशयं पुष्णाति”इति । शृंगारस्यैव प्राधान्यं विवक्षितम् । एतादृशशृंगाररसानुभवस्य प्रयोजनमाह-“ खादं खादं रसं गाढं गाहं गाहं निमज्जिनाः । परब्रह्मरसाखादनित्यसत्रह्मचारिणि ।। रसे निमा रसिका न किंविजानते परम् । वेदितव्यान्यसंवित्तिर्नास्तीत्यत्र किमद्भतम् ॥ खात्मात्रबो

धेऽपि पुनर्नष्यते मज्जनां रसे । ? एवं प्रतिपादितं शैगाररसस्य परबङ्गरसाखादेन

सुभगसलिलावगाहाः पाटलसंसर्गिसुरभिवनवाताः।
प्रच्छायसुलभनिद्रा दिवसः परिणामरमणीयः ॥ ३ ॥


पुष्पादेः सौरभ्याद्यतिशयो व्यज्यते ! उपभोगाय चंदनाद्युपभोगाय क्षमः समर्थस्तम् । अनेन स्वस्य श्रमापनोदोपायवाहुल्यसूचनम् । संपति ग्रीष्मे हि यस्मात् । अस्य श्लोकेनान्वयः । सुभगेति । स्वातिशयेन भगो यनों


साधयें व्यतिरेकेण निरकरोति । चेदितव्यानामन्येषां वस्तूनामसंवेदनमत्र श्रृंगारसे नमस्तीति नाश्चर्यं शृङ्गाररसे निमज्जतां सहृदयानां स्वनावबोधो न लक्ष्यत इति यन्मा तस्मात्स्वात्मदबोधलक्षणापरब्रह्मरसास्वादात् चुंभारस्याधिक्यप्रतिपादनाचातिरेकः । चवेंत्र शब्दशक्तिमूलध्यक्षांन जलभरभरितसरस्खलिलमन्नतृषितजनधर्माणामुपमानत्वमपि गर्हितम् । स्वात्मावबोधस्याधि तृषितजनेषु विद्यमानत्वात् । परन्नरसास्वादविलक्षण हेतुभूतस्वाभाववाधवलक्षणसमर्थनपुरस्सरं रौकिकङ्गारादिरसानुभोगवतामध्यलोकंकर्षे प्रतिपादयति-“ स्वात्मभावं परित्यज्य भावमभ्यमधिश्रिताः । तदथानखिलान्भोगवि दधा मुंजते स्वकान् ॥ॐ लौकिंकनावत्परित्यक्तन्भभावाः परभाबमनाश्रयंतश्च स्वकीय- नेव भान्सृजते । न तु पीयान् । विदग्धाः-पुनः योगिन इव परािमेतं स्त्रकार मुत्सृज्य नाटकगततत्तद्रसाधारभूतमायकखरूपमास्थाय तसंयंधिनो भगानशेषान् स्वसंवे धिन एव मन्वाना मुंजते-- रसो वै सः” इति श्रुतेः । रामादिगतसकलभोगानुभमसमये रसिकानां रमादित्वमेवं न स्वमावबोध: अत एव महाकविप्रणीतेषु व्यंग्यरसप्रधनकुरु मारसम्भवादिकार्यशाकुन्तलादिनाटकेषु रसमास्वादयत रशिकनां तत्तनायकवसमाधेशा तद्भोगापत्तिर्भवतीत्यर्थः । सुभगेत्यादि । सलिलावगाहः जलप्रवेशः जलक्रीडा इत्यर्थः। येषु दिवधेषु ते तथोक्ताः अत्र खलिलशब्देन सरिद्वापीतटकान्युच्यते । तेन पुलिनवेलावे तसगृहादिकडिाश्च सूच्यते । शिशिरवर्षादिसमयेषु शैत्यवशाज लझौडादीनां सुभगत्वं नास्तीति ग्रीष्मसमयस्येव सुखप्रदत्वात्सुभगेत्युक्तम् । पाटलखंडमुरभिवनवाताः पाटलायाः कुसुमानि पाडेलनि “ पुष्पगूलेषु बहुलम्' इति बहुरूप्रहणद् िकरायचद्विहितयागो कुछ । पाटलपदं तु ग्रीष्मर्तुपुष्पितधृक्षलतादेरुपलक्षण्म्,। प्रोप्रीसमर्थ एव निखिलवु क्षादीनां पुष्पपत्तेरिति भावः । तत्संपर्गेण सुरभयः सुगंधयः वनवातः मलयमारुना इति यावत् । येषु दिवसेषु ते तथोक्ताः पादलपदेनेतरपुष्पविलक्षणपरमोद्दीपक तस्त्र चितम् । वनपदेन वनेचैव ग्रीष्मसमयपुष्पितसकलवृक्षाणां संभवः सूचितः । अनेन पाटलपुपमलयमारुतकथनेन प्रमस्यासधारणो गुण उक्तः । तेनेतरबृद्धिलक्षणपुष्प मायक्रथनेन ग्रीष्मस्य परमोद्दीपकतया प्रणयकलहादिभूषितानां मानभिरसने अमोघत्वं सूच्यते । वनशब्देन विचिधीडाय बिंवितस्थलमिति ज्ञाप्यते । तेन निःशकं निरर्गला। प्रवृत्तिः फीडायां कर्त्तव्येति ध्वन्यते । वतपदेन विविक्तस्थले विंविधक्रौडपारेिताना मनाथासमलयमस्तस्पर्शाञ्चजनवातनैरपेक्ष्यं व्यज्यते । यदा वनवातशब्देनरण्ये फळ. येष्वेतादृशाः सलिलावगाह यत्रेति बहुव्रीहिगभी बहुत्रीहिः । ‘भगशब्दो यज्ञानवीर्ययत्नाङ्गयोनिषु ’ इति धराणिः । एतेन जलक्रीडायोग्यत्वं ध्वन्यते । पदलानां पाटलीपुष्पाणां संसर्गः संबन्धो येषु ते । ‘ पुप्पे क्लीवेऽपि पाटला' इत्यमरः। सुरभयो मनोज्ञाः मनोज्ञत्वं च शीतलपेन सुखस्पर्शात् । ‘सुगन्धे च मनोज्ञे च सुरभिर्वाच्यवमतः ’ इति विश्वः । एवंभूता वनवाता येषु ते । वनशब्देन मान्यं ध्वनितम् । तेन संसर्गसुर भिशब्दयोरन्यतरस्यावकरत्वं न शङ्कनीयम् । अनेन वियोगिजनसंचरण क्षमत्वं ध्वन्यते । प्रकृष्टा छाया येषु प्रदेशेषु ते प्रच्छायास्तेषु सुरुभा निद्रा येषु ते । अमुना रतश्रमहरत्वं ध्वन्यते । परिणामे दिवसावसाने रमणीयाः सुखसंचरणीयाः । एतेन शुभायितमं द्योत्यते । सर्वे वशेषणैः प्रकृतस्वीयपरिश्रमखेदविनोदो ध्वन्यते । परिकरालंकारः- * विशेषण-


मूलादिषीरिभिताहारादिक्लिष्टतपस्विनामपि विकारजनकः अन्येषां तत्वंभर्गेण मदना छुरितत्वे का कथेति व्यज्यते । यद् वनशदेन वृक्षादिसमुदायवाचकत्वेनोद्यानमेवो च्यते । अनेन सैौभाग्योपवनवास्रीडापुष्पावचयकिसलयनितिशय्याकुसुमधारणादना मभ्यर्हितः समय इति वन्यते । प्रच्छायमुछभनिझाः प्रसृष्टा इत्र यत्र सौधादौ तत्स्थानं प्रच्छायं त सुलभाः शंस्यबन गलेपकुसुमधारणमलयमरुन्पर्शान खड़ी करणानामाहरदवत्वेन सुलभाः अचशेन रक्षिा इत्यर्थः । निः परिश्रमविनोदा येषु ते तथोक्ताः । परिणामरमणीयाः पारेणाम उपरमः खयंकल इत्यर्थः । तदा रमणीयः आतपोपशमासंचारयोग्यतग्रा रमणीयः परस्परप्रेमचीक्षणस्याभिप्रायल्यं . जफविविधविलाप्रदर्शनदूतमेषणादीनामुचितकालतया सुखप्रद इयर्थः । दिवस इत्यनेन दिवञ्चैव विहरणानामुचितत्वात् तदुक्तम् भावप्रकारै-‘‘खरितः पुलिनं चेका कांताराराम भूधराः । लतागृहाणि चित्राणि शय्या किसलयाचिता ॥ दिवा धिहरदेशाः स्युः " इत्यादि । अत्र दिवसानामुत्तरोत्तरमुत्कर्षासारालंकारः उक्तं च- उतरेतरमुत्कर्षास्वरः ’ इति । यद्वा मदनस्योद्दभकः काल टरबूभत इति ? भंग्यंतरेणभिश्चानषथयोतं वा । अत्र कार्योsपि किंचिद्योत्यते । नानिचिरप्रवृः तमिस्यनेन प्रकृतनायिकाया यौवनदशा सूच्यते । अत एवोपभोगक्षमभिस्यनेनषादेः यता ध्वन्यते । प्रशममित्यनेनाततापलभ्यत्वं सूच्यते । सलिलाशचगह इयमेनांगुली यकस्याप्सरसतीर्थक्षेतनं ध्वन्यते । निशपदेन दुर्वासःशपव्यामोहितत्वं परिणामरमणीया इत्यनेनांते मारीचाश्रमे शकृन्तलादुष्यन्तयोः प्राप्तिः सूच्यते । अत्र कालदेशादीम यथायोगमुपवर्णनाद्दिी नामा कंकरः । तदुक्तम्-“यथाकालं यथादेशं यथारूपं च चण्ते । यत्प्रत्यक्षे परोक्षे व दिष्टं तद्वर्यंते बुधैः। " इति । किंच अत्र प्रथमदि- वसौपयोभिलां सुभगसलि नेत्रगामहादीनामुशादानाद्विशेषणं नमालंकरश्च । तदुक्तम् नट ---तह । [ तथा ] ( इतेि गायते )

ईसीसिचुम्बिआई भमरेहिं सुउमारकेसरसिहाइं ?
ओदंसयन्ति दअमणा पमदाओ सिरीसकुसुमाइं ।। ४ ।।


साभिप्रायमें परिकरः ' इति तल्लक्षणात् । ननु विशेषणसाभिप्राय ध्वनिविषयवमेव स्यान्न परिकरालंकारत्वमिति चेत् । प्रसन्नगम्भीरपदा रथ्धत्वेन प्रतीयमानांशस्य वाच्यमुखप्रेक्षित्वात्भरिकरार्द्धकाण्वमेव ध्वनि तम् । तथा च गुणीभूतव्यङ्गयनिरूपणे अनिकरः- प्रसन्नगम्भीरपदाः काव्यबन्धः सुखावहः । ये च तेषु प्रकारोऽयमेवं यच्यः सुमेधसा ॥ १ इतेि । स्वभावोक्तिश्च अतिवृत्त्यनुप्रास । इयं चाचेतनग्रीष्मसमयस्तुतिः। तहाति तथेति । गीयत इत्यर्थः। गायतीति कविवचनम् । तथाशब्दस्य तह इत्यनयतमान ‘ खवथधभां हः १ इत्थनेन थकारस्य इकारः ! वाव्ययेदखातादात्रदातः १ इलाकारस्य अदादशः । “ तमादोिते थे पर लुक्पद देः ? इत्यनुवर्तमाने ‘इतेः धरातश्च हेिः ’ इयनेनेकारस्य लेपः । तकरस्य द्वित्वम् । ‘तह इति’ इति पाठे गायतति कविवचनम् । भारत्या वृतेरामुखापरपर्यायं प्रस्तावनालक्षणं ह्रितीयमन्नमुपाक्षिपति- ‘ ईसीसि ? इत्यादिना “ निष्क्रान्तो ” इन्तेन । ३ ।। { ईसीसि इति ।]


सिद्धान्बहून्प्रधाननुक्वा यत्र प्रयुज्यते । बिशेषयुक्तं वचनं विज्ञेयं तद्विशेषणम् ॥ " इति । प्रधानोपयोगिनां बहुविशेषणानां क्रथनं विशेषणं भवति । एतावलंकारौ पत्रैि शदलंकारेषु भवतः पटत्रिंशदलंकार निश्श्रत । “ भूषणाक्षरशंघातौ शोभtदाहरणे तथा । हेतुसंशयप्रांता. ग्रामीभिप्राय एव च । भिदर्शनं निरुतं च सिद्धं चाथ विशे. षणम् । गुणातिपातातिशय लुग्धतर्कपदेन । दिटं चैत्रषदियं च विशरस्त- द्विपर्ययः । अंशधालुशयो माला दाक्षिण्यं गर्हणं तथा । अर्थापतिः प्रस् िद्भश्च पृदछ सारूप्यमेव च । मनोरथश्व लेशश्र क्षभश्च गुणकर्तनम् ॥ था धनुरु सिद्भिश्च श्रिय वचनमेव च ।” एते नाट्यालंकारा उतरत्र लक्षणेदाहरणाभ्यां यथासंभवं प्रदर्यते॥ ३॥ सहेत्यादि । यथा नटेन सुभगसलिलेनादि श्रृंगाररसगरिपोषणमुष्मिर्तुधर्माः प्रति पादिताः नर्थेति तान्धर्मानेaाधिकृत्य गायतीत्यर्थः । तदुक्तम्-* नटो(थों ततो गयेशी प्रावेशिक ध्रुवम् " इति-इसीति । अत्र प्रमॅरॅरीषपुंबितत्वेन दरविकाशिवं द्योत्यते । अत एव केसराणां सौकुमार्यं चिरविकासे तु केसरणं म्लानता भवति ।


[ ईषदीषच्चुम्बितानि भ्रमरैः सुकुमारकेसरशिखानि ।
अवतंसयन्ति दयमानाः प्रमदाः शिरीषकुसुमानि ॥ ]


ईसीसि ईषदीषदुम्बिआई भमरोहिं चुम्बितानेि भ्रमरैः सुउमारकेसरसिहाई सुकुमारकेसरशिखानि । ओदंसयन्ति अवतंसयन्ति दक्षमाणा वयमानाः पमदाओ प्रमदाः सिकुसुमाई शिरीषकुसुमानि । सुकुमाराः केस राणां शिखा अग्रभागा येषु तानि । अग्रभागेष्वेव भ्रमरचुम्बनसंभवात दुक्तिः । यतः कमलकिञ्जल्काग्राण्यत एवैषऋम्बितानीति द्विरुक्तिः । अत एव द्यमानाः सकृपाः | अकठोरं स्पृशन्स्य इति यावत् । प्रकृष्ट भदो रूपसौभाग्यजनितो विकारो यासां ताः तासामेव तथाविधलंकार कर्तव्यतायोग्यत्वाच्छुकुन्तलासूचकत्वाच्च न विशेषपरिवृत्तवदोषावकाशः भृत्यनुप्रासः काव्याळिङ्गम् । ईषच्छब्दे -‘ ईषदादिष्विन् ' इत्यनेन षकारस्थकारस्येकारः । “ शषोः सः' इति सत्यम् अन्त्यस्य हळः । इति तकारलोपः । तेन इसि [ इति ] सिद्धम् । पश्चाद्दीप्सायां द्वितीयेन


यद्वा नमैरैर्षचुंवितत्वेन कोमलकिंजकप्रतेन च प्रत्यग्नविकस्वरस्वं बोयने तेन चामे दवसात के सौरभाढिबाहुल्याङमाण तथोपभोग्यता । यद्व भ्रभीषछंत्रितामत्यनेन शिरीषाणामितरपुष्पविलक्षणनै|कुमार्यंदत्रस्थितिदाढर्योभवाञ्जमरा उच्ीयमाना एव नुवं तति ध्वन्यते । तेन इंप्रच्चुंबनं लभ्यते । शिरीषाणां स्वाभात्रिकसौकुमार्याद्भयमाश्च इत्युक्तम् । करस्पर्शमात्रेणापि म्लानतासँभत्रपुकुमारवस्तुतो दशाविपयतासंभवत्वञ्च । अवतंसयन्ति कर्णपूरं कुर्वंति । ‘‘ पुंस्युत्तंसावतंस द्वौ कर्णरेऽपि शेखरे ' इत्यमरः । कर्णाभरणत्वकथनेन केशपाशसंमर्दनासहिष्णुरवं ध्वन्यते । अत्र शिरीषकुसुमत्रर्णनया तदुद्भवकालो प्रथम वर्णितः । तत्समानधर्मतया पात्रसूचनमपि त्यज्यते । भ्रमरैरषिचुंबि- तानीति प्रकृतनायकस्य यिकान्तरसद्भावः । यद् नायिकायाः कन्यकात्वेनाप्रगल्भतयर यौवनजनितविलाखारूपता ध्वन्यते । किन्चिदुस्थित अष्टात्रिशेषादिविविधविलासत्वामित्यर्थः सुकुमारकेसरशिखानीत्यनेन करतलांगुलिप्रभृतितत्तदवयवानामतिसौकुमार्यं व्यज्यते । शिरीषकुसुमवारेषेणातिशयत्यलंक्ररेणापह्नवा कंकरेण वा नायिकायाः पझिनीजा तिता सूच्यते । प्रमदानामवतंसकरणेन सर्वनायिकाध्यैष्ठयं व्यज्यते । = किं च अव- तंसयंतीथनेन नायिकानाप्रकयोः फुलाचरादिश्रवणस्थ कर्णरसायनत ध्वन्यते । । शिरोधिकुसुमकनीत्यनेन शिरीषकुसुमस्येतरकुसुमविलक्षणसौकुमार्यंवत्तया प्रकृतनयि काया इतरत्रीविलक्षणकातीतविचित्रबहुगुणयोंगितया नायकस्यानुरागृविषयता सूच्यते । अनेन प्रकृतश्रृंगाररसो ऽपि दर्शितः । तथा हि प्रमदा इत्यालंबनविभावः । शूरे नायिकानाय ज्ञावलंबनविभावैौ । वीररौद्रयोर्नायकप्रतिनायकौ । एवं प्रयाण इसशब्देन तसंधिः । अवतंसयन्तीत्यत्र ‘ओ’ इत्यनुवर्तमाने ‘अवापोते च ’ इत्यनेनावस्य धभादेशः। अयं त्रिंशन्मात्रयाद्वयरूपो द्विपदनामः लयभेदः । तदुक्तमादिभरते-घक्ष्ये भङ्गादिसंभिन्नं नाट्यगानमतः परम् । मध्यमोत्तमपात्राणां नाटके सिद्धिदायकम् ॥ ’ इत्यादिना द्वादशभङ्गः पडुपभङ्गा द्विचत्वारिंशल्लयभेदाश्चोक्ताः । तत्र द्विपदनामा प्रथम लयभेदः । तल्लक्षणं तत्रैव- विलम्बितलाया यत्र गुरवो द्विपदी तु सा ।। शृङ्गारे करुणं हास्ये योज्या चोत्तममध्यमैः ॥ अवस्थान्तरमासाश्च गातव्या सध्रसैरपि । इति i अत्र गुरुस्तालरूपी ज्ञेयः। ग्रामरागेण ढकाख्येन चस्य बन्ध इति ज्ञेयम् । इयं च गतिः । तल्लक्षणं शंभ- अचखवअद्वै उद्रस्थद्वम्मिणविसममस्तगुरुसत्तडीइ अढे ’ इति ।


रसानामुभयाश्रितत्वम् । अन्येषामककालत्रनवमित्युक्तत्वातI शिरीषकुसुमानि श्रमॅरेडेंबितानीले पुष्पत्रमरझंकारादय उद्दीपनविभावा. । तदुक्तम्-“ चंद्रोदयो घन हुवानं गतश्रृंगठूतादयः । केलीगृहाणि ऋचः नवंदनाविलेपनै स वनादि वाप्यः कटंश उद्दीपक इत दम्ना । " इति । दयादयः संचारिणः । तदुचितकटाक्षादयो ऽनु भावश्च । एवंविधविभावानुभावसंचारिपरिपुर्यो मान्श्राघुचितनैपथ्यव(न्संभोगशृंगारो ध्वन्यते । तदुक्तम् भरतेन - विभावानुभावसंचारसंयोगाद्रसनिष्पातिः ’ इति एस किञ्चिद्दृश्यते । विभाव आलंघनोद्दीपनरूपाः कारणानि । अनुभावाः कष्टाक्षधैर्वि शेषादयः कार्यरूपाः स्थायिनां रसानां संचारिणौ चानुमापकः संचारिणो रसपर् पोपका निर्वेदादयो भावः सहकारिरूपाः । तेष संयोगः परस्परसंबंध: । विभावानां लॉकिकरसापेक्षया कार्यकारणभावः । अनुभवाओं गम्यगमकभावः। संचारण पोष्य मोपकभावः । नाट्यतंत्रेषु सर्वेषामेव भावनामभिध्यंज करवलक्षणं कारणत्वमेव । तदुक्तम. भावयतीति भावो भावमनुशृत्तमेतेष्विति । एवंविधासंबंधाद्रसानिपातः । रसम्म संवर्तृपस्यानंदस् निष्पतिरभिव्यक्तिः १ नतृपत्तिरनुमितिद्वामिभावना वा । तदुक्तम्-“ब्यक्तः च तेर्विभावाचैः स्थविभावे रसः स्मृतः " इति । सात्विकभावः अपि व्यंजका एव - कटाक्षभ्रूविक्षेपादयोऽनुभावः । विक्षिप्तचित्तैरपि नटादिभिरभिनेत्रं शक्यते । स्वेदरोमांचायः टात्विकभावास्तु समाहितचित्तैरेवाभिनेतुं शक्यत इति । अनुभावेभ्यः साविकानां भेदः । स्थायिसंचारिणां साक्षाश्चित्तपरिणामरूपत्वात्सात्विकानां स्तंभखेदादीनां चित्तपरिणामद्वारा शरीरपरिणामरूपाय । खात्विजेभ्यः स्थाथिसंव रेिण भेदः । रख्खरूपं मदीये मालविकाग्निमित्रयव्याख्याने द्रष्टव्यम् । अत्र ईषर्छवि तानीत्यादिन प्रवर्तकं नाम आमुखांगमुक्तम् । उक्तं च-"प्रकृनोवितकालेन समान- गुणवर्णनात् । प्रवर्तकं स्यात्पात्राणां सूचनं रखवतरम् " इति अत्र ग्रीष्मर्तुलिंगशिी कुसुमवर्णनद्रा सकलगुणविशिष्टप्रकृतनायिकपात्रसूचनं कृतम् । आमुखलक्षणमु  सूत्रधारः-आयें, सlधु गीतम् । अहं रांगबद्धचित्तवृत्तिरालि- खित इव विभात सर्वतो रङ्गः । तैदिदानीं कतमप्रकरणमाश्रित्यै नमाराधयामः ।


अत्र पूर्वार्धे पूर्वयोरिंकारहिंकारपोर्लघुत्वं ज्ञेयम् । तदक्तं तत्रैव-- इह आराविन्दुजुआए ओसुद्धापआवसाणम्मि लहू ’ इति । अथ चात्र प्रमदा शब्देन शकुन्तला गृहीता । सा शिरीषकुसुमान्यवतंसयन्तीत्युक्तम् ! बहु वचनं पूजार्थम् । अत एव वक्ष्यति-बडं कर्णशिरीषरोधि वदने घर्माम्भसां जालकम्' इति । विमर्शसंधिसमाप्पवसरे च राज्ञा “अस्याः शकुंतलायाः प्रसाधनमभिप्रेतं विस्मृतमस्माभिः ? इत्युक्त्वा ‘ कृतं न कर्णार्पितबन्धनं सखे शिरीषमागण्डबिचष्बि केसरम्' इत्युक्तम् ॥ ५ ॥ अहै। इश्वर्यं ।


च्यते-“स्तोकवीथ्यंगखाहतं वस्तुसूचनमामुखम् । तत्र पात्रप्रवेशार्थे कथोद्धातप्रवर्ती । प्रयोगातिशयवेति त्रीण्यंगन्यामुखस्य तु। ॐ ईथमांतराभिधायिनी प्रवेशिकी ध्रुव , तदुक्तम्- ध्रुवाः पंच प्रयोक्तव्या रसाभिनयसिद्धये ’’ इति । तस्यांतरध्रुवया लक्षण भावप्रकाशे कथितम् । “ सर्वाखामांतरा वस्तु रसादिवश हिपत। आंतरा सा ध्रुव नेयः नाट्याभिनयरंजिनी । ’ इति । प्रवेशिक्या ध्रुवाया लक्षणं भरतेनोकभू-‘‘प्रवेशक्षेप निष्कामप्रखावेषु फलागमे । गनं पंचविधं विद्याद्भवायोगसमन्वितम् ” इतेि । ध्रुबा- योगश्रिविधः । युग्मायुग्ममिश्रभेदात् तत्रयुग्मञ्चचत्पुटस्थः अयुग्मधचंचपुटाक्षरः तयोरेव चतस्रतिस्रसंज्ञे तयोः संयोगो मिश्रः। " इतिवृत्तार्थसंबंधं रसभावप्रखाधकम् । पात्रग्रवेशे यज्ञानं तत्प्रावेशिकमुच्यते ॥ ॐ ॥ ४ ॥ आयें साधु गीतमित्यादि । अत्र गीतशब्देन रागायाश्रयो वर्णस्वरतालादिनिबद्धसंदर्भविशेषोऽभिधीयते । तदु क्तम्- नादस्वराक्षरर त्रिविधा सा च कथ्यते । इति । रागादीनां लक्षण- मुच्यते—« सर्ववर्णविशिष्टेन ध्वनिभेदेन च।वृत्तः । रज्यते येन कथितः स्व रागः संमतः सताम् ।। ॐ अथ वर्णः । वर्णश्चतुर्धा निरूपितः स्थायी आरोही अवरोही संचरीति । “ स्थित्वा स्थिश्वा प्रयोगः स्यादेकस्यैव स्वरस्य यः । स्थायी वर्णाः स विज्ञेयः परायन्वर्थनामक ए एनीमिश्रितद्वर्णः खेचारी पार्कीर्तितः । ॐ अथ स्वरः। स्वरस्तु श्रोत्रचित्सर्जकोऽनुरणनरूपश्रुत्याश्रितः षङ्ज्ञादिः । तदुक्झेम्-* शयनं तरभाव यः स्निग्धोऽनुरणनात्मकः । खतो रंजथति श्रोमृचित्तं न स्वर उच्यते” इति । श्रुतिनम स्वरारंभकावयवशब्दविशेषः । तदुक्तम् भरतेन - प्रथमश्रवणाच्छब्दः


रङ्गो रङ्गभूः ! तास्यासभ्यसमूह। रागे गीतधात बडा चित्तवृत्ति यस्य सः । अत एव सर्वतः सर्वत्रालिखित इव ! चित्रन्यस्त इवेत्यर्थः । द्वितीयपक्षे रज्यत इति चङ्गः । अथ रङ्ग रागौ विद्यतेऽस्मािन्निस्यर्शआ


भूयते ह्रस्वमत्रकः । सा श्रुतिः संपरिलेखा स्वरात्रयवलक्षणा ॥ ’ इति । अथ ताली . चत्पुटादिः ६ ६ कालो लवदिमितया क्रियया संमित मितिम् । गीतादेर्विदधतालः स च द्वेधा बुधैः स्मृतः ॥ '" इति । एतद्रागादिविशिष्टं गौतमेव तळ भेदेन श्रुखादिसंज्ञां लभते । गतस्य स्वतः कालक्रियामानविधायकस्बभावादैत्पत्तिङ्ककलक्रियामानलक्षण घनं सामु यज्ञव्य गीतं प्रनर्तत इति । तालशब्दमधिकृत्य प्राक्तनैर्बहुधा व्युत्पादितम् । तथा हि अतः ६ ताल प्रतिप्रायाम् ’ इयम्माद्धातोरधिकरणी बभि तालशरदः सिध्यतीति भरताचार्येः कथयति । आदिनपदस्य तलंतलमित्युद्यते । तस्मात्तत्र भव इत्यर्थेsणि आल इति शैला लालेको नकारः शिवः लकारः शिया ततः संत्रधार्थेsणि ताल इति श . डिल्यः। आदिब्रह्महस्तनले तलमित्युच्यते । तस्मात् तेन निर्धनम् ’ इत्यर्थेऽणि ताल इति दत्तिलः। नकारः संगते परिश्रमः नस्य आलः पर्याप्तिर्यस्मादसौ तल इति कोइल । भाल इति ‘‘ अलं भूषणपर्याप्तिशतिवारणेषु " इत्यतः पर्याप्यर्थाद्ये च सन्निपातशम्या तालान पातभागविधौ गंमतेत्यादि वर्णप्रतकिग्रहणवत्ताशब्देन नान उष्यते नमतिं भूषयतीति तालः इति मतंगः | तं शब्देनेत उच्यते । भावराग- नामादिवर्ण सिद्भरतननः शत्रस्य तं भीतं पर्यवसानम् अलनेि वारयतीनि तल त विशाखिलः । तः पुन्छ: अंतिमप्रदेश इयर्थः । भरतस्यांतिमप्रदेशं स्वावस्थानादलति भूषयतेत ताल इति कम्बलः । ता शिवयोः कुश नां लनि दत्ते तालकिद्रथ इति ताल इत्यौद्भटः। अथ च नकाः शिवः लकारः शक्तिः तनः संभूत इयर्थेऽणि तालः । सर्वं इस्ततालभ्य निर्युतः । “ नेन निघृतम् " इयर्थेऽणि वा नलः । तलशब्दस्युधम्स्त्र रूपवाचित्वाच्छिवस्यावयवभूiङ्ग्रोभव इति वा नालः । तालं शिवयोः स्वरूपं तस्मात् पूर्ववदूणि वा ताळ।। ॐ « तड आघाते “ इयम्माद्धातोरधिकरणे घछि डलयोरभेदे च रंगभूpसंपुटो वाद्यभांडङ च नाभूतेऽस्मिन्निति च तालः । छगण्यय किल * भरा- वस्कंदिन् ” इतेि पदस्थ तवल्कारत्राह्मणे गतमदशघस्कंदिन्निति वक्तव्ये गतभदापद योरार्धेतवर्णग्रहणेन गतैरावकेंदिमिति यथा निरुक्तिः तथैत्र न शब्देनादिवर्णग्रहणात्तपनः लशब्देनांतवणंग्रहणाद्विमलधेः तपः संधैवेति व ताल: । नशब्देन तान आदिवर्णप्रहणात् तथा लशङदेन लयः तयोः संबंधीति या नलः । ताशब्देन ताडयम् लशब्देन च लास्यम् आदिवर्णग्रहणात् आभ्यामुभाभ्यो झिनोऽयमिति वैशे. पिकेऽणि वा तालः। ताशब्देनादिवणं शदानानान उच्यते ऽस्मिमालभत त्यौणा दके हे वा तालः । ताळे विततांगुष्ठमध्यमान्तरालपाच्छिश्नपरिमाणविरोध: तल गाक्षरलथोरास्फालने तालप्रमाणतरलवानित्यनूआश्चचि कृते वा ताक इति च बहुधा व्युदपादयदांजनेयः । साधुर्गतामित्यत्र गीतस्य साधुत्वं नामGयक्तमधुरंखरयणेन द्विादचि रङ्ग राजा । रागेऽनुरागे बङा चित्तवृत्तिर्यस्य सः ! सर्वत अलिखित इत्र । सर्वत्र तां पश्यतीत्यर्थः। ‘रङ्गो रणे खले रागे नृत्ये रजं पुष्यपि' इति विश्वः । ‘स्वैरद्धेश्वपि वीथ्यङ्कः प्रकुर्यादामुखं बुधः इत माणुप्तचार्योक्तेः ९ वीथ्यङ्गान्यामुखान्तवास्मोच्यन्तेऽत्रैव तानि तु । इति धनिकोक्तेश्चावलगेतं मामाङ्गमुपाक्षप्तमनेन । तऋक्षणं सुधाकरे द्विषावलगितं प्रोक्तमथवलगनामकम् ? अन्यप्रसङ्गादन्यस्य संसिद्धिः


गीतस्यायंतश्राम्यत्वम् । अहो इत्याश्रयै । लोकोत्तराश्रुतपूर्वंशनश्रवणादश्चर्यापति रिति भावः । तदैव प्रतिपादयति । रागनुबद्धेत्यादिना ॥ रज्यत इति रागः विशिष्टविन्यासः स्वरविशेषः > रंश रागे । भावे घञ् + भावकरणयोः ' इत्यनुनासिकलोपः रज्यते येन षड्जादिस्वरसंदर्येण जगदिति रागः तेनानुबद्धt चित्तधृतिर्यस्य स तथोक्तः । रंगस्याचेननत्वेन चित्तवृत्तेचेतनधर्मत्वेन संव धानुपपत्तेर्वाद्यमानत्वाद्भगशब्देन रंगसंबंधिनः सामाजिक एव लक्ष्यन्ते । । इयं जहस्थं लक्ष्णा तदुक्तम्-" अत्र तु परार्थसिद्धयै शब्दः स्वात्मानमर्पयति वैषा में शुदैव जहत्स्वथाँ लक्षणशुचं च लक्षणा प्रोक्ता ॥“ इति । यस्यां लक्षणयां लक्षशब्दः परार्थसिद्धयै स्वान्मा नमन्यत्र समर्पयनि खt जहस्वार्थी लक्षणेति च व्यपदिश्यते । यथा गंगायां मुनिवर प्रतिवसंतन्यत्र गंगाशब्दस्य सुक्ष्यैऽर्थे स्त्रोतोकूपे मुनिवरनिवाखाधिकरणता नोपपद्यत इति मंगाशद्रो मुख्येऽर्थे चोरूपेऽनुपपने तमर्थं हित्वा तदधिकरणतासिद्धपटु- मतिशयितपावनत्वादिधर्मद्योतनार्थं परिसरे समर्पयति । सैष शुदैव जहखाश्री लक्षणलक्षणेति चान्यथी । इयमेवाप्रस्तुतप्रशंसादेरलंकारस्य कुंजम् । लथा अपि रागातुबद्धचित्तवृत्तिरंग इति वाच्यस्यासंभवात्सामाजिक एवं लक्ष्यंते । रंग: मृत्यभूमिः ६ २ निवेशमञ्जूषामृतपुरसद्मसु “ इति । आलिखितः नाममाला आसमन्नालिखितः । तस्याश्रयत्वेन रागस्यातिशयेनाभिव्यक्तौ सामाजकानां तद्रस्ज्ञ तया योगिन इव परिमितं द्राकारमुत्सृज्य काव्यगततत्नदखrधारभूसमय-स्वरूषमास्थाय तन्डंबंधिभोगसमावेशारमद्यः परनिडैत्तिर्जातेति भावः । वाच्यप्रतीतौ तत्प्रतीतिमात्रं फलम्। व्यंग्यप्रतीते तु सहृदयानां चमत्सरापरपर्यायो विगलितवेद्यांतरः कञ्चदाढ्दातिशयः फलं भवते तदा सर्वकरषानां स्वस्वविषयप्रवृत्तियवेनालिखित इवेत्युत्प्रेक्षा । नतु साक्षादिखिनः तदसंभवात् ते खळे सामाजिकाः येषो मदर्पणे वर्णनीयार्थतन्मयीभवन यागेयता । वदेदानमित्यादि । इदानीं गत्यनंतरम् एनां परिम दम् आश्रित्याधिकृत्य आराधयामः रमयामः वर्तमानसामप्ये भविष्यदर्थे लट् प्रत्ययः । अनेन वर्त्तमनध्यपदेशेन विलंशे न युज्यते इति सूच्प्रते । हठाद्विचार्यं बृहति भावः । कतमप्रकरणं किं कूपकम् ।  नटी–णं अज्जमिस्सेहिं पढमं एव्व आणत्तं अहिण्णणसाउ न्दलें णाम अपुव्वं णाडों पओएं अधिकरीअदुत्ति । [ नन्वार्य मित्रैः प्रथममेघज्ञप्तमभिज्ञानशाकुन्तलं नामापूर्व नाटकं प्रयोगेऽधि क्रियतामिति ।


प्रकृतस्य च ॥ इति । प्रकरणं रूपकम् । नन्वार्यमिश्रः प्रथममेवाज्ञप्तम भिज्ञानशाकुन्तलं नमापूर्व नाटकं प्रयोगेऽधिक्रियतामिति । “ णं नन्वर्थे इति सौरसेन्याम् । अत्र क्वचि “ पट्टम् ’ इति पाठः सांप्रदायिकः ? अतः प्रथमशब्दस्य ‘ पद्म पद्म पुढम ' इति त्रय आदेशाः । “ अहि ण्णाणसाउन्धुलम् ’ इत्यत्र ‘साउन्सटम् इ। पाठे पूर्वंवदत्वाभवः ! दकारपठे‘ वर्गेऽन्यो वा ” इति परसवर्णवै पक्षेऽनुस्वारे पूर्ववद्दकारः । । येयां मते नित्यं परसवर्णस्तेषां मते ८ अधः क्वचित्' इति सूत्रेण दकारः । एवमग्रे ‘सउन्दः सउन्तलेपाठे रूपद्वयं अंग्रम् । ‘खघथधभाम्’ इति


अत्र प्रकरणशब्दस्तु प्रबंधसामान्यवाची नतु विशेषवाची । तथैव प्रबंधEामान्यं पृच्छतः प्रबंधविशेषमाइ ॥ णमित्यादिना । ननुशब्दः संबोधने । प्रथममेवेति । बुधैर्मलित्वा किं नाटकं निरवद्यमिति सम्यग्विचार्य पूर्वमेवेत्यर्थः । आयमश्नरनं । ईथैतिं विप्र- कष्टार्थं जनंनंत्यार्या । दुरगामिमतय इति यावत् । पदपदार्थद्वारा निर्णानरसभाधपाक मयकाव्यवाचनकौशलाय शब्दशास्रपदार्थानुशासनविद इत्यर्थः । यस्मात्पदार्थाभिनय वैज्ञम् । मिश्राः पूर्वोत्तरमीमौखपारश्रमशालिनः । तेन वाक्यार्थविचारनैपुण्यं सूच्यते । यस्माद्वाक्याभिनये नाट्यम् । वाक्यप्रतिपाद्य एव हि रसः । तदुक्तम्- “ लट्य मृन्यं नृत्तमिति त्रिविधं गात्रचेष्टितम् । पदार्थाभिनयप्रायं वाक्यार्थी भिनयात्मकम् । अन्यानुकरणं नाक्ष्यं रसभावनिरंतरम् । नृत्यं तु गाश्रविक्षेपबहुलास्यो पसंहृतम् । पदार्थाभिनयैर्युतमाञ्जिकैरेन केवल । तदतन्भारंभिहुनृतं ताललया श्रितम् । गात्रधिक्षेपमात्रं तु मृतिंधावर्थयोगतः । भावाश्रयं तु नृत्यं स्याद्युक्तं नालय लयाश्रितम् ।" इति । अत एव पदार्थवाक्यार्थसिद्धांतशनार्थमार्थेमिश्र इत्युक्तम् । तैराज्ञप्तमादिष्टं शकुन्तलामधिश्चत्य छतो ग्रंथ इति शाकुन्तलम् । नाटकविशेषणत्वा नपुंसकम् । अभिज्ञानप्राधान्यमङ्गुलीयकाभिज्ञानदर्शनीशः शकुन्तलारमरणं जातमिति अपूर्वमति सभ्यानामादरत्वहेतुरुतः । प्रयोगेणाविक्रियतां प्रयुज्य भूष्यताम् । अनेनेतः पूर्वं कदाप्यैतत्प्रबंधप्रयोगाखामथ्र्युमेतस्परिषदलाभश्च ध्वन्यते । इदानीं दैवाद्भयमपि मिति मोत भावः । अधिक्रियतामिति विध्यर्थेन सामाजिकानां चिरादरभ्यैतत्प्रबंधप्रयोगद


हः। ‘प्रज्ञार्णः ’ इति अस्य णः 14 नो णः ' । इति णत्वम् । ‘शषेः सः ' इति सः ।‘कगच- ’ इति ककरलेपः । * अपुव्वम् ’ इयत्र


शूनसुक्यं भबम्यते । तेन प्रकृतनाटकस्येतरप्रबंधविलक्षणरम्भारैतत्वेन प्रयोगार्हत्वं व्यज्यते । तेन रसप्रबणतया प्रकृतनाटकस्य व्यंग्यप्राधान्यं तेन कांतासम्मिलत्रं च. व्यज्यते तदुक्तम्- वेदेतिहासकाब्यान कार्याकार्यविनिर्णये । उपदेशप्रभुसुतृकांता नामिव दृश्यते । “ लोके वेदा इतिहासपुराणानि काव्यानि च यथाक्रमं प्रभव इव सुहृद इव कांता इव हिताहितं च घृष्वय उपदिशंति । अज्ञानां शब्दार्थयुगः मेलनेऽपि शायद एव भागे प्राधान्यं नावें । वाइमात्रेण प्रभुरिव वेदोऽपि विधनिषे धबलेन पुंसां प्रवर्तको निवर्तकश्च । प्रभुः विशेषे द्डयति चेदतु प्रत्यवाय बनयतीति शब्दप्राधान्यम् । प्रत्यवायजनकत्वं च वेदस्य स्वरवर्णयोरन्यथोच्चारणेऽपि दुरितश्रवणद न्यथानुष्ठाने ऽननुष्ठाने वा । पुराणानामर्थवादानुप्राणनवदार्थ एवांशे प्राधान्यं न शब्दे । वनिप्रधानं काव्यं तु कताईमितमिष्यते । शब्दाय गृणत गरिस्वा घ्यंजनप्रवर्षे यतः ॥ कोज्यं हि पाठखरनैययविधायकवथैवादात्मकार्थपरत्वाभावाच्छेदप्राधान्य मर्थप्राधान्यं च परिह्मल शब्दार्थावुभावप्युपसर्जनञ्स्य व्यंग्यभूतरसादिग्रहणोपायव्यंज नव्यापारप्रवणं तस्माद्वनिप्रधानम् । तत्र प्रभुसंभितवसुहृत्संमितत्वपरैह्रेण तासंमितं चेष्यते क्रमेणैतत्समर्थयते । « आखादयेरन् रसिका रसा यत्र प्रतिष्ठिताः । इत्थंविधिः स्वरो वात्र श्रुयत न श्रुतावित्र ॥ रामादिवद्वर्तितव्यं न त्वया रावणादिवत् । वर्षा व्यपदेशोऽपि न पुराणेतिहासवत् ॥ ॐ काव्ये श्रुताविवोदात्तानुदात्तादिरूपाः स्त्रराश्च न श्रूयते । “ त्रिराचामेंद्रेिः पारमृज्य ’” इतिवत् । रसिका रखनास्वादयेयुरेति विधि रपि न श्रूयते तस्माच्छदप्राधान्यं प्रभुसंमितत्वं च न भवति । सहृत्तानुसारी रामश्चिरं जीवाते स्म असदृत्तस्तु रावणों नष्टः तस्माद्दौड़ी जिंघितुमिच्छेस्वं च राम इव वर्तख रावण इव न वर्तस्वेति सुसंमितेतिहासादिवदर्थवादरूपो व्यपदेशोऽपि काव्येन श्रूयते । तस्मादर्थप्राधान्यं सुहृत्संमितवं च काव्ये न स्तः। उभयरूपमपि न चैकायं तर्हि किंरूपमित्यत आह -* काबे नेतृगताखण्डतत्तद्रसनिरंतरम् ’ इTध्य हि मानसादिकं रस इवाधारभूतमायकगताखंडतत्तच्छुभरादिरसनिरंतरम् ।। तस्मात्काव्यनिबंधानां रखसंमितलदर्भाणां प्रतीयमानप्राधान्यं प्राक्तनैः प्रतिपादिटम् । काश्योपदिष्टस्यार्थस्यामृतादिवन्द्वकरणीयवेन प्रतिपादनात् कलासंमितलक्ष्मणं तेषां काव्यानां रसश्रवणतया व्यंग्यप्राधान्यं प्राक्तनैरानंदवर्धनादिभिराचरैः प्रति पादितम् । किंच व्यापारप्राधान्ये व्यापारशब्दे भेदसिद्धिः । वस्तार्चितायां शास्रादेरपि काव्यमुखप्रेक्षितया कार्यकारित्वमित्युपनिषत् । यथाइ-" स्वादुकार्यरश्नो- न्मित्रं शास्त्रमप्युपयुञ्जते । प्रथमालीढमधवः पिबंति कटुभेषजम् ॥ ” इति । अत एव प्रयोगेणाधिक्रियतामित्यनेन सामाजिकानामादवसया प्रकृतनाटकस्य प्रयोगार्हत्वम् । तेन व्यंग्यप्राधान्यमुक्तं भवनेि । अनेछष्टभ्यानां प्रार्थकत्वमुक्तम् ।  सूत्रधार —-आयें, सम्यगनुबोधितोऽस्मि । अस्मिन्क्षणे विस्मृतं । खलु मय । कुतः ।

तवास्मि गीतरागेण हारेिरणा प्रसभं हृतः ।
एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गणातिरंहसा ॥ ५ ॥

इनेि निष्क्रान्त )

इतेि प्रस्तावना ।


अपुरवम् ’ इति पाठ + सरसैन्यम् । इत्यनुवृत्त ‘ पूर्वेम्य पुरवः ? इति पूर्वशब्दस्य पुरस्रदेशः ! प्रस्तावनांग प्रयोगातिशयमुपक्षिपति तवेति । अस्मीत्यहमर्थेऽव्ययम् | गीते गतौ निबद्धेन रामेण श्रीरागा


तदुक्तम्- *५ सस्थासु विबुधैर्जेय ये दिदृक्षान्विता जनाः । तेऽधि फ़ेिवा प्राणैर्भीयाः प्रार्थका इति चे स्फुटम् । इदं प्रयोथे युष्माभिरनुज्ञ दयिताभि त } संप्रायः सूत्रधारेण प्रार्थनय इतीि स्मृताः । वय ग्रयोगः क्रियतामित्युकॅठितचेतसः । ये सूनि प्रार्थयन्तै ने सभ्यः प्रचेका ड्रते It' स्न इन प्रह्ने प्रयगुणकथनमित्यनेन प्रथि के वं स्फुमैत्र । नाटकलक्षणमुच्श्रते । ‘’ दश प्रबंध नाट्श्रय भरतेन यभाषिरे । नाटकं च प्रकरणं भाणः प्रहसनं डिमः । व्यायोग समयाकारौ वीथ्येकेहामृग दश ।' इति । तत्र ५० शब्दौंरचना द्धारईता गुणशालिनी । सीक्रिय प्रयोगइ थरक्षा नाटके मतम् । ॐ तत्र A« प्रख्यातवंशों राजर्षिर्दथ्यो वा अत्र नायक। तमीयते विधातव्यं वृतमत्राधिकरिकम् । यत्रानुचितं किंचिन्नयकस्य रसस्य वा । विरुद्धं तस्परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत् । आद्ये तमेव निशस्त्र पंचा ताद्भज्य च / खंडशः संधिभ्रांसन्भागानपि च खण्डयेत् ॥ चतुःषट्थंगयुक्तात्च सेमीन्प्रकल्पयेत् । प्रयो जनानि पस् तैप भरतनानि यानि तु ॥ ॐभितार्थस्य रचनं गोप्यार्थस्य च गोपनम् । प्रकाश्यर्थप्रकटनं वृत्तांतमनुवर्ननम् ! शगाभिशुद्धिर्जुन्चियं प्रयोगस्येति तानि हि । शम् अय्यमिस्सेहिमियत्र णं नन्वर्थ इति णभितिं निपातः । शोलुप्त यचरशोदिरिति दैघ्र्यं प्राप्ते शेषावेशस्येति द्वित्वम् । लवराम घोति रेफलोपः ॥ सम्यगित्यादि । अत्र बोधस्य संभ्यक्त्वं नामोचितकालस्मारकत्वम् अस्मिन्क्षणे गानश्रवणानंतरक्षण एवेत्यर्थः । << निब्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः ” । इत्यमरः । तदिति । यत्पूर्वं कालि- दायप्रथितचतुना केनोपस्थातव्यमिति सामाजिकैरुतं तदित्यर्थः । मयेत्यनेन नाट्यप्रयोगे सावधानं प्रवृत्तेन मयेति यावत् । विस्मृतं श्रुतमप्यश्रुतपूर्वमिव संवृत्तम् । खङ जिज्ञासायाम्। अनेन दृढचित्तस्य ममाधुताननुभूतपूर्वगीतराखदर्थमेव विस्मरण कारणमत्यभिप्रायः । तथैवाह-तव(स्मोत्यदिन । हरिणा चित्ताकर्षणशलेन १ १ दिना धातुना । हारिणा श्रुतिसुखदेन हतुं शीलमस्यति च मृगपक्षेऽत्रा ( या ) तिरंहसो हेतुत्वेन योज्यम् । उपमेयपक्षेऽपि प्रसभहरणे हेतु त्वेन योज्यम् । विशिष्टस्यैवोपमानत्वान्न विशेषणन्यूनता शङ्कनीया । प्रसभमत्यर्थं हृत आसक्तचत्तः । द्वितीयपक्षे हृतः स्वसेनाया दूरं प्रच्या वितः । उभयं भिन्नमपि साधारणधर्मप्रतिपादनार्थमतिशयोक् श्यैकस्वेना ध्यवसितम् । अत एव सर्वालंकाराणांमतिशयोक्तिगर्भखमाकरे दर्शितम् नालंकारोऽनग्रा चिना " इति ! एष इति प्रयोगातिशयाङ्गार्थम्, राजेति प्रवेशानुगुणम्, दुष्यन्तेति नामग्रहणमन्यराजन्यावर्तकत्वैनते नेकस्याप्य वकरवं शङ्कनीयम् । सारद्रेण मृगेण “ सारङ्गशतके भृङ्ग कुरऽपि मतङ्गजे’ इति विश्वः । कीदृशा तेन । अतिरंहसातवेगवता । ‘ रंहस्तरस तु रयस्यः | जवः ' इत्यमरः । अत्र व्यावर्तकत्वेन दुष्यन्त इत्यस्य विशेषणत्वाद्विशेष्यानन्तरमेतच्छदुस्योचितत्वानाक्रमश्वम् । रसना काव्यलिंगं वोपमा । श्रुतिबृस्यनुप्रास । नन्वेवं बहुर्वाहे कृत समा सान्तः कप् प्राप्नोतीति चेदुच्यते । तस्यानित्यत्वात् । तथाहि-द्वित्रभ्यां पाद्दन्मूर्धसु रे इति सूत्रे द्वित्रिभ्यामुत्तरेषु पादादिष्वन्तोदात्तस्वं विधीयते । तत्र यथा पाददन्तयोः ‘मंड्यासु पूर्वस्य ‘ वयास दन्तस्य दतृ इत्येताभ्यां


गीतरागेण गीतसंबंधिम्स्ररविषेणानुरंजन प्रसभं हृतः इरादा हृष्टः विक्षिप्तमपि चित्तं भत्रतरगसौंदर्येण वदाकृष्यत इत्यर्थः । अत्रोपमानमतिरंहसा सारंगेणाकृष्यमाण दुष्यन्तों राजेवेति । राजशब्देन धीमें राज्ञो मृगयाविनोदनमुचितमिदं द्योत्यते । अतिरंहस्त्वविशेषणेन दूरादागतयं तेन च तत्राभिनिवेशः एतेन राज्यचिंतादिऽथ पृतस्य साक्षादेव भृगरिता न घटत इति मध्ये व्यवसायान्तरापेक्षा । तत्प्रसंगेन श्रृंगारो वर्णयिष्यते । तदुकम्-** वस्तुप्रक्षेपणं कुर्यात्प्रसंगेनोपयोगिना " इति । अश्र दुष्यन्तचरितं यद्यपि गीतरागजनितचिनार्हणस्योपमानतया कथितं तथापि कवेर्वर्तिष्यमाणकपात्रग्रवे" शमूचने तात्पर्यम्। अत्र वाक्यर्थनापर्वमवलंब्य पात्रप्रदेशसूचनाकथोद्धातो नामामुख गमुक्त भवति । तदुक्तम् - ५ न्वेतिवृत्तमुभं वाक्यमर्थं घा यत्र सूत्रिणः । गृहीत्वा प्रविशे पात्रं कथयतो ह्रिषेत्र म. ॥ इति । इतिशब्दः समाप्त प्रस्तावनां समाप्यस्येद्युः ।

  • इति हेतुप्रकरणप्रकारादिसमाप्तियु * । इत्यमरः ‘‘ संपूच्य पात्रं निर्गच्छेत्सूत्रधारः

सबैनरः । ?” इतिवचनपात्रं संसूच्य नट्या ऽहं मूत्रधारो निष्कान्तः । एषा ग्रस्तावना । प्रस्तूयने पक्षिध्यते प्रबंधार्योsयेति प्रस्तावन" । लक्षणमुच्यते - ‘ प्रस्तावना स्थाप- नेनद्रिधाम्यदिदमामुखम् । विदूषकनौपारिपार्श्वकैसह संल्लपन, ॥ न्तोकबोध्यंगखड्रिता- भ्यामुवगानि सूत्रहत् । योजयेद्यत्र नायझेरेषा प्रस्तावना मता ॥ " इति । " अङ्ग ! ऋतसमासान्तयोर्मुहणं कृतम् ’ पद्दत् ’ इति तद्वत् ‘द्वित्रिभ्यां पमूर्तुः इति घप्रस्ययान्त?य ‘ मूर्धg ’ इति मूर्धशब्दस्य ग्रहणं कतेध्यं स्यात् । एवं च लमाभेदोऽपि भवति । तेन प्रक्रमभेदमप्यङ्गीकृत्य यदकृतसमासान्तो नदिष्टस्तज्ज्ञापयति- “ अनित्यः समासान्तः ’ इति । करणवेन योजने विशेषणयोरार्युवशाब्दत्यक्षणः प्रक्रमभङ्गः । हारिणेयत्र यद्धेतुत्वेन विशिष्टोपमानत्वं तच्छब्देन बले में प्रयोगातिशययुक्षणं दृशरूपके- एषोऽयमित्युपक्षेपात्सूत्रधरप्रयेगतः पात्रप्रवेशो यत्रैष प्रयोगातिशय मतः ’ इति । प्रस्तावनेति । तच्छूक्षणं तु सुधाकरे-धी विधेर्यथैव संक्ररूपो मुखलां प्रतिपद्यते । प्रधानस्य प्रबन्धस्य तद् ( था ) प्रस्तावन मता । अर्थस्य प्रतिपाद्यस्य ती प्रस्तावनः स्त? ’ इति । दशरूपकं च -‘मूत्र धारो नष्ट छूते मापे वापि बद्धम् ! स्वकर्यं प्रस्तुताक्षेऽपि चित्रवस्या


नन्यतमेनैपां पात्रमक्षिप्य सूत्रकृत् । अनंतरं तु निगडेसेश प्रस्तावना मना ” | एवं ग्रस्तावनाया यावतांगकलापेन सहृदयहृदयावर्जनं भवति तावत्प्रयोक्तृव्यम् । नाटकस्य मह।कविप्रणीतत्वात् । किं च महाकविप्रणीतनाटकस्य पदपदैकदेशचनाचीन दोन विविधार्थादिव्यंजकवाच्छब्दार्थोभयशक्यथानरयोजनापि प्रकृनपर्यवसायिन्येय योजनीया । न चेदमबुद्धि जन कवेन शैतालपत्वेन च काव्यम्य तासंमेित हितोपदेशकृनां विघटयन । काव्यस्य कांतासंमितहितोपदेष्टत्वं प्राक्तनैरुक्तम् । तथा हिहैं -* क'व्यं फल िनेतृणां कीर्ति कवयतां पुनः १ त चातिमहतश्वाथी- ननर्थानां च निग्रहम्, । पृण्वतो राजतङ्न्युचिताचारशिक्षणम् । कार्याकार्ये पदेशश्च ताभंभितवतया । सिंकव्यपदंशानां रसानां चर्वणादरात् । निवृतं च पर तेषां प्रसूते सद्य एव तत् ॥ १ आद्यम्य प्रयोजयितरो रामादयः तेषां कfरेकैव फलम् । ऋतरिः पुनर्वासमीकिप्रमुखाः कवयः तेषु त्रीभिः फलति कनरर्थप्राप्तिरनर्थ. निवृतिथेति । अनुमोदितरः पुनः सर्वेऽपि रसवदलंपष्टतया भिकञ्यपदेशभाजः सहृदयास्तेषामपि तवान्ति फलानेि में व्यवहारपरिछ।नं गधः परनिपुंतलाभः । तासंभितवे नोपदेशलाभश्च । उपदेशप्रकरं प्रतिपादयति । “ रघुनास्वाद यंतोsधिं भाविनार्थाः सचेतखः ! अमतं ममुत्सृज्य वृतं संचिन्वते खत्तम् । सहृदयाः पुनः कमेण रसानखदयंतेsषेि रमाम्नादनोपायभूत६णाधिष्ठानभूलवाच्यार्थ भावभया पमितं खमभावमेत्र अनिशि कच्छ ग.नायकवूनं धिमृश्य सममेवासदूष प्रतिनायकश्चत्तमुद्यज्य सङ्पनायकञ्चनमेव संचिन्वते । तत्र तेषां विमर्शक्रमं स्पष्टं प्रति पादयति । “ सतां हि रावणदन दुर्घनं नाशकाश्गम् । रामादीनामथ तथा साधुवृत्तं जयावहम् । तस्मादस्माभिरत्र यक्वा ड्र्युतमदिशम् । भविनफ्रे खञ्चनैरिति यत्तदमुखम् । प्रस्तावना २ इते ? ! एषामन्यतमेनार्थं पात्रं माक्षिप्य सूत्रभृत् । प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्ततो ऽस्तु प्रपश्येत् इति वस्तु इति वृत्तम् । वस्तुप्रपञ्चने विशेषस्तत्रैव-आद्यन्तमेव निश्चित्य पञ्चधा तद्विभज्य च । खण्डशः संधिसंज्ञांश्च भागानपि च खण्डयेत् ॥ चतुःषष्टिश्च तांनि स्युरङ्गानि ? इति । तत्र विभागप्रकारः } & अत्रस्थाः पर्वं कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः । आरंभमतप्राप्याशानियताप्तिफलागमाः / बीजबिन्दुपताकाख्यप्रकरीम्ग्ल्क्षणः । अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्था समन्वितः ( ताः ) ! यथासंख्येन जायन्ते मुखाद्यः पञ्चसंधयः । मुखं प्रतिमुखं गर्भः सावभज्ञेऽथ संहृतिः ॥ ९ इति संधिसामान्यलक्षणं तत्रैव् अन्तरेकार्थसंबन्धः संधिरेकान्वये सति ’ इति । अत्र ततः प्रविशति इत्यारभ्य द्वितीयाङ्क ८ उभे परिक्रम्योपरेिं इत्यन्तेन साधडून मुखसधिः । तल्लक्षणं तत्रैव--‘ मुखें बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थ- रससंश्रया इति । अस्य बीजारम्भयोः समवायादङ्गानि । तानि च--'उपक्षेपः परिकरः परिन्यासे विलोभनम् । युक्तः प्राप्तिः समाधानं विधानंपरिभावना । उद्देदभेकरणानि ’ इति । अङ्गलक्षणव्याख्यानावसरे यथायथं वक्ष्यामः । आरम्भबीजयोर्मुक्षणे आदिभरते - औत्सुक्यमात्र बन्धस्तु यो बीजस्य निबध्यते । महतः फळ्योगस्य स खल्वारम्भ इष्यते। इतेि । यथात्र “ राजाभवतु । तां द्रक्ष्यामि ’ | “ अल्पमात्रं समुद्दिष्टं


व्यापन्विमर्शिनः।' इति विमर्शवतोऽसतां वृत्तमुरमृज्य सतां वृत्तं संचिन्वत इत्यर्थः। उक्त मर्म भिगमयति- तत्कतयैव काव्येऽन्यसरस्य हृतचेतसाम् । हिताहितोपदेशोऽपि युधिय प्रतिपाद्यते उक्तप्रकारेण कान्त एव काव्येन सरसतया समाकृष्टचेतस्रां सुधियाँ हिताहितरूपार्थोपदेशोऽपि प्रतिपाद्यते । " इति कांतासंभितवेनोपदेष्टत्वमुक्तं काय्यस्य रसादपरतंत्रण रसिकानां कथमुपदशलाभ इत्याशंक्य परिहरति । दकिकड्यांत प्रदर्शनेन । “ यथा चेतनवितस्य लाभः ऍड्रेक्षुभक्षणं तयोपदेशळाभोऽधि रसखाइविधायेिन ” उपदेशलभ इत्यलमातिमथनेन हिताहितोपदेष्टत्वं वेदेतिहासना मिव काव्यानामप्यस्तु तेषु विद्यमानेष्वप्येतफलसिद्धये किमिति कऽयानि क्रियंत इत्याशंक्याह- “ * कटुकौषधवद्वेदैरुपदिष्टं कथंचन । कयौपदिष्टं सेवंते रसबंध्यमृता- दिवत् ॥ ५ सर्वेषामपि हिताहितोपदेष्टत्वं समानमेव तदपि वैदेतद्वैरूपदिष्टमर्थं ऋटुकमौषधमिव लौकिकाः कथंचित्समाचरेति काव्योपविष्टमर्थं रसबंधवत्तया अमृतमिव द्राक्षारसमिव समाचरंति व्यतिरेको वेदेतिहासेभ्यः काव्यानमुपदेशकरणेऽध्युपादेयत्व मुतामित्यवगंतव्यम् । इति प्रस्तावनाः ॥

प्रथमोऽङ्कः ।

( ततः प्रविशति मृगानुसारी सशरचापहस्तों राजा रथेन सूतश्च । )
सूतः--( राजानं मृगं चावटक्य !) आयुष्मन्,


बहुधा यत्प्रसर्पति । फलावसानं यच्चैत्र वीजं तदभिधीयते ’ इति । तत्र विशेष मातृगुप्ताच्चायैरुक्तः --‘वांचकरणमात्रं तु क्वचिच्च फलदर्शनम्। चिटरम्भमात्रं तु फलमुक्त्वा क्रिय। कचि ॥ व्यापारश्च विशेषोक्तः क्वचिद् फलसाधकः ? बहुधा रूपकेष्वेवें वीजरूपेण दृश्यते । फले यस्य हि संहरः फलबीजं तु तद्भवेत् । वस्तुचीनं था ज्ञेया अर्थबजं है नायकाः (कः) । १ यश्चात्र --‘पुत्रमेवं गुणोपेतं चक्रवतिनमाप्नुहि’ इति । यथा च वैखानसः -' इदानीमत्र दुहितरं शकुन्तलामतिथिसत्कारय नि- युष्य ’ इति । ततः प्रविष्यतीति । अयं धीरोदात्तो नायकः । अतोऽस्य संस्कृतं पान्यम् । सूतस्यापि संस्कृतं पास्यम् उक्तं चा|देभरते “ धीरोद्धते धीरललिते धीरोदात्ते तथैव वे धीरप्रशान्ते च तथा पत्र्यं योज्यं तु ( च ) संस्कृतम् ?’ इति । मातृगुप्तचर्याश्व-‘संमतानां देवतानां राजन्या मायसेनिके । बाणड़मागधसूतानां पायं यंष्यं तु संस्कृतम् ॥ इतेि । सामान्यगुणयोगिव “ महासखाऽतिगम्भीरः क्षमावानविक्रथनः । स्थिरें। निगूदाहंकारो धीरोदात्तो दृढव्रतः' इति । तल्लक्षणं च दशरूपके ।मामा- न्यगुणास्तु सुधाकरे-‘तद्भणास्तु महाभाग्यमोदये स्थैर्यक्षते । ओउज्मल्यं धार्मिकस्वं च कुलीनत्वं च वाग्मिता । कृतसुखं नयज्ञमं चिता मानशीलता । तेजस्वित्वं कयावत् प्रजारंजकतोदयः ’ इति । धीरोद तत्वं चास्य ‘स्वसुखनिरभिलाषः २ इत्यादिना स्फुटुमेव दर्शितम् । ‘शेषा


अथ प्रस्तावननंतरम®: प्रस्तूयते । ततः प्रचशतत्यादिनः। अ५लक्षणमु त्र्यते

  • प्रत्यक्षनेतृचरितो बिन्दुव्यतिपुरःस्कृतः । १४ नानाप्रहरर्थसंविधानमाश्रयः ।

अनुभावविभावाभ्यां स्थायिना व्यभिचारिभि: । अकमन्ये रखः श्वदं कुर्यान्निर्वहण द्वासः । दूराध्वानं वधं युद्धे राज्यदेशादिविष्ठवम् । संरोधं भजनं स्नानं संभोगं चानु लेपनम् ॥ पैमरग्रहणादीनि प्रत्यक्षानि न निर्दिशेत् । आदिशब्देन शयनालिंगनि- चुंबनदीनि गृधन्ते । एतेषामुदूगकरिव प्रयोगानुचिततया सूच्यत्वमित्यवगंतव्यम् ।

कृष्णसरे ददच्चक्षुस्त्वयि चाधिज्यकार्मुके ।
मृगानुसारिणं साक्षात्पइयामीव पिनाकिनम् ॥ ६ ॥


मन्त्रिस्वश्वायत्तसिद्धयः ’ इत्युक्ते चोभयायत्तसिद्दिवं चास्य । “ त्वन्मतिः केवळ तावत्परिपालयतु प्रजाः । अधिज्यमिदमन्यस्मिन्कर्मणि व्यावृतं धनुः ॥१ इत्यनेन (च) दांशतम् । रथेनेति सहयें तृतीया ‘ वृद्धो यून इति ज्ञापक्राद्विनापि सहशब्दप्रयोगेण। ततः “ आयुष्मानिते वाच्यस्तु रथी सूतेन सर्वदा ” इति भरतात “ आयुष्मन् ? इति संबुद्धिः । कृष्णेति । कृष्णसार मृगविशेषेऽधिज्यकार्मुकेऽधिरूढगुणधनुषि त्वयि च चक्ष→त् { अभ्यस्तत्पन्नमभावः । चकारेण तुल्यकालता द्योत्यते । ततश्चैकस्य चक्षुष युगपदनेकत्र वर्तमानत्वाद्विघालंकारः । मृगरूपधरयज्ञानुसारिणम् ! अकृते तदनुसारित्वं प्रकरणलभ्यम् । साक्षापिनाकिनं महादेवं पश्यामी वेत्युत्प्रेक्षा । यतेऽत्र सतोः प्रकृताप्रकृतयोरसतस्तेदाम्यसंबन्धमात्रस्य संभाव्यमानत्वाद् । क्वचिदुभयोरसतरपि “कपालेनोन्मुक्तः स्फाँटैकधः वळेनांकुर इव ’ इति यथा । नोपमा साक्षाच्छूच्वैयक्रियानन्तरभिः बशब्दप्रयोगाच्च 1‘ नोपमानं तिङन्तेन ? इति भामहोक्ते ! दस्चक्षुः पश्यामीति क्रियाह्यग्रहणाच्च । उपमायां तु पिनाकिनमिव साक्षास्पश्य


    • एकैकदिवसे वृत्तमेकनेतृप्रयोजनम् । वहुपात्रप्रवेशार्हमलमासत्रनायकम् ॥ अन्ते तु

निर्गमः कार्यं पात्राणां सूचनन्वितः । पताकास्थनकाम्यत्र विंदुत्रजयुतानि च । प्रश्नानघरूभन्न न्यूनान्यंशैर्दैत्रादिभिः स्फुटस् । प्रधानस्याविरोधेन कलुप्यान्गानि धीमता। एवमकः प्रकर्तयः प्रवेशादिपुरस्कृताः । पचादिदशपर्यंतमङ्काः कार्या यथोचितम् ।। " इति । ततः सूत्रधारनिष्क्रमणानंतरम् । प्रद्विशततिक्रियापदे वर्तमानार्थप्रत्ययेन सूत्र धारनिष्क्रमणस्य पात्रप्रवेशस्यायचञ्चनं व्यज्यते । मृगानुसारी हरिणानुधावी । अनेन शीलार्थके निप्रत्ययेन ग्रीष्मसमये रात्रो खुयाविनोदनमुचितमिति चोभते । रथेनेति करणार्ये तृतीया । आयुष्मन्निति सूतेन राजामंत्रणप्रकारः । तदुकम्-“ सूतो रथिनमायुष्मंत पूयो यवीयसा । इति । कृष्णसारे सारंगे ही कृष्णप्रख्यंछं। रंकुशवररोहिषा *' इत्यमरः । अनेन कृऽगमरशब्देन तस्येतरमृगविलक्षणवेशतिशय उक्तः । तेन बहुदूराकथुणे हेतुरुतः । अधिज्यकर्तृके आरोथितगुणके त्वयि च चक्षु- →दत अर्पयन् साक्षान्पृगानुसारिणं तत्वतो हरिणानुधाविनम् । नतु स्तुतिरति भावः । पिनाकिनं वृषध्वजं पश्यामचेत्युपमालंकारः । स्त्रोपमानेनमानुषप्रभवं राज्ञः सूच्यते। तादृशस्त्रमरुपजन्तुना बहुदूरमइष्ट इति भावः । पिनाकिन हरेणानुधावनं दक्ष  राजा-मूत, दूरेममुना सारद्रेण वयमाकृष्टः। अयं पुनरिदा लमाप

ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने वढदृष्टिः
पश्वधेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भयसा पूर्वक्रयम् ।
दर्भधावलीदैिः श्रमविवृतमुखग्रंशिभिः कीर्णवर्मा
पश्योदग्नप्लुतत्वाद्दियति वहुतरं स्तोकमुष्णं प्रयाति ॥ ७ ॥

( सविस्मयम् ) तदेष कथमनुपतत एव मे प्रयत्नप्रेक्षणीयः संवृत्तोऽ यं मृगः ।


मींस्येवं योजने ददचक्षुरित्यनेन पौनरुत्रयमेत्र ! श्रुतिवृत्त्यनुप्रासौ । सारः ॐण मृगेण ॥६॥ 'अयं पुनरिदानीमपि’ इति श्लोकशेषः। श्रीवेति । पश्यै इति वाक्यार्थस्य कर्मत्वम् ! इदानीमप्ययं पुरो दृश्यमानो मृगः पुनरुदग्र भूतत्वादुकट्रावनाडिथत्याकाशे चहुतरमधिकं प्रश्नाति प्रकृष्टं यातीति । मॅनेन गमनस्य प्रकर्षे उक्तः । बहुतरमिति देशाभैिक्यमुक्तम् । उद्य स्तौतमल्पं यातीति । अनेन पौनरुक्यशङ्कावकाशः । कीदृङ् । अनु पश्चात्पतति संयंदने रथे ग्रीवाभङ्गनाभिरामं यथा स्यात्तथा मुहूर्वारंवारं बद्धदृष्टिर्दत्तचक्षुः। “ दृष्टिशनेऽक्षिदर्शने ? इयमरः । शरपतनभयाद्दण पातत्रासेन भूयसाधिकेन पथाद्येन पूर्वकायं प्रविष्ट इवेति गम्योत्प्रेक्षा गोलकीभूत इत्यर्थः । ‘ पश्चात् ' इति सूत्रेण ‘अत्तरपदस्य दिक्पूर्वप दस्यपरशब्दस्य पश्चभावो वक्तव्यः ? इत्युचव ‘अर्थ धिनापि पूर्व- पदेन पश्चभावो वक्तव्यः इतेि चार्तिकेन पश्चार्धति सिद्धम् । पुनः कीदृक् । अर्थावलीढेरेर्धजग्धैरिति दर्भाणां मुखान्तःसत्वे हेतुत्वेनोपात्तम् । श्रमेण विवृतं व्यात्तं यन्मुखं तनाशिभिरधःपतद्भैिः कीर्णवरम व्याप्तमार्गः भयाभूयेतेि यत्याितीते चैकश्रुतिवृत्यनुप्रासाः श्रमेणेयत्र यज्ञविन्नसमये चिदमिति प्रसिद्धिः ६। स्नेत्यादि । यथमिति बहुवचनेन मृगयाकर्म- कुशला इति द्योत्यते । सारद्रेण हरिणेन । सिंहादिवत्र महामत्वेन मृगमात्रेणेति यज्यते । t८ सारङ्गश्चातके श्रृंगे कुरंगे च मतंगजे '” इति विश्वः । अमुना अवि प्रकृष्टेन निकटवर्तिनेति यावत् । दूमात्रं न किन्तु दूरतरम् । तर्हि आज्ञया रति भूत र्थवाचिनेदानीं नाकर्षति किमित्यत आह अयमिदानीमपीति । अथाप्यकर्वेतीत्यर्थः । तदेवाह-ग्रीवाभङ्गेत्यादिना । ग्रीवायाः कन्धराया भन विवलितेनाभिरामं


रसनाकाव्यालङ्गम् । तय्क्षणं यया–प्रत्युत्तरोत्तरार्थं श्रपूर्वापूवीर्थहेतुतः । रसनाकाव्याळेिद्वै तत्’ इति । परं पुरं प्रति यदा पूर्वस्य हेतुता तदा कार् णमाला स्यादेयेतच्छङ्कत्र न कार्या । यतस्तत्र हेतुत्वेनोपान्तः कारको हेबुर्विषयः ! ज्ञापकस्योपात्तस्य हेब्रुषस्याङ्गकाशत् । नापि माछाकाव्य लिङ्गमय । एकं प्रति बहूनामुपात्तानां हेतुखेन तस्वींकारात् । स्वभावो क्तिश्च पदार्थहेतुके काव्याकिङ्ग हेतुश्च । अत्र प्रथमतृतीयचरणयोरायै हेतुः । द्वितीये शब्दो हेतुरिति प्रक्रमभङ्ग नाशङ्कनीयः । तस्य तद्वय- तिरेकेण वक्तुमशक्यत्वात् ! मृगविशेषणत्वे प्रक्रमभङ्गान्तरस्यापत्तेः पश्वर्थविशेषणवेऽर्थासंगतिरियवधेयम् [ काव्याळिङ्गद्वयरसनाकाव्याक्षीि ङ्गहेतुगम्योस्प्रेक्षाणं संसृष्टिः । स्वभावोक्त्या सह तेषामङ्गाङ्गिभावलक्षणः संकरः । स्वभावोक्तेरस्य च स एव । उक्तं च ध्वनिकृता-समावादि तार्थमाश्रित्य विनिवेशनम् । अलंकृतीनां सर्वासामलंकारमसाधनम् इति । स्रग्धरावृत्तम् । अत्र भयानको रसो व्यङ्गन्यः । तस्य मृगगतं भयं स्थायिभावः । दुष्यन्ताधिष्टितस्यन्दनालोकनमलम्बनभावः । तनु तनशरपतनैौत्सुक्यादीन्युद्दीपनविभावः । ग्रीवाभङ्गधुमक्षिततृणस्खलनः। कोष्ठकण्ठत्वमुखवैवण्यशरीरसंकोचाश्चञ्चलाढ्योऽनुभावः | त्रसद्धम् वेगादयो व्यभिचारिणः । क्रम्पादयः सात्विकाः। एते रसो व्यज्यते । तदुक्तम्-‘रक्षपिशाचादिधनुष्पाण्यादेर्मघणाकृतेः दर्शनं श्रवणं शून्या- गारारण्यप्रवेशयोः । श्रवणं चानुसंधानं बन्धूनां ये बचन्धयोः । एवमाद्य विभावाः स्युरथ नेत्रकरोत्रिणः | मध्ये मध्ये स्तम्भकम्पी रोमाञ्चानां


रमणीयं यथा भवति तथा अनुपतति पश्चवति । यंदने रथे । “ शतांगः स्यंदन रथः * इयमरः । सुहुः बद्धदृष्टिः अखकृद्वभुः । अनेन रथस्य मंदगमनं वतिगमनं च सूच्यते । अत एव बहुशो मध्ये मध्ये दर्शनावकाश इति भावः । सुदुर्दर्शनं तु रथ निकट आयाति चेत्वरतं गन्तव्यं न चेच्छङ्मवशान्मंदं गंतव्यमित्यभिप्रायेण यदा रथशब्दस्तीनं धूयते तदा त्वरितं यावति यदा भूमेन्निोन्नतया रथवेण्स्य कुंठितत्वाद् थध्वनिर्न धूयते तदा परावृत्य मुहुर्मुहु: पश्यतीति यावत् । शरपतनभया बाणपतन• भयेन भूयचा अतिशयेन पूर्वेयं कायस्य पूर्वभागं पश्चाद्धेनापरभागेन । " अर्थांतर : पदे विनापि पूर्वपदे नापरस्य पश्चभावो वक्तव्यः । ॐ प्रविष्टः ग्रीक्कृस्य संकुचित इति यावत् । अर्धवलवैः अवें अवलंडा आसादिताः तैः श्रमविवृतमुख़र्जुशिभिः आया खज्यातमुखच्युतैः कर्णवर्मा आस्तृतमार्गः । अनेन मृगस्य काचिकदर्शनं सूच्यते । यदा मृगो न दृश्यते तदा भूमिपतिनदभं छुस्तद्वतियत इति भावः । श्रमथिवृतेत्यनेन

 सूतः ---आयुष्मन्, उiतनं भूमिति मया र३िमसंयमन- द्रथस्य मन्दीकृतो वेगः । तेन मृग एष विप्रकृष्टन्तरः । संप्रति समदेशवंत्त न ते दुरासदो भविष्यति ।
 राजा-तेन हि मुच्यन्तामभीषयः।
 सुतः-यदाज्ञापयस्यायुष्मन् ! ! रथवेगं निरूप्य ) आयुष्मन्, पश्य पश्यं ।


धयस्तथा । इष्फोटनाकृता कम्पहृदयल्चे विवर्णता । मुखस्याथ परावृत्य वक्षियं स्वाङ्गोपनम् । पलायनं स्वरे भेदों स्रस्तम्भो विरूक्षता ॥ कां- विकिवचूडाऽनुभावाः भवन्यमी । सम्भयऽमृतथक्ता दैःयमा वेगचपले 4 शङ्कोद्वाप सापस्मान्मरणादयः । यत्र संचारिणः स्थापय भयं स्यात्स भय।नक: li “इत ! ५ |} उद्वातिर्न चैं खलनग्रोभ्या ! उद्धतः कश्यते पादस्वरूने समुपक्रमे ’इति विश्वः } (२मीनां प्रभ्रहण संयमना * केरग्रह ३७मी ३५ यमरः। मन्दीकृतेऽपीकृतः । विप्र कृष्टमतिरभन्तरं देशाउँकाशरूपं यस्य सः । दुशसदो दुशपः। अभीपवः प्रग्रहः । “ अभीपुः प्रग्रहे गर्भा ’ इत्यमरः। रथवेगं निरूप्य दृढेति


बहुदूर गमनं गृहे तर्हि नट्रिपद्ये याणे मुशमिजूत आह-उदत्तवदिति ! उद्धवगनस्वादिसाकाशे राहुतरम् लक्ष्य में कम् अश्वम् । स्तकात्पञ्चकाः इत्यमरः । अनेन शरपतननर्थिप्रगस्य कथा अलभत्वं सूच्यते । प्रयाति प्रक्री श्रावति। अनेन सिंहाद्विभिमुखंभूय क्रयै न करोति । किन्तु पलायनमत्रशरण इति भावः । पदघं प्रेक्षस्व आमंत्रणे ट्। अत्र शृङ्गवलनेनेः मूत्रं मृगपंक्षश्रा अधिकवेगवान् रथः किमर्थमिदन भंचे जत इति मृतं पृदछति भावः । । अत्र कृष्णसरवर्तन भयस्य चाभव क्यादिना परिषद्यनको रक्षः २० ॥ उत्त्रातिनील्यादि । उन्ख. हिनी निम्नोन्नतस्थळघती रश्मिसंयमनश्रमैलवेना?. । अर्भः प्रश्न रमं इत्यमरः । नेगो जवः । ‘‘ वेगे वेगिनि वेगः स्यात् ” इति विश्वः । मं*ि: अन्पः स्खभक्तः । : भवे किंवः । अनेन टिंब्ययेन स्त्राभात्रिक्षम।ो निरर्थते : तेनेति । येन कारणेन भूमिर्दतृरेत रश्मि संयमनं कृतं तेन तस्मादितः । विप्रान्तर विप्रकृष्टं दूरम् अंतरं मध्यप्रदेश यस्य स तथोतः । ते दुरासदः दुष्प्रापः । ये दुरासद इति कथम् । ९ न लोकाश्ययनिष्ठाखलर्थतृणाम् ‘” इति प्रतिषेध, । अत्रोच्यते अयं निषेधः ५ कर्तृकर्मणोः कृति ’ इति चिईिनमस्र एव नतु “ पी शेये ’’ इति । तेने यादि । संप्रति समदेशे वर्तत इति यत् तेनेत्यर्थः । यद्ज्ञापयतीति ॥ तक वा


भुक्तेषु रश्मिषु नियतपूर्वकाय
निष्कम्पचामझिख निभृतं कृष्णः ।
आमोद्धृतैरॉप ओभिश्लङ्घनीया
धावन्त्यमी मृगजवाक्षमयेव ध्याः ॥ ८ ॥

 राजा--( सहर्षम् ) सत्यम् । अत्रत्य इतेि इर्शश्च वर्तन्ते वाजनः। तथा हि ।


कविवचनम् । मुक्तोष्विनि । रयिमथु प्रप्रहेषु भुक्तेषु संयमनान्भक्तेषु । शिथिलितेष्विति यावत् । अमी तेजस्विन्नों धारापञ्चकनिपुणाः ? जगत्य श्वरनीभूता इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यम् । रथ्या रथवाह! अश्वः । धावर न्ति द्रुततरं गच्छन्ति । ‘तद्वहतिरथयुग ’ इति यत् | ‘रथ्यो योदा रथस्थ यः' इत्यमरः । निरायतो नितरां दोर्चः पूर्वक्रयः पूर्वशरीरं येषां ते । निष्कम्पा निश्चलाश्चभराणां भूषार्थं बडन शिखअग्रभागा येषु ते। निभृतौ निश्चलावूनैं कथं यस्य सः पश्चात्कृतैकशेषाणं चहुवचनम् | आमोडतैरपीति । नेक्षुत्थितैस्तु भुनरामित्यापिशब्दार्थः मृगस्य जो वेगस्तदक्षमया तक्षान्त्येवेति हेतूत्प्रेक्षा । ‘क्षितिक्षान्त्यं क्षमg' इत्यमरः विशेषणचतुष्टयेन बैगातिशयो व्ययते । स्वभावोक् ि! ह्यनुप्रासः | वसन्ततिलकावृत्तम् ८/ सत्थमिति मून (दो) रभिनें वाक्यम् | चो ऽ प्यर्थे । इरितो हरिद्वर्णान् । ‘थालाशो हरितो हरित’ इत्यमरः । नीलम णमिति यावत् । हरिताश्वानयतीत्यातिक्रम्य वाजिनऽश्व वर्तन्ते । वेगेन सूर्याधा अप्येभिर्जितy इत्ययैः । ‘हरिरिन्द्रं हरिर्विष्णै हरिरथे हरी रवी’


प्रति शेषः रूपयित्वभिनघ ॥ सुकेष्वित्यादि । रश्मिषु अभीषुषु भूतेषु सत्सु भियतपूर्वायः नितरां दीर्घ देहस्य पूर्वभागः । येषां ते तथोक्तः निष्कंपाः कम्प- रहिताः चामराणां शिखा अस्राणि येषां ते तथोक्तः निष्ठता निश्चल: ऊर्नः उदग्रहः कण येषां ते तथोक्ताः आत्मोत्थितैरपि देहोधितैरपि । ॐ आमा जी ‘धृतौ बुद्धेः खभावे परमाश्मनि ।’ इति विश्वः । रजोभिरलंघनीय अस्पृश्त्र रथ्या रथायाः अश्व इति यावत् । धावन्ति त्वरैतं गच्छन्ति देवरितगमने कारणमाह-गवाक्षमयेति । मृगस्य जयो वेगः तस्मिन्नझमा ईर्या तयेवेति हेतूत्प्रेक्षा । अत्र निरायतपूर्व क्या इत्यनेन मृगशिरस्ताडनाथं पूर्वपदोत्क्षेपणमयैः क्रियत इयुजेक्ष।नि: यद्वा । सूर्याश्वसमगख्या भधितव्यमिति वाधान पूर्वकायद्दीर्घयमिति व्यऽश्रते ॥ ॥ ८ ॥ तथैवाह- सत्यमित्यदिना । सयं तद्यतः। " सय शुष्थतवयोः ” इत्यमरः । हरितः शरैमंश


यदालोके सुमं व्रजति सहसg तद्विपुलतां
यदर्थं विच्छिन्नं भवति कृतसंधानामिव तत् ।
प्रह्र्स्य यद्वकं तदपि समरेखं नयनयोः
नें में दूरे किंचित्क्षणमामं न पश्वै रथजात् ॥ ९ ॥


इत्यनेकार्थवानेिमजी ! अन्येषां का गणनेत्यांपेशाब्दार्थः । यदति । आलोके दर्शने यत्सूक्ष्मम् । ‘आलोकौ दर्शनद्योतौ इत्यमरः । यदूरेण सूक्ष्मं दृश्यत इयर्थः । तत्सहसाकस्मादेव । तस्मिन्नेव क्षण इति यावत् । नयनोर्विपुरुतां व्रजति । स्थूलं दृश्यत इत्यर्थः । प्रकृय स्वभावेन । यदर्थे विच्छूिनं तत्सहसा नमुनयः कृतसंधानमित्र कृतसंधानवद्भवति । यस्यै छिन्नं तत्तस्मिन्नेत्र क्षणे रत एकमिव दृश्यत इत्यर्थः । प्रकृत्या यही तदपि नयनयोः सहसा समरेखं भवतीत्यनुषज्यते । दूरत्वासमा रेखाभोगो यस्य तत् ज्वियर्थः । ‘ रेखा स्यादरुपके छद्मन्याभोगोच्छेखयोरापि ? इति मः । नयनयोः समरेखं न वस्तुत इति शभ्योप्रेक्षा । इमानुषद्वेण समरे खमवैति योज्यम् ! स्वाभावोक्तिर्विरोधाभास उत्प्रेक्षा च । अत एव यत्र स्थळ5य उत्प्रेक्षा तन्त्रेवानुध्यांशे प्रकृत्येध्यस्थ संबन्धः । क्रियाकारकभे- दात्रिविधं दीपकमिति । मे मम । रथस्य जबाहूंशात्क्षणमपि न किंचिदूरे न पावें ? दक्षिणवामपार्श्वयोरित्यर्थः । अथ च पाडै निकटे | क्षणादेव मम ह्रीं दक्षिणवामपार्श्वयोरपि निकटे च किमपि नास्तीत्यर्थः। अत एव १धे इत्येकवचनोपानम् । पार्वोऽवयवभदं स्यान्चनोपायसमीषयोः । इति धराणिः । तेन यथासंख्यालंकाररथजवादिति हेतुश्च । यद्यपि राज नकरुचक्रेन यत्र पदार्थों हेतुस्तत्र हेतुवेनोपादाने « नागेन्द्रहस्तास्माच कर्कशत्वादेकान्तीयार्दलीविशेषौः इदाविव न कश्चिदक्रारः, यत्र तूपातस्थ हेतुत्वम् “श्रमविवृतमुखपृशिाभिः" इत्यादौ तत्र काव्यळेि ङ्गमित्युक्तम्, तथापि भोजप्रभृतिंभन हेतुनानोक्तत्वादत्र तथोक्तिः ।


कान् हरीनश्वान् सूर्याश्वमिति यावत् । “ हाद्रौ च सूर्ये च सूर्याभ्” इति इयुधः । वाजिनः अश्वः । यलोक इत्यादि । यद्वस्तु वशसूक्ष्ममालोके तनु पश्यामि बहूखा इठत् । अनन्तरक्षण एवेत्यर्थः । तद्वस्तु विपुलतां स्थौल्यं व्रजति याति । सन्निकर्षादिल्याभप्रायः । यद् आलोके दर्शने यत्सूक्ष्मं सहस्र तादृषुलतां व्रजति । ५ आलोको दर्शनोद्योते “ इयमरः । पार्श्व यद्वस्तु अर्थे मध्ये विच्छिन्न खान्तरं तत्रहरू कृतसंधानमिव कृतसंश्लेषमिव रथवेगवशादित्यभिप्रायः । प्रकृत्य स्वभावत: यद्वस्तु मृतपश्यैनं व्यापाद्यमानम् । ( इति शरसंधानं नाट्याति )


तदुक्तं सरस्वतीकण्ठाभरणे-क्रियायाः कारणं हेतुः करको शपकश्च सः इति । उदाहृतं च-‘अस्य राज्ञः प्रभावेन तदुद्यानानि जज्ञिरे । आीयः कप्रक्षालनामास्पदं सुरशाखिनाम्' इति । अत्र च कारको हेतुः ? एखम ग्रेऽपि ज्ञापकहेत्वाद्यनुसंधेयम् । केचन हेतुकाव्यलिङ्गयोः पर्यायश्वमाहुः यदा यदेति वतिवतोति नयनोरिते छेकानुप्रासस्य वृत्त्यनुप्रासेन सह संपृ टिः। ताभ्यां च सह श्रुत्यनुप्रासस्यैकवाचकानुप्रवेशलक्षणः संकरः दकारादीनां द्वात्रिंशतोऽक्षराणां द्न्यानां सखा | उक्त च काव्यादरें ‘९था। कयाचित्कृत्वा यत्समानमनुभूयते | तदूपादिपदासाः सऽनुप्रवास रबहः । अनुप्रासापि प्रायो वैद्भैरिमाडतम् ' इतेि । सरस्वतीकण्ठा भरणेऽपि प्रायेण श्रुत्यनुप्रासस्तेष्वनुप्रासनायकः । सनाथेव हि वैदर्भ भाति तेन विचित्रा । निवेशयतेि वाग्देवः प्रतिभान अतः कवेः । पुण्यैः रसुमनुप्रासं समाधिमाते चेतसि । इति ? शिखरिणवृत्तम् । ‘कृष्णसारे → इभ्यारभ्यैतदन्तेन षत्रिंशदूषणमध्य आय भूषणमुपक्षिप्तम् । तलक्षणं मद्गुप्ताचायैरुक्तम् -‘उपमार्केरीकोरेर्गुणैः श्लेषादिभिस्तथ ! रनट्यै र्बहुभिर्युक्तं भूषणैरिव भूषणम् ॥” इति सुधाकरेऽपि- गुणालंकारबहुर् भाषणं भू५णं मतम् ’ इति। ननु धनिकेन षट्त्रंशद्रुघणादीनेि ५ इत्यादि चतुर्थपरिच्छेदोपन्यकारिकयैषामन्तर्भाव एवोक्त इति चेत् । मैवम् | भरतादिभिर्भिन्नतयोद्देशलक्षणयः कु8मात् । तथा च षोडशाध्याये भरतः विभूषणं चाक्षरसंहतिश्च शुभाभिमान गुणकीर्तनं च । प्रोत्साहनोदाहरणे नियुक्तं गुणनुवादोऽतिशयश्च हेतुः । सरूपमिथ्या ध्वघसायसिद्धिपदोच्चयभृशमनोरथश्च । आल्यामयाबलाप्रतिषेघपृच्छा दृष्टान्तनिभसनसंश्रयाश्च । आशीः प्रियं वे कपटं क्षमा च प्राप्तिः शयत्तपनं तथैव । अर्थानुवृत्तिर्युपपत्तयुक्ता कार्यानुभूतिः परिदेवनं च । षट्त्रंशदेतनेि सलक्षणानि प्रोक्तानि निभूषणसंमिताने ॥ ’ इति । अभिनवभारत्यां भरतटीकायामभिनवगुप्तचर्येर्महता प्रबन्धेन भिन्नतया स्थापितानेि । तथा चैकादशाध्याये नाटकलक्षणे-षत्रिंशल्लक्षणोपेतमलं


वकं सर्वकुटिलं तदपि स्मरेखं सम तुरुथा रेखा आीति”स्य तत्तथोकम् । ॐ भवतीत्यर्थः । सर्वत्र रथजव एव हेतुः । क्षणमपीति । कालाध्वनोरत्यन्तर्बयोंगे " इति द्वितच रथवेगवशक्षणमात्रमपीई चिप्रकूटं भिक्रुष्टमिति वक्तुं न शक्यमित्यभि

( नेपथ्ये )

भो भो राजन, आश्रममृगोऽयं न हन्तव्यो न हन्तव्यः ।
सुतः--( आकण्र्यावलोक्य च ) आयुष्मन, अस्य खलु ते बाणपातपथवर्तिनः कृष्णसारस्यान्तरे तपस्विन उपस्थितः ।
राजा---( ससंभ्रमम् ) तेन हि प्रगृह्यन्तां वाजिनः ।
सूतः ---तथा । ( इति रथं स्थापयति )

( ततः प्रविशत्यात्मनातुतयो वैखानसः)

कारोपशोभितम्’ इत्युक्तम् । तेन त्रयस्त्रिंशन्नाव्यालंका अपि संगृहीताः । न तानि ते चात्र यथासंभवं यथावसरं वक्ष्यन्ते । नेपथ्थ इति । अप्रविष्टमेध यजवनिकान्तरे दाते तनेपथ्य इत्युच्यते । अन्तरसंधिश्च- धम् । प्रकृतार्थसूचक्रस्थेन । उक्तं मातृगुप्तच्चयैःस्वप्नं दूतश्व लेखश्च नेपथ्यक्तिस्तथैव च । आक्रमशवचनं वक्ति ज्ञेया ह्यन्तरसंधयः ॥ १ इति । बाणपातवर्तिन इत्यनेन नेकव्यम् । कृष्णEरस्य मृगस्यान्तरे मध्ये । ’ अथान्तरेऽन्तरा । अन्त तु मध्ये स्युः इयमरः । ससंभ्रमं सादरमिति वक्तिक्रियाविशेषणम् । एवमग्रेऽप्येतादृशस्थले योजनीयम् । प्रगृह्यन्तां प्रग्रहकर्षेणेन स्थिरीक्रियन्ताम् | “ इति रथं स्थापयाति ’ इति कविषाक्यम् । आत्मना सृतीय इति श्री शिष्यें स्वयं तृतीय इत्यर्थः । ‘आरमनश्च पूर्णे’ इति तृतीयाया अळुझे । एषामपि संस्कृतं पाठ्यम् । तदुक्तमदिभरते -परित्राण्मुनिशाक्येषु तपसश्रोत्रियेषं च } द्विजा ये चैव लिङ्गस्थाः संस्कृतं तेषु योजय १ इति । ।


प्रायः । अस्येया । यणः धात्यतेऽरिमभिः पापामः तपननप्रदेशः। “ करण भिश्चरणयोश्च ” इति च । अन्तरे मध्ये । तत इंने । अत्मना स्खेन तृतीयः त्रिज्ञ संख्यापूरकः खयमेशश्चान्यौ द्वौ इत्यर्थः । वैखानसः विखनसो मने वैखानसं तत्र शशिनिष्ठिताः वानप्रस्थाश्रमिण संत यावत् । तदुक्तम् मनुग। - पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत्सदः । कालपवचैः स्वयं शीणैवैखानसमते श्थितः ॥ “ इति । विखन इति खरान्तोंऽप्यति तथा च श्रुतिः- धेनुर्वहणमदितिः सुराण ब्रह्मा प्रभुणां विखन मुनीनाम् ” इति वैखानससूत्र एव यानप्रस्थाश्रमस्यौक्तत्वात् तदाश्रमानुवर्तिन नखनसत्वव्यपदेश इति भावः । यदः श्रीमन्नामखदस्र(ष्याये « चैखनः सामगायनः ।


१ संप्राप्तः ई० पू० )

 वैखानसः-( हस्तमुद्यम्य ) भजन, आश्रममृगोऽयं न हन्तव्यो न हन्तव्यः ।

न खलु न खलु बाणः सन्निपत्योऽयमस्मिन्
मृदुनि मृगशरीरे तुळराशाविवनिः ।
व बत हरिणकानां जीवितं चाँतेल्ली
कं च निशितनिपाता वङ्गसागः शरस्ते ॥ १० ॥
तैसाधुकृतसंधानं प्रतिसंहर साधकम् ।
आतंत्रणाय वः शस्त्रं न प्रहर्तुमभागसि ॥ ११ ॥


राजन्नित्यूषभिर्वाच्यः ? इति भरतोक्ते ’ राजन् इति संबो- घनम् । तत्साध्विति । तत्तस्मात्साधु यथा स्यदेवं कृतं संधानं यस्य तम् साधुशदेनापराखपृषकाभावो व्यज्यते । सायकं वाणम् । प्रतिसंहर । प्रत्यावृत्त्य.स्वं स्थानं प्राप्येयर्थः । तत्रान्वयव्यतिरेको हेतु त्वेनोद्दिशति-आर्तेति । यः शुद्धमातनां पीडितानां त्रणाय रक्षणाय


इति भगवतो नारायणस्य वैखानसशध्ददाभिधैययात् तन्नाभिनलिनसंजातचतुर्मुखस्यापि वैखनखभिधेयवत् । यथा भगवते - ‘ विव्रणसर्थितो विश्वगुप्तये *" इति । अत्र कार्यकारणयो भेदोपचारस्य दृष्टयसम्माननादिपुत्रसमुन्नकार्यपादिऋषीणामपि वैखान शुभदघ्यपदेशः सन्नच्छते । न खत्वित्यादि । न खङ न खल्विति संभ्रमे द्विरुक्तः । सुडुनि कोमलं मृगशरीरे वाणपातम्रहनक्षम इति यावत् । याणः सन्निपात्यो न खद्य न योग्यः । तत्र दृष्टान्तमाहपुष्पराशवशरवति । यथा पुष्पराशचभिर्ने सन्निपात्यस्तथा प्रकृतमृगशरीरे याण ३६ः । तूलरशाविति क्वचित्पाठः । कुत इत्यत्राह क्व बतेत्यादिना बतेत्यनुकंपायाम् । यद्वा राजानं प्रत्यामंत्रणrथैको वत शब्दः । खेदानुकैं प्रसंतोषयिसयामंत्रणे चत " इत्यमरः । हरेिणानो भृगणां बालार्थे कप्रत्ययः । अनुकं पाय वा। « अनुकम्पायाम् " इति कः । अतिलोलं चंचलं स्वल्पोपधिनापि निष्क्रमण शीलमिति यावत् । ऽवितं क्व जीवन कुत्र । ते तेच अमोघप्रहरस्येत्यर्थः । निशीित निपाताः निशितास्तीक्ष्ण निपातः फलानि चैषां ते तथोः साऍखाः द्वारा स्थिरांशाः दृढा इत्यर्थः । ॐ सारे बले स्थिरांशे च " इत्यमरः । पुंसः शणमूलप्रदेश येषां ते तथोक्ताः वग्नखरा इति च पाठो दृश्यते । “ > आशुगमूलप्रदेशे कर्तरि भूखः । इति यादवः । क्व कुत्र । अत्रामोघपतनाणस्यार्पजन्तुविषयस्यासंभावित वादी क्वैौ प्रयुक्तौ तदुकम् “ अत्यन्तासंभावितायें लै छुपौ प्रयुज्येते " इति । पुनरपि हेत्वन्सरमाह-तत्साध्वित्यादि । यस्मात्कारणात् वः पौरवाणां तवैकस्यैव


१ पुष्परश इ० १० १ ३ खऍख ३० पा० । ३ भीपि च इयधिकम्।

 राजा--(सप्रणामम् ) एष मत्सिंहतः ( इति यथोक्तं करोति )
 वैखानसः-( सहर्षम् ) सदृशमेतत्पुरुवंशप्रदीपस्य भवतः।

जन्म यस्य पुरोर्वंशे युक्तरूपमिदं तव ।
पुत्रमेवंगुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि ॥ १२ ॥

 इतरौ-( बाहू उद्यम्य ) सर्वथा चक्रवर्तनं पुत्रमाङहि ।
 राजा---( सप्रणामम् ) प्रतिहीतं ब्राह्मणंपचः।
 वैखानसः--राजन, समिदाहरणाय प्रस्थिता वयम् । एष खलु कण्वस्य कुलपतेरनुमालिनीतीरमाश्रमो दृश्यते । न चेदन्यकायात पातःप्रविश्य नैतिगृह्यतामातिथेयुः सत्कारः। अपि च ।


साधुपीडकानां दुष्टानां हिंसाया इत्यन्वयः । अनागस्यनपराधे । “ आगो- ऽपराधो मन्तुश्च । इत्यमरः प्रहर्तुं नेति व्यतिरेकः । उभयविधेयं काव्य लिङ्गम् । साधुसंधेतेि तनृत्रास्त्रेति छेकश्रुत्यनुप्रासौ । इति यथोक्तं करोति शरं तूणीरे निक्षिपतीति कविवचनम् । जन्मेति । यस्य तच पुरोर्वंशे जन्म तस्य तवेदमस्मदुक्तकरणं युक्तरूपमतिशयेन युक्तम् । प्रशंसाय रूपम्’ इति रूप: । युक्तरूपत्वे प्रथमचरणार्थहेतुत्वो पादानात्काव्यलिङ्गम् । एवंगुणोपेतं स्वगुणयुक्तम् । यस्य कस्याप्यतिथेः सत्कारः कर्तव्यः किमुत राज्ञःअतस्तदकरणेऽनचित्यं स्यादित्यत


न भवतीत्यर्थः । अन्नमायुधम् । ५ शन्नमयुधलोहश्रोः ” इत्यमरः } आतंत्रणय दोनरक्षणं कर्तुं तादर्थे चतुर्थं अनागक्षि निरपराधविषये प्रहर्तुं प्रहारं प्रयोजयितुं न । तम्मकारणात् साधूतसंघाने सायमुपसंहरेति य जना । साधुकृतसंधानमित्यनेन बाणस्याकर्णकृष्टमग्र ऋणमपि विखंधितुं न शक्यमसि द्योत्यते । अनवधानेनावश तया व दैवाद्धस्तशौथिल्ये सति बाण भृगे पनियत भावः । तस्मादुपसंहरेति संभा. बनायां लोट् । रश्रितरनुनय संभावनपुरस्सरस्वत. । त्रः इति बहुवचनेन कुल धर्मस्त्वयापि पश्पािलनय इति व्यज्यते । केचिच्छिक्षार्थतश्च योजयन्ति तदिति । यदाश्रममृगहननकर्म तत्साधु सम्यगित्युपर्छ । कुतसंधानं खयकमुपसंहरेति विधौ लोट् अन्यत्सर्वं पूर्ववत् । सद्दशमित्यादि । एतञ्छिष्टबचनकरणम् । जन्मेति ॥ युक्तरूपं सुष्टु युक्तम् । प्रशंसायां प्रत्ययः । यस्य तव पुरोः पुरुचाम्नः राज्ञः वंशे । यस्य सार्वभौमत्वमस्ति तस्य शिष्टवचनकरणविनयादिगुणो नास्ति पुरुवंश्यानां राज्ञां द्वय मप्यस्तीति भावः । एवंगुणोपेतं शिष्टवचनकारिणं चक्रवर्तिनं सार्वभौमं वत्सदृशमित्यर्थः । पुत्रमाप्नुहि लभस्व । आशिषि लोट् । वमिदाहरणाय समिदाहरणं कर्तुम् । किशों


१ अयनं ३० पा० । २ अत्र ३० प० । ३ मतिथिसत्कारः ३• पा०

रम्यास्तपोधनानां प्रतिहतविनः क्रियाः समवलोक्य ।
ज्ञास्यसि कयद्धों में रक्षति मवीकिणाङ्ग इति ॥ १३ ॥


आह-समिदाहरणायेति । ननु तद्यदृच्छिकमद मादश्यकं तत्यागेनेदमेव कर्तव्यमित्यत आह कुलपतेरिति । तेन तत्तत एव भविष्यति । अनेन स्त्रस्याप्रधान्यमुक्तम् } तल्लक्षणं पुराणे-‘ मुनीनां दशसहस्त्रं योऽन. दानादिपोषणात् । अध्यापयति विप्रर्षिरसैौ कुलपतिः स्मृतः । ’ इति । अनुमालिनीतीरम् । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः मालिनीनदीतीरे । कार्य तिपातः कार्यव्यासङ्गः अतिथषु सञ्चरतिषेधः । “ पथ्यतिथिवसतिः स्वपतेर्देड् ' इति ढञ् ! सत्कारः पूजा ‘ वैखानसः-राजन्, समिदा हरण-' इत्यादिना सकारः इत्यन्तेन उल्लेख नाम नाट्यलंकार उपक्षिप्तः तळेक्षणम्-’ कार्यदर्शक उल्लेखः ’ इति । रम्या इति । वेदः बोचिताचरणवन रम्यपेन रम्यत्वम् । क्वचित् ‘ धम्यः ’ इति पाठः । धमनता धन्योः तेनेनोऽनृत्तिधन्यवादि राज्ञो ध्यज्यते । तपो


पपदेत्यादिना चतुर्थी fi | Aथतः नेता एष क्षत्रिये खलु प्रसिद्धौ कुलपतैः गोघ्रप्रवर्तकस्य अनुमालिनतरं मालिनीतीरे यस् आश्रम इत्यव्ययीभावसमासः अन्यकायतिपातः अन्यस्य कृत्यस्यातिक्रमः उल्लेखनमिति यावत् । न चेदित्यनेन यद्यपि कूरयन्तरमस्ति तथाप्य श्रमं प्रवेक्ष्यातिथिसत्कारे प्राह्य इति व्यतिरेकेण व्यज्यते । आश्रमप्रवेशे प्रयोजनमाह-अपि चेत्यादि । अपि च किंच आश्रमसंवैध्येव किंचि झुच्यत इत्यर्थः । तपोधनानां संयमश्चनानाम् अनेन तेषां कोपप्रसादयोः सद्यःफ़लअदत्वं व्यज्यते तेन च तपोधनवचनघने सर्वानर्थंकरी शपो भवेदिति भावः क्रियाः अनु- ष्ठानानि । कश्यः क्रियाः प्रतिहतचिन्नाः निर्चिनाः । अनेन यस्य राज्यमति तस्य राज्यपारे पालनसामर्थे नस्तीति व्यज्यते अत एवो नचिन्नाः इति । रम्याः निर्वेि नतयः कुत्रापि कर्मणि वैकन्याभावात्सुभगः पुण्यप्रद इत्यर्थः । समवलोक्य सम्य हुर्मुहुईझ अनेन यस्य परिपालनसामथुमति तस्य वैदिककर्मणि गुणदोषविचारं कर्तुं शाखापरिज्ञाने नस्तांति ‘वन्यते । मूडस्य कर्मागवैक्रयावै कल्यविषये समानबुद्धथा अनभ्यासे विषं शस्रम् ’ इति न्यायेन सम्यग्वलोकनम्यासत्त्वात् । नहि द्युम्यग वलोकनं चक्षुषेरुन्मीलनेन दर्शनं मैौवीकिणांक ज्याघातsिणनिलः अंकः समीपे चोत्संगे चिहे स्थानापराधथेः । " इति केशवः अनेन यस्य शत्रपरिज्ञानं तस्य शौर्य नास्त्र्ताति व्यज्यते । क्रिया ॐिप्रर्रमाणकम् । नेत्रप्रत्यक्षतरस्पृश्यस्थळमपीते यावत् । रक्षति राजव्यतिरिकपुरुपस्थं भुजः पुरोवर्तिने हस्ताविषयमैव रक्षति । राज्ञस्तु न तथेति व्यतिरेकः । हास्यसि पूर्वोक्तसमस्तगुणः त्वय्येवास्तीति शस्पीति यावत् ।

राजा--अपि संनिहितोऽत्र कुलपतिः।
वैखानसः-इदानीमेव दुहितरं शकुन्तलामतिथिसत्काराय

अनिंयुज्य दैवमस्याः प्रतिकूलं शमयितुं मोम तीर्थ जातः ।

राजा---भवतु । तमेव द्रक्ष्यामि । आ वळू चिदेतभक्तिं मां

महर्षेः कयायिष्यति ।


भनjनमिथनेनात्यन्तविषयनैरपेक्ष्यम् । प्रतिहतवित्रा इत्यनेनस्य प्रता पातिशयः कियद्रक्षतीत्येनं प्रयार्थो हेतुः । क्रिया यागादि कर्म । आरम्भः शिक्षा देवतादिपूजनं संप्रधारणमर्थानां विचारचेष्टा च । अत एव बहू वचनम् । ‘ आरम्भो निष्कृतिः शिक्षा पूजनं संप्रधारणम् । उपायः कर्म चेष्टा च चिकित्सा च नव क्रियाः ॥ १ इयमरः । सम्यगवलोक्य न वस्तुस्थित्या न (यः) श्रवणेन । अपि तु वयं सम्यग्दृश्यन्त संतोषकारेण्य इति भावः । ज्ञास्यसि न तु ज्ञातवन्न च जानसि | मंच ज्या तस्याः किणछिद्रे तदङ्को भूपा यस्मिन्सः । ॐ * ॐ भूषण लक्ष्मसु ’ इतेि हैंमः । अनेन तस्य सेवेव जगत्रासापसारणोश्चम उक्तः । भुजः कियद्रक्षतीत्यन्यसहायानपेक्षत्वं । एकमनेन तस्मिन्नपि पशन क्षत्वं ध्वनितम् । परिकरालेकाः नन्घुष्टार्थवदोषनिंरकरणेन तद्भा वरूपस्य पुष्टार्थविशेषणस्वस्य स्वीकरण गतीधात्परिकरस्य कथम हुंकारत्वमिति चेत् । सत्यम् । तादृगनकविशेषणनिबन्धे विच्छितिवि- शेषादलंकारत्वमस्यौररीकृतम् । अतः पूर्वार्ध एवायमलंधरे नोत्तरार्ध । वृत्यनुप्रासश्रुत्यनुप्रासी । किणांकेति पुनरुक्तवदाभासः । काव्यलिङ्गमाप । आर्या । अपि संनिहितोऽत्रेति । अपि प्रश्ने ।’ गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्क संभावनास्वपिः' इत्यमरः । पॅव्यक्तिशिष्यादिसाध्ये कर्मणि यदुहितर मित्युक्तिस्तयोरन्ययोरपि सवै शन्सळामित्युक्तिः, तयास्या सुनेर्ज अवितसर्वस्वस्वं मन्यते । गान्धर्मादिविवाहस्थानायासेन संपादनं च । अत एव वक्ष्यार्ति- ममाप्यस्या अनुरूपवरप्रदाने संकल्पः ’ इति ।


अपीत्यादि । अपीति प्रश्ने सन्निहितः मिलितः । अतिथिसत्काराय आगंतुळसरकारें कर्तुम् । सौमतथिं नाम सिद्धस्थानविशेषः । प्रतिकूल प्रतिबन्धकम् । अनुरूपधरवि थटकमिति यावत् । आत्मगतमित्यनेन सुवभाष्यमुकमित्यवगंतव्यम् । तदुक्तम्-साध्य धर्मापेक्षया वस्तु त्रिविधं भवति सर्वभ्राख्यं सर्वाश्रव्यं नियतव्यामीति । तत्र सर्वेश्राव्यं


१ संदिश्य ई० पू० १ २ एव इ० पा० ।

वैखानसः-साधयामस्तावत्।( इति सशिष्यो निष्क्रान्तः )
राजा--व्रत, वचोदयाश्वान् । पुण्याश्रमदर्शनेन तावदात्मानं

पुनीमहे ।

सूतः -यद्ज्ञापयत्ययुष्मान्।( इति भूयो रथवेगं निरूपयति )
राजा--( समन्तादवलोक्य ) मत, अकथितोऽपि ज्ञायत एव

यथायमाश्रमाभोगस्तपोवनस्येति ।

सुतः --कथमिव |
राजा- किं न पश्यति भवान् । इदं हि

नवराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः
प्रस्निग्धः क्वचिदिङ्गुदीफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः ।
विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते मृगा
स्तोयाधारपथाश्च वैकलशिखानिष्यन्दरेखाङ्किताः ॥१४॥


अथ च प्रतिकूलं दैत्रं शापफतस्योषशमनेन सपुत्रायास्तस्या राज्ञा स्वगृहानयनमपि सूचितम् । अतोऽस्य बीजत्रस्तु त्वमुपपन्नम् । जन्म यस्य १ इत्यादिन ५ तां द्रक्ष्यामि ’ इत्यन्तेन मुखसंधे रुपक्षप इति प्रथमभङ्गसुपक्षिप्तम् । तल्लक्षणमादिभरते– “ काव्य स्यार्थसमुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः’ इति ! [ नीवारा इति ।] तरूणों वृक्षाणामधो नवरास्तृणधान्यानि सन्तीति क्रियासामान्ययोगायूनपददो-


नाम प्रकशमिति वदेत् । सर्घ श्राव्यमात्मगतमिति नियतञ्जाब्यं जनौतिकभित तदेखा स्वरामृत्या अन्यस्य कथने रहस्यम् । किंचिदाकसभापितं भवति । तद्यथा-‘ किं व्रध्वभित्यादैि बिन पात्रं ब्रह्मति यः श्रुत्वेयनुमप्प्रेक्षस्तस्मादाकाशभाषितम् ।। " भवदित्यादि । भवनु सानीति वा मा वेत्थंगीकारे विदितभानं विदित आता भाक्तर्यस्य तं तथोक्तम् । करष्यति ह्यासन्निधानेऽपि रागस्यातिथिसत्कारं प्राप्य गत इति लपेः शकुन्तला वक्ष्यतीत्यर्थः । न चेत्सर्वानर्थकारी शाश्यपमुनिशापो भवेदिति । अत एवोक्तं भङ्गैरितीि । साधयामः निर्वर्नयामः ब{कये। समिदाहरणादिकं सर्वमिन्यर्थः। चोदय भैरव पुनीमहे पवित्रीकुर्महे ! पुग्रनि अभिनयति । तदुक्तम् भरतेन-* रथस्थस्यापि कर्त्तज्या गनिश्रणं दैरथ । कुंभपादं तथा स्थानं इत्वा रथगतिं व्रजेत् ।। सूतश्चास्य भवेदेवं प्रतोदप्रग्रहकुलः ) घूर्णधथैथैव कर्तव्यं रङ्गमंडलम् । ” इति । आभोगः पारपूर्णता विस्तार इति यावन्‘ आभोगः पारंपूर्णता” इयमरः । नवर इत्यादि । शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टाः शुका गर्भ येषां कोटमुखानां तानि तपोलानि तेभ्यो वाभावः । एवमस्यात्रयेऽपि । कीदृशाः । शुका गर्भ मध्ये येषां तानेि च कोटराणि तप्तर्विवराणि तेषां मुखानि तेभ्यो भ्रष्टाः । सुखशबदेन नीवाराणां बाहुल्यम् । संपूर्णविशेषणेन सुपुष्टपक्षित्वेनाश्रममनोज्ञतया राज्ञो रातर्यन्यते । इदं पूर्वत्रार्थे हेतुः । इंगुदी तापसतरुस्तत्फलानेि भिन्दन्तीति भिदः । उपलः पाषाणाः । सूच्यन्ते द्योत्यन्त एवेति सूत शङ्कापनोदः । सूच्यन्त इति कर्मकर्तरि । कीदृशः प्रकर्षेण स्निग्धः । अत्र प्रशब्दः प्रकर्षे द्योतयनिंगुदीफलानां सरसत्वमाचक्षाण आश्रमस्य सौन्दर्यातिशयं द्योतयन्राज्ञस्तत्राभिशतिं ध्वनयाति । विश्वासस्योपगमः प्राप्तिस्तस्मात् । उत्पन्नविश्वसा इत्यर्थः । अत एवाभिन्नगतयोऽपरित्यक्त स्वस्थितयो मृगाः शः ॐ रथशब्दं सहन्ते । ‘न गतमीर्गे दशायां च' इति विश्वः । अनया स्वस्वचेष्टाविष्टमृगस्थिथाश्रममच्छुलतया नाय- कस्य प्रीत्युकषं व्यज्यते । तयधर। देवखाताद्धस्तत्पथास्तन्मार्गाः । ‘ऋक्पूरब्धूः ’ इत्यस्याश्रययः समासान्तः । वल्कलान्यषीदाद्रौणि तेषां शिखा अग्राण तेभ्यो निष्यन्दो जलप्तत्रणं तेन या रेखास्तीभिरङ्गिता श्चिह्निताः । निष्यन्देति “अनुर्विषयैभिनिभ्यः-२ इतेि विकल्पेन पत्वम् ।


भ्रष्टः पतितः अनेन शुकानां नेिरातादिमहाजानतभयनैरपेक्षण नियंत्ररश्वर्ग व्यज्यते । तेनेतरयनवैलक्षण्यमुक्तम् । आश्रमव्यति२क्तचनन्तरे तद्धामधस्ताद्यदि नारपतनं दृरथते तचिन सुखावस्थानसंबनया किरातादयः शुकान् गृह्णन्ति अत्र न तथेति व्यतिरेकः । तेन चश्रामे दुष्टजनैः प्रवेष्टुमशक्यमिति ऊषण भावः सूचिः इंगुदीफलभदः इgीन तापसुत हv फलानि येषु भिद्यन्ते निष्पिध्यन्त इति तथोक्तः । प्रनिग्धाः प्रकर्षेण स्नेहवंत उ१छ अश्मानः । ‘‘ उपलः प्रस्तरे मणौ ’ इति विश्वः । सू च्यन्ते ज्ञाप्यन्तै तोवनन्यतिरिकारण्यस्थपाषाणनाभिंदफलादिमिपेपणाभावान्निग्धवे नास्ति । किं तु तपोयनोपलानमेव निग्धता तस्मादुपस्निग्धग्र इंद्मरथं तपोवनभिनि मूत्र्यत इति भावः । प्रश्निग्धा इति प्रोपसर्गेणोपलानमहिस्नग्धतयैदानमेवेसुदफलानि निष्पीड्य स्नानार्थमृषये गता इति ध्वन्यते । गुदीफलनों चिराभेदने सयुपलानां निग्धत स्फुटं दृश्यतेति । सुवोफ़्लभेदनद्योतनार्थं प्रोपसर्ग इति भावः । तेन च निर्मी तानमृषीणामागमने बहुकलत्रशः सूच्यते । विश्वासोपगमाद्विश्वसप्रतेः अभिन्नगतयः यथापूर्वगमनाः शब्दं ध्वनिं रथस्येति शेषः। तोयाधारपथ इति। तोयधरा जलाशयाः तेषां पंयानो मार्गाः वल्कलानां परिधानयोग्यतद्वचां शिख अंचलः ताइ नियंद जलस्रावः तेषां रेखाः श्रेणयः ताभिरद्भिसा लांछिताः । अनेनाश्रमे काश्चन तपश्वत्रियो बियीत इति ध्वन्यते । त्रिय एव तटाकेषु स्नाव सार्दैनल्कलाः स्त्रग्रेटजेषु प्रविशति


१ ईगुदीफलभिद इति विधेथायिश गणं तद्वेदकरमेन सूयन्त इत्यर्थः साधुः ।

कुल्याम्मोभिः पवनचपलैः शाखिनो धौतमूल
भिन्न रागः किसलयरुचामाज्यधूमाद्मंन ।
एते चार्वायुषवनभुवि च्छिन्नदर्भाङ्करायां
नष्टाशङ्का हरिणशिशवो मन्दमन्दं चरन्ति ॥ १५ ॥

सुतः सर्वमुपपन्नम् ।
राजा--( स्तोकमन्तरं गत्वा ) तैपोवननिवासिनामुपरोधो मा

भूत् तदिहैव रथं स्थापय यवद्वतरामि ।

सूतः धृताः प्रग्रहः । अवतरत्वायुष्मन् ।
राजा---( अवतीर्य ) मूत, विनीतवेषण प्रवेष्टव्यानि तपोवनानि

लाम । इदं तावद्रुह्यताम् । ( इति सूतस्याभरणानि धनुश्चोपनाया पर्यंत ) खेत, यावदाश्रमवासिनः प्रत्यवेक्ष्याहमुपावर्ते तावदाद्वैपृष्ठाः क्रियन्तां वाजिनः ।


अन्न बहुवाहियैवार्थलाभे यदङ्कितपदं तेन प्रत्यग्रवत्तया सार्द्रत्वेनाश्रयस्थ सुन्दरतया राज्ञः प्रीत्यतिशयो ध्वनितः । कश्चिदिति वायचतुष्टये संबध्यते ! चकारः पूर्ववाक्यत्रयसमुञ्चये । स्वभावोक्तिः क्रियासमुच्चयकं कारः काव्यलिङ् च । वृत्यनुप्रासः श्रुत्यनुप्रासोऽपि तीवेति दन्ययोः श्रु इति तारुव्ययः, करोति कर्त्र्ययोःरोति टंति सूर्धन्ययोः, स्तेति दन्त्ययोः, रूणेति मूर्धन्ययोः संगतेः । एवमुत्तरचरणेष्वध्यूह्यम् । शार्दू लविक्रीडितम् [ छन्दः] स्तोकमल्पमन्तरं गवा । अवतीयपनय प्रबि श्येत्यादीनां कविवाक्यस्वालयचन्तानाम् ‘जा वति’ इत्युद्यभ्यूहितक विवाक्यस्थक्रियया संबन्धः । एवमग्रेऽपि बोद्धव्यम् । विनीतेत्यादिना


तासां ज्ञानानंतरं तर्पणादिक्रियाभावात् । यद्वा वानप्रस्थनी इस्रनिष्पीडनं न युक्तमिति स्टुतिः । अनेन पूर्वं शकुन्तलामतिथिeत्काराय संदिश्य काश्यथो गत इति वैखान सोकस्य संमतिरुका ॥ सर्वमित्यादि । उपपनं ज्ञातम् । उक्तार्थे सुर्नामित्यर्थः । स्तोकमंतरम् ईषदवकाशं किंचित्प्रविश्येत्यर्थः । उपरोधो बथा माभूतं न भवतु ८ माडि लुङ् ” इति ङ्ङ् । यावदवतशमि अवतरिष्यामि । यावपुरानिपातयोर्लट् ” इति भविष्यति लट्प्रत्ययः । चिनत इत्यादि । यिनींतनामुपशमवतां चेम इव वेषो


सूतः-तथा । (इति निष्क्रान्तः )
राजा--( परिक्रम्यावलोक्य च ) इदमाश्रमद्वारम् ! यावत्प्रचि

शामि ( प्रविश्य निमित्तं सूचयन् )

शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बहुः कुतः फलमिहास्य ।
अथवा भवितव्यानां द्वाराणि भवन्ति सर्वत्र ॥ १६ ॥


नीतिनभा नाट्यालंकार उक्तः । तळेक्षणम्-' नीतिः शास्त्रेण वर्ननम् । इति । ’ इति सूतस्य ’ इति कविवाक्यम् । आर्दपृशा इत्यनेन तेषां श्रमाः पनद उत्त ! निनामितं सूचयन्निति दक्षिणबाहुस्फुरणं सूचयेया । अङ्गफु रणेनेत्यर्थःनिमित्तं हेतुभयोः' इत्यमरः ! शान्नमितेि । इदं पदृश्य- मानमाश्रमपदमाश्रमस्थानम् । तास्थ्यात्तन्निवासिजनाः । शान्तं शान्ताः शमप्रधनाः। निरीहा इत्यर्थः । अत्यन्तनिरीहमें द्योतयितुभवेतनम् कर्तृत्वं कृतम् । इहाश्रमपदेऽस्य बाहुस्फुtणस्य करं भहाईवस्तुप्राप्त्यादि


येषां ते तथोक्ताः तैः भवेश्यानि प्रवेष्टुमर्हाणि । नाम प्रसिद्धं ; आईपृष्ठ. सिंकायोपारिभागः । यावस्त्रविशामि प्रवेक्ष्यामि । निमित्तं शकुनं शुभाशुभादिनि दकम् । सव्यदक्षिणनेत्रवादिस्पंदनमिति यावत् । तत्पंदनयोरेवेष्टानिष्टफलसूचक त्रत, । अत्र निमित्तमिति सामान्यत उक्तवादश्चानिष्टफलङ्ग्रमपि विथाक्षितम् । निमित्तं भवतु नाम भवितव्यं शुभाशुभफलं केन वार्यत इत्याशङ्क्याहशतमिति । अत्र श्र मपदपदेनाश्रमस्था लक्ष्यन्ते । अनेन निमितफलस्यानुपपतरुका दी जहत्स्यथ लक्षणा एतस्य लक्षणं पूर्वमेवोकम् । आश्रमपदं शांतामिति रागद्वेपदे’ननधर्मत्व अमपदस्य तदसंभवाक्षश्रमस्था एव लक्ष्यन्ते अजहत्स्वार्थे यथा यष्टयः प्रविशेतीत्यादौ । यत्र शब्दः स्वस्य क्रियासिद्धयर्थे परमाक्षिपति । अजहस्त्रर्था । उपादानलक्षणोति य ध्यपदिश्यते । गौरर्ध्य इयादौ श्रुतेः प्रभुपैमिनस्वेन ततपादितस्यानुवेधेनस्याभ प्रखरखातर्दीपयभूता गत्वरूपा जातिः सभाम्श्र काराय स्वां दगु{ानुपपत्तेस्राणा मुचितं पिण्डधिशेषं खमथ्यदाकर्षति । “ विशेषं नाभियो। कठीणपतिर्विशेपणे' इति न्यायेन विशेषणभूताय जातौ संकेतस्य प्रतिपादितन्यद्रशब्दस्यभिधाशकंस्तत्रंथ पारेससाप्ता । समाप्तसामथ्य तो विशेष्यभूताया थौघतमामि वेदितुं नई भले. प्रसंगति जातियैक्तिरुभयमपि शब्दशक्त्या समर्थेन इति न श्रुतं वसुम् । अ जातिथं स्खामना नाभिदथे ॐ चाक्षिपतीवुपादानलक्षणेनोदाहरणीयः । लक्षणा प्रयो जरूढिप्रयोजकयोन्यतरभावात् । तर्हि तत्कथमिति चेथथा कियतामिति प्रयोगे कर्तुराक्षेपः कुरुध्येति प्रयोगे कर्माक्षेपः प्रविशेयुते गृहमिति पिण्डमित्युक्ते भक्षयेत्यस्य चाक्षेपः । तथा जातिरेव व्याक्तिमाक्षिपत्यविनाभावात् । पीनो देवदतो दिवा न भुक

(नश्य)

इदो इदो सीओ । [इत इतः सख्यं]

कुतः । साकांक्षभ्यो विश्वमित्रप्रभृतिभ्यः संभवत्यापि । इदं तु सुतगम भाघनीथामैयर्थः । अथवेत्याक्षेपे । भवितव्यानामवश्यंभाव्यान दार्ष्णु पायाः सर्वत्र भवन्ति | हरं पुनर्निर्गमनेऽभ्युपायै? इति विश्वः । अर्थाः न्तरन्यासः । उक्ताक्षेपतृकारः ! प्रथमयतौ वृत्यनुप्रासः । उत्तग्रन श्रुत्यनुप्रासः ! अन्यले भत्रिभमेति विनन्तीतैि छेकानुप्रासंघ अनथार्ययः परिकर इति द्वितीयमङ्गमुपक्षप्तम् । तलक्षणं तु-- ‘ यदुत्प न्नाथबाहुल्यं ज्ञेयः परिकरस्तु सः ' तं । इत इतः सख्यौ । ‘नायेिकान सखीनां च सौरसेनीं प्रर्केतिता ? इति भरतोक्तरासां पाठचा सोरसेनी,


इत्यत्र च देवदत्तस्य दिवाभोजनस्य प्रतिषेिदत्वादनुपपद्यमानं पीनत्वं स्वरुद्ध रात्रिभोजनमाक्षिपतति लक्षणाया नोषयगः छेः छूने दार्थोऽन्यथा नोपपद्यते इश्यू: नरकल्पनमपात्रीति भट्टमते गुरुमने वेदांतिन भने च पृथक्श्रमाणभूता अर्थापरैनेंदबा . यिकादिभिरनुमानेऽन्तर्भात्रिनरवदबिनाभावनिर्मित एव रात्रिभोजनाक्षेपः । तस्मान्तथैत्रा विनाभावसद्भावे संवैधभात्रसंभवाया लक्षणाय नपयोगः । अत्र चानुपपद्यमानम् पीनत्वादेः शब्दश्रममजेदान्वै श्रुतार्थापत्रिः । तस्यैव प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरलुम्नश्चये प्राथपतिरिति सर्वं ससंजसम । तद्याश्रमे ऋगूणां कोपप्रभाश्योः सद्यः फलप्रदश्श्व शुभाशुभं कथं न भनतात्यत आह शांतमिति । शांते निर्विकारं गहुँपादझिनमि भ्यर्थः । तथाश्रमपदमिति सामान्यवचनेन राजप्र्याश्रमे शुभफल्मलि । दुर्वासआश्चन् श्रमेष्वपराधानिफलमप्यस्तीत्याशंक्याह-इदमिति । इदमिति निर्देन ब्रह्मर्षेः काश्य यस्याजन्मब्रह्मचारत्वं कैम्राभायश्च प्रसिद्धमिति वंश्यते । तहिं कालान्तरभावि शुभा , शुभफलं कथमिदानं तर्पत, इन्शन आह-वाहुः स्फुरति । स्फुरति स्पंदते । किन्या पदे वर्तमनार्थप्रत्यग्रेनाधापि स्फुरततिं निमित्तफलपायोरध्यवधानं सूक्यते । अत्र बहुरीति सामन्यशब्दः इनः न तु दक्षिण: संत्र्य इति विशेषः कथितः अस्थाने स्फुरणान्निमितःद्रात्रस्य वैफल्यमाह-इहेति । देहाश्रमें अस्य बहुस्पंदनभ्य फलं भगः । फ् फलं फळे बने यजे निंपतौ भोगभयोः ' इति विश्वः । प्रियलिझमादिभोग इत्यर्थः । कुतः कस्मास्करण. आश्रमपदम् शांतत्वादित्यर्थः । रागाभावास्मवर्णगजय्य . श्रमाभात्रश्च कुभफलं शिलिंमनादिं कथं भवति । भातशुभफलं सर्वानर्थकारी पश्च कथं भवनति भावः । अथवंति पक्षान्तरे भविंनध्यान प्राप्तव्यानां शुभाशुभफल- कार्थानामिति नेपः न भी प्राप्तौ 'इत्यस्माद्धातोरिदं रूपं सिद्धम् । पूर्वत्र समस्तप्रदेशेषु द्वाराणेि मार्गाः भवनि जायंते । आश्रमपदं शांतमि मियादौ निर्णयान्नः संदेहालंकार: । निर्णयल आक्षेपतृकारो वा अर्थान्तरन्यासी च । इदं इत्यादि। जागच्छनमिति थ. १  राज- (कण दत्त्वा ) अये, दक्षिणेन वृक्षथकटिकमालाष इव श्रूयते । यावदत्र गच्छामि । पर्णचय च ) अये,एतस्त पस्चिकन्यकाः स्प्रमाणानुरूपैः सेचनघंटबलपाणेभ्यः पथो दातु मित एवाभिवर्तन्ते । ५ निपुणं निघ्थ ! अह, मधुमासां दर्शनम् ।


भाषा ।९ सहीओ ; इयत्र प्रथमम् + विधनस्य १८वचनम् १ इते से ऑकारस्य जसि जाते ’ अशमः । इत्यनुवर्तमने ‘ स्त्रियमुदेते य १ इतेि जस ओकारः । ‘हृः’ इत्यनुवतभने 'खघथधभाभ्’ इत ! *:। कचित् ‘सह’ इति पाठः } र नु दिछपपक्ष जसे छुए शैथः । दक्षिणेन । वृक्षवाट्क्रिामित ‘एनप द्वितीया’ इति द्वितीया । विप्रमानुरूपैरितिं स्वशब्दन प्रमाणपदनाह्वश्रjसमर्थ थत । तेथ त्रभाणं भने तदनुरूपैः ? चशक्तिपंथग्भिः ! - प्रमG सनशास्त्रीrः ः इनेि यणिः । नद्य दृष्टम् । अहं ! इति धिम्मअ । सेदर्थातिशयदुनन विस्मयः । दृश्यते यत्तद्दशानं स्वरूपम् ।“ कृत्यर्थं ' बहुलम् ? इति ल्युट् । मधुरं प्रियम् । दुर्गममिति यावत् । ‘मधुरं रसवत्स्वादु प्रियेषु


सहिओ इत्यत्र द्विवचनस्थाने बटुवचनं नाकृते झिंत्रचनश्च आनभःg. च {! । अत्र मुखिशब्दश्यन्योन्याभोपनयत्रिभृभाषादिसिद्धश्रीमिति ज्ञातव्यम् । क्रएं अश्व श्रवणं निधाय । अये इत्यादि । अये इति इषं वृक्षवाटिझ दक्षिणेन । युक्षयार्दि- शया दक्षिणभागे । एनपा द्विनय' इति द्वितीया न ल: भाषणम् । । एत इत्यादि । याप्रमाणनुषंगगशतसदृशः अभवन• 4भन्न : - !i। अन्न कचिना शकुन्तलायाः वृक्षसेचनपनं सवनवदशनाथमध्यम-न च । दः"-३। भिनय । अहै। इत्यादि । अहो इत्याद्यर्थं । मधुरं मधुवन्मधुरम् । मधु ग्रथा। अंत्रिय प्रीणनक्ररे तद्वदासां दर्शनभषेति भावः । मधु माधुर्ये नञ्चशत. ’ ऊपभुपिः मुष्कमथो रः 29 इति रप्रत्ययः । दर्शनमिति । दृश्यत इतेि दशैते प्रणश्यदि । अट्टो आश्चर्याविषयभूतं चैकशश्चमकारकरित्यात् । अनेन नायि सबभग मथुगर्भ उताः । तदुक्तम् ‘’ मधुरः सुकुमाराश्च रूपयौवनशालिनः । श्रृंगारखमा भावस्वर्णf. तरुणोदयः । ' " इति । यद्। दृश्यतेऽनेनेति दर्शनं कक्षांकन मधुरं श्रृंगार- रेखाभिव्यंजकम् । अहो अकृत्रिममनोहरवादाश्चर्यभूतम. । यदा ’:यत भनि दर्शनं

शरीरलवण्यादिशनम् । अधरमतिशश्रितरसवम् । ‘मधुरं रसत्रमधुरखान्॥ सदेवी

शुद्धान्तदुर्लभमदं वपुराश्रमवासिनों योदे जनस्थ ।
दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलत बनलताभिः ॥ १७ ॥


इति विश्वः । शुद्धान्तेति । .वस्तुं शीलं यस्य / छिार्थेन णिनि प्रत्ययेन तादृणूपासंभघो द्योत्यते । जनस्य सारः भान्यजनस्य । ‘ लोके जगद्देदे पृथग्जनः? इतेि हैमः । क्रुद्धान्त राजस्त्रियः ६ तास्स्यादिति क्षीरस्स्रामी । तासां दुर्लभम् | इदं प्रत्यक्षतः परिदृश्यमानं जगत्रयैक मोहनं वपुर्यदीति । विशेषे प्रस्तुते सामान्यस्योक्तेरप्रस्तुतप्रशंसा । तदा वनलताभीरैः सैन्यादिभिरुद्यानता दूरीकृताः [ तिरस्कृता इयर्थः । उद्देश्यप्रतनिर्देश्यत्वादत्र कथितपदोषभावः छेकडूयनुप्रासी । निद् नानुक्रारश्च । न दृष्टान्तः निरपेक्षेयार्वाक्ययोर्बिम्बप्रतिवेभ्यभावे दृष्टान्तस्योक्तः । राजानवमम्मटस्त्यत्र प्रतिवस्तूपमामाह । तन्न स्तर स्त्रम् । यतः शुध्दान्तदुद्भत्त्रे वनलताभिर्गुणैर्दूरीकरणत्वं नै ( = ) तत्त्वम् ! यदीत्थनेन वाक्यद्वयनिरासञ्च | ‘सामान्यस्य वाक्यद्वये पृष्ठ- निर्देश प्रतिवस्तूपमा’ इति तल्लक्षणम् । उदाहरणं च—‘चकोर्य एव चतुराध्श्चन्द्रिकापानकर्मणि ३ आवन्य एव निपुणाः उड्यो रतनर्मणि ।


अपादयति । द्धांतकुंभमित्यादिना / शुद्तो शलभवनं तत्रापि दंभं द लभ्यम् । रत्नहारी तु प्रथयः " इते वचनालोके या या रूपवत्यस्त। : सर्वा वैचार्य राजभवनमानीयंते अन् एवे(क्तं शुद्धांतदुर्लभमिति के यद्वा सत्रुसौख्यायस्वेन शरीरशबvश्राद्यालिशयो भवतेि त्रयेतादृशवपुषः दुर्लभवेन रूपाद्यतिशयो व्यज्यते । यद्यत्रापि राजगृहयन्सख्यसद्भाव रूप|ातिशयः किं न स्यादिश्रत थाह आश्रमवासिन इति । नीव्यार्थप्रत्यर्थेन निरंतरत्रालिन्यं द्योत्यते। जश्रमवासिवेऽपि राजाद्युचिंता हारादिमवें रूपादिकं न दुर्लभं क्रिमिंस्यत आह छवि जनस्येति । तादृशसनोहराहारादि भोगरहितस्येत्यर्थः । तावधूपादिकारणाभावेऽपि “पेवैिचित्रशक्तिमदबमहिनैव ताड्य्- प्रादेः तद्भावभाह दूरीकृता ग्रादिना । यत्र ताकरणाभावे कथं रूपदिभद्राव श्यत आहदूर्लङ्गना इव!हेिं दांतवचनम् । अनेन दृप्तबलाताढवतरणं करपनीय मित्यर्थः । तथा च वक्ष्यभ्युपरत्र सर्वथाप्सरस्तंभवैपेत्यादिना । क्रीडार्थबहुश्श्रत्न परिक्रभिपनं वनमुञ्चनम् । तत्रैवोद्ना लतः शस्रदिकेभलावण्याच्या खालिल्याच ता एव गृहीतः ननु वृक्षाः तेषां कीर्दिकठिनाथत्रसंमात्पॅहिँगला।त्र । वनोद्भवाभिलैं. ताभिः । यधपि वनशब्दं वृक्षादिसमुदथत्रयकत्वेनोद्यनेऽपि वर्तते नायुपमानश्ननि योगित्वेनाभिधीयमानमरेशग्रमेछ भनि । निरुपपदस्य यनस्यारय ’ एन रूढत्यात् । गुणैरिति बनलनानां शब्दते द्रहवंतु लि मेष । किंतु गुणैः सैकुभार्यपुष्पफलंयाहुस्या इति । तस्मथेनार्थमथुनकन नवदुकम -- ‘पार्थवशास्सा धारणधभेम्योभयमंचन्थालगातेः इतेि, तदपि न समीर्त्तनम् । यतो वाक्यार्थेन सम्यमात्रं प्रतीयत ३ न सुप्रतिवस्तुरूपेण चेदस्याप्रानै- वस्तूपमा ५ बम्बप्रतेिंद्रसंभवेन तम्णम्माभिरेवाईक्रयमाणत्वादित्यलं


दिभिंदं:कRः न्थकृताः खननानां बहुत्रमौरभपुष्पभदेभले नंद' न्तानां तादृशाभाने तभिस्तां यक्कर : ने । छ प्रसिद्धे । अनेन कसवाद उतः केचिदिं जनर ये पसंती अम्मिन्पक्षेऽ राश्रमवासिनो अनम्य वधूः इद्धदुर्लभं यदि नQद्यान लतः वनलताभिर्गुणैदूरीकृता: विहैि |वना । अत्रेट वरौति सर्वावय चप्रत्यक्षतं क्ता । शुदतलेभांमैले बामिपविषयता कथिता । ५णैरिति बहुवचनेन यौवनादिबहुगुणयोगि । यदांतदुर्लभमेत्यादौ ललकार! तद दृष्टान्तः पुनरेतेन प्रतिबिंधिंनाममुपमश्रवाक्यरिथन्तानां पद्यानामुपमानवाये प्रतियोगिता कल्पनम्. " इति । अत्र अहं नधुरमियान वनलताभिरक्षन्तेन परंभात्र नम मुखरंध्रैगमृतं तदु: म् इतरूपके " परिभामोहात्रेत. " इति । अत्र शुद्धान्तदुर्ल . भमिति न्योकार्ततवर्षित्रयर्साक्षात्कारेणाश्वर्योपतेरङ्गवेश्मः । मुझसविलक्षणमुच्यत ‘‘अवश्वनेः प्रकाशते सुषायः पंन गंधयः । प्रयोजना(यसअश्वाश्चन गमलयः । तदयान्दारकार्यार्थसंबंधारंभिरग्ने । मु प्रतिभुग्नं गर्भः समपसंहति: । rत्र “ - श्रीलंपनिर्मुखं ज्ञेयं नाभवरसाश्रयः । बीजरंभीर्थमुतानि चांगले न हैिं । उपधेयः परन्यासे मिलेभनम् थतिः प्राप्ति , गुरकर समाधानं निधानं पांरभावना । उद्भदमैदकरणान्यन्वर्थानीति ख ३) { भेदसंधिष्ठंगन मध न विवक्षितः । । नस्यानादृतत्वेन भरतादिभिरट। । लक्ष्येषु व्युत्क्रमेणापि कथनेन विलक्षणम . भी बनुनेतुंसादीनामनुगुण्ये' ।। न, विवक्षितोऽत्र नांगानां क्रम इत्येव निर्णयः ॥ । ’’शूद । अत्र कविना मृगयाश्रमं नायिकामध्येः परस्परानुरागोपतर्दर्शनं कल्पितमित्रगञ्श्रम १ --- यक्ष प्रशस्यंदनमुल्बं वा म्वनोऽथ निष्टं मृगयाविनष्टः । भवन्त्युपायाः प्रथमत्र। यूने. थत यूटिमुर्गति ?ग, A -[त । न। र प्रमुख मुन्न , न यथा व सतांकपरिञ्छिने श्रीनगदकें । तथा हैिं प्रशम; " कि वू इमं गैक्षिअ तत्रोपविरोहणे " ऽयदिना अनुरागव्रजम् ? कथनन्सुगंधिः । तथा हिनूर यः प्रभमुखसंधियं तयोलाहक्षणोपपन्नवान । न हैि प्रथमाश्रमम्भम्राि = र्द्धिनीयेऽक्षे मृगथाव्यापारनिवर्तनम् । ऋषिप्रधनादिना तिरोहित नूतंभ प्रपेश • नन्नरम ( तनः त्रिशूiते क(मग्रमनावस्थे ' । ' इत्यादि समानरुपं विन् != , } तथा द्वितीयेऽ३ विक्रेण सह शकुन्तश्रद्युपषं चित्रञ्च ऋतयेऽ* • ¥ नु वसु स्थिते रावनकर्मणि ?" इत्यादिना । यावदेनामन्वयाभ इभ्रादिना च शकुन्त्रश्नप्रार्थप्रयन मालिनीतीरगगनादिं पे निबद्धः तचैत्र चतुर्थपन्नः -यांवदिमां छायामाश्रित्य प्रतिपालयामि । ( ईंति विलोकयन्स्थतः )

( ततः प्रविशति यथोक्तव्यापारा सह सखीभ्यां शकुन्तला )

 शकुन्तल्-इदं इदो सीओं । [ इन इतः सख्यौ |
 अनसूया-हृला सयन्दुले, नृवत्तो वि तावकम्सवस्स असमरु “खझ पि अदरौने तकोमे । अॅण णमालिभकुसुमपेलवा में विं एदाणं आदखलपॅरणे णिउन ! { हला शकुन्तले, वोऽपि तातकाश्यपस्याश्रमवृक्षकाः प्रियतरा इति तर्कयामि । येन वनमालि काकुसुमपेलवा त्वमप्येतेषामद्वालपूरणं नियुक्का ।


ऍडैः सह विवादेन । प्रतिपालयामे प्रतांक्षे । यथोक्तव्यापारेति । वृक्ष सेचनव्यापारवर्तयिर्थः । ‘सभानाभंस्तथा सख्यों हल् भाष्यः पर स्परम्’ इति भरतोक्तेर्हऋतं प्रभोगः । हृछ। शकुन्तले, त्वत्तोऽपि तात काश्यपम्थाश्रमवृक्षकाः प्रियतरा इति तर्कयामि । कोऽल्पार्थे । येन


नवैर्गर्भसंवित्वम् । तथा हि शकुन्तलाचा दुष्यन्तनगरप्रत्य झाः तत्र राज्ञे विस्मरणं पंचमाझे राजा शकुन्तलां निनैथ् - इन्दसुनवमेव ' इत्यादिन ** नैव शक्नोमि इतुिम ’ इत्यादिना च कृतान्वेषणं कुनमित्युभयंकरूते गर्भसंधिः । तथा यप्राङ्स्यश्रमसंधियम् । नथ हेि क्रोधेन गर्भाद्भिन्नस्थ जस्यालोचनं वीरः श्मप्रधाने नाटके झुगाररसप्रधने तु व्यन्नाचितलोभाद्वा गर्भाद्भिन्नभ्य बीजस्याला स्वैनम् । व्यसनमनुशयः । अनुशयादालचनं तत्रैव । प्रथम सारंभक्ष्याः इत्यादिना पूर्वं पंचये ऽॐ अज्ञानातिरस्कृतशकुन्नलानुरागस्य तनो विवेकाजनित- पश्चात्तापेनाळेचनं कृतमित्यत्रमसंधिः । तथा सप्रमांकस्य निर्वहणसंधित्वं तत्र भधेः पुनः बजङ्गदः कृतः यश्रा राजा निमित्तं मूत्रपेिन्वा “ मनोरथाय नाशंसे " इत्यादी -मनोरथादिपदैः पुनर्वाजोद्भदः कुनः । एवं नाटकेषु पंचखंधिंकल्पनं लक्षणानुगुण्येन यष्टव्यम् । यावदेनमित्यादि । प्रतिपालनं नान नेत्रचनकुलाचारादिसर्घ- विषयज्ञानम् । यथेतव्यापाराः पूर्वोक्तदृक्षसेचनकर्मप्रव्रता । इत इतः सख्यौ आग च्छन्नमिति शेषः । प्रियंत्र नम सख्योरस्यतरः । नाटके नायिकायाः सहृदयः परिच्छदः कर्तव्यः । तदुक्तम् “ दूल्यो ददामी सन्त्री कारुधत्रेयी प्रतिवेशिनी । लिङ्गिनी शिल्पिनं चैव नाशिकायाः परिच्छेदः ।' इति । हलाला इत्यादि । पेशल कोमला तशमीनर्देति यावत् । शरीरं पेशलमिनि श्रमवशात् तूप न स्थातव्यं


शकुन्तला--ण केंअलं तादाओंको एव । अत्थि में

सदरमणेह एदेसु । ( इति वृक्षसेचनं ऋषयः ? न चलं सन्नः नियोग एष में अस्ति में सोदरस्नेह एतंपु ?

राजा--- ( आत्मगतम् । कथमेियं सा कण्वदुहित १९ जिम्मयम् )

असाधुद खलु तत्र भवान्काइयषः य इमामाश्रमधर्मे नियुद्धे


नधभाले ; माकि वे ऋभुमपेलवः कीभ , वनप्येतेषाभल्लपुर नियुक्त | ‘सप्तला नवमल्लिका’ इत्यमरः । त्वमर्थपिनम्नक्रमः मेल यापीति योज्यः । 'पं ओमले नन’ इति शनः कुल लू घुमूल स्थितिस्थानम् ? अरूभाऊं विदुराधरणं द्रवतेऽम्भसः छात्र ६ न केवलं तातनियोग एक | अस् िमे सद्ग्रस्नेह एतE i नतनयेः जैसे- त्राज्ञा | मौदुरनेदं भ्रानेह ! वृक्षसेन्तं रूपयतेिं । अभिनथती- त्यर्थः अत्राभिनयः--ननिषङ्कं!झी कृपा स्कन्धप्रदेशं नीत्वावधृतेन शिरस मनाइनामितश्च देहयष्टया • सइत्रभुवनौ { अन ] मताः वति ! तल्लक्षणं तु-‘ भविष्टस्वत सञ्जते तैः शुकतुण्डावधोमुखं । मिथः पराङ्मुस्लै छुवा यौ कृते पद्मकंऽ ॥ नलिनीभझकोशी


कर्मणि नियुक्तत्यागम्यः अलं दैवमिति

िभावः अनेन स:ग.२४ :भषे-

यनेन सौकुमार्यमुक्तम् । तदुक्तम् । यथा स्पर्शगहनेषु म- ५ । ध्वनी : । नसमये नैव स्यन्मृग्यमयाश्रमक्रमान । अंग पृथादेशदेश -- में ! हेनेति सत्येन मंत्राग्रकार । तदुक्तम्-‘‘त्राणां अस्पतये । से के र!). मात्र । इंॐ हंजे इत्येवं ह्याद्रन्थ अर्थ} ’ इतेि । शरद। $५४: आध्यानि मुलिंङतानुकारौणेि विभकिं*ि: अंग्रदिः ॐ में भूः '!\ १: : तातनियोग क एव न भवतीति यात्रन् । किंनु दरस्नेह: । कैच छ: भैरम एक. स्यात्केवलश्वसधारणे । ११ इति शश्वतः । एतेषु पृथु सेटलैः : महदनेन5. "{ पनः । तदुक्तम्, -‘‘ अहेतुः पक्षतो यस्तस्य नाभिंत प्रतिक्रिया । स हि नेहमकक्ष- रन्तर्भूतानि शोचति ॥ 'इति । हस्तु हथिंधः विंसो भवति । सूर्योदके पद्मस्य विकासः चंद्रोदग्रे पंद्रान्तस्य द्रवभावः यं द्विविधा । कथमेष स्यादि । इयमिति आ पूर्वे चैनसोक्ता सेयं कण्वदुहितr । कथमिलसिंगाराम । सद्रः इंग्रमेतादशरूपलावण्याद्यतिशअत्रत ऊंण्बटुङ्कितr भूपृश्रित । *थमrश्चये । तदुक्तम्


महति : Z ( भभाषि ॥* ) इ० १० १

इदं किलाव्याजमनोहरं वपुस्तपःक्षमं साधयितुं य इच्छति ।
ध्रुवं स नलोत्पलपत्रधारया ममिट्टतां छेतुमृषिर्यवस्यति॥१८॥

तौ । इति । यदधः सकृदानीनमवनीतं तदुच्यते इति । सेति पूर्वं यः ऋषिभिरुक्ता । इदमिति । किलेयरुच । ४ झिल संभाव्यमानयोः । हे त्वरुच्चैरलीकं च इति हेमः } य इदं पुगे दृश्यमानमनुपममव्याज. मनोहरं स्वभावसुन्दरं वपुस्तपःक्षमं तपःममर्थे सधयितुं कर्तुमिच्छति धवं निश्चितम् । स पिनीलोत्पलपत्रधरा पार्श्वदशः लक्षणया तैक्ष्ण्य साभ्याच्छिदिक्रियायोग्यत्वं फलम् । तया समितां हेतुं यवस्यति प्रयतते । क्वचित् ५ मीळतम ’ इति पाठः । तस्य अतिकाठिन्ये- नोपनेयेऽत्यन्तासंभावनीयत्वं व्यज्यते । अत्र पूर्वार्धे विषमस्येक भेदं व्यङ्गयः--‘ क्वचिंव्यदतिवैधीन्न श्लेष घटनमियात् ’ इत्युक्तः । सम स्तवाचये निदर्शना , । “ अभवद्वस्तुसंबन्ध उपमपरिकल्पकः । निद् शन ? इत्युक्तः | श्रुत्यनुप्रासवृस्यनुप्रासयरेकवाचकानुप्रवेशरूपः संकरः / समिऋतामिति रूपकोपमयोः संदेहसंकरः । साधकबाधकः प्रमाणाभावात् । छेदस्य न समथैकमुभयोः साधरण्यात { मधु प्रेक्षा ! वाचकत्व इनेि शुद्ध्यद्दशापत्तेः । वंशस्थं वृत्तम् } अने नाभिप्राय—पं भूषणमुपन्यस्तम् । तदृक्षमाणं तु - अभिप्रायस्तु साद्रुश्या-


भावप्रकाशे •णेऽपेि कथं तथैः विमाने , सैयदुवे ' इति । ग्रह् इयं लोकातंत विचित्रभन्दयोतिशश्रवन वैखानस। सा कण्वदुर्हिता कथमिन बितॐ ’ यश्च वज्ञ तथा प्रजा’ इति चैिवामानन्त्रतपस्विकन्यकाया कषादेरसंभवाद्वितर्कथं युज्यते । तपःप्रभावाभिवः किं न सिध्यति । तथापि इमाम् एतादृशभावयनिश्चयवतीमि आश्रमधर्मे अवश्यकर्मणि निएं हैं प्रेरयति य तस्मात् साधुदशी । तच्छध्ये णिभिः । झुल्यवधारणे । सर्वप्रकरेंगेनिनवत्र भवतीत्यर्थः । तत्रभवनितिः पूज्ययाच। “ भारको भएको भट्टतत्रभवान् ” ३न वैजयंती । अत्र कश्य इति वक्तव्ये काशप इति • न धिक्षत्रियानसानि कुर्वीक्षेत्रानुसरतः ’ इति वच- नात । असञ्चशिखसेपपद्यत । इदं किनेयादिना । तर्हि वि2ङ्गष्ट वस्त्ररम्य मयि म्यमिव मूनिभातायन आह इदमिति । अनेन साक्षान्निर्देशेन दर्शनथतय सव वयवप्रत्यक्षता के “यंत । तीरभ्यमपि भूषितं चेद्म्यं अवनयत आह । । अव्याजमनोः हरमिति । भूपादिभादियेऽपि चियर्पण:भस्यर्थः । अनेन रूपं लायण्यं चोक्तम। तदुकम् “ आह-भभूतान्येव प्रक्षेपाद्यार्घभूषणैः । येत भूषितवद्रांति तपामिति कथ्यते ।

भवतु । पादपांन्तर्हत एव विश्रब्धं तावदेनां पश्यामि ।

’ इति तथा करोति )

शकुन्तला-महि अणएऑदिापणद्रेण बकलण षि अंबदाए

ईश अन्तिद दिले । सिढिलेहि व र्ण । [ सखि अनसूये, अति पिनद्धेन वल्कळेन प्रियंवदा नियन्त्रितास्मि | शिथिलय तावदेतत् |


भूतार्थप्रकथना” शत पादपान्नहित घृक्षन्नहितः । विस्रब्धं वैश्वासयुक्तम । समै चित्रम्भविधासँ ’ इत्यमरः । साख अनसूये, शक्तिंपनद्धेनातिग्रहेन ।• आमुक्तः प्रतेमुतश्च पिनद्धश्चापिनद्धवन् ऽश्रमरः । र्कलेन वृक्षभेचा प्रियंवदा नियन्त्रितास्मि | शिथिलय तावदेतत् । “ एतदो णः स्याद् चिन् ’ इयम परे णादेश । तत:


सु साफलेंथ छाग्राणाम्तरलत्वभिन्न प्रतिभाति यदनेषु त्रयं नदिनयने ॥ कं चाव्याजमनोहमित्यनेन शकुन्तलायाः साश्रुतावलोकनमंदगमनादीनामत्रिममनै- इवं व्यज्यते । एताशं ययुः शिरीषपुष्पपातैरपि यद्रपुम्दनं भवसि तत्रैव वपुः शब्दप्रयोगः क्रियते । तपःक्षमं तपसः सुनिव्रतस्य चांद्रायणादेरते यत्र क्षमं योग्यम् । तपश्चांद्रायणादौ स्याद्वर्गे लोकान्तरेऽपि च ” इति विश्वः । साधयितुं निर्वर्तयितुम्. इच्छति वांछति । अत्र क्रियापद वर्त्तमान्नार्थप्रत्यग्रेनेच्छाकरणस्य स?यमानत्वेन नैष्फ़न्यं ध्य यते । नहैि मुह: कथं शस्थनीस्यत आह-ऋषिरेति । यिः क्रांतदर्शी । ॐ पिस्नु वैदे भूवादं भवृद्धे विरौयेरै' सैनेि वैजयंती / तत्र दृष्टनमाह-ध्रुवमित्यादिना । ध्रुवमसंशयं नीलोत्पलपत्रकया कॅमलकरथेन अल्पसाधनेनेति यावत् । समिलतां छेरै कठिनं मह स्कनैं साधयितुं यचर्यातं घृते । संभावनयं वर्तमानसामीप्ये ठङ्कस्थाने कश्त्ययः । अंकलेति संभावनायाम् । ‘मर्तासंभाव्ययेः फिल” इत्यमरः । अस्मिन् लोके दृष्टान्तालं- फारः । तदुक्तम्-‘‘ सर्वलोकमनप्राहि वस्त पक्षार्थसाधकम् के वैर्निदर्शनकृतं स ईशन्त इति स्मृतः ।। ” इति। अत्र तपःक्षमत्वाभावे अव्याजमनोहरस्वं हेतुः । तत्र भीलोत्पलपत्रधार्य समिझताच्छेदनं दृष्टान्तः । भगत्वित्यादि । स यादृशस्तादृशो चास्त्वि . त्यर्थः । अगसूप भूयदि अदर्थमित्यनेन सुकुमारवस्तुनो दयाविषयत्वान्थिरपस्चियेन अम शरीरं कोमलं वपमपि बाधामनवमिति ज्ञातवस्यापि प्रियंवदा मच्छरैर सौकुमार्यानभिशयेन इवें बख़स्मेति भावः । अत्र तावद्हृणेन वल्कलवंशनम्य दार्श्व न


अनसूया-तह। [ तथा ] { इति शिथिलयति )
प्रियंवदा-- सहसम् )एथ पैओहरवित्थाइलअं अत्तणों जो

व्वणं उबालह।[अत्र पयोधशविस्तारयितृकमात्मनो यैवनमुपालभस्व।

राजा---सम्यागयमाह ।

इदमुपहतक्ष्मग्रन्थिना स्कन्धदेशं
स्तनयुगपरिणाहाच्छादिना वल्कलेन ।
चपूरमिनवमस्याः पुष्यति स्वां न शोभां
कुसुममिव पिनद्धे पाण्डुपत्रोंदरेण । ॥ १९ ॥

अथवा । काममननुरूपमस्या वयस वल्कलं न पुनरलङ्कारश्रियं

न पुष्थति कुतः,

सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं
मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति ।
इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी
किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥ २० ॥


ॐ अमौऽस्य ' इत्यकाररुपः । ततो णमिति । तह इति तद्यते । अत्र नियन्त्रणे पयोधराणां ( योः ) स्तनानां (नयोः ) विंस्तारयिं आत्मनो यौवनमुपालभस्त्र | अस्या वयसः काममत्यर्थमननुरूपं वल्कलं पुनरलं- कारश्रियं न पुष्यतीति न । अपि तु पुष्यतीत्यर्थः । अनेन शोभातिशयस्या वश्यकत्वं ध्वन्यते । वामनेऽपि ‘ संभव्यनिषेधनिवर्तने ही प्रतिषेधे ? इति । तत्र हेतुत्वेन पद्यमवतारयतेि-सरसिजमिति । शैवलेन जल


मया कृतं किंतु प्रतिक्षणं विचुंभमाणकूलंकषग्रौवनेन कृतमित्यभिप्रायः । अस्यादि । अस्मा एतादृशरूपलावण्याद्यतिशयवत्थाः । वयसा यवनस्य । ‘‘ वथः पक्षियैवनयोः । इति शबः । वल्कलमननुरूपमसदृशम्। अलंकारश्चित्रं मण्डनशुभाम् ।“शोभासम्पत्ति 'पद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिव दृश्यते ?’ िशवनः । कामं प्रायेण । न पुष्यति न न वर्धयतीति न किंतु पर्धयत्येवेत्यर्थः । नद्वयं संभाव्यनिषेधनिवर्तेने द्वौ प्रतिषेधावि ग्राह वामनः । पुष्यति यावत् । पुनः प्रश्नै अशंभावहं बस्तु पुत्रश्शेभकरमित्या शंक्याह कुत इत्यादिना । सरसिकं पत्रं शैवलेनापि अरम्यपदार्थेनापि अनुविद्धम्


नील्पापि ! ‘ रानी तु शबलं शैवलः ३ इश्भरः . बिहू बोधितम् विद्रः स्यादोधिते क्षिप्ते सदृशं' इत हैमः । प्रकृते तदुर्थसंभवात्संत्रद्वयं लक्ष्यते | ननतिशय व्यङ्गयः ! म एवात्र सातल्यवाचन" अनुना अनयत् स्नुयायतीतिवत्सनत्ये तस्य प्रयोगान् ! सरसिजं कमलं रम्यम् | नन्वा यन्तवाक्यषास्तृतीययैव गतार्थत्वान्मध्यमयाभ्य आकांक्ष!भावादेकानुहि मित्यभकररूपमिति चेन्न । उपमयेऽतिपनद्यादैिन! प्रकृतं तत् | मद भाय वह्नयेन्दुशरीरान्तर्गतत्वं प्रसिद्धमेवेति नापेक्ष्यते तद्वचनम् भयत्र । अत्र तु सरासेञ्जर्योहृतम्यानुष्ठंतस्य व शेवटूनाविनाभावात्सु भुक्तमनुविद्धमिति । अज वि न धिशेषणप्रक्रमभङ्गः हिमांशोश्चन्द्रम् भटिन र द लक्ष्मी शानां नावनं { :श्र!ङ्गमद अत्रापमानस्य कथंप्रवमभङ्गः । अथ + लङ्कापमानलप्रखतरायऽघनस तस्य चोपमानत्वेऽन्येन संबन्धस्वभमुक्तामिति वाल्छत्रेचनम् । :ि च एवम्- णत्र भरुन प्राप्त वधनादृणुष्टश्चम। हिमांशुर्दमत संबन्ध ऊर्भ तनोतीत्यत्र संश्रयन्तकांक्षा । लक्ष्मीं तनोतीत्यत्र हेमांशोरीत मज़ेखें लक्ष्मेश्वतझझक्षतेि संभन्धे अष्टचम् हिमांशुवदस्यवृत्तावयणादेः? करण्यामथास51 शब्दृस्यन्यत्रान्वयात् । चाक्यत्रयं पदवः


अनुपम रम्यं दर्शनघं भवति । यzनः स्थझिश्भयत' निजे पदार्थसमें थि देशभेद भवतीत्यर्थः । अनेन 'Tओंमानन शकुनय: पझिन। आति। सृक्ष्यते । उतार्थं पुनरेष प्रान्तेन विशदशनि । हिमांशोर्थफेरै लक्ष्म वि मलिनमपि दि । नीयमपि लक्ष्मी तीनि दर्शनीयशोभां करोति स्वयं भद्रनमेिभित्र 'बर्गर्गेण थिच्छः यता न करो। फिंतु रमण्यमाने ननमेिं अग पंपामंत सिमला न संकाय अन्य ने । ५१२३ ६E नक्षत्र अभय यदीि धरेशनःश्वचनापि अत्र कमनोज्ञr पूर्वापक्षयान्थर्धसभ:श । अमुमर्थमेघाभंन्नरथाओं 'f¥ग किमित्र हीत्यादिना । मधुराणां मनेज्ञानम् । मधु मध्यें अकृतीनां चर्म । आउने कथित पे सामान्यवप्रर्षेरपि इन 'अश्वः । ॐ यकचंद्रप्रभ्यश्चतुर्म ! में अलंकरणं न भवति । इयं ग्रनै। राधेमलंकरण न रथैः । हैि प्रसिद्धं । हिंस! प्रसङ्ग न ’' इत्येकाक्षरमाला । कञ्चिदेव योजयंति । अत्र क्रमेष काक्षि न्यायेन वापरयादिमध्यान्तेषु युज्यते चेदर्थान्तर जमश्रति सश्चसि सरग्भिषि पद्मर्षि अनेनापिशब्देभ सरसिजस्यापकरैः कथ्यते । यथा सर्पभ्रापिशब्दभानादगर्थकत्वं तद्प्रकृतेऽपीति यावत् । अभेन गजपकर्षयनेन प्रस्तुतनप्रतिरोशं शङमस्याओं उत्कर्षः सृञ्जने । श। अश्नसूर्यार्चनंदा अदनसूर्यार्थप्रग्भामैव ते भद्ददिति यावत्। कात्मकं द्वितीयं तु क्रियाकारकन्बितेत्येतदम् । तेन वाक्यनक्रमभ होऽपि यक्ष्म तनवत्यत्र सामान्यधर्मस्यार्थत्वेन प्रतीतेरर्थस्य कट्त्रं न्चाद्दिोषपरिहाराय ‘शिशिरकिरणमारी सुन्दरो लक्ष्मणापि इन्ने पठनीयम् ? असतसंवद्भवेन्मनुः मत्संवन्धाः किमु वक्तव्या इत्यपि शब्दार्थः j प्रकृतरूप लिङ्गनिर्देशेनेपमानयाजेन पुंनपुंमनिर्देशा= स्वभावमुन्दस्यैतत्रितयमंत्रह ( ध्र । हीननायामत्तिः भाविनाशिक न भवतीनि न्यज्यते । इयं पुगे दृश्यमाना !’ इदमः प्रत्यक्षगतम् इत्युक्तेः । “ मम लोधनयैः सुधारसकल्लोलिनी त्रिजगन्याललामभूत याघथन्तरसंक्रमितवाच्यम | तन्वीत्युपमंयथानदेशः तनोपमेषनिर्देन व(त्र ॥ वेशेषणाधिक्यं न शङ्कनींप्रम् । त्रिष्वापं रम्यत्वे समानेऽप्यत्रः तस्याधित्रयमतीदमेव विधेयम् । यथा दम्ना जुहोति’ इयत्र दधानः विधेः संचारैते तथेहष्याधिक्ये । तेन नायिकको (?) व्यज्यते । इतश्च वक्ष्यमाणभावोदयस्यऊर्धं व्यङ्गयम की सुन्दराणाम् भशश कृतीनां किमव हि न मण्डनम् । सर्वम् दीनहीनं स्वसंबद्धं अप नु / चेति सामान्यम्य समर्थकषार्थान्तरन्यासः । मधुरशब्दो रभसुचकः प्रकृते बाधितमुख्यार्थः मन, मर्मविषयरञ्जकत्वतर्पकत्वमेककार्यकरश्न संबन्धेन यक्ष्यन्भ्रश्यसभभिलाषविषखं नात्राश्रयेंमाते ध्वनयत !


सरसिजमपेि शकुन्ननुकरत्वदर्शनात्वभवदादिगुलैः परभजितमपॅनेि य/ अनेन शकुन्तळमुखासन्निधान एझ परमितम्याहूदकवर त्रसरभवत्तदेहसिद्भिः तन्संनिधाने तु निर्गऽत्यप्रतीतिरदर्शनीयस्य ध्र भवेदिनेि अन्यते । यदा सरसिजमपि दिवामान दर्शनीयमपीत्यर्थः । तेन शकुन्तलाया दिवारात्रदर्शनीयता सूच्यते । तादृशं राजिमपि शैवलेनारम्यपदार्थेनानुविद्धमनुपतं रम्यं मनोहरं भवति । पुनरपि दृष्टान्तेन त्रिशदयतेि हिमांशोरपीति । शकुन्तलामुखप्रभग्नादिगुणैः पराजितस्यापत्यर्थः । अत्राप्यपिशब्देन चंद्रस्योपयोगः अनेन शकुन्दलामुखसनैिधन व चंद्रशत्रवदर्शनयत्यादि सद्भिः । न सत्रिधने । चिंच्छस्वमद्धवं च भवेदेत ‘वन्यते । यद्वा हिमांशोरपि रात्रिमात्रदर्शनञ्चस्यापति यावत् । अनेनापि कुन्तलाश्च दिवारात्रदर्शनीयस्य व्यज्यते । ने चेरासिजचद्धाः शकुन्तलां प्रतेि केनाझरणापकर्पवत्यामिति सहृद्ग्रचित्तावदर्जुन अविति न भवति तदहिमांशोषि । मलिनमदशनयं लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति दर्शन । यशोभां करोति । यनुनः प्रभावीिकरमणीयतराः मलिंदपस्त्रसंगर्गेण । वैिदछFथत न करोतीति यावभ । इयं परgश्यमान दिग्त्रदशनॐग्रंथः । तन्व्यपि कृशः। यपिं युवपी सघन । अनेक सन्देश गोरुभूषणत्रमादश्वमहंत' ‘वन्धरे हैं अन्न पादत्रये साधारणधर्मस्य रम्यमंतरमनोज्ञपदैराभिधानान्माला प्रार्तवस्तूपमा । श्रूयनुप्रासथ्छेकानुप्रासयोः संसृष्टि: । अर्थालंकारयोरङ्गा |ङ्गभावः संकरः । एवमग्रेऽपं संकरसंसृष्टो उन्नये । ग्रन्थरैरत्रभीय क्वचिदेव वक्तव्ये | मालिनीवृत्तम् अनेन माधुर्यं नामायतनोऽलंका उक्तः । तल्लक्षणम्--'सीधस्थाविशेषपु माधुर्यं रमणीयता’ इति । अनेन प्रसिद्धिनांम भूषणमुपक्षिप्तम ! तल्लक्षणं तु---‘प्रसिद्धिचैकमिख्यतैवीवें


(इश्यपंति यावत् । कलेन परिधानरथतरुपच अधिकमन् | पूर्वापेक्षया। प्तिमात्रदर्शनीय साधकसनशैम्भनेन सरसिंज्ञाचंद्रच शकुन्तलायाः सदयोभिवं शैवलान्मलिनाश्च वक्रम्यपकृष्टपूर्वं वन्यते । यावद्रस्वाँदर्यप्रावल्यं तावत्ततो निर्भ पुनरपदार्थसंसर्गेण । दर्शनीच प्रस्तुनवाम् . । अत एवाधिकमनीवि प्रयुक्तमित्यवगं. तव्यम्। नहि सरमिजं शैवलेनाधिकरणं नेिमांशोर्मलिनमसिलनं तनोनीनि प्रयुक्तम् । देवाश्चांतरन्यसेनाह किभित्र यदिना । मधुराणां भुदराणामातीनामाकृतिमरों क्रि वर्तिकाचेनिंदितं वन् । किं वितर्क पारंख्ने झेपे निंदापराधयः ।' इति त्रिव। हिंशब्दस्वेत्री : निंदितस्वेवेत्यर्थः । ‘‘ हि हेतावत्रधरणे " इत्यमरः । मंडनं न अलंकरणं न भवति । इव अक्षे ३५सुन्दराणां किमपि मंडने ने भवति सुंदराणां निंदितं च मडन भयतीत्यर्थः । अन्ये त्वेवमभ यजयंति । सरसिज़ शैवलेनाजुत्रदं रम्यम् । अपीति प्रश्ने शैवलसंसर्गेण रम्यं न भवति किं स्वौचितशजह्मादिमंडलपरिवृतमेत्र गरसिकं रम्यं भवतीति यावत् । एवं भूमिस्थ- हयन्तमुक्वाकाशरथे दृष्टान्तमाह हिमांशोरिति । हिमांशोर्मलिनं लक्ष्म लगीं तनोनि अपीनेि प्रश्ने लक्ष्मीं न तनोति किंतु चंद्रः कैलं”,चपलक्ष्ममेव विस्तारयतीत्यर्थः"गह समुचयप्रश्नशंकासंभावनास्वपि । । इत्यमरः । इयं तन्नी वल्कलेनाधिकमने " अप्रैति प्रश्ने वल्कलेनाविकमनोज्ञा न भवतेि किंनु स्वोचिनौमदिवत्रेणैव धिकमनीत्यर्थः । एतदेव शंभावयति किमिवेत्यादिना मधुणामातीनां मंडनमलकरणं कै गहि गद्दिनं वस्तु मंडनं न भवति । इव संभावनायां रम्यां सुंदरवस्वेव भंडनं भवती अर्थः । अपरे त्वेवमपि योजभृति सरसिजं शैवलेनानुविद्धमपि रम्यं नैवलसँसर्गाभावे तस्य दर्शनीयतायां किं वदाम इति भावः । हिमांशोर्मलिलं समापि लक्ष्मीं तनोति सिर्म- लिनत्वे सति तस्य कांतिमसाय किं ब्रूम इति भावः । इयं तन्वी वल्कलेनाप्यतिमनेज्ञ वक्रभावे तस्याः सौंदर्यविषये किं वक्तव्यमिति भावः । तथाहि मधुरणामाकृतीनां किमिव किमपि मण्डनं न शौभाकरे न भवाति किन्तु तन्मौदनिरोधकमिति यावत्। अमुं दराणामेव मंडनं कर्तव्यमिति भावः । अत्र लोके प्रसिद्धिर्नाभालंकारः । तदुक्तं प्रसिद्भि लकविग्यतैवीयैरर्धप्रसाधनम्।' इति । अत्र अवलाद्यनुरोधेऽपि रमणीयतया प्रसिद्धानां सरसिजावीली कथनेन शङन्तामनइवकथनं प्रसिद्धिः १ अत्र वाश्रमधर्मकरणस्योपरिं

शकुन्तला- ( अग्रतोऽवलोक्य ) एसां वाद्दपल्लवङ्गुलीहैिं।

तुवरेदि विंअ मं केररुक्खओ । जाव णं संभविंम ।( इति परिक्रा माति ) [ एष वातेरितपल्वाहुलीभिस्त्वरयतीव मां केसरवृक्षकः । यावदेनं संभावयामि]

प्रियंवदा-ठूला सउन्दले, एत्थ एव्व द्वाव सुदुत्तमं चिट् । जाक

तुए टवमदाए लदासाहो विअ अअं कंसररुक्ड अ पाड भादि । [ हला शकुन्तले, अत्रैव तावन्मुहूर्ते तेष्ठ, यावत्त्वयोपगतय तासनाथ इवायं केसरवृक्षकः प्रतिभाति ]

शकुन्तला---अहो क्खु पिङवदासि तुमं ? [ अतः खलु

गैर्वदासि त्वम् ]


रथप्रसाधनम् ३ इते । एष वातेरितप्रह्वांगुलीभिवरयींच मां केसर बृक्षको बकुलवृक्षः । अल्वार्थे कः | इदं चैकदै त्रिवर्ती रूपकस् | तेन् केसरवृक्षम्य वयस्यत्वमपि रूपितं भवतें । तेनायमत्रैः । यथा कश्चन सखायन्यमुण्टतोऽर्चानेन मित्रं वरयति तद्वदिति | यावद्वनं संभावयानि अत्रत्र तावन्मुहूर्ते तिल, - यावत्त्वयोपगतया लतासनाथ! इवायं केसरवृक्षकः प्रतिभाति । अतः खञ् श्रियंवदामि त्वम् । एताभ्य’ प्रयंत्रदशकुन्तळवचनाभ्यां निरुक्तमिति भूषणमुपक्षिप्तम् । तद्क्षणम्


इनकता' धमनंसत्वकथनेन माधुर्यं नाम त्रीणां म्याभाविकलकार उक्तः । तदुक्तम् सर्वावस्थासु चेष्टानां माधुर्यं मृदुकारित" शैर्नि व्रण स्वाभविकाढंकारा नियन्ते भावो हाचश्च हेय स्त शोभा क्रांतिः सदमिका ३ प्रागलभ्यं धैर्यमौदार्यं माधुर्यं दश मर्विक , ॥ लीलाविलासो त्रिलित्तिविभ्रमः किल्बिकंचिनम् । मोक्षयितं तमंतं त्रिलको ललितं तथा ! त्रिहृतं चेति विज्ञेयाः शग£ दश योषिताम् । में स्त्रीणामयकरः स्वभावातः स्मृताः + नै चतुर्था चित्तगात्रत्रक्षुद्धयारंभसं

  • ने उनरत्र यथासंभयं लक्षणोदाहश्राभ्यां प्रदद्येत । स इत्यादि ।

बृक्षक शूतिं याला कम्रत्रयः । यावत्संभावयामि संभावयिष्यामि जलेनेति शेषः / हलंत्यादि। अंर्त चूनिंक एंवत्यर्थः । तावच्छती सानार्थकः । ‘* यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे * * इत्यमरः । तिरैति प्रार्थनायां लोट् । अद इत्यादि । अनेन निहतार्च कार उ{ः। अत्र श्रियवंदायाः प्रियभाषणमिदं मनधेयमत्यक्तिर्निशिः !

राजा- प्रियम|प तथ्यमाह शकुन्ला प्रियंवदा । अस्याः खलु

अयग क्रिययगः मबटयनुकारिणं बाहू ।

कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गयु संनद्धम् ॥ २१ ॥


निरुक्तांनग्वक्तनामन्यथप्रादय” अनि । यत्प्रयंवदयः कृतास्त्रमरो- पितं तत्साधयति--अस्या इति । अधरोऽधरोष्ठः किमय्य इव रागो यस्य स पलशताम्रः | याहू विटप स्कन्धेर्मशास्त्रं तदनुकारिणो तत्सः दृशं । यदकन्यः-- स्कन्धाद्वै तरोः शास्र कठप्रो विटपे मत । इति । कोमलङदेन|ग्रनत्वं तयोर्यज्यते । भङ्ग मैन; , सन(इ श्राप तम् ? अणुकमित यात । अत्राङ्गविति बहुवचनेन यदन कान्तिभक्ताः न’नयदश्येत; क8 ऊचुत्ररवघम क्षसि तनोतृभ्भयम्, नाभ गभीरतः नितम् मध्यनिम्नतम् उभयभगे चतुरस्रत्रम्, जयनजंघाजानुमण्डलस्देशनां प्रमत्वम: गन सर्विसवः भियादे ध्वनितम । संनद्धशब्दः प्रकृते योधितमुरच्यार्थः सन्, यः संनहुँ भनयुदसाहेन प्रभवे भवनति श्रादयसंबन्धेन यावनं रूक्षणै स्तङ्गतमतिक्रयं मनक्ति । वने कुमुमभिन्न लोभनीयं चेत्ताकांझम । कुसुमामिति जायेकवचनम् ! अद्भश्च संनद्भयत्रापि योजनीयम् ।


न पुनरित्यदि रिमपि समषि तथा सत्यं नाहं पनीपप्रश्ने हृितम िसस्यमेग्राहे त्यर्थः । तदेवोपपादयनि अम्? ( इथर्टिना A --टुशरदो दैत्रर्थकः । यमो हेतोः अधः मियराग: किगलयम्य नर इत्र राग ऐहितं यस्य स तथोः । शरौsगुरौ मथे व्रतवें हुननाः ' । न शश्वतः यदा किसलयरागः किसलयानां किम अधरः नि१2ः । अम्धरसन्निधाने सिद्धानां विच्छायत्वेनादर्थानयना भवेद्धति अत्र । । नेन अग्रस्थाग! व्यज्यते । श्रीशत्रपरिस्थाग एव वैदग्ध्यवचनश्चयदै संचियसचिपन करणे थािनुकारिणे । नेनाकृतेर्विभक्तावयवं यज्यते। तैनांमध्येओंगळश्यं य्यंग्य अनेषु मद्भक्षयचेए सन्नद्धे गजं यौवनं धिकारोन्मुखं कुमुमभित्र लभतेयं स्पृहणीयम् । अत्राधरः किसलयराग इत्यनेनाधरस्य चुंबनयोगत्वं ययने तेन प्रसर १ व प्रतीयते प्रभट्पनाविशेष एव हिं कामिन्चिनानां मुखाद्यनुगचः कोमल- विश्पगुणात्रियनेन बाधितपुरुलिंगनक्षमत्वं वन्यते । अनेषु सन्नद्धमित्यनेन यपुरै वित्रिसुरतक्रियाक्षमन्यं च मृयते । अंगेष्विति बहुवचनेन सर्वावयवानां शंयुर्ग भन्मथधेन ननक्षनदिक ग्रयंग्यत्वं च यन्यते । अधरः किसलयरागः इति किस्त्य म्चैव गणं ग्रन्थेति प्रीती समासग छतपसा । केमविटपानुकारिणौ बाहू इत्य


लताद्धेषु संलढमित्यर्थः । हस्तादिस्पृष्टस्य भटिनत्वादिसंभवात् । एवम नुच्छिष्टयौवनत्वेन कन्यात्मं ध्वनयतः स्वयोग्यत्वं ध्वनितम् । ततश्च चप्रमाणेश्यस्थांकुरवं पर्यवसानम् । समांसगा आी’ समासगा गोणीं पूर्ण श्रीतीयुपमानां संसृष्टिः ! ८ सप्तम्युपभानपूर्वस्योत्तरपदलोपश्चै। इष्टनेन वातिकेन समासः । नन्वत्र वार्तिक उत्तरपदलोपे विहितः । प्रकृते च नतरपदलोप इति कथं समासः । उच्यते । अत्र वार्तिके महभाष्यकैयटकारप्रमुखैः “ उष्ट्रो मुखमस्त्र ’ इत्येव विग्रहः कार्यः अवयवधर्मेण समुदायधर्मव्यपदेशादुद्भस्योपमानतेतेि । न च प्राणी प्राण्यन्तरस्य मुखमुपपद्यते तेन सामर्थात्सदृशावयवावगतिः । तेन मुखेन सुखस्य सादृश्यं सिध्यति । तेन मुखमव सुखमस्येत्यथैः सिद्धो भवति । तेनोत्तरपर्यापो न वक्तव्यः । तेन चन्द्रमुखी पुण्डरीकाक्ष इत्यादि सिद् (मातेि सिञ्चन्तितम् | बहुत्रीहेरुपमाद्योतकत्वम् । अचैतन्यनुक्र यः कर्तुं न शक्यत इति प्रश्नं रक्ष्यम् । अतो गौणी । श्यं च महता युक्ति संदर्मणोपमाप्रपञ्च मया निरूपिता । इदादिसद्भावातृतीया पूर्ण प्रती ! बाहू मृदुलविटपाविव प्रतनू ' इति पटित्नोश्यप्रतिनिर्देश्यश्रक्रमभङ्गः पूरिहरणीथः } अनेन पदोच्चयमिति भूषणमुपक्षिप्तम् । तल्लुक्षणं तु--‘सं-


संपूर्णपमा र कुसुममित्र भनीयंभिनीवेन समासेन नमसगा च अति । क्रिस- अराग’ इत्यत्र किसदरायचाग इति चित्र; तद्वितया च भवति । अनेन शकुन्त लवा द्वितीययौयनावस्थेY । प्रभभवम्था ब । नदुक्तम्, ‘ न सर्वासामपि नारीण चैत्रनं प्राञ्चlनुर्निधम् । प्रतिषाचनमैदानां नैमिनि पृथक् पृथङ् । ईश्नच्छपल- नेत्रांतं स्मरमैरसुखबुजम् । सगर्वंजर्सी गंडमस्रमग्र(रुणाधरम् । लावण्योद्धेदरम्योगं विंद्राचसौरभम् । उन्मीलितकुञ्जयमङ्गकरांघ्रिकम् प्रथमं यौवनं तत्र वर्तमान चूमेक्षण में अपेक्षते मृदुस्पर्श झहने नौङ्गनां रतिम् । सप्तकेलिरत स्वांगसुंस्त्रगरकलित त । न पहप भइ सफलीदर्शनादिषु । ननिश्यति मां च संगसे ;ि रज्यति ॥ ५ अथ द्वैतग्रन्थेचनम् ।“ स्तनौ पीनौ सनुर्मन्त्रः षाभिपाइr रतिमा : अळ् करिकराकारवंगं संस्थ6ांगलैंधित । नितंत्र त्रिषुलो नभिर्गुष्ठरो कथनं चैनं । व्यक्ता रोमावलिः नैग्ध्यं लिंगदेशस्तथक्षिमान् । द्वितीययौवने तेन कलिता यमलोचना । सखीषु शयज्ञासु निश्च नार्येण मानिनी । न प्रसीदन्त्यनुनथे रामस्नीत्वभ्यसूयिनी । नपरधान्निषहते प्रणश्रेष्कपयिं न । अनिदित्रनिभृत न्यैतेि नहा रहः । । अथ तृतीययौवनम् । अनिग्धत नयनयोर्ग जघनकेऽपि च । सध्याज कोपमथुरा या धत्ते म्लानांनितम् । विच्छायता खस्पऑscषंगानां लथत

अनसूया-हला सउन्दॐ, ३ भै स पुंवद्भद्रे सह अरस्स तुरु

किदणामंदैआ वणजोभिणिति णोमालिआ । णं विंडुमर्दाि सि । [ ठूला शकुन्तले, इयं स्वयंघरवधूः मूझकरम्य त्वया कृतनामधेयः बनज्योत्स्नेति नवमालिका । एनां विस्मृतवत्यसि]

शकुन्तला--तदा अत्ताणं वि विंसुमग्निस्सं ।( लाभुपेयात्र

रॉक्य च ) ह्ला, मणीए खु कले इमस्स लदाप्रभवमिंदुस्स वइअरो संवुत्तो । णवकुसुम नोव्वणा वणजोसिणी, सिद्धिपर्व ए उपभोअक्खमो सहआरो( { इतेि पश्यन्ती तिष्ठते ) [ तदा त्मानमाणे विस्मरिष्यामि । इदा, रमणीये खलु काल एतस्य लतापादमिथुनस्य व्यतिकरः संवृत्तः । नवकुसुमयौवना वन ज्योत्स्ना, स्निग्धपर्वतघृषभोगक्षमः सहकारः]


ढार्थानुरूपौ यः पदोधः स पदोच्चयः इति । इयं स्वयंलखधु: सहकार त्वग्रा कृतनामश्रेया घनच्योत्स्नेति नवमालुिका | एनां विस्मृतवत्यास { तदात्मानमपि विभागेष्यामि ! रमणीये चल काल एतस्य शताषा दपमिथुनस्य व्यतिक्र: संश्लपः संवृतः} नवकुसुमयवन नवानि प्रथ माहूतानि कुसुमानि तान्यत्र यौवनं यस्याः सा वनज्योन्स्ना स्निग्धपल्ल वतयोपभोगभूमः सहकारः । नत्रं कुसुमं रजोदर्शनं च अस्याः सः । स्निग्धऽसौ पद्म विट्प ( e ) श्च तवैनैतिं नायकव्यवहारारंपास


मना । अभ्रे मसग (गस्तृतये यौवने भवेत् । तत्र त्रीणामियं लेश तेर्तत्र विदग्धता । वह्नभम्बापप्रशस्ततर्पगीशम् । नादगेऽपराधेषु भूपत्संवर्ग. मत्सरः ॥ । २ अथ बन्धनम् । ज-रस्तु स्नतक्ष"|गटेके धनादिषु । निमं. सता च भवति चतुर्थे यवनैः म्रियम् । नेत्र से रत्रित्रसाहेऽमर्थना की '; नाटकेषु प्रथमद्वितीयश्रवनमेव बण्यैते । तृतीयचतुर्थयनने तु प्रहसनेषु वर्धते एत मदीये रसिकानंदाये प्रहसने द्रष्टव्यम् । हलेन्यादि । बालसहकारस्व वालन- अक्षम्य । ‘* आम्रश्चन सरोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः । ’ इत्यमरः । तद्वेत्यादि । । अत्र नवकुसुमृशब्देन प्रथमरजस्वलत्वं विनाश्नतम् । यथा कामेिनन्मार्थ- रजस्वलात्वे यौवनारंभः तथ भावीलनाय अपीत्यर्थः । बद्रपदतयेत्यत्र मह्त्रंशच्दैन किसलयपर्यायेण रागत्रत्ता लक्ष्यते रूढरागत्रतयेति यावत् । ॐ शत्र किसठ पिके" इति विश्वः । बद्धपलबतथा उपभोगक्षमः उपभोगस्य क्षमः शक्तः । ।


१ ओक ( बाल ) इत्यधि• क्० पु० २ । तह जड़ ( तथा यदि ) इतेि इ० पुन
प्रियंवदा--( सस्मितम् ) अणखए. जाणा कि संउन्दल।

वणजोसिणेि अदिमत्तं पेक्सद्त्ति । [ अनसूये, जानासि किं शकु न्तला वनज्योत्स्रमतिमात्रं पश्यतीति ]

अनसूया—ण क्खु विभावोमि । कहे हि । [ न खलु विभाव

यामि । कथय ]

प्रियंवदा - जह वणजंसिणी अणुरूपेण पाअवेण संगदा,

अवि णाम एवं अहं वि अत्तणो अणुरूवं वरं च्हेआत्ते । [ यथा वनज्योत्स्नानुरूपेण पापेन संगता, अपि नमैवमहमप्यात्मनोऽनु रूपं वरं लभेयति]

शकुन्तला-( सासूयम् ) एसो णं तुह अतगदो मणोरहं ।

( इतेि कलशमावजयंति ) [ एष नूनं तवात्मगतो मनोरथः]

राजा-अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसंभवा स्यात् ।

अथवा कृतं संदेहेन ।


मासोक्तिः । इति पश्यन्ती तिष्ठतीति कविनयम । अनसूये, जानासि ॐ शकुन्तला वनज्योतामतिमात्रं पृश्यतीति । न खङ्क विभावयमि ! कथय | यथा वनज्योत्स्न्नानुषेण पापेन संगता । अपि नामेति संभा बनायाम । एवमह्मष्यान्मनेऽनुरूपं वरं लभेयेति । एष नूनं तवात्मगत मनोरथः ।’ जा–कथमियम् ’ इत्याद्येतदन्तेन विलोभनं नामाङ्ग मुपक्षिप्तम् । तल्लक्षणं तु-- गुणानां वर्णनं तच्चैर्विलोभनमितीरितम् । इतेि । अपि नामेति संभावनायाम् । असवर्णमसभानं क्षत्रियाद क्षेत्रे


न खु विभामीति । नटुशब्दो जिज्ञासार्थकः । जह इत्यादि । अनुइयं सदृश वरं लभेयमित्यतिमात्रं पश्यतीति संवेवः । “ वरो जामातृषिन्नयोः । श्रेष्ठेऽन्यवत् । इति विश्वः । हठ रमणिजे काले इत्यादिना एतदंतेन देशालंकारौ व्यज्यते । तदु- 'कम् = यद्वाक्यं वाक्यकुशलैरुपायैनामिवीयते । सदृशाश्नभिर्नष्पत्त्या स लेश इति कीर्तितः ॥ ॐ अत्र प्रेवेन कविना शकुन्तलायाः प्रदृशद्गभिल्लमर्योऽस्तीनि दुश्यन्तं प्रत्यपानेन नितमिनि । एस् इत्यादि । आःमशब्दैन चुद्धिरुच्यने वृद्भि लेशः सः। गत इत्यर्थः । ’ आत्मा जीवे वृतं बुदं देखभावे परमात्मनि । इति त्रिवः । एथ इति अः सदृशवराभिलापः स एष इत्यर्थः । आत्मगतमित्यनेन सर्वाश्रव्य- मुक्तमित्यवगंतव्यम् ! अपि नामैश्चादि । अपिशब्दो जिज्ञासप्रश्नार्थकः नामशाननौ


९ णिमित्तं ( निमित्तं ) ४० ० पू० ।

असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा
यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः
सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु:
प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ।। २२ ।।


कलत्रं तत्संभवा तत उत्पन्ना । “ क्षेत्रं पत्नश्रीरयोः ’ इत्यमरः । भूत मित्थलमर्थेऽव्ययम् ।’ तद्योगे वारणार्थंयोगे तृतीया ’ इति तृतीया । संदेहे नालमित्यर्थः । ’ कृतामिति निषेधनिवारणयोः ’ इति वर्धमानः । तदेव वंशस्थेन द्रख्यात--असंशयमित । क्षत्रं क्षत्रियस्तस्य परिग्रहः स्त्रीत्वे नाङ्गीकारस्तत्क्षमा तत्समर्था । क्षत्रं क्षत्रियराजन्यौ ? इति नाममाला । ८ परिग्रहः परिजने पयां स्वींकारमूलयोः ' इति विश्वः । अत्र मत्प. रग्रहक्षमात वक्तव्ये क्षत्रेति सामान्योक्तेरप्रस्तुतप्रशंसा । तया च नाय कगतमौचित्यं ध्वनितम् । यद्यस्मादार्य श्रेष्ठं मे मम जितेन्द्रियस्य पुरुवं शोत्पन्नस्य दुष्यन्तस्येत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यम् । भनोऽस्यां स्त्रीसृष्टिरत्न भूतायामभिलाषयुक्तम् । हि यस्मासतां संदेहपदेषु संदेहस्थानेष्यन्तकर णस्य प्रवृत्तय वर्तनानेि प्रमाणम् । “ पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ् निस्तुषु ' इत्यमरः । तेन पुनरुक्तवदाभासो नामानृकारः । अर्थान्तर न्यासकाव्यलिङ्गानुप्रासाः । अनेन परिन्यास इत्यङ्गमुपक्षिप्तम् । तळेक्षणं तु--> तन्निष्पत्तेस्तु क्रथनं परिन्यासं प्रचक्षते ’ इति । नन्वङ्गोद्देशवाक्ये ही उपक्षेपः परिंकरः परिंन्यासो विलोभनम् ’ इत्युद्दिष्टम् । उदाहरणे च कथं व्यत्यय इति चेत् | नैष दोषः । यत उक्तं सुधाकरे-- सुखादि


वाक्यालंकारे । यद्वा अपिनामेति संभाचनायाम् । कुलपतैर्गात्रप्रवर्तकस्य भवेरिति शेषः । असवर्णक्षेत्रसंभवा असमानजातीयभार्यासंभवाः । क्षेत्रमिति भायींनाम “ क्षेत्रे पुरे गृहे देहे केदारे योनिमार्ययोः । ” इति वैजयंती । यद्वा अपेिनामेति वितकं । एवं संदिह्य निधायकप्रमाणैर्निश्चिनोति । अथवेत्यादिना । अथवेति पझां- तरे कृतमलं संदेहेन संशयेन । निश्चयकप्रमाणस्य विद्यमानत्वात्संदेहो न कर्तव्य इत्यर्थः । तदेवाह--असंशयामित्यादिना । अत्रसंशयपदेन चाक्षुषमानससंदेह द्वयं निरस्यते । तेन च कर्तव्याध्यवसाय उच्यते । अनेनोपादेयता ध्वन्यते क्षत्र . परिग्रहक्षमा परिगृह्यत इति परिग्रहः कलत्रम् । तथा च वक्ष्यति तृतीयेऽङ्क तथापि तत्वत एनामुपलप्स्ये ।


संधिष्वङ्गानां क्रमो नायं विवक्षितः । क्रमस्यानाहूतत्वेन भरतादिभि- राष्ट्रिमैः॥ लक्ष्येषु व्युत्क्रमेणापि कथनेन विचक्षणैः इति । ग्रापि मम इक्ष्ये विश्वसस्तथापे व्यवहारार्थं तत्त्वत एनामुपलप्स्ये ज्ञाम्यामि ।


‘‘ परिग्रहबहुत्वेऽपि " इत्यादिना । क्षत्रस्य क्षत्रजातेः व्रद्विशब्दवृज्जातिपरस्त्रं क्षत्र पदं नपुंसकं तथा त्रिकांडशेषे “ मूर्धावसिक्तमूर्धाभिषिक्तौ क्षत्रं नपुंसकम्” इति तथा नैषधेऽपि ‘• क्षत्राद्यथा भज्यत स द्विजेन्द्रः " इति । क्षत्रजातीयपरिग्रहक्षमा शका कलत्रत्वयोग्येत्यर्थः । अथवा परग्रहणं परिग्रहः कलत्रत्वेन स्वकार इत्यर्थः । परिग्रहक्षमत्वे हेतुमाह आये मे मनेऽस्यामभिलाषि यद्यस्मात् मे क्षत्रस्य समेत्यर्थः । आर्ये निदपम् । अत्रायंशब्देन शानर्थानुष्ठाननियतिर्मनसोच्यते । मर्याः क्रिय प्रमाणं प्रशंसति स धर्म इत्यापस्तंवोॐः । तत्संबंधि मनोऽप्यार्यमित्युच्यते । अत्र मनसः आर्यत्वविशेषणेन मनस्स्वारसिकतथा न कदाप्यकार्ये प्रवर्तत इति द्योत्यते । तदे वायतरन्यासेनोपपादयति । सतां हीत्यादिना। सनामानानां संदेहपदेषु कर्तव्याकर्तव्याभ्यां संशयस्थानेषु ‘‘पदं व्यत्रसितत्राणस्थानलक्ष्मश्रिवस्तुषु' इत्यमरः । वस्तुषु पदार्थेषु प्रमाणे प्रमेयनिश्चयकम् अंतःकरणस्य अंतर्राष्ट्रियस्य ‘करणं साधकतमक्षेत्रात्रद्रियेष्वपि' इत्यमरः । चितस्य प्रवृत्तयः प्रकृष्टा वृत्तयः निरुपाधिकाः स्वारसिकाश्चेति यावत् ! प्रमाणे मिति । वेदाः प्रमाणमित्यादिवच्चान्येकवचनं नियतलिंगं त्र' के धर्मनिर्णयकारणानि त्यर्थः । यथाह-‘‘ सम्यक्संकल्पजः कामो धर्ममूलमिदं स्मृतम् । इति । केचिदात्मप्रशंसानिवारणार्थमेवमपि योजयति । अस्यामभिलाषि सस्पृहं में मनः यदा यस्मिन्काले आर्यं भवति तदेयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा स्यात् । हि यस्माद्धेतो त्रैस्तुषु पदार्थेषु संदेहपदषु सत्सु अंतःकरणप्रवृत्तयः प्रमाणं सतामैव मादृशां नास्ति तस्मादिति पूर्वार्धेन संबंधः । अमुमर्थमेवाह--तथापीत्यादि । यद्वा महापुरुषस्य मप्रशंसादोषो न विद्यते । यथा रामायणे अद्य रामस्य रामत्वं पश्यंतु हरियूथपाः । ’ इत्यादौ । यद्व आत्मगतत्वेनकत्वात्र दोषः । तथापीत्यादि ।। अंतःकरणप्रवृत्तिमात्रेण निर्णयितुमशक्यत्वेऽपि तत्त्वत एव साक्षादेव प्रत्यक्षप्रमाणैरेवे त्यर्थः । उपलप्स्ये दास्यामि । शतृत्वे सुकरत्वमाह एनामित्यन्नादरनिर्देशन एषा नागरिका न भवति छलोक्त्या सर्वं ज्ञातुं शक्यत इति द्यौल्यते । पूर्वस्य योजनायामपि तथाप्यनुमानेन निश्चितं यद्यपि तत्वत एव प्रमाणान्तैरैरेख उपलप्स्य इत्यर्थः । असंशयमित्यादिनैतदंतेनारंभ नाम प्रथमावस्थोक्ता । तदुक्तं दशरूपके << कर्तव्याध्यवसायः स्यादारंभः फलसिद्धये ’ इति । अत्रासंशयादिपदैः कर्तव्याय वसाय उच्यत इत्यारंभः । अवस्था निरूप्यते “ प्रारब्धस्य तु कार्यस्य पंचावस्था

शकुन्तला (मसम्भ्रमम्)ओम्मो | मलिलसेअसंभमुग्गदो

णोमालिअं उज्झिअ वअणं में महुअरो अहिवट्झ (इने भ्रमरत्रध रूपयतेि ) [ अम्भो । मलिलमेकमंभ्रमोदंत नवमालिकामुज्झिवा. वदनं मे मधुकरोऽभिवर्तते ]

राजा--विलोक्य ( सस्पृहम्)[ साधु बाधनमप रमणीयसस्याः

यनो यतः षचरणंऽभिवृर्तते,
ततस्ततः प्रेरितलोललोचना ।
विवत्तद्भरियमश्च शिक्षत,
भयादकामापि हि दृष्टावभ्रमम् ॥]

(सासृग्रमिव)


ससंभ्रमे सभयम । भयहेतुश्च चक्ष्यमाणः ! अम्मो आध्यै । अन्ययम । इत्यधिकारे - अल्म आश्रय ? इति सूत्रम् । सळ्ळिमेकसंभ्रमोद्धतेः नवमाचकमृज्झला वदनं मे मधुकरोऽभिवर्तते । वदनं लूयीकृत्याग- छतीत्यर्थ । अनेन पझिनीन्मुक्तमस्थाः यदाहुः--कमलमुकुलमृद्वी फुल्लगीगन्धः सुरतपयसि यम्यः सरभं दिव्यमङ्ग : इति ? भ्रमरबाधां रूपयति ! अभिनयतीत्यर्थः । स चाभिनय विधुतेन शिरसा, काम्पितेनाधरेण, मुखदेशस्थितेन पगङ्मुखतलेन चञ्चलेन पताकंनाति । तलक्षणानि-- तिर्यग्गतं द्रुततरं विधुतं तप्रयुज्यते । शीतार्ते स्वरिते भीतं ’ इति । यथयां झम्पितेऽन्वये भीत शीते जये रुपि ? इति ।

  • तर्जनीमूयसन्नकुञ्चितांगुष्टकं भवेत् । पततः संहृताकारः प्रसारेित

भवंति हि आरंभयनप्रध्यानसुताप्तिफलागमः ॥ " इ ि इलेण । नत्रमालिकाभ्यो वलभ्याधिक्रसौरभयाद्दन्नमर्मरमति भानः । यदनय अनेन गर भवत्वकथनेन शकुन्तलायाः पझिनीजानिना मूपते । ननुतां प्रतिपूरे • कमल मुकुरुक्षुद्री फुलराजधगन्धं सुरतपयसि यशाः मैौरमं दिव्यमंगै । बहिनङ्गशाभे प्रान्तरले च नेत्रे स्तनयुगलमननैं श्रीफलप्रैविङधि ॥ तिरडुरससमानां घिंभ्रती। नासिकां में द्विजगुरुप्रपूजश्रद्धधाना सदैत्र । कुवलयदलश्नतिः कापि चांपेण गंधी विकचकमलकोशाकारकमातपत्रा में प्रजति मृदु सलीलं राजहंसत्र तन्त्री त्रिवलिवलितमध्या ह्मत्राणं मुदेषा । मृदु युन्दि लघु भुक्ते मानिनं गाढला धनलकुमुभवासा वङ्गभा पद्मिनी स्यान् । इति । रूपयतीत्यादि । रूपयाति


१ हुलेति पठान्तरम् । २ विलोक्येति क्वचित् पु० अधिकम् ।

चंलापांगां दृष्टिं स्पृशम बहुशो वेपथुमतीं
रहस्यारभ्यायंव स्वनम मृदु कर्णान्तिकचरः ।
कॅरो व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं
वयं तस्यान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती ॥ २३ ॥


तलांगुलिः ॥ 'इति । चापगामिति । हे मधुकर, वयं कथमेतद्यकवाक्ष गोचरा भूयास्म, कथमेषास्मदभिप्रायव्यञ्जकं रहोवचनमाकर्णये, कथ भु हठादनिच्छुन्या आपि परिचुम्बनं विधेयास्मेति यदस्माकं मनोराज्य पदवीमाधिशेते ते वयम् । बहुवचनेन स्वस्मिन्पूजा । अस्मच्छवः सकलधराधिपस्यपुरुवंशोत्पन्नत्यनेकार्मेधाभिलाषचाटुकप्रवणत्रया यथार्त रसंक्रमितवाच्यः । तत्त्वान्येषाद्वस्तुवृत्तान्वेषणया हताः । निरुद्धप्रवृत्तय इत्यर्थः । आयासमात्रपत्रीभूता इति भावः । “ मनोहतः प्रतिहत अतिबद्धो हतश्च सः ? इत्यमरः । त्वमित्येकवचनेनास्य निकृष्टत्वम् । युष्मच्छब्दस्तु स्फुटंज्ञानराहित्याद्यर्थान्तरसंक्रामतः । अतएव मधुकरेति सबुद्धिः । कुती । कृतबहुकृत्य इत्यर्थः । ‘ भूभा” इनिः ; } खल्विति निपातेनायनासिद्धं तब चरितार्थत्वमिति ध्वन्यते ? अथ हता इति विशेषणोपादानासावशेषणभ्य निषेधो वक्तव्य इति बहुवचननिषेधाद्वय- मित्यनुपपन्नमितेि केचित् । तदविचारितरमणीयम् । यतो विशेषणं


अभिनयनि ॥ चचेति । खळे यतो हेनोश्चलापांग इष्टः चलात्रपांग अस्मिन् कैर्मणि ततश्रुतं दृष्टः सन् त्रपथुमत कंपवन बहुशः वरंवारं स्पृशसि । रहसि भवं २ह्रयं तदाख्ययंत्र दन्निवेत्युत्प्रेक्षा । कर्णातिक्रचरः सन् मृद ललितं नायक्रपक्षे सानुनयमिथापि न यथा भवति तथा स्वनसि शव्दास्यमे । गुप्तं भाषस इत्यपि च रतिसर्वस्वं रतेः सुरतस्य सर्वस्वं निखिलमूलधनं सारांश इति यावत् । ‘ रतिः स्मरप्रियायां च रागे च मुरतेऽपि च " इति विश्वः । पित्रमेिं पानं करोषि निःशंकं ब्रुवसनि भावः । वर्तमानव्यपदेशेनाश्चापि धंवसीत्यनाया- सेन नस्य भाग्यातिशयः । त्रयमिति बहुवचनेन नागरिका इति द्यौशने तादृश अपीति यावत् । यद् अहमेक एव न भवामि ममदशाः अनेके इन द्यन्यते । हृताः बचिताः अत्र हेतुमाह संयन्येषान्, जातिनिध्यं परामृश्य ल्यब्लोपे पंचमी । मधु- कर इत्यनेन तिर्यग्जन्नुत्वं विवक्षितम्। कृती श्रन्थः भग्यं तु मनुष्याणामेवेति नियमे नास्तीति भावः । अनेन नायकेन मुग्धा नायिका नवसंगमे कुकुवृत्था बळवूहीत्वो प्रभेतुमुचितेति योत्यते । अत एतन्न कृतमिति निर्वेदः। किंचात्र भ्रमरवृत्तांतकथनेन


। चलापाङ्गं दृष्टः इ० पा० । २ करमिति पा० ।

द्विविधम् अनुवायं वैिभेयं च । तत्रानुवाद्ययेशेष योऽयं निषेध न विधेये | अत्र च तस्य विधेयवाननुपपत्तिः । तथा च वृत्तावुदाहृतम्- ८ मदुरहं ब्रवीमि " इति । अत्रैव पदमञ्जरीश्वरवचनम् -- कथम् “ त्वं राज वयमप्युपासितगुरुप्रज्ञाभिमानोन्नताः ? इति । अत्रोन्नतल्नं धी यते । नहि विधेयोऽथ विशेषणं भवते ? ते । तस्कथमित्याह वलेति | चलापाङ्गामित्यनुवाद्यविशेषणम् । वेपथुमतीं त्वदाङ्काका तराम् । दृशं नीलोत्पलधिया पुनः स्पृशास । रहम्स्थमाख्यातुं शीलं यस्य स इव कर्णान्तिकचरः श्रवणसमीपगो मृदु ध्वनामे श्रवणावकाश- पर्यन्तत्वाव नसोत्पलशङ्कनपगमाच्च तंत्रेव दुन्ध्वन्यमान आस्से में करी व्याधुन्वस्याः सहजसौकुमार्यमासकातरायाश्च रतिनिधानभूतं विकासतार विन्दछुनर्ग्रमौदुमध्वन्धूकवन्धुरमधरं मिंवसीत प्राञ्चः । अधुनातनास्त्र चलापाङ्गं दृष्ट इत्यनुवाद्यविशेषणं वाक्यत्रयशेषभूतम् । एवमन्तिकश्चर इत्यापि । तत्र यतोऽन्तिकचरस्ततश्चरुणाङ्क इष्ट इनेि हेतुहेतुमद्भावशेष. तत्वादेन नावृत्तिः । अतो हप्तस्ततः स्पृशसि स्वनसीति योज्यम् । “ कर्णा- तिक्र-' इत्यादिपाठ न्यवारा वयमृत्विजः स भगवान्कमपिदेष्टा हरिः संग्रामTध्यदीक्षितो नरपतेः पत्नी गृहीतव्रता ? इयाद्विद्भवन्मतयोगः


तस्यान्वेषाद्यं हुत अनेन प्रथमं वनुसौंदर्यबलान्मदनकातग्रसहिष्णुर्बलान्छकुन्तला प्रयेति विश्रुवान् तनो जातिनिश्चयाभावात्स्यबिनग्रादिसौशल्यगु स्खचित्तं निगू तूष्णीं स्थित इति भावः । अत्र भ्रमरविशेषणसाम्यादप्रस्तुतनायकप्रतीतेः समासोक्त्या- लकारः ? तदुक्तम्- विशेषणानां तौल्येन यत्र प्रस्तुतवर्तिनाम् । अप्रस्तुनस्य गम्यत्वे सर समासोक्तिरिष्यते । “ इति उत्प्रेक्षासमासोक्त्योः संश्रुटिः । नटुतम् -‘‘ अलं कृतनां बीन ग्रोन्नपि रामाश्रयः । एकत्र निरपेक्षाणां मिथः संमृद्धिरुच्यते । ” इति । संसृष्टिशंकरस्वरूपमुच्यते । सर्वालंकाराणां संछेषममुत्थापितेऽलंकारो निविधः । तत्रसंश्लेषः संयोगन्यथैन रामचन्मयेन च द्विध्र संयोगो यत्र भेदथोकटनया स्थितिः । समवाय यत्र तस्यैवानुत्कटत्वेन वर्तमानत्वम्। तन्नोत्कटत्वेन स्थितं । तिलगंडुलन्यायः । इतरत्र क्षीरनीरसाश्रयम् । एतेषां भिश्रत्वे तिलतंदुलयोरिचोकट्त्रभेदवे शब्दार्थोभया संसृष्टिः त्रिविधेति पूर्वोचन्यैरुक्ता । अलंकाराणां यथासंभवं यदि क्वाचिद्युगपद्दन स्थात् तश्च ते किमपृथक्त्व एख. पर्यवसिता उतालंकारांतरमत्र फिचिदिति विचार्यते । तत्र यथा वाह्यालंकरणां सौवर्णमणिप्रभृतीनां पृथक्त्ररुता हेतुत्वेऽपि संघटनाकृतं चारुवान्तरं जायते तद्वत् प्रस्तुतालंकाराणामपि संयोजने चारुततरमुपलभ्यते । नालं कारोतरप्रादुर्भावऽपृथक्त्वपर्यवसानामिति निर्णयः । अलंकारांतरत्वे च संयोगन्यायेन फुटबगमो भे: समवायन्यायेनास्फुटावगम इति द्वैधम् । पूर्वत्र संसिरत्र ५ स्यात् । न च स्मृसयनेनैव नैकट्ये छः प्रथमवाक्यस्य नोपयोग इति वाच्यम् । एवं कर्णं इत्यत्रापि सामीप्याधिकरणेनैव गतार्थत्वात्त चापेि । एवमुत्तरत्रापत्यवकर्तैव स्यात् । तेन तदुक्तिः स्वभावोक्तिपो भयैवेत्यवधेयम् । अतएव कर्ण इत्येकवचनम् । यदा यदपानेन पश्यति तदा तत्रेन्दीवरभ्रान्त्येष्टलाभेन स्वनतेि । वेपथुमतीं कम्पमानाम् । भयस्वभावात्तादृक्त्वम् । अर्थादृशं दर्शनक्रियायां करणत्वेन प्रस्तुत त्वात्तस्याः स्पृशसीति | ह्रांशुस्पर्शनमेव वस्तुतस्तस्य उपचारात्त- थोक्तिः ! समासोक्त अमीरोपार्थमिदम् । तेन विना तस्या उज्जीवना- भावादिति स्थितमाकरे ! अतएव साक्षाद्विशेष्यानुपादानम् । हठका मु कत्वव्यवहारारोपार्थे च । अन्यथा 1 सा स्त्रीजातिः १ तत्रापि मुग्धा, तत्रापि तपस्विनी, तेन सुतरां तत्स्पर्श सोडुमसहा । तस्यापि कीटक विशेषस्यायं भावः । परौ दशत्येवेति यथाब्व्याख्यातमेव चारु । बहुश इत्यपि भस्कृतव्याख्यानुसारेणैवोपपद्यते । यथाश्रुततया बहुत्वेन हेतुं वक्ष्यामः । समारोपे तु यथा कश्चित्प्रथमसाहसां कम्पमानां कांचिन्न यिकां स्पृशतेि स्पृष्टकेनालिङ्गनेन योजयति । विशेषणादेव विशेष्यप्र तिपत्तिः । कणं मृदु यथा स्यात्तथा स्वनसति स्वभावोक्तिरेव । तत्र रहस्याख्यायवेत्युत्प्रेक्ष समारोपसाधिकैव । तथा कपोले चुम्बनविशेष व्यज्यते । कामिनऽपि रहस्याख्यानं व्याजक्षुभ्यनमेव प्रधानम् । “ करें व्याधुन्वत्याः ' इते विशेषणं पूर्वत्र समानभापि खुम्बनं यत्करघुनने तत्स्फरणार्थमौचित्येनात्र कविना निबद्धम् । अतएव विविधमासम भूतादित्युपसर्गद्वयनिबन्धः । चुम्बने तु “ करौ युनाना नवपल्लवाकृती १ इतिवत्कामशास्त्रे केवलस्यैव प्रयोग उक्तः । इदमेव बहुत्वे बीजमिं- त्यवधेयम् “ बिशेषणादेव विशेप्यप्रतिपत्तिः ? इतेि संयान्धिबोधः । तस्या रजतसर्वस्वं संभोगानिधानम् । निधानत्वं च प्रथमतः प्राप्यत्वेन । तेनैव तन्निर्वाहात् । आदौ रतं वाह्यमिह प्रयोज्यं तत्रापि चालिङ्गनपूर्वमेव


संकरः । अत एव निलतंदुरून्यायक्षीरनरन्यायौ तयोर्यथार्थतामनगमयतः । तत्र तिलतंडुलन्यायेन संसृथिनघा शब्दालंकारगतत्वेनार्थालंकारगतत्वेन चोभथालंकार गतत्वेन च । एवमुत्कटभेदमिश्रत्वे संसृष्टिस्त्रिधा अनुरकटभेदे संकरः । तत्र मिश्रत्व मंगांगिभावेन संशगेनैकवाचकानुप्रवेशेन च त्रिधाभवत्संकरः । अनुग्राह्यानुग्राहकतया व्यवञ्चितत्वात्रिप्रकारतयैव संक्रर: । अंगमनुग्रहकमंथनुप्रयम् । प्रकारांतरेण तु न शक्यो वक्तुमानन्यात्तत्प्रभेदानामिति प्रतिपादिताः शब्दार्थोभयगतत्वेन त्रैविध्यगता

शकुन्तला–णं एसो दुष्टं विरमदि । अण्णदो गमिमं ।

( पदान्तरे स्थित्वा सदृष्टिक्षेपम् ) कहं इदं वि आअच्छदि। हला, परित्ताअह मं इमिणा दुब्बिणीदेण दुहृमहुअरेण पडिहूअमाणं । [ न एष दुर्थो विरमति । अन्यतो गमिष्यामि । कथमितोऽप्याग- च्छति । हळा, परेत्रायेथां मामनेन दुर्विनीतेन दुष्टमधुकरेण परिभू- यमानाम् ]

उभे--( सास्भतम् ) का वर्ष परित्ताद्धं । दुस्सन्दं अकन्द ।

राअगक्खिदव्वाइं तवोवणाइं णाम । [ के आवां परित्रातुम् । दुष्य न्तमाक्रन्द । गजराक्षतव्यानि तपोवनानि नाम ]


इत्युक्तेरालिङ्गनचुम्बनयोः पूर्वत्वम् । अनेन नायकाभिप्राये व्यज्यते । अधरं न तूत्तरोष्टं पूर्वेक्तविशेषणस्य तत्रैव संभवात् । तत्रैवास्य कवि- भिरङ्गीकारात । पिवाससादग्नवलोकयसीति भ्रमरपक्षे । अन्यथा तन दंश एव क्रियेतेत्युक्तमेव प्राङ् । आरोपपक्ष सुम्वसीति श्लेषः । वयं हतास्वं कृतीति व्यतिरेकः ? नीलोत्पलाभ्रिान्त्या भ्रान्तिमान् । भ्रमरस्त्रभायक्तिः । त्वं कृतीत्यत्र चरणत्रयं हेतुत्वेनोपात्तमिति काव्यलिङ्गम् । आद्यवाक्यद्वये रशनाकाव्यलिङ्गमपि । श्रुत्यनुप्रासश्च । शिखरिणीवृत्तम् । यद्यपि हुता इत्युक्तं तथाप्यभिलाषचाटुकप्रवणवेन तसुखागमस्य भावात्प्रातेि रित्यङ्गमुपक्षिप्तम् । यतो धनिकेनोक्तम्-’ साक्षात्पारंपर्येण वा विधेयानि इति । तल्लक्षणं तु ‘ सुखार्थस्योपगमनं प्राप्तिरित्यभिधीयते इति । न एष दुष्टो विरमति । अन्यतो गमिष्यामि । पदान्तरे स्थाना न्तरे । कथमितोऽप्यागच्छति । परिंचयेथ नां दुर्विनीतेन दुष्टमधु करेण परिभूयमानाम् । के आवां परित्रातुम् । दुष्यन्त माक्रन्द । राजरक्षितव्यानि तपोवनानि । नामेति प्रसिद्धौ ।


अलंकाराः । कुतः पुनरेष प्रतिनिथभः प्रदेषां तुल्यवेsपि काव्यशोभातिशयहेतुत्वे कश्चिदलंकारः शब्दस्य कश्चिदर्थस्थ कश्चिदुभयस्यैति चेदुक्तमन्न । यथा काव्ये दोष गुणालंकाराणां शब्दार्थोभयगतत्वेन व्यवस्थायामन्वयव्यतिरेकावेव प्रभवतः संकरनिमि तान्तरस्याभावात् ततश्च योऽलंकारो श्रदीयौ भावभावावनुविधत्ते स तदलंकारो व्यवस्थाप्यत इति सर्वे समंजसम् । परिताअहेत्यादि । तयो


१ णादि० आअच्छेदि इत्यंतं कचित्पुस्तके नास्ति ।

राजा--अवसरोऽयमात्मानं प्रकाशयितुम् । न भेतव्यं न भेत-

व्यम्-“( इयधोक्ते । स्वगतम् ) राजभावस्त्वभिज्ञातो भवेत् । भवतु । एवं तावदभिधास्ये ।

शकुन्तला–( पदान्तरे स्थित्वा । सदृष्टिक्षेपम् ) कहं इदोवि

मं अणुसरादि । [ कथमितोऽपि मामनुसरति ]

राजा–( सत्वरमुपसृत्य )
कः पौरवे वसुमतीं शासति शासितरि दुर्विनीतानाम् ।
अयमाचरत्यविनयं मुग्धासु तपस्विकन्यासु ।। २४ ।।
( सर्वा राजानं दृष्ट किंचिदिव संभ्रान्ताः ) ।।

भगतमिति । ‘अश्राव्यं स्वगतम्’ इति तङ्क्षणात् । राजभावो राजत्वम् । कथमितोऽपि मामनुसरति | क इति । दुर्विनीतानामविनीतानां दुष्टानां शासितरि दण्डादिना शिक्षकं पौरैवे पुरुवंशोत्पन्नं | वसुमतीं भूमेिं च । अथ च वसुमतमिति रक्षायोग्यत्वं ध्वनितम् । शासति सति ।


चनानि नाम । नामशब्दः प्रसिद्धार्थकः । अर्थात इति । अर्थस्य वाक्यैकदेशस्य "उते कथने विचार्यं विमृश्य के थिचारे करणमाह राजभायस्त्वभिज्ञात इति भवन्नियुषायस्मरणे एवमभिधाम्ने इत्थं वक्ष्यामि वक्ष्यमाणप्रकारेण शजभावं प्रच्छाद्याभिधस्थ इति यावत् । गुण एस इत्यादि । सदृष्टिक्षेपमिति । दृष्टेर्देशनस्य क्षेपेण प्रेरैणेन सहवर्तेत इति सदृष्टिक्षेपं क्रियाविंशेषणं चैतत् प्रकृतिप्रत्ययसमू यस्य प्रकृत्यर्थाभागमुखेन भेदकं क्रियाविशेषणं कथमिति ज्ञातव्यहेतुजिज्ञासा याम् । कः परव इत्यादि । पैरवे पुरुवंशद्वे दुष्यंते अत्र पौरत्र इत्यनेन महाकुलीनत्वं सर्वलोकप्रसिद्धत्वमद्विनयवं च ज्ञायते । तादृशरस्तत्र कर्णपथं न गतः किमिति भावः । स तु प्रसिद्धो भवतु मम किभियत आह । वसुमतीं शासनाति । अत्र वसुमतीभित्यसंकोचनिरुपपदेन मार्वभौमत्वं व्यज्यते नद्राज्यवासितया तवापि नदाज्ञापरिपालनयेति भावः । तर्हि यः कश्चिन्कुलक्रमागतं राज्यं पापाठयति तस्य दुष्टशिक्षाकरणसमर्थं नास्ति कथमविनयाद्यभचाररूपतदाज्ञपरै पालनामित्यत आह--शासितरीति । नियामक इत्यर्थः । अनेन शौर्यादिगुणाः सूच्यंते ; न तु वैतालिकसेकेतितारोपिनकृत्रिमशौर्यादिगुण इति भावः । तपकर्तृषु को वा


१ दर्शयितुम् । कः कोऽत्र भो ( इत्यधोंके विचाडै ) इ० पा० २ न एसो दुवे

विरभदि ता अण्णद गमिस्सं / नैष दुर्यो विरमति तस्मादन्यतो गमिष्यामि ) इत्यधिकं क० पू० । कोऽयमिति. क्रोधेनोक्तिः । मुग्धास्वचतुरासु तपस्विकन्यास्वर्विनामाच रतेि । तपस्विशब्देनात्यन्तासंभाव्याविनयस्थानत्वं व्यज्यते । अत्र भ्रमर इतेि मयि दुष्यन्त इति शकुन्तलायां चाति विशेष प्रस्तुते कोऽयमित्यादेः सामान्यस्योक्तेतरप्रस्तुतप्रशंसा | अनया चैतत्प्रतापस्य व्यापकत्वं व्यद्ध यन्स्था तस्य राजभाधगोपनं ध्वनितम् । छेकवृत्यनुप्रासौ । अनेन दण्ड लक्षणं संध्यङ्गान्तरमुपक्षिप्तम् । तल्लक्षणं तु सुधाकरे --‘दण्डस्त्वत्रिनया


प्रातिकूल्यं नाचरेदित्यत आह--*पस्विकन्यास्विति । अनेन रोगाभावादण्यवामित्वाय कम्प्युपद्रवकरणाभावः मूर्ते । तर्हि गैौढोऽत्रास्सल्यादिरागादिक्रमस्तीत्यत्र आह--अन्यान्निति अप्रगभाविति यत्रन् । ताहैिं अन्यत्रेऽपि दुष्टजनसहवमवशा किंचित्कैतवं कुवैतयत आह--मुग्भ्रम्विति । तादृशनागरिकसहवासाभावाच्छाद्ययन भिन्नःस्थिति यावत् । अविनयं प्ररहन्थकाया वलदाहरणरूपासन्मार्गम् आचरतीति. वर्तमानप्रयोगेणापि मम पुरत आचरति मधुकरनिःशंक्रधार्थजनिताश्चर्यं द्योस्यते । क इत्याक्षेपे । अचमिथुनेन तिथंग्जन्नः परत्रीग्रहणे दोषाभावादन्थायस्वाचरितः अस्मद्राज्ये मनुष्यः कोऽभ्येवमनियमाचरितुं न शक्नोति भावः । अत्र 75 मधुकर- निवारणकथनग्राद्धेनानुनयेनेंच कन्या वीकर्तव्या न तु बलादिति ज्ञायते। नाशिका नेिविधा मुग्धा मध्या प्रगल्भते । तत्र मुग्धा नववयःकामविवेककषायिता । मुग्धे सौम्ये नवे मूढे” इति यादवः । अत्र श्लोके प्रसिद्धिर्नामालंकार उक्तः । यदाह- ‘ माक्यैः सातिशयैर्युक्ता वाक्यार्थस्य प्रसाधकैः । लोकप्रसिदिबहु प्रसिद्धिरति कीर्तिता ॥ ” इति । अत्र दुर्विनीतानां शासेिनाएं वसुमतीं शासतीति राज्ञोऽतिशयोक्तिः । इश्वशिक्षाकारत्वादेव प्रकृतभ्रमरवधानिवर्तकस्वम् । पौरव इति लोकप्रसिद्धिः । अत्र पथे दंड नाम सन्ध्यन्तरगमुक्तम् । उक्तं च ‘ दंडस्वविनयादीनां इष्टय झुल्नथ तर्ज नम् ’ इति । अत्राविनयभृया दुष्यन्तेन कृतं तर्जनं दंडः । सन्ध्यन्तरांगानि नितः प्यते << मुखादिसंधिषंगानामर्शथिल्यं प्रतीयते । संन्यन्तरेषु योज्यानि तत्र तत्रैकविं शतिः । सामभेदौ दानदंडीौ प्रत्युत्पन्नमतिवधः । मायाक्रोधं भयं प्रज्ञा गोत्रस्खलि. तसाहसौ । ओजः संवरणे भ्रांतिर्देयं हेयवधारणम्। लेखस्वप्रश्वित्रमताविति ख्यातानि नामसः । एवं सन्ध्यन्तरेंगानि प्रभवंत्येकविंशतिः । ॐ सर्वा इत्यादि । इवशब्द वाक्यालंकारे । किंचिदीषत् । नत्वत्यर्थमिति यावत्। संभ्रांता आटोपवल्यः संभूताः। ‘‘संभ्र भाटोपसंरंभाः इति यादवः । सर्वास्तद्वषमोहतदृष्टयो भूत्वातिथिसत्कारार्पाद्यादिकर्म णीषदव व्यापृताः नवत्यर्थम् अत एवोक्तं किंचिदिवति । यद्वा इवशब्द भावाथर्कः । किंचिदपि न सञ्जाता इति यावत् । लोकोतररूपलावण्याद्यतिशयमहापुरु- दर्शनेन विस्मयादवश भूत्वा व्यापारान्तरे मन:पूर्वे सवाकीर्णे प्रवृत्तिर्नास्ति किंतु.

अनसुया--अज्ज्ञ, ण क्खु किंवि अचाहिदं । इअं ण पिअसही

महुअरेण अहिहूअमाणा कादरीभूदा । (इति शकुन्तलां दर्शयति ) [ आर्य, न खख किमप्यत्याहितम् । इयं नौ प्रियसखी मधुकरे णाभिभूयमाना कातरीभूता]

राजा--( शकुन्तलाभिमुखो भूत्वा । अपि तैपो वर्धते ।
( शकुन्तला साध्वसाद्वचना तिष्ठात )
अनसूया--दाणिं अदिहिविसेसलाहेण । हलाँ सउन्दले, गर्छ

उडअं । फलमिस्सं अर्धं उबहर । इदं पदोदअं भविस्सदि । ( इति घटमवलोकयति } [ इदानीमतिथिविशेषलाभेन । हला शकु न्त, गच्छोटजम्। फलमिश्रमर्घमुपहर । इदं पादोदकं भविष्यति }

राजा--र्भवतीनां सूनृतयैव गिरा कृतभातिथ्यम् ।

दोन दृष्टश्च श्रुत्या च तर्जनम्’ इति । आर्यन खळे किमष्यत्याहैि- तस् | ‘अत्याहितं महाभीतिः कर्म जीवानपेक्षि च' इत्यमरः । इयं नौ प्रियसखी मधुकरेणाभिभूयमाना कातरीभूत ! साध्वसाद्वचना तिष्ठतीति कबिवचनम् । इदानीमतिथिविशेषलाभेन । स्वलाभेनेत्यर्थः । अनेनानुयु क्तिनाभा नाट्याङकार उपाक्षिप्तः । तल्लक्षणं तु--‘प्रश्रयादनुवर्तनम् । अनुवृत्तःइति । हला शकुन्तले गन्छोटजम् । मुनीनां तु पर्णशालो टजोऽस्त्रियाम इत्यमरः । फल्यमे श्रमर्घमुपहर 1 इदं पादोदकं भवि प्याते । सूनृतया सत्यया प्रियया च 1 + सूनृतं तु प्रिये सत्ये 'इत्थ


दृष्टिस्तु राजावीषयति भावः । अतः प्रद्यु किंचिदिवेति । अजोति । अत्र मधुकरेण कुलीक्रियमाणेत्यनेन शकुन्तलामुखादिविषयसौरभादिसौभाग्यातिशयप्रख्यापनं व्यज्यते । आवयोः प्रियसखीत्यनेन चिरमह्त्रासाच्छकुन्तलाद्ग्रमर्भशतानसूयाप्रियंवदयोः सूच्यते । प्रियसखीवास्ववचनस्यानुल्लंधनीयत्वं च शकुन्तलाया हूप्यते । सर्वत्वाद्रोपनीयं हृदि स्थितं शकृन्नलायाः किमपि नास्ति अस्याः हृदयमस्मदर्धानमस्मद्दर एतद्विषये प्रवृत्तिः कर्तव्यंति राजनं प्रति ज्ञष्यते । अत्याहितं महाभीतिः। अपिशने । दाणिमिति । तपो वर्धत इति शेषः । भवन्वित्यादि ।। सूनृतया श्रेियसस्यया । सूनृतं प्रिय-


१ आडीकियमाणा ( आकुलीक्रियमाणा ) इ० पू० १ २ नाम इत्य० ई० पू० ।

३ साअंद अजस्स ( स्वगतमार्थस्य ) इत्यक क० पु० } ५ 9घ ( तावत् ) इत्य = क० पु० १५ भवंतु इत्य० ई० पू० ।

प्रियंवदा--तेण हि इमसि पच्छाअसीअलाए सत्तवण्णवोदि-

आए मुहुत्तअं उबविसिअ परिस्समविणोदं करेदु अज्ज । [ तेन ह्यस्यां प्रच्छायशीतलायां सप्तपर्णवेदिकायां मुहूर्तमुपविश्य परिश्रम- विनोदं करोत्वर्यः]

राजा-नूनं यूयमप्यनंन कमणा परश्रान्तः ।
अनसूया-~हला सउन्दले, उइदं णो पज्जुवासरौ अदिहीणं ।

एत्थ उवविसर्दा । ( इति सर्वे उपविशन्ति ) [ हला शकुन्तले उचितं नः पर्युपासनमतिथीनाम् । अत्रोपविशामः ]

शकुन्तला--( आरमगतम् ) किं णु कङ इमं पविअ

तवोवणविरोहिणो विअरस्स गमणी आदि संवृत्ता । [ किं नु खल्विमं प्रेक्ष्य तपोवनाविरोधिनो विकारस्य गभनीयास्मि वृत्ता ]


भरः तेन ह्यस्य प्रछायशीतलायां सप्तपर्णवादिकायां मुहूर्तमुपविश्य परिश्रमविनोदं परिश्रमप्रशमं करोत्यर्थः । “ पुस्त्रयां " इत्यनु- वर्तमाने “ सिंससयेरन् “ इति सूत्रेण विकल्पेनकागदंशे आस्स अस्स इमस्स इमस्सतं स्त्रीपुंसयोः समानं रूपम् । अनेन कर्मणा वृक्षसेचनेन । उचितं नः पर्युपासनभतिथनाम् । अत्रोपविशामः | आत्मगतं स्वगत- यिस्थ पर्यायः । किं नु खल्विति जिज्ञासायाम् ।’ खलु वीप्सानिषे धयोः । जिज्ञासायामनुनये बाणीकरणेऽपि च ? इति हेमः । इमं प्रेक्ष्य


सत्यन्योः ’ इस्यमरः । नेणेत्यादि । करोत्विति प्रार्थनाय लोट् । प्रकृष्ट छाया { यत्र तत्स्थानं प्रछायम् । ॐ छाया स्वनानपे कांतै प्रतिधियार्कज्ञययोः t" इति निश्चः । तेन शीतला शंतमस्यास्तीति शीतला ‘ सिध्माद्रि’ अग्रादिन अलच् । सप्तपर्णा विशालत्वछारदो विषमच्छदः ’ इत्यमरः । सप्तपर्णा इत्यत्र वृत्तिविषये. संध्याशब्दस्प्र वीप्सार्थकत्वं महाभाष्ये प्रतिपादितम् । नन्वित्यादि । नन्विति संबोधने अनेन कर्मणा। वृक्षसेचनव्यापारेण परिश्रान्ताः खिन्नः युष्माभिरपि स्थातव्यमित्यर्थः । हलैयाादि । वचितं न्याय्यम् । ‘‘ अभ्यस्तेऽप्युश्चिनं न्याय्यम् ” इति यादवः । सविमर्शभिति । अननुभूतपूर्वस्वकीयचित्सविक्ररावमर्शः । किं ण्विति । तपोवनस्य न तु वृनमात्रश्र विरो धिनः प्रतिषिद्धस्य शांतिप्रधाने तपोवने मदनविकारस्यायोगात्। त्रिआरम्भ विकारस्य विचा


१ ननु इ० पा° ! २ सविमर्शमित्यधि० पु० |

राजा--( सर्वा विलोक्य ) अहो समवयोरूपरमणीयं भवतीनां सहादम् ।


तपोवनविरोधनो विकारस्य गमनया विषयभूतास्मि संवृत्तः । अनेना स्याभावो नामाङ्गजो विकार उक्तः । तल्लक्षणं यथा —‘ नेिवकारात्मक चित्ते भावः प्रथमवक्रिया इते } जनान्तिकमिति । तल्लक्षणं दशरूपके-- ‘त्रिपताककरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम् । अन्योन्या मंत्रणं यत्स्याज्जनान्ते तज्जनान्तकम् इतेि । त्रिपताककरलक्षण संगीतरत्नाकरे पताकलक्षणमुक्त्वा -- स एव त्रिपताकः स्याद्वकि


रस्य वा । गमनशि त्रिषयभूता । अनेन लोकोत्तरपुरुषदर्शनेन राजविषये शकुन्तलाया अनुरागो जात इति द्योत्यते । स्व8ध्याभावे अनुरागरूपचितविक्षगभावात् । तथा स्खभिनिवेशनं प्रकटीकरिष्यत्युत्तरत्र हेय मा उत्ताम्यस्वेत्यादिना । अनेन शकुन्तलाया अनुरागवजमुषक्षिप्तम् । तस्मान् वीजस्य कथनेनोपक्षेपो नाम भुखसन्ध्यंगमुॐ भवति । तदुक्तम् - बrजस्योक्तिरुपक्षेपः ’ इन । साधनत्वाद्वीजादावुपक्षेपः । बीज उक्षणमुच्यते स्तौकोद्दिष्टः कार्यहेतुः पश्चारुमुत्रिस्तृतः ” इति वीजत्रद्वीजमुक्तम् । उक्तं च यत्नु स्वरुपभुपक्षिप्तं वहुधा विस्मृतिं गतम् । कायस्य कारणं प्रीस्तृझीजमिति कथ्यते । ‘यथा सुविहितं वजं फलपर्यवसायितद्वदिदमपीति । स्तकोद्दिष्टः स्वल्पोपक्षिप्तः । अनन्तरमनेकधा मूत्रकंधपलाशादिवदंकुरितपल्लवितकुसुमितादिभेदेन नायकपनाथक प्रतिनायकभेदेन च वहुधा विस्तारी कार्बस्य त्रिवर्गरूपस्य फलस्य यो हेतुलझीजम् । यथा मालविकाग्निमित्रं कुमुदिका कटि पत्थिदासीत्यादिना मालविकायामनुरागस्थ चित्रदशै. नम् । तत्राप्यादरातिशयश्र कारणमुकम् । यथा वा मद्ये नैषधानन्दै नळस्य। दमयन्त्या मनुरागस्य स्वनदर्शनम् । तच्च बीजप्रधानकार्योवांतरकार्यहेतुभेदादनेकप्रकारम् अत्र प्रधा नकार्यवीजभुक्तभ। अवांतरकार्यबीजं यथा मालविकाग्निमित्रं बिंदूषकं प्रति किंचिदुपेय पाथीनल्यादिना मालविकादईनक्षपात्रांतरकार्यस्थ हरदत्तगणदासयोर्विदकरणं जमु पन्यस्तम् । यथा वा मदीये नैषधानन्दे‘‘अद्य स्वप्ने प्रियसख मयादशिं काचित्रिलोकीभूष योषा णितिमनसरष्यलक्ष्यानुभावा । स्मारंस्मारं तरलनयनां तां तपत्यतरात्मा वारंवारं विसृजति शरान् पातकी पंचवाणः । “ अत्र नलेन हंसं प्रति दमग्रन्त्यनुरागस्य स्वप्नदर्शनं वजमुक्तम् । ततस्तत्प्राप्त्यर्थं । चित्ताश्वसंचारणशैर्यशुल्केयादिना स्त्रयंश्चर गत्रिकादर्शनमवान्तरं वजमुपन्यस्तम् । सर्वा इत्यादि । मुहृदो भावः सौहार्दम् ।

प्रियंवदा–( जनान्तिकम् ) अणसए, को नु क्खु एसो चउ

रगम्भीराकिदी मउरं पिषं आलवन्तो पहावयेन्दो विअ लक्खी अदि । [ अनसूये, को नु खल्वेष चतुरगम्भीराकृतेश्वतुरं प्रिय मालपन्प्रभाववानिव लक्ष्यते ]

अनसूया-सहि, मम वि अस्थि कोदूहलं । पुच्छिस्सं दाव णं ।

( प्रकाशम् ) अजस्स महुरालावजणिदो वीसम्भो मं मन्तादि कदम अज्जेण राएसिणो वंस अलंकरीअदि, कदमो वा विरहप जुस्सुअजणो किद देसों, किंणिमित्तं वा सुङमारदो वि तवोवण- गमणपरिस्समस्स अत्ता पदं उवशी । [ सखि, ममाप्यास्ति कातुहलम् । पृच्छामि तावदेनम् । आयस्य मधुरालापजानेितों विस्रम्भो मां मन्त्रयते कतम आर्येण राजर्षेर्वंशोऽलंक्रियते, कतमो या विरहपर्युत्सुकजनः कृतो देशः, किंनिमित्तं वा सुकुमारतरोऽपि तपोवनगमनपरिश्रमस्यात्मा पदमुपनीतः ।


तानामिकांगुलिः ’ इति । अनसूये, को नु खल्वेष चतुरा गम्भी राकृतिर्यस्य स चतुरं प्रियमाख्षन्प्रभाववानिव लक्ष्यते । प्रभावः साभ ऍम् । सखि, ममाप्यांत कोतूहलम् पृच्छामि तावदेनम् । प्रकाशमिति । तल्लक्षणं तु "-" सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात् ? इति । आर्यस्य मधुरालापजनित विस्रम्भो बिश्वसौ मां मन्त्रयत इति स्वॉध्द


शुद्धशयत्वमिनिं यावत् । जनातिकमित्यनेन निथतश्चाप्यनुक्तम् । अणसूए इति । एष द्व्यनन रूपलावण्याद्यतिशयवानिनि मूच्यते चतुरा उक्ताभिप्राया गंभीरा हुऐंक्रधणे नैिर्वकारा आकृतिर्यम्य स नरोंक्तः १ यदाह मुनिः * भीशोककार्येषु गभीरें निर्वि कारत ” इति, । दर्शनमात्रेण विंभनीयो भयभीति भावः । अनधिगतपरिमलापि हि हरति दृशं मालतीमाला " इत्यादिवद्वस्तुसौंदर्येमुकम् । तर्हि यस्याकारशोभा तस्य श्रधनचातुरी नास्तीत्यत आह् मधुरमिति । मङ राति दत्ते कर्णपुटद्वारांतःकर्णस्येति मधुरम् । विश्रियार्थेऽप्यनुद्वेजभाषणं माधुर्यं मधुरं यथा भवति तथा प्रियं हृद्यतया श्राव्यम् । आलपन् चाटूनि शंसन, तर्हि सर्वोsपि जनः स्त्रधिकेष्ठं प्रियभाषणमैव करो तस्यत आह प्रभुरिति । इवशब्दो वितर्के दृश्यते चक्रवर्तिलक्षणैर्हयत इति ग्रवत् । सहति । मधुरसुकुमारमूर्तेर्दूष्यन्तस्य दशैकुरादिकंटकबहुले धर्मारण्ये पादसंचरणं कुत्- हंलबजमित्यवगंतव्यम् । अत्रस्सेति । मधुरालापजनितो विश्वास इत्यनेनारण्यत्रासित्वा


शकुन्तला -आस्मगतम् ) हिअअ, सा उत्तम । एसा तुए

चिंन्तिदाई अणwआ मन्तेदि । हृदय, मोत्तम्य । एषा त्वया चिन्तितान्यनसूया मन्त्रयते ]

राजा–( आत्मगतम् ) कथमिदानीमात्मानं निवेदयामि, कथं

वात्मापहारं करोमि । भवतु । एवं तावदेनां वक्ष्ये । प्रकाशम् ) भवति, यः पौरवेण राज्ञा धर्माधिकारे नियुक्तः सोऽहमबिन्नाक्रियो पलम्भाय धर्मारण्यमिदमायतः ।


त्यपरिहारः । कतम आर्येण राजर्षेर्वशोऽलंक्रियते । कस्मिन्नभिजने वंशालंकारस्य ते जनिरजनीत्यर्थः | कतमो धा विरहेण स्वावियोगेन पर्युत्सुक उत्कण्ठितो जनो यत्र स देशः कृतः । कस्माद्देशादागतोऽ सीत्यर्थः । एतद्रङ्गयोक्तिस्तु सकलगुणानुरागं ध्वनतेि । किनिमित्तं वा सु कुमारतरोऽपि तपोवनगमनपरिश्रमस्यामा पदं स्थानमुपनीतः प्रापितः ! तपोवनपदेन नायाचैिकप्रयोजनत्वं सूचयति । अत एव परिश्रमपम् । फलान्तराभावात्परिंभ्रममात्रमिति भावः । हृदय मोत्ताम्य । एषा कत्र त्वया चिन्तितानि कर्मभूतान्यनसूया मन्त्रयते वदते । अनेन हावलक्षणो विकार उक्तः--‘भावादीषत्प्रकाशो यः स हाव इति कथ्यते ’इति। भव


दनागारिकतया परचित्तानभिज्ञतथा चास्माभिः श्रियं विप्रियं वा यत्किचिदुच्यमानेऽपि श्रभोर्निधिकारत्वभिति यत्सबिभ्भो मां निःशंकं प्रेरयतीति भावः । कतमो वा राज र्षिवंशोऽलंक्रियत इत्यनेन कस्मिन्वंशे उपतिरिति पृष्टं भवति । राज र्षिवंश इत्यनेन त्वया प्रच्छाद्य व न शक्यते आकार एव कथयतीति व्यज्यते । किंच राजर्षिवंश्यस्त्बसत्यं न वदतीत्यपि राजानं प्रति सूच्यते । विरहपर्धेनुकः कृत इत्यनेने को देशः । तद्देशपरित्यागे को वा हेतुरिति शैसितं भवति । किं निमित्तं वा सुकुमारोऽपीत्यादिनात्राश्रमगमने किं कारणमिति पृष्टमि स्वगंतव्यम् । अनसूये को नु खल्वित्यादिनैतदन्तेन पृच्छालंकारः । उकं च “ यत्रा- कारोद्वैवॉक्यैरात्मानमथवा परम् । पृच्छन्नेवाभिधत्तेऽर्थ सा पृच्छेत्यभिसंज्ञिता । ” आकारव्यंजितैर्वाक्यैः स्वस्वरूपं परस्वरूपं च व्यंग्यवृत्त्या यन्नाभिधीयते सा पृच्छा- कारः । प्रकृते वंशदेशगमनादीनि व्यंग्यवृत्या पृष्ठानीति पृच्छा भवति । हिअअ इति । अत्र हृदयोत्तमनेनौकंठाकातथंभूतचित्तादिकसुतम् । कथमित्यादि । आत्मा


अनसूया-सणाहा दाणिं धम्मधारिणो । [ सनाथा इदान

धर्मचारिणः ]

( शकुन्तला कृङ्गाग्लज्जां रूपयाति )

सख्यौ–( उभयोराकारं विदेत्। जनान्तकम्) हलू समुन्दले,

जइ एत्थ अज्ज तादों संणाहदो भवे । [ हला शकुन्तले, यद्यनाथ तातः संनिहितो भवेत्]


तति संवृद्धिः । पैरवेण राज्ञा दुष्यन्तेन । धर्मेऽधिकारस्तम् । अथ च पुरुवंशोत्पन्नेन राज्ञा दुष्यन्तापित्रा ! धर्माधिकारे राज्ये । सनाथा इदानीं धर्मचारिणः । वयामिति विशेषे वक्तव्ये . धर्मचारिण इति सामान्योक्तेरप्रस्तुतप्रशंसा / तय व समेषां तपस्विनां सनाथनं ल्यञ्जयन्त्यकदशागमनस्य समशरामनव्याप्तिं सूचग्रन्यासंबन्धे संब- न्धरूपातिशयोक्तिर्वनिता । शृङ्गार रूपयतते परावृत्तेन शिरसा लज्जितया दंशा च । तह्क्षणे तु-- पराङ्मुखीकृतं शीर्ष परावृत्तमुदीरितम् । तत्कारौ कोपरूजादिकृते भक्रपसारणे । " इति । मिथोऽभिगामिपक्षाग्राग्रश्रस्तावनता । पततापुट दृष्टि- जायां लजिता मता ॥ ' इति । अनेन हेलारुक्षणोऽङ्गजो विकार उक्तः । तल्लक्षणं तु-- हेत्यन्तसमायुक्ष्यविकारः स्यात्स एव तु 'इति ।


पहार्मात्मत्रंचनम् । उभयत्रापि कथमित्याक्षेपे । आत्मनिवेदने सति विश्रम्भालापाद्य- सिद्धेः स्त्रकार्यहानिः आत्मापहर सति पृषत्रादिवदोषः । भवनु यथा तथा वस्तु एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण । खाजभायं प्रच्छाद्य ऐनमित्यनादरनिर्देशन प्रतारणीयत्वं व्यज्यते । अक्या डच्जते वैद्राजभायं न जानातीति भावः । तथैवाहप्रशमित्यादिना । प्रकाशमित्यनेन सर्वश्राव्यभुक्तमित्यर्थः । पौरवेण पुरुवंशोद्भवेन अविभक्रियोपलंभाय निर्विन्नक्रियानुमानज्ञानार्थम । दाद में चतुओं ? धमक्षिकाकरे अधिकारविषये नियुतः नियोजितः । परत्रेण गति नियुक्त श्न्यनेन ल (फां दुष्यन्तेन निभृतः पुरुष इति ज्ञापितं भयति न चात्मापहारदोषः पौरवेण राज्ञा स्वपित्रा नियुक्त इति स्वस्यापि प्रतीतेः । सणाहा इति । इदानीं सांप्रतं त्वय्यागते सतीत्यर्थः । इदानमित्यनेन राज्ञा राजभावः प्रच्छादिनोऽपि तया ज्ञात इति योत्यते । सनाथा रक्षकसहिताः इतः परमनुष्ठानं निर्मितं भविष्यतीत्यर्थः । गार लज़ अनुरागव्यंजकफ्लेखनचिंतनमुदावनमननश्चकन्नवनगुलीयकस्पशदिलज्जा- नुभावानित्यर्थः “ श्रृंगारः मुरते नाट्ये रसे दिग्गजमंड्ने ’ इनेि केशवः । उभयोः शकुन्तलदुष्यन्तराराक्रारासंगितम् । “ आकारस्त्यिग इंगितम् ' इत्यमरः ।

शकुन्तला --( सरोषम् ) तदा किं भवे । [ ततः किं भवेत् ।

सख्यौ ---में "विदसव्यस्संण वि अदिहि विसेसं किदैत्यै करिस्सादि । [ इमं जीवितसर्वस्वेनाप्यतिथिविज्ञेयं कृतार्थं करिष्यति]

शकुन्तला--तुह्म अवैध । किं धिं हि अ करिअ मन्तेश्च । ण

वं वअणं सुणिस्सं । [ धुवामर्षे न निमपि हृदये कृत्वा मन्त्र येथे स युधश्चोर्वच श्रेष्यामि ]


अत एवोभयेराकारं विंदति परस्परान्निग्धवट्रोकनेन । हृः शकुन्तले- ययन्नयतातः संनिहितो भवेत् । ततः किं भवेत् । इमं जीवितसर्वस्वेनाप्यतिथिविशेषं कृतार्थं करिस्सादि करिष्यति । कुर्यादित्यर्थः भविष्यति स्सिः' इति सूत्रेण सिरादेशः! ‘अत्र व्यर्थ यश्च ” इति सूत्रेण त्यादेशानां व्यत्यये विपर्छ भविंष्यप्रत्ययः । अत्र जीवितसर्वस्वशब्देन विषयनिगरणाच्छुछुन्नयया उक्तेः मृताश्वस्थानहरू मनेनोक्तम् । तद्वक्षणमादिभरते-- सद्मेवार्थसंपन्ननीयकस्मैप- आरिंक ! पताकास्थानकं संधै प्रथमे मतं स्मृतम् ॥ ' इति युवामयैतम 1 किमपि हृदये कृय भन्नयेथे । मन्मथेदं द्विवचनम्य बहुवचनम् - इत्यनेनाभि ध्यमादा तस्

  • मध्यमभ्येथाहर्च ? इति हादेशः । एत् ’ इत्यनुवर्तमाने : र्तमाना

पञ्चमी शत्रुषु वा ? इति विकल्पेनैवं “ इह हृच्चोर्हस्य’ इति विकल्पेन


विदल्ला अलसवलितसाकूतात्रयैकनादीनगम्यत्रलोंयंत गायक । पैणेयादि- नैनदंतेन शैलानाम व्रणामटेकरउक्तः । तदुक्तम् नानाप्रकारचेष्टाभिः शृग काममूर्चिका । ललिताभिनयोपेता क्रिया क्षेत्र प्रकीर्तिता । " इति । अत्र शकुन्तला- श्रृंगारचेष्ठाः सर्वाभ्यां शातवेन हेलास्वम् । हुश्रेयादि अव् इदानीम् वरसन्निधान इत्यर्थः । तद इदि। ततः काश्यपः संनिहितचेत् स तु किं करिष्यति इदानीं मम किं जानमिति भावः । जीवितसर्वंस्वं शकुन्तला । इदानीं काश्यपस्तु सन्नि हितञ्चदनुरूपाय वराय दुष्यन्ताय त्वां दद्यादति भावः । उभयोरित्यादित्रैतदंतेन समाधानं नाम मुखासदयंगमुक्तम् । यदाह‘* बीजद्भदः समाधानम् , '’ इति । अत्र शकुन्तलाद्यन्तयं: परस्परमाकूतावळ्झनस्वेदरोमचादिना सप्तभ्यामुभयानुराग उद्वेदित इति समाधानम् । मंत्रयैथे गुनं भायैथे । युवयोर्हदि {िथतमहं जानामीत्यर्थः ।


१ अदिहिं किदथि ( अतिथं त्रेतार्थी ) ३० पा० ।

राजा--चयमपि तावद्भवत्योः सखीगतं किञ्चित् पृच्छामः।
सख्यौ--अज्ज्ञ, अग्गहो विअ ३४ अभत्थया । [ अथै.

अनुग्रह इवेयमभ्यर्थना ।

राजा–भगवान्काश्यपः शाश्वते ब्रह्मणि स्थित इति प्रकाशः ।

इयं च वः सखी तदात्मजेति कथमेतत् ।
अनसूया--सुणादु अज्ञ। अस्थि को वि कोसिंश्रुति गोतणा महेशं महप्पहावो रासी । [ शृणोत्वार्यः । अनि कोऽपि कैशिक इति गोत्रनामधेयो महाप्रभावो राजर्षिः ]

राजा--~~अस्ति । यंते ।
अनसूया-तं णो पिअसहीए पहवं अवगच्छ । उज्झिआए

सरीसंवङ्कणादिर्हि तादकस्मवे से षिदा । [ तमावयोः प्रिय सव्याः प्रभवमवगच्छ । उज्झितायाः शरीरसंवर्धनादिभिस्त|त काश्यपेऽस्याः पिता ]


ध्रत्वे मन्तह् मन्तह मन्तेध मन्तघति चानूE.। न ध्रुवयेर्वचनं श्रोष्यामि ’ गजा--आत्मगतम् ? इत्यादिनतदन्तनदाहरणं नाम भूपणमुपक्षिप्तम् । तऋक्षणं तु--वाक्यं यद्दतुल्यार्थं तदुदाहरणं मतम् । इतेि । सखीगतं सखीसंबद्धम् | आर्य, अनुग्रह इवेयमभ्यर्थना । शाश्वते नित्ये । प्रकाशोऽतिप्रसिद्धः } ‘ प्रकाशोऽतिप्रसिद्धे स्यात् । इत्यमरः । शृणोत्वार्यः | अस्ति कोऽपि कोशुिक इति गोत्रण नामधेयं यस्य स महाप्रभावो राजर्षिः । तमाषयोः प्रियसख्याः प्रभवमुत्पत्तिस्थानमवगच्छ


वग्रामित्यादि । सर्भ ।गतं शकुन्तलाश्रितं किंचिन् जिंज़ामिनम् । भगवानति । भगत्रन् माम्यवान् । भग: श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नर्ककीर्तिषु ’ इत्युक्तवान् । शश्वते नित्ये ब्रह्मणि ब्रह्मचर्ये स्थितः परिनिष्ठिनः आजमब्रह्मचारीत्यर्थः । प्रकाशः प्रसिद्धिः श्यमेतादृशरूपलावण्याद्यतिशयवतr तस्य पुत्रं कथमिति प्रश्न में सुणौ इति । जर्षिरिस्थनेनेतराषिवैलक्षण्यमुक्तं नेन श्रषः रूपाद्यतिशय उक्तः न त्वष्टावक्रददित्र- कुरूपतेति भत्रः । तत्प्रभवत्वेनापि शकुन्तलाश्च रूपादिमतायां कारणं व्यज्यते । गर्हि


१ ग्रह खु ( ग्रहः खलु ) ३० पा० । २ क्रिद ( ऊत ) इ० पा० १ ३ ततः

इत्यधे क० पु• । ४ तेण (तेन ) इत्यधिकं कर पु० ।

राजा-उज्झितशब्देन जनितं मे कौतूहलम् । आ मूलाच्छोतु

मेिच्छामि ।

अनसूया--सुणादु अज। गोदमीतीरे पुरा किल तस्स राथसिणो

उग्रे तपसि बह्माणस्स किवि जादसकेहिं देवोह मेणआ णाम अच्छा पेमिदा णिअमविग्घकारिणी । [ शृणोत्वार्यः | मनसी- तीरे पुरा किल तस्य राजर्षेरुर्मे तपसि वर्तमानस्य किमपि जातश दैवमेनका नामाप्सराः प्रेषिता नियमविघ्नकारिणी ]

राजा--अस्त्येतदन्यसमाधिभीरुत्वं देवानाम् । नतस्ततः।
अनसूया--तदो वसन्तोदरसमए से उम्माद्इत्तअं रूवं

पेक्खिअ ( इत्यर्धोक्ते लज्जया विरमति ) [ ततो वसन्तोदर- समये तस्या उन्मादयितृ रूपं प्रेक्ष्य ।


उज्झितायाः शरीरसंवर्धनाद्विभिस्तातकाश्यपोऽस्याः पिता मे शृण- वर्यः । समीतीरे पुरा किल तस्य राजर्षेरुश्रे तपसि बदमानस्य किमपि जातसँधैर्देवैर्नियमबिन्नकारिणी मेनका नामर्स: अपिता १ आपः सुमनसो व अप्सराः सिकताः समाः । एत त्रि य हुत् म्यैकत्रेऽप्युत्तरत्रयम् ॥ ’ इत्युक्तेरेकवचनान्तोऽप्सरःशः } तत उदारवसन्तसमये | प्राकृते पूर्वनिपातानियमः । तस्या उन्मथितुं रूपं


शरीरपोषणादिनापि दुहितृत्वव्यपदेशोऽस्तीत्यत आह प्रभवमवगच्छेति। म्क्षात्पितेति आवत। नहिं कृण्वपुर्नति व्यपदेशः कथमित्यत आह नेगेति । प्रकृतें । पितेत्यनेन प्रातति पितेति पोषणमात्रमुच्यते न तु जनक इति प्रत्युक्तम् । सुणोडु इति । किलेति प्रसिद्ध अप्सरा इति । ननु ‘‘ ब्रिग्रां बहुष्वप्सरसः ’ इत्यत्र बहुवचनस्योक्तत्वादैकवचनं नपपद्यत इति चैत्र बहुन्यं हि न सर्वसंमतं तथ्रा च कप्फियथाभ्युदये " मानिनः कुलवधूरिव र मादप्सराप्यधुिनपार्श्वमशुभ्यम् " इति । चीनामप्सरसां मध्ये तेनक्रयाः प्रेषणेत सतीथोस्कृष्टना व्यज्यते । साक्षात् तत्प्रभवत्येन शकुन्तलायाः पलावण्या द्यतिशयः । मनुषशरीरधर्मषड्भावविकाराद्यभावश्च देवैरपि प्रार्थनीथत्वं त्र व्यज्यते । अस्तीत्यादि देवानां मुराणाम् । ‘देवः सुरै धनै राशि देवमाख्यातमिंद्रियम् ।’ इति विश्वः । अन्यसमाधिभीरुत्वम्, अन्यतयुभयशीलता । तदा इति । वसंते- नौदारसमयः वसंत(लः वसंतस्योदारत्वं नाम परिपोषदशा । मलयमारुतमंदानिल कस्वरादीनां शिशिरर्तुधर्मसांकर्दोषराहित्येन निरर्गलप्रवृत्तिः तदा तद्धर्माणममोघ

राजा--परस्ताइयत एव । सर्वथाप्सरसंभवप! ;
अनसूया -अहई } वथ किं ?
राजा-उपषतं । अन्यथा

सनुपीपु कथं च स्यादस्य रूपस्य संभवः ।
न प्रभातरलं यातिरुदेति वसुधातळात || २३ ||


प्रेम । राजा--परलायन एर इयननामुक्ताद्रिगिनि ! { हैं अथ कि उपपद्यते युज्यते । मानुषीति ? भनेरपक्षनिं श्रियं " भानुस्त । 'ननवसेतो! पुरु थि एकें । मनः - डूि मज्ञ रे ! : मना। शrध धन | त्रयश्च करn१झनेग्धेच४जामि अहम् ॥ धथिवी निथानिय परमाणु पा लिया औीघ्ष नेिया ! सापि शरीरान्भ्रग्रविषय- रूप शरीरभदुईन अकम्पिङ्कम् एकच संभवः कथे। ति हैन सोरथम् ! स एचपने सुननादिति अधिरपान ! विज्ञानप्रभासेशं ५ ई| तम् भयक्षतः पश्यमानस्य → इदुसः प्रत्यगसम से युक्तः निर्जल -. यथा नदपस्य विभागछुपमाननां आप्तस्थथीनwर्भ अभि । पं विभिन्नस्य 3 मदीयोऽर्शआदिभ्यो ऽ । तेन पत यथनेनभमरुकश्च यल । पश्चऽदर्भ राष्टjईन्सुमृष्टम ने पत । भाद्रीम् ’ डन | अत एव प्रभातशमित्युपमनेन विशे- प्रणधथं भार्ये ऍयलङ्गधन :ण मला । इत्युक ; तमथ प्रथमं


कार्पण भयति यः । { त्रऽन् शत-त्र अकार्यकथनजन्यमीडश । अयंकरनगृहादि : | अन्त्रि हत प्रतिज्ञाय में भूयेऽनुतापनः । ज । ननुभावाः स्युर्बन्धनयंतनम् । मरुधनमनं श्रुत्बयनं नवन्तनम् ।। थे ।यकरं देय।ठगम । अनिर्गमेः वह्निश्चापि कचिदप्यननम्श्चिर्निः ॥ । इति । पुनः किलेत्यादिनैतदनेनज़रीदं नमलंकार उतः । तदुक्तम प्रस्तावेनैव यस्यार्थः यत्र इन प्रमांयते । अनेन विना सा तु रोद्रिः स्थपरेकर्मिता । " इति । अत्र ग्रस्ताबवलान, भंभोगादियथनेनैववशत इस्वनुक्तसिद्धिः । अथ किमियंकरे।

  • कृतं स्याथ क्रि.’” इत्यमरः । ३पपद्यते झाग्रते ॥ मानुषीवित । मानु

दुि मनुष्यस्रषु मनुष्यजातित्रिन्थसंकोमवाचकबहुवननेन लोकोत्तरत्रीरत्नसंप्रहृर्थं जीवनस्य अथक्षतः परिदमनस्यात्तद्वदिहृषीनरेषां ग्रहणं रूपशर्डन् सद्य उत्पातः । कथं वा स्यात् । अपि तु न स्यादेव } कथं वेति निपातसमुदायं निषेधे । अश्न विशेषे प्रस्तुत सामान्योक्तेरप्रस्तुतप्रशंसा | व मानुष्यः केदं रूपमितं सामान्यतः प्रतीतम् । उपसालंकार”को भयो यद्भयः । कीगत्याह--नेति । प्रभया दृष्ट्या तलमुची मुरम रिश्चञ्चले षिब्रे हरमनुभणावपि । भासु च । इति ध्धिः । ज्योतिश्चन्द्रादि । वसुधातलङ्गम्बष्ठपालादुत । न की- भरदत्यर्थः । अत्र भूम्यरूपस्य ज्योतिषश्च मन्थनक्रभावाभअसत उपतीकृत्य थिषप्त पञ्चमी प्रयुतेरथवधेयम् । प्रकृते । प्रयफण दृश्यमानत्वात् । संभावनायां लिइ । उपम(नव प्रमदवन्नप धाः । श्रुतिवृत्यनुप्रासै । संभवः कथं वा भन्नेदेतींते च सामान्य धर्मस्य शुद्धान्तरेणोक्तंगतशयोक्तिमूल प्रतिवर्षम । रूपादन क्षणानि यथ अह्न्यभक्षितान्येव प्रक्षष्यविभूषणः । येन भ/ वहन्ति तदुपभिङ कथयत । मुक्ताफलेषु छायाथाम्सग्लामिवान्तर प्रतिभाति यदङ्गपु लावण्यं तदिहोच्यते । अङ्गप्रत्यङ्गकानां यः संनि वंशो यथोचितम् । सुश्लिष्टमेधिथुन्धो यस्तसन्दर्यमितीर्यते । यदात्म गुणैस्तपस्यन्यच्च नष्टथिइम । सारूप्यं नयनिष्ठज्ञाभिरू दुच्यते ॥ ५ठं यज्ञाङ्गमस्फुटमिंत्र म्यन्मात्रं हि तत् । यस्सह- हार्तेषु कभरूम्यापि वस्तुनः | नन्छुभरें त्रेध। स्थान्मुग्र अथाश्रमक्रमात् | अह्न पुष्पादिसंस्पर्शासहं येन तदुत्तमम् । न सहेत


स्थाने देशभर |सीनं व्यज्यते । कुत्रयेशरूपस्य अपश्यद्रवन्मनुषधनि चहुबयन- प्रयोगः नः । अपाश्रयै दर्शनीयस्थ रूपस्य सर्वस्य पश्य लक्ष पत्रमेत्रोत संभयः उत्पत्तिः कथं केन हेतुना स्यादित्याक्षेपे केनापि प्रकरेण न भ्वादित्यर्थः भदैय निदर्शनेन स्फुटनि न प्रभ११ लभियादिना । प्रभया अन् दरणं चंपर्छ। निस्ते येशुदिते च वमथनअनदे मार्चिर्भत्र ३ याक का भेदैः- त्यर्थः । अनेन क्षेत्र '. तु स्पेनमपश्यामिति ‘वधदे। अश्मिन के 'अँध्न रू' दर्णितम् । भृगयायै प्रशनिभाते विशेषणेन हप्रदिमना । विीर्येण यशिने ननधिः यथैतदन परहितराजकुलसंभवश्च प्रतिपादितः । मनुषु १.५ |निर्भि तेिलं. : प्रभानी ज्योनिरयादं सःधने नदशती .१२ अभयदस्तुभ्यं अमुषमपांचे कपिलभ , । निदर्शनम् " इत्युकन्य । च वर्विदुन्शेन गभस्तृतीनद्भिशंकरः दुजम्

( शकुन्तलाधोमुखी तिष्ठति )

राजा- - आत्मगतम् ) लब्धावकाशों में मनोरथः ! किंतु

सख्योः परिहासोदाहृतां वरप्रार्थनां श्रुत्वा धृतद्वैधीभावकातरं में मनः ।

प्रियंवदा -( सस्मितं शकुन्तलां विलोक्य नायकाभिमुखी भूत्वा )

भ्रूणं वि बतुकामों विअ अजो । [ पुनराषि बक्तुकाम इवार्यः ]

( शकुन्तला सर्वमंगुल्या तर्जयति )

राजा---सम्यगुपलक्षितं भवत्या । अस्ति नः सच्चरितश्रवणलों

भादन्यदप प्रष्टव्यम् । करस्पर्श येनाङ्गं मध्यमे हे तf i येनाङ्गमतपाद्मनाभसहं तदिहा धमम ॥ १ इति । अन्ये तु मानषीणां प्रतिबिम्बवन वसुधाया उपात्त त्वात्मंभच ) उद१: प्रतिष्ठभूवन्नन इति दृष्टान्तमाहु: । वस्तु नस्वयमेवोचितः । यतः पूर्वत्रयंकर आद्यभागे व्यङ्कशयाश्रयः । प्रतिवस्तुसमुन्नम्र अथल्ययोरिति । अनेन निदर्शनं नामभूपणमुपक्ष व्युप्तम् । तलक्षणं तु-- गनर्थानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकीर्तनम् |परापेक्ष दासार्थं तान्निदर्शनमुच्यते ! ’इतीि अधोमुद्री तिष्ठतीति स्वनुस्याकर्णनेन। तेनोद्रमसं अनतम । अथ च शंङ्गजास्यो व्यभिचारी ध्वनितः । घानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकीर्तनम् । अपेक्षयुदाशार्थं तन्निदर्शनमुच्यते ॥ इतेि लब्धावकाश इति ! राजर्षिपुत्रीनदभिरपग्रम्पदं ज्ञानमिति यावत् । सद्यः प्रियंवदया परिहागृहत प्ररेहामीप्रपिता चprीनां क्षुधा यथा यनश्येनानुरूपेण पादपेन संगता(हमय श्मनोऽनुरूपं स लभेयमेिषाद्याकण्यनुरुप्रवरस्य दु भवात्भृतद्वैधीभावकानरं पूों-हेतुना २थुन्सेला रूपलावण्यादेरनुरूपब- रस्य दुर्लभत्वात्परिहासजप्तिं व अनुरूपवभिशपथैव निश्चित न वेति संदेहोऽत्र द्वैधीभावः । तथा च वक्ष्ययुतस्त्रः चैत्रनिमं किमनय श्यादिन धृतद्वैधीभावो येन तत्तथेक्तम् । नरं विषं च पूर्वगम्या घरो निर्णीते न नेति कातरं ‘द्विश्र धमुच्च' इतेि धनुश्प्रत्ययः नदन्नादभ्नतद्भवे ’ इत्यादिना च्विः ‘‘ अस्य च्वं → इतकारादेशः , तर्जयति ज्ञासयति तीने निमित्त मात्मने नीडजनकस्य स्वरयेत्पत्तिवृत्तांतस्य पुनः पुनरुद्धानं करोषि ततो गज सत्र क्रमेण स्वाभिप्रायमपि पृच्छेदिति तर्जयतीत्यवगंतव्यम् । सम्यगुपलक्षितम्, । अघर


प्रियंवदा-अलं विआरिअ । अणिअन्तणाणुओओ तवास्स

अणं णाम । [ अलं विचार्यं । अनियन्त्रणानुयोगस्तष स्विजनों नाम ]

राजा--इति सखीं ते ज्ञातुमिच्छामि ।

वैखानसं किमनया व्रतमा प्रदाना
यापारराधे मदनस्य निधवतव्यम् ।
अत्यन्तमेव मदिरेक्षणवल्ल्भानि
राहो निवत्स्यति समं हरिणाङ्गनाभिः ॥ २६ ॥


उभयानुभावत्वाद्धीमुखस्य / पुनरापि प्रभुकाम इवार्यः । अलं विचार्य ) अनियन्त्रणानुयोगोऽप्रतिबन्धप्रश्नः । ‘ प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च २ इत्यमरः । तपस्विज़न नाम ‘णिओओ ’ इति पाठे नियोग आज्ञा । इति सखीं ते ज्ञातुमिच्छामि । इतीति किम् । वैखानसामीति । वैखानसं तापस्विनं तपस्विसंबन्धि तपायेनानवासरूक्षणम् | मदनस्थ व्यपारः स्वविषये प्रवृत्तिर्नानाविधाळिङ्गनाय ( ची ) तेन (?)। तदुक्तं महिमभटैन– यतः सर्वेष्वलंकारेष्वयमाजीवितायते | स च प्रतयिमानैव तद्देहान्स्त्रतेतराम् ॥ ९ इति । तथा-- वाच्यार्. नथिमानोऽर्थस्ताद्विद्वान्स्वदतेऽधिक्रम । रूपकादितरः कप्रकारा (?}} न तु 'वरमधातुविसगऽत्राभिप्रेतः { ? ? तद्रोधि व्रतं. नियमाद् ि प्रकृष्टायोत्तमप्रकृतये राज्ञे दानं तस्मात् i प्रदानादिविशिष्टं विदं मद्ये दृकृस्य । निषेवणीयम् । किमिति प्रश्ने किम् । आहो अथवा । ’आह


स्पंदनादि सन्निधतथैत्रेण साधू नकिंतम्। अदमिति । तं प्रतिपेये । अलं खल्व प्रतिषेधये: • १ चिंचारो मास्वित्यर्थः । विचारभावे हैंदुमाह-अनियंत्रण: अनियमः असंकुचित इति यावत् । अनुयोगः प्रश्नो यस्मिन् स तथोचः पुनः पुनः पृच्छतति रागद्वेषादेरसंभवादिति भावः । नाम प्रसिद्धः । सखमियादिसर्वमित्यनेन शकुन्तलाया भावममईत तवान्ति सुखवान। शकुन्तलाहृदि स्थितं गोपनयमिति तब नास्ति तस्मात्वां पृच्छामति भावः ज्ञातुमिच्छामीत्यनेन स्वरूपं तु शतमेव किं त्वेषानुरूपत्रराभिलाषिणी वा काश्यपस्यानुरूपवरजादौ वा अननुरूपमुनिषु वा कन्याप्रदानमिति इतुमिच्छाम अश्रे । तवैवाह । वैखानसमित्यादिना । मदनस्य मन्मथस्य व्यापाररोधि मन्म धाव्यापारनिमीतकम। यस्य कस्यचिन्मुनेर्भार्या भयभत्र भव्रति चेस जीर्णपर्णफलमूलादिपरि मिनाशनवतया मदनाजनकत्वम् मदनव्यापारास्तु जलक्रीडायुधपापचयसौभाग्यो ताहं किमुत विकटेप ’ इत्यमरः मदूिरे संजातभदे ये ईक्षणे ते न

  1. च तैर्बलभाभः सुन्दरीभिः । आत्मसदृश- इति षष्ठ आत्मनः

सदृश ईक्षणे तेवढ्भाभिः प्रयाभिः | इरिgङ्गनभट्री|भः महा- |न्तभाजन्मैत्र निवत्स्यते अथतपवने | अयमाशय --थादे राजे इया तदा विवाहपर्यन्लमेव तपोवने स्थानः ! तदनन्तरमभवर्ध कामोपभोगः । यदे करूमेःचन्नषम्सिने देया अद मृगमिथुनवत्श्राम- प्रभागगहना अन व अपतोति अस्येवात्तनुरुपञ्जरप्रान त्यादि । अत्र सहोक्तिः । औपम्यं गम्थम सिद्धसः सामान्य यमः । समशादस्य तुलयन्नचित्र उपमव मम सहभं हाथ व २ इत्यनयः । अनयः एतेन मुद्दइयदृग्रहारिणी स्नेहमस्कारेषु


चनवासघीणावादनसकृदभ्दकनाऽथः । वेग तपस्विनां दु मेलविशेषः प्रदाह शूनुशासने स्करः - गूलैरेके फहर व यु. इटबतः । यतन्ति अथ या ' पत्रानगमनाश्रितः ॥ - इति । गते नेिगें मगधानेन नैर्भयशेषः । अन्नमा शाकुन्तलय कंसांगता यतानुदनईवधि { . : नान प्रदानपर्यंतम् । आर्निवादित्यर्थः । निषेत्रियं निम्नअनुप्रयं न्युपरागेण क्षणमपि विश्रमाभाचः शुश्रते । किमिति प्रश्न असून नसन्निनुरूपत्ररसाद च प्रदामभिनिं gछनीत्यभिप्रायः । समान नथमलवनाद्यनुरूपशजादैर्भयत्वे गतिं प्रदानानंतरं प्राप्तानाभावादित्यर्थः । पुनरपिं पक्षांतरमा अह इति । भदि रक्षणवल्भा शकुन्तलेति शेषः । भद्रिा /मदं विलोलनं श्रमशः स तथोक्त तम यद्वभ । दाश्रिता प्रियेति यावत् । मदिरां अथ मोहजननं तदद्रापगायल झनभर्प जनकगिति शवः । यद् गदिरेक्षणनां कामिनंrजननां शुभस आदिंदेवते : श्रयन वलभः इs५ के फुनाऽर्षि " * ति विश्वः । थ खदिरदन मनेहांता शुग-श्र अ५५ते तदी: णं यथाः । nथोत तेन हेतुना वल्लभा स्पृहणीया शकुन्तला आभिः परिदृश्यमानभिर्हरिभिः समभ अत्यन्तमेव थावज्जीवमेव वक्ष्यति वामं करिबर्मि पृच्छायां दंग्गिनाभिरित्यनेन भिः सहवत्थाने ओल्चज्ञानग्रन्थे दियांयत्यदिगाधम्र्थे च हेतुरिति व्यस्यते अनेन तापस एव धीरः किमिति पृच्छतीत्यभिप्रायः । तपमस्य भार्याने थाबद्धीबरण्यत्रसम्म युक्तत्वात् । हरिणांगनाभिः समभित्यनेन स्त्रीत्वगजानीग्रतयंचभिः अभमरथुप्रै यावज्जीवं वस्तव्यं वा अथवा स्यसमानमनुग्राभिः सममन्तःपुरं यावलिं स्थातव्य- अनयेत्यए व्यभिरकैण त्यज्यते । अत्र श शकुन्तलय वजिज्ञासाकथनद्वारा मदिरेक्षणवप्रभेत्यनेन स्त्रनुरागप्रकाशनं कृतमिति व्यज्यते । अत्र पूर्वोतर्घयरस्म

प्रियंवदा---अजअमाचरणं वि पवम अभं जण । गुरुणं
ण से अणुरूपवरपद्यें संकप्प । [ आर्येधर्माचरणेऽपि

"रघशोऽयं जनः । गुरोः पुनरस्या अनुरूपवरप्रदाने संकल्पः |

राजा--न दुरवापयं घट्ट मथना ( आत्मगतम् )

नोपमति । वृत्यनुप्रासश्च । वसन्ततिलका वृनम् । आय, धमच्चरणेऽर्षेि परवशोऽयं जनः । एतद्यामवासिस्वेन सामान्यतः प्राप्तं यद्धर्माचरणं नशषि पराधीन इति यावत् । अनेन पूर्वपक्षे यन्नपातं तस्यो तरम् । तेनास्याः कर्तृत्वें कुत्रापि नास्तीत भावः । इन्ः परं किं पञ्च- शेयेकः प्रश्नः । अपरवशम्तस्यापि कोऽभिप्राय इति द्वितीयः । नेत्राह---शुगः पुनस्त्रस्य अनुग्रूपवरप्रदान संकसः । अननोत्तर हुंकारः इतरण प्रश्नोन्नप्रन उत्तरम् ’ इति तल्लक्षपात। “ र-वय अपि ’ इत्यादिनेतदन्ते युक्तिनामाङ्गमुपक्षिप्तम् । ‘ संप्रधारणमर्थानां भुक्तिरस्यभिधीयते ’ इन | दुधापेति } तसदृशान्यस्याभावादिति


इदः ९ :ादः कै छैन । १ यशः युएन ने अव. : र ३ छ। यस मध्य तंपुर+!jय भूयः श्य एव स्थानव्धर्मिते वदनु धर्मयों दोनों {{में साहैिं ग्रन्श्र इस्रावित. अरत्रं भदई अश्रौष्ठग्रह् असेचघन । अपिशब्देभ नापशय चानुरूपबाय व अह्नेऽपि ओष एव ५धुने भावः । नहैि -यधपि प्रदान छ नास्ति कभश्चत ३ अक्षु 'नरश्र। अं अः इद के भेद शकुनयः परब्रह्मत्वकथनेन स्वानुरूपधराभिग्यपः क्रुदोषघ्थत ३श्यत आह गुणैरित्यादि । गुरोः श्यपस्य पुनः संदरूभित्यथः । शुक्षितिपित्राद्यः ” इनि वैजयन्ती । अनुपस्थ शकुन्तलायाः मूल { देश मेंश्च । । ) इथे दरयते रूपं भे।त र्विज्ञे पिता श्रुतम धध्ध: ‘भ२ि१३। न ’ इति । तस्मै प्रद व जाभ मूरिझर्थः । न्थ इन ति चित्र संकल्पः इदमहं भूयासति मनमें पार; १ ३ भद्रे स १४ ॥ अनुपधारय यह किमर्थमियं शकुन्तस्म न दृतेति वेदे नवस्थार्थमभजुहूषत्रग्रमभिधानमेव प्रनाभये रति भावः दुरञ्जयेयमित्यादि । अथ प्रार्थन थ५५ १४१।नवद्याङ्ग दुर्वाथ दुश्राप { } शकुन्तलरूपलावण्यादि-


भव हृदय साभिलाषं संप्रति संदेहनिर्णय जातः ।
असुझसे यदानं तदिदं स्पर्शक्षमं रत्नम् ॥ २७ ॥

शकुन्तला--(सीधामच ) अणDए, गमिस्सं अहं ।[अनसूये,

गमिष्याम्यहम् ]


भावः । भवेति ! हे हृदय, साभिलाषं भव | अनेन राजगतस्वभावस्य स्थैर्यं द्योत्यते ! तंत्र हेतुमाह--संप्रतीति । मुनिकन्या क्षत्रियकन्या चेति संदेहे निर्णय एकमगनेश्चयो जातः । तेनात्र काव्यलिङ्गम् । निर्ण यमेव धिवृणोति--आशङ्कस इति । अस्यमग्निमाशङ्कसे मन्यसे अस्पष्ट व्ययं समन्यधमं गम्यः | यनरूपकम् । तत्स्पर्शक्षमं रमिति व्यतिरे- करूपम् । अथ च स्पर्शक्षममृषभोश्यं रवम् । कन्यारन्नमित्यर्थः । “जातौ जातं यदुत्कृष्टं तद्रन्नभिधीयते ’ इन्युक्तेः । वृत्त्यनुप्रासश्च । नाय- कौत्सुक्यं ध्वनितम | अनेन समाधाननामकमङ्गभूपाक्षप्रम् । तल्लक्षणं - वीजार्थस्योपगमनं तत्समाधाभमुच्यते इति । अनसूये, गमिश्राः


सदृशवरस्य दुर्लभत्वाहुर्वाणैर्युतम् . ॥ भव हृदयेत्यादि । स्वझरणेषु हृदयस्य प्रधान स्वात्तसहकारित्वं विना निखिलेन्द्रियाणां प्रगृत्तेरगंभवत्तसंयोजनं करोदि--हृदयेति । अनेन संबोधनेन सपदोिषं हृदयमंत्रणे स्यश्यते । हे हृदयगच्छने भावः संप्रती न प्रयमं शकुन्तलायाः संत्रर्णवं तनो तापसवरायाप्रदानं पुनः कश्यपस्यानुरूप वरप्रदानमेवाभिलषितमिति सुनीश भूते सति सांप्रतमित्यर्थः । साभिलाषं सस्र्द भत्र स्वस्थानुरूपत्रयाद्राजर्षिकन्यकाया राजर्षिवर गाभितया युक्तत्वात्तत्रापि सत्रि हृतस्य पारेथरे (रणाभावात् । रसाभिव्यं भलि विंधौ लोट् । तत्र हेतु माह संदेहनिर्णयो जात इति । अर्देहविषम्य निर्णीयं जात इत्यर्थः । तापसय वनुषाय राहो त्र प्रदानमिति संदेहः तद्विषयस्य निर्णयो जात इत्यर्थः । यद्वस्तु अभिमाशंकसे कांतिसाधम्र्योत् । रनस्य स्फुलिंगस्य त्र यतः प्रभासाम्यमास्त तदिदं बम्तु स्पर्शक्षमं स्पर्शाॐ रत्नं जातम् ' नं श्रेष्ठे मणं ’ इति विश्वः । स्पर्शाईवन शकुन्तलायाः समानजातिनका अधिकजातिल्वेऽपि विथः प्रातिलोम्यात, न रन शन्देन पलावण्याद्यतिशययोगिता कथ्यते । अत्र शकुन्तलाया राजकन्यात्नेन दुष्यन्तस्य स्वाभिलाषविषययोग्यता निश्चयस्यैक्तवाधुर्नािम मुखसव्यंगमुतम् । थङ्कह--‘अर्थानां निश्चयो युक्तिः " इति । सरोषमिति । मम हृदिस्थरहभ्य-


अनसूया--किणिमित्तं । [ किंनिमित्तम् ]
शकुन्तला-भं असंबद्धप्पलाविणं पिअंवदं अज्जुए गोदू

भए णिवेदइस्सं [ इमाभसंबद्धप्रलापिनीं प्रियंवदामार्यायै गौतम्यै निवेदयिष्यामि ]

अनसूया-सहि, ण जुत्तं अकिदसक्षारं अदिहिविसेसं विसृ

जिअ सच्छन्ददो गमणं । [ सखि, न युक्तमकृतसत्कारमातिथि- विंशेषं विमृज्य स्वच्छन्दतो गमनम्]

( शकुन्तला न किंचिदुक्त्वा प्रस्थितैम

राजा--( ग्रहीतुमिच्छान्नगृह्यात्मानम् । आत्मगतम् ) अह.

चेष्टाप्रतिरूषिका कामिजनमनोवृत्तिः। अहं हि


स्यहम् । क्रिनिमित्तम् । इमसंबद्धप्रलापिनीं प्रियंवदामार्यायै गौतम्यै निवेदयेिष्यामि । सम्नि न युक्तमकृतसकारमतिथिविशेषामिति स्वाभि प्रायम् । विमृज्य स्वच्छन्दतो गमनं । अनेनोपदेश इतेि नाव्यालंकार उपक्षिप्तः । तल्लक्षणम् -‘ शिक्षा स्यादुपदेशनम् ’ इति । अहो इत्या घवें । चेष्टाप्रतिरूपि चेष्टसदृशी या शरीरचेष्टायां तादृशी


भनय व्यनक्रियत १६ पहेतुः । वस्तुतस्सु स्वानुरागदशामनोरथोऽनयावसरे प्रकटिन अतिं सानंदमेवेत्यर्थः , ममनि गौतमं कायूपस्य भगिनी तस्यै निवेयितु भित्यर्थः । सति अतिथिविशेषमित्यनेनास राजेति सूच्यते । आश्रमवासिन जनस्येत्यनेनानुरूपधरो राज देवदागतः असावपि गमिष्यति चेदाभिन्नश्रमेऽन्यः के स्र आगमिष्यति किमर्थमेनमुदाय गच्छसीति भावः । अनेन संख्या शकुं न्तयशमपराधारोपः मूस्थते १ आः कथमित्यादि कथं वितर्के एतावरपर्यंतम तृशगव्यंजकसाकूतावलोकनमुखागादिकं मिथ्या सत्यं वेति वितर्कः । यद्यनुरागः स्यात् तर्हि कथं वा गकछनयभिप्रायः । आत्मानं चित्तं निगृथ निरुध्य । अहो इति आश्रयै । चेष्टप्रतिपिंक चेष्टाय अगिकक्रियायाः प्रतिरूपिका समानरूपा । भप्रत्यवायस्थलेऽपि सदशांगतिं यावत् । कामिनां नतु त्रिरतानां मनौवृत्तिः सन श्रापारः । ओमिनमिभ्यनेन दुर्लभवस्सुसंभाव्यमानविकाराकुलितोत्रम् चित्तस्य ध्वनेित. आनां तु यत्र चित्तं शुद्धभावेन स्वारधिकतया प्रवर्तते तत्रैवांगिफप्रवृत्तिरपि कामिनां तु नद्विलक्षणमिति भावः । नवेंब्राह-अहं ति! अहमित्यनेनानुभवविषयला कथ्यते । यद्वा


१ णिवेदेङ् ( निवेदयिंतुम् ) ई० पू० । २ उछिअ आस्समवासिणो जणस्स

( झिव आश्रमवामिने! जनस्थ ) ३० पा० । ३ आः कथं गच्छति । इत्यधिकं • पु |

अनुयास्यन्नुनितनयां सहसा विनयेन वारितप्रसरः।
स्थानादनुच्चलन्नपि चैव पुनः प्रनिनिवृतः ।। २८ ।।

प्रियंवदा -- (शकुन्तलु निमध्य )हला, ण दे चुनं गन्तुं ।

हल्, न ते युतं गन्तुम् ।

शकुन्तला-- आँफूभङ्गम णिमित्तं |[ निमिदसु ]

मिनीति । अतश्च°भ } संदेह--अनुयास्यन्निति । मुनिन व । आ शुन्छ।म } संचमानधवक्षः सभः कृतः ? ययरड्रेणाम स्थञ्च ? नमिति वक्तव्य "तदुक्तिमुधधातन | । भवमायाविचारित मनुयायन्नर्गमिप्यत्र । द टैः सह ’ इति श १ (दं त्रिनयन (जनन्यनश्च सरितः प्रसरो मेगा यस्य सः । < अमर: प्रणय त्रग इति विश्वः “ इन्द्रिश्य जयं प्राह विनयं भरतं मृनः इत्युहरु । नुगभसरण वेगस्येव निऋणात्तादिकेनु [गनिषेधाभावाद्रतेः स्थायिवं वनितम् । तेन प्रक्षपदस्थावकरी न rधूनयम । अन्यथानुयाभ्यनेन निनर्तिः । अन्यत्र सुतरां मारित इत्यर्थः { । स्थानादुपवेशनाद्भुञ्चरूनचक्षुळेऽर्थे । उस्थानं तु दूषन्तामण्यपिश उदयैः। शखा प्रतिनिवृत्तः पर्यावर्त इत्रभुप्रक्ष में अनुच्छलन्गत इति रोिधाभासः । काव्यञ्जिङ्गमनुप्रासश्च । अनेन परिभावनेल्थन्नमुषद्भि यम् ? ऋक्षणं तु--' ऽनङ्गरचे विशेष परिभाग: इति ?


सुमधू५माधिं ] भूथ् । न च। यत्र स ममथकलेटें वहृहीतुमचारमंथन् । यछदाहरणं सर्वानर्थकारी अषमुनिः आ पै भर्बदन् िभावः । राहसा हरौ तस्मिन्क्षम बेद अत्रत. । विनय सीदथाि- दिन थातिप्रसर: मद्वदरितगमन: । यदि मम विमथादिशुण ग रात्रि में हुगल/य अधि कथपञ्जनित्रभये तदा मया वःऽदाहरणं यद् दह इति भागः । अत्र ५ Fiी भनिनभयाभिति । इतरवैरुक्षयेनाश्चर्यं निमितभार -श्चनान्त्रस्थितिस्थश्च अनुश्च . रूझपि पूर्वालहेतुना न गच्छन्नपि गस्त्र प्रतिनिधेनव इश्च । सम्भाभिभनिवेश प्रतिपेति संबंधः । आभिनां चित्तं खु दुर्लभथलेsपि प्रत्रतंत्र इति भ'त्रः । तङ्कं न्न यमश्रसिद्धम् । - ऐश्रयत्रायद्वर्दभनिरैक्षत्रेिषयश्च ये विषयः ।

प्रियंवदा--द्धैसेअणे दुवे धाराओं में । एहि जाय ! अत्तणं

मोचिअ न भमिस्ससि । इन बलादेनां निवर्तयति )[ वृक्षसेचन हैं धारयसि में। एहि तावत् । आत्मानं संचयित्वा ततो गमिष्यसि}

राजा--भद्रं, वृक्षसेचनादेव परिश्रान्तामत्रभवतीं लक्षये । तथा

ह्रस्चाः

फ़रतलामतिमात्रहितनळू वाढू घटोत्क्षेपण
दद्याद्यपि स्तनयपथं जनंयांत श्वासः प्रमाणाधिकः
स्रस्तं कर्णशिरीषरोधि वदने धर्माभां जालके
वन्यै स्प्रंसिनि चैकहस्तथनाः धौंधुछ मूर्धजः ॥ २९ ॥


न ते युक्तं गन्तुम् । अनभितम् ? वृक्षसेचने हे धारयास में एति तावत् आत्मानं भंचयित्वा ततो गर्भिप्थी । वस्तभायाति हैं त्रम् पत्तावंस ययंस्ती । स्वभावतनु नेते/ ? अधुनः वभिनता? वित्यर्थः । ननु 'संसु अधः पतन “ | वक्षपणर्दितं हेतुः सर्वत्र योज्यः | स्वभावत ’ एम् लोहित : { अनतिमात्रभयरों लोहिततलं तकरंतर्रः । तलशब्द एकदेशेन “ भीमसेनः ’ इनिर्वान्करत भीमं लभह वासांनिध्यत ? इदं विश्रभवऽग्रम् बाहु इति द्विषः चनम् । पर्यायेण व्याप्रियमण्णवः ? देन न पूवपट्टीचगेऽ: । अद्यथा पीतं च त्रिषु स्थानेष्वन्येति । अद्यापि त्रस्तमौ अद्यप्यतिभाश्रयः हिनती, अत्रापि प्रमाणाधिक नेि नेनातिशुश्रमृदुता वन्यते । प्रम


इति । श१ि पृक्षसेचनकथन काभः । । नः श्रमगन नेशन ह्य। श्रद्धेनेत्यर्थः । वसते वल्लकारेण निधनंने वक्षसेचनक्षेत्र ४णं व्याजर्भिः बद्धव्यम् ? . भद्र इत्यादि भद्र सुवास्क्रनीथेि लक्ष्ये तरणभूतचिनीयानि }} या. पश्यमानाय । घनेति । स्त्रभृतांसं «थस्यैष) उन्नत. 'मान्छे . मनसि तृ पूद युक्तत्वात् . / भु{ पूर्वमः नी। दशनेन मन्त्राः वित्यर्थं अतिमात्रन्नेङ्कितनी अनिमात्रं प्रमाणश्रियं हि ज५॥ कुमाभम । यदह्न भासुभिः त्रंथीचजपानथ। प्रयोग . गरिननः “ इति । अतमात्रलJहतं तक यय।1भय। हेतुमाह घटॉरक्षेपणदिनि । करतले तु पूर्वमेव (गयुक्तम् इदानं कश्चन धानाद-


णाधिको द्वादशांगुलाधकः । उक्तं च ‘ देहं व्यय खनाड्भः प्रमाणे कुरुते चाहेः । द्वादशांगुलमानेन तस्मात्प्राणः समीरितः । ’ इति । श्वभो निःश्वसखायुः । अत एव स्तनयोर्वेपथं कम्पं जनयति । “ अथ वेपथुः । कम्पः " । इत्यमरः । यद्यपि सर्धाङ्गस्य स्वेदयुक्तत्वं तथापि तस्य संवृतत्वान्मुरलै पूर्वभुत्पत्तेर्मुखमर्धशरीरं तस्य । ५ समें या मुख- मुच्यते ? इत्युक्तेश्च वद्न इत्युक्तिः । तेन कपळयरालिकं चिबुक इत्यर्थः । धर्माम्भसां वेददकानाम् । ‘ धर्मः स्यादातपे ग्रीष्मे उष्ण- स्वेदाम्भसोरापि २ इति विश्वः । यज्ञारक्रमशोकादिनत्रकदिवृन्दा- करं चिन्डैकदम्बकं लक्षणयोच्यते--‘ र को जारी वे’ इत्य . मरव्याख्यानं क्षीरस्वामी । जालमिव जलकम् । उद्भिन्नमात्रक्रले- कवृन्दमिति व्याध्यानात नेनाशोकदिनमकयैकावृन्दं वाच्यम , { सामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वात | नहेि नेित्रशेषं सामान्यमस्ति ? तेना . आरसामान्यादिन्डुवृन्दं च क्ष्यते । सातिशयदएकत्वं व्यङ्गम् । यदि समूहमानं व्यङ्ग्यं स्यात्तदा - घर्माम्भसां मण्डलम् ’ इत्येव ब्रूयात} तत्रस्तं ग्रलितम् । श्रमातिशयादिति भावः । ननु मुख्यार्थबाधे लक्षण । न चात्र तवाधः तेन तद्वीजाभान सेति चेत् / तात्पर्या- नुपपतशपे रक्षणाया बीजस्यीकृतत्वातमैवनुवाद्यवेशेषणद्वारा व्य- नक्ति--कर्णत / कर्णाऽवतंसीकृतं शिरीषपुष्पं कर्णशिरीषम् । मध्य- मपदलोपी समासः । तद्रोष्टुं शकं यस्य तत् कर्णशिरीषस्य रोध विद्यते यस्मादेति बहुव्रीहौ मत्वर्थे यस्य व्यथेत स्यात् बिंदुस्तवकत्वेन विधानाद्रोधस्यासां वषिताः सादर्शिता (?) अन्यस्योक्तानुक्तयोग्यै प्रति विशेषाभावादपुष्टयैव पर्यवस्येत् । बन्धे केशबन्धे घंसिनि स्वलत सात मूर्धजाः केशा एकेन हस्तेन यमित बन्धनं नीताः । अतएव पर्याकुलाश्चञ्चलाश्च । पूर्वत्रयसमुच्चये स्वभावोक्तिः । सर्वत्र घटोत्क्षेपणदिति हेतोरुक्तंरादिकारकदीपकालंकारः । अतएव नायु- त्तिनिबन्धनापेक्षा 1 तदलंकारान्तरगतत्वात्तस्याः तदुक्तम्- सेन क्रियासु बर्वेषु कारकस्येति दीपकम् ? सेवावृत्तिः’ इति । “ अर्थावृत्तिः


‘तिशयिसरागमिति भावः । अद्यापि वृक्षसेचने निवृत्तेऽपि प्रमाणाधिकः मात्रनिर्घr वन्ये केशपाशे संसिनि शिथिले सतेि एकहस्तप्रमिताः एकेन हस्तेन वज्ञाः अन्यहस्तस्य धटवलंबनस्वादित्यर्थः । इह खलु राज्ञा वृक्षसेचनक्षरणजनितपरश्रम कञ्जनव्याजेन स्वभिलाषपार्क्रियतानि रनवशेषजन्निब्यंजकानि विशेषणान्युपात्तानि । तदहमेनामन्नृणां करोमि । ( इयंगुलीयं दातुमिच्छाते )


पदावृत्तिरुभयावृत्तिरित्यमी ? इत्युक्तः । त्रस्तं घंसिनीत्थु भयावृत्तिरलंकारः । काव्यलिङ् च / स्तनवेपथुजननेन हेतुना सम्य प्रमाणाधिकत्वं साध्यमित्यनुमानालंकरश्च । अनुप्रासः ! चाक्यचतुष्टये च प्रत्येकं विशेषणद्वयोपादानान्न तत्प्रक्रमभङ्गः । अत एव प्रथमवाक्यो- पनिबद्धमद्यपीति पदं द्वितीयवाये संबन्धादृष्यावृत्तिनिबन्धनानप- क्षत्वेन देहलीप्रदीपन्यायेनोभयत्रान्वेतुं विशेषणप्रक्रमभङ्गवानिवृत्तये च द्वितीयवाक्य उपनिबद्धमित्यवधेयम } अथापि सेचनक्रियारम्भः । संप्रत्यप्यनुवर्तमान इत्यर्थः । अद्यात्राङ्गि ' इयमव्याय्याने क्षीर- स्वामी वर्तमानतामात्रेऽप्याहुरित्यवोचत् । यदि शससामानाधिकरण्या भावाद्विशेषणभाव इत्यसंतापस्तहं ‘अद्यापि स्तनवेपथेश्च जनकः श्वसः प्रमाणाधिकः ’ इति पाठं पठित्वा संतोष्टव्यम् । अस्मिन्पाठे पकदम्बका मकानि चत्वार्यपि वाक्यानीति न ततः प्रक्रमभङ्गः { चक्ररः पूर्वस- मुच्चये । अथाद्यवाक्ये विपणद्वयमपि विधेयम् । द्वितीये द्वयमप्यनु यद्यमितरयोरेकं विधेयमेकमनुवाथामेित्यैव क्रम इति न तत्प्रक्रम- भङ्गोऽपि । पूर्वमंसीौ नतौं न, बाहू रक्ततौ न । अधुना बाहू अनूद्य त्रस्तांसवादेः सौमेन यजेत ? इतिवद्विशिष्टस्य विधानात् । नात्रि मृष्टविधेयांशता । नाप्यनुवाद्यविधेयव्यत्ययः शङ्कनीयः । यतस्तस्या- मत्यन्तानुरक्तस्य राज्ञस्तसुकुमारतत्वमालोच्यास्यामद्भयन्तमनुचित- मिति विधेयमेव बुद्धिर्थीभूतमिति तदेव वाक्यचतुष्टये प्रथमतो नियद्वमि स्यवहितैः सहृदयैर्भाव्यम् । यद्यपि घर्मेऽम्भोरूप एव तथापि पूर्वं कर्णावतंसरोधित्वेन बिन्दुस्तवकरूपता परस्तात्त्रंसनं चाम्भःपदोपादा नव्यतिरेकेण न स्फुरतीति तदुपादानम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । अनेन दृष्टमिति भूषणमुपक्षिप्तम् । तद्युक्षणं तु— यथा देशं यथा कालं यथारूपं च वर्धेते । थप्रत्यक्षे परोक्षे वा तदृष्टं दृष्टवद्भवेत् ॥ १ इति । प्रियंवदा --शकुन्तलां निरुध्य ? इत्यादिना “ इच्छति ? इत्य


तथा हि । अंसे वंसनं करतलतिलहितत्वं स्तनवेपथुमत्वं भिरवधिकप्रवर्तमान- श्वासवं केशपर्याकुलस्वं चेत्यादीनां रतिविशेषकरणानंतरभावित्वात्तेषां व्यंजकये सहृदयहृदयमेत्र प्रमाणम् । तदहमित्यादि । अनृणां वृक्षसेचनद्वयरूपऋषरहितां नाममुद्र


( 'उभे नाममुद्राक्षयमुवाच्य परस्परमवलोकयतः i )

राजा--अलमस्मानन्यथ संभ!थ । राज्ञः परिग्रहं चभिरिरजघुरूपं सत्रगट४५ ।।
प्रियंवदा ---तेण हि णरिहृदि एदं अङ्गुलीयक्षे अङ्गुलं त्रि

ओअं । अज्ञाप्त वअणेण अणिरिश इणेि एशा १ (फचिहेिं हस् हला उन्दल, माइ सि अणुअर्पण उर्जेण, अयः सहराएण । गच्छ दाणिं । तेन हि नहथैतदङ्गसङ्- छुट्टी विभंगम् । अयं वचनंनेटेंशनंसंघ } इळा शकुन्तलं. मोचितस्यनुकम्पिन, , ४थक महागजम गच्छेदानीभि । तुन इदं मैं दिया. नामक्षर- मन:भ ने मथ् । दुर्यन्नति नभम्नरूपाणि यानि मुञ्चाक्षणीलि रामः । नाम्सुद्या । अक्षराणींत विग्रहः अ५ नर्थ : मुहूर्ताचते गुaथस्त । अन्यथेति रसेन । रइ परिग्रहः प्रजनः भूतो न भट्क्षष इति हेतोः । राक्ष पुरुष राज से ५३अत्र नेम ! ° परिग्रहः परिजने प्रयां वीकारमृचः ’ इतfr५ः ! नन हि नीत्येतदंगुलीयक्रसंघीचियो गम् । अयं वदनेनानुगैर्नभेपा १ १:चितास्यनुकम्पिना”ण, अथवा अय नामथरश्च :ि • मुद्र मुने बने ले निहंगूलीयः १ अग्नौ अक्षर दिदुयमनामधेयेन नभनित्रणनि . पुपरमत्रयैकश्रमः रतेति म• या अन्यो ऽयं रौपदे । अयमिति । अन्यथ संभा' म गति मम। पा भ: यॐ गंनध्य२ि इति । इदसं;&संयंत्र शूद्यते वीकिग्रन ५२ग्नः अनेन राजशज।ययः साम्येन वचनेन । -दभ ॐ तमिति बद्धम् । अहम, त्यादैिनैतदंनेन दानं नाम सन्ध्यंगमुक्तम् आहुः " आयर्थ भूषणादेर्घट्टनं नसिंहे. ग्रते " इति । अत्र राजा शकुन्तलायत्रीकरणाय स्वांगुलीयकं दत्तभित् िदानं भवति तेणेति । येन कारणेन दुष्यन्तनाममुद्राक्षराणि विद्यन्ते तेनेत्यर्थः । 5: अंगुल- यकं राजहस्त एव स्थातुमुचितमिति भावः । अनुकंपिना मंचितासँस्यनेन


शकुन्तला-(आत्मगतम् ) जइ अत्तणो पहविस्सं । ( प्रकाशम् )

क तुमं विसज्जिदव्वस्स रुन्धिदव्यस्स वा ।[यद्यन्मनः प्रभविष्यामि। का त्वं विसर्जितव्यस्य रोद्धव्यस्य वा ।

राजा--( शकुन्तलं विलोक्य आत्मगतम् ) किं नु खटु यथा

वयमूस्यामेवमियमप्यस्मान्प्रति स्यात् । अथवा लब्धावकाशा में शार्थन में कुतः।

वाचं न मेिश्रयांते यथा। मङचोभिः
कर्णं ददात्यभिमुखं माय भाषमाणे ।
कामं न तिष्ठति मदाननसंमुखीनां
भूयिष्ठमन्यविषया न तु दृष्टिरस्याः ॥ ३० ॥


महाराजेन | गच्छेदानम् । यद्यात्मनः प्रभविष्याम । अनेनझेनामक्र मङ्गमुपक्षिप्तम् । तद्वक्षणं तु-- ‘ बीजार्थस्य प्ररोह यः स उद्वेद इति स्मृतः ’ इते । दशरूपके तु-- उद्वेदो गूढभेदनम् ’ इति { गजभवस्य गूढस्योर्दानात् । का त्वं विश्वजितव्यस्य रोद्धव्यस्य वा । वाचामिति । यद्यपीयं मम वयोभिर्वाचं न मिश्रयति मया सह न


असनाभिभूतजनं पश्यतः उधमपुरुषस्य तस्मिन् दयोरपतेः तेन राज्ञ आभिजायं सृज्यते अथवा महाराजेनेस्यनेन राज्ञा राजभावः प्रच्छादितोऽपि ताभ्यां ज्ञात इति श्रोत्यते । स्वराष्ट्रे ये जना ऋणबद्धास्ते सर्वे राज्ञा स्वद्रव्यव्यपेन ऋणान्मुच्यन्ते स्वेदज्ञो भहफलमिति स्मृतेरति भावः । इदानीमित्यनेन राज्ञा भृक्षसेचनद्वयक्षाणा- स्वयि मोचिनायां सत्यामित्यर्थः । गच्छ गन्तुम् स्वंतत्र भव राज्ञा तवोपकारः कृतः खलु त्वयापि तस्य प्रयुपकारः कर्तव्य इति भावः । एतदभिप्रायं मनसि निधायाह जह इस्यादि । आत्मनः स्वस्य प्रभविष्यामि यदि स्वतंत्रा भविष्यामि चेत् प्रत्युपकारं कर्तुं शक्यमिति भावः किन्तु कार्यपाधनेत्यर्थः । विसार्जितव्यस्य विसर्जनस्य रोद्धव्य स्यावरोधस्य । वाशब्दः समुच्चये । “ वाव्ययं स्यात्समुचये । उपमाय विकल्पे च निधये न निगद्यते । । ” इत्येक्षररनमाला । विसर्जनावरोधयोषं केश्याक्षेपे । किन्तु महाराजेन खळ वृक्षसेचनद्वयस्यऋणं निष्कासितं स एव ममावस्यानपे प्रणयः प्रभुरिति भावः । शकुन्तलां विलोकयन्निति ॥ नस्या वहुविधाश्चेष्टाः विशिष्य पश्यन्निति यावत चेयनामैवभिप्रायव्यंजकवान। क्षुि खल्वित्यादिना मद्दर्शनजनितमन्मथविकारप्रभवाः सात्विकभावादयस्तावदस्त्रभावित बचका अवं . चकाश्चेति शकुन्तानुरागं सदिय ततः अथ वेत्यादिना निशायकचितैश्च- नोति । तदैव निश्चायकमाह--वायमित्यादि । आभिमुखे संसु भाषमाणे मयि मे


त्रक्ल्यर्थः ६ इयमुक्तिमभ्यवदुपक्षित ! अथ च वाचं चंचोभिरिति स्त्रीनपुंसकलिङ्गनिर्देशन नयाँ खमाप तन्मित्रेण सख्यतीति देवानिः ? तथापि मयि भापभणेऽभिमुखं कर्णं ददाति ? मदुक्तं सादरं शुणेनदयर्थः । यद्यपि अभमयी मदाननसंमुखीना मन्भुख- भिमुखी ने तिष्ठति । २ यथामुवमंमुरवस्य-“ इति वः । तथापि भूये . भ्रमतिशये । बहु यथा स्यात्तथ! i यहूशब्दादतिशायने - अजादे गुणवचनादेव ” इक्षी/पनि नहळ्qभू च बहोः ; : इष्टस्य यिट् च ” इति वाऽश इष्ठन अदिलोंपे यिडागमरूपम् । अस्यादृष्टिर अविषय मदननव्यतिरिक्तविषयः न तु | नेत्रत्यर्थः । चरशत्रयेऽस्मद 1भाग्यातिशयं ध्वन्यते । दृश्यनप्रमों । वसन्ततिलका घृतम् । अनेन मुधाय नायिकया ग!त्रजा चिळस इति भाव उत. । तल्लक्षणं तु नगरसॉस्बे-- ये बल्लभासन्नगन विकले गन्ग्रसनस्थानवि छझनाद । नानाविधकृतचमत्कृतिश्च परान्सुखं शस्यमयं विळा सः । ’ इति च अनुग्गेङ्गितं च । तदुक्ते मनोदये- ९ गि नेत्रव- स्थ तद्यश्रवणादर } अन्यत्र्याजेन तीक्षा अनुगगेङ्गितं भवेत् ॥


बन्दोभिः सूत्रकायां वाचं यद्यपि न मिश्रयति तथापि मद्वचने कश ददानि अनेन नायि कनायकयोरनुरागव्यंजकस्य प्रपत्राङ्गमिश्रणम्य लज्जाक्शादभयेऽपि मद्वचनश्रवणम्- तापयातस्याः कणं मद्वचनैकविषयचिनिं द्योग्रने । कामं यद्यपि मदाननसंयुती न आदाचित्रकथनमग्नयर्थः । नथा वस्ग्रा ष्टिभ्नु भूयिष्ठमन्यविषया न यदा परस्परङसिंधानं तदा लज्जया नावलोकनं किन्तु व्याजेन नित्रन्त इत्यर्थः । अनेनानु- शगव्यंजकपरस्परमांमुञ्चत्रलोकनाभावेऽप्यस्य दृष्टि मदेकविषयेति बध्यते । अत्रैत्रमभिप्रायः प्रबुद्धेर्प्रत्यक्षवानचेषाभिरेवानुरागम्य ज्ञेयतथा चात्र नाग्रिझनाशक योरनुरागद्योतकं प्राणैण बाइमिश्रणं राजत्रा यद्यपि न कृतं तथापि नायकसंभाषणसमये सादरश्रवणं तदसुरागव्यंजकम् । तथा च कन्यकामेन धार्थाभावानायकसंमुखावस्थानं यद्यपि न भवतेि तथापि दृष्टिः सर्वथा तद्विषयैत्र समपस्थितानामनुशगव्यतिर्भविष्य तति भिया मध्धे मध्यैऽन्यं विलोकयति तात्पर्ये तु नायकविलोकन अत्र । तदुक्तं न भूयिष्टमित्यभिप्रायः । अत्र दुष्यन्नेन शकुन्तलाचेभिर्गाढानुरागस्योद्वेदिनत्वादुद्धे नाम सुखसन्ध्यगमुक्तम् । तदुक्तम्-* उद्वेदो गूढभेदनम् १ इति । अत्र लोके विलास नाम गात्रारंभ उक्तः । तदुक्तम्-' प्रेम्णा अन्तस्य सविधे नेत्रश्नवत्कर्मणाम् । विशेषो यः स कथितं विनाम्नः पूर्वसूरिभिः ॥ इति । अत्र वाचं न मिश्रयतोरियादिना शकुन्तलालान्चेश्चनां घसन्धिं कृतानां राज्ञा प्रेमगर्भितानां प्रकटीकरणद्विलासः ।

( नेपथ्ये )

 भो भोस्तपस्विनः, संनिहितास्तपोबनसन्वरक्षायै भवेत है अस्यासन्नः किल मृगयाविहारी पार्थिवो दुष्यन्तः ।

तुरगखुरहुतस्तथा हि रेणु
मॅटपक्षपकलाद्वल्लघु ६
पतत परिणतारुणश्रशः
शलभमभृ४ इवाश्रमझमेषु ||३१||

इति । पूर्वोक्तं प्राप्तिलक्षणमङ्गमनेन चोपक्षिप्तम् । प्रकृतथाविच्छेदार्थ मन्तरसंधिमुपाक्षपात-नेपथ्य इति । दुष्यन्त इति राजनामश्रवणछ कुन्तलायाः प्रोत्साहनाझेदरुक्षणमङ्गमुपक्षिप्तम् । ‘ भेदः प्रसाहना मत ’ इति तल्लक्षणम्य धनिक्रेनोक्तत्वात । प्रत्यासन्न इति यदुक्तं तत्र हेतुं श्लोकाभ्यां दर्शयति-तुरगैति । तथा हि तुरगखुर्हतो रेणुराश्न. मद्रुमेषु पततीति योजना हो कीडशेपु ( टिपेषु शाखासु विपक्तान्यास- तानि जलाद्रणि वल्कलानि येषु तेषु { आर्द्रत्वं विपक्तवे हेतुः । अनेन विष्टपेभ्यो वल्कलापसारणं क्रियतामिति धन्यते | तुरगै श्यनेन सेनाया बाहुल्यं ध्वनितम् । इदं च तपोवनसत्त्वरक्षाबहृितः आर्या हेतुः । आअमेत्यनेन निकटवं वुमेष्वािते विशेषणोपादार्थम् ? जळग्रहणं तस्मिन्समयेऽप्यशुष्कताभिधानार्थम् । कीदृगूणुः, परिणत सायंकालीन / योऽयमरुणपूर सूयस्तत्प्रकाशः स्फुटः । तद्वद्रण इत्यथैः । अरुणोऽस्फुटरागे च सूर्यं सूर्यस्य सारथो इति धराणः प्रकाशोऽतिप्रसिद्धे स्यास्प्रहासातपयोः स्फुटे ' इति विश्वः । अयमेवोपमायां सामान्यधर्म ज्ञेयः । क इव । शलभसमूहः पतङ्गानिकर इव । अनया रेणोर्बहल स्वं घनवं च ध्वन्यते । वृत्यनुप्रास उपमा च । अत्र पार्थिवप्रस्या सन्न कारणे प्रस्तुते तत्कार्यं रेणूद्दलुनादिकमुक्तमित्यप्रस्तुतप्रशंसा । न पर्यायोक्तम् । कायस्याप्रस्तुतस्य ! यथात्र राज्ञः प्रत्या भो भो इति समंभ्रमादाने द्विरुक्तिः । तपत्रिन: हे तापमाः सन्निहिता मिलिताः मृगयाविही मृगयाविहरणशलि: अनेन शीलार्थप्रस्यन्धेन ग्रीष्मसमये राज्ञो भृगयाचिनोदनमुचैिनमिति द्योत्यते । किति बज्यम् । ॐ वार्तासंभाव्यग्रोः किल * इत्यमरः । राशः प्रत्यासन्नत्वे हेतुमाह तुरगेति । जलईवलेषियनेन मायंकाटलानेन वर्कलनामाद्


आपिच |

तीत्राघातशतिहततरुः स्कन्धगैकदन्तः
पदाकृष्टत्रदतलयासङ्गसंजातपाः
मृतं विनस्तपस इव न भिन्नसारङ्गयूथ
धर्मारण्यं प्रविशंति गजः स्यन्दनार्कभीमः ॥ ३२ ॥


सन्नवभवश्यं वक्तव्यं तद्वत्कार्यस्यावश्यकत्वाभासुन ] प्रयया । कन्कार्यमपि प्रकृतभव ; तथ् । करपेक्षः तद्वर्ण- मलियमकरकृदिति स्थितमाकरे ! काव्यलिङ्गं च पु-वग्र कुत्तमं तीवेति । स्यन्द्वनस्य रथस्यावलोकनीत गजो धर्मरथं प्र विशीत संवन्ध्र ; अदृशTH: . तीव्र य आघातः पलायनवि- पये भाविकः संवेगः संत्रस्ते प्रतह भग्नास्तस्य येन सः । रकन्धे स्कन्धभागे पाधावदाकनन एन ए दन्ता अस्य सः । तत्र स्कन्धभागेर टुक्षिणः । दन्तोऽपि दक्षिण इति सांप्रदायिकाः उक्तं ध्र पालकाच्ये---> दक्षेणं वलितुं शक्तो राजो वाम प्रयत्नतः इति हैं अन्ये स्वेतपदत्वेन व्याचक्षत--तत्रेण्यातेनाघातोद्यमेन प्रतिहतो ग्रस्तरुस्कन्धस्तत्र लग्न एकदन्तो यस्य । यदा तीनेणोग्रेण चिस्कः ठिने वस्तुन्यावातेन प्रतिहतस्तत उच्छळिनः संस्तरुस्कन्धे लग्न एको दन्त यस्य सः । उभयमपि नतिसमञ्जसम् ! अर्थासंगतेः । तथाहि। तरुस्कन्ध भग्नवं लग्नत्वं वा। आधे भग्नैकदन्त इत्येव पठेत् । द्वितीये प्रविशतीति क्रियय विरोधस्तेन संदानितत्वात् । रुद्रदन्लस्यं दन्ता कार आघात इति चेन्न । प्रकृतार्थपोपाभावात् । अथ तस्थत एकंदन्त


त्रमिति ज्ञेयम् । परिणनारुणस्य सायंतनमूर्द्धस्य प्रकाशो यस्मिन् स सnः । अत्र एव शलभसमूहू इव पतंगनिवह इ अनेन सायंकाळः समागम इति सूच्यते ननेतःपरं संभाषणादेशो नास्तीति सूच्यते । अपि चेति । अत्रकलेषु धूलीपननमेका यथा इदानीं बधान्तरमप्रीति भावः । नदैवह तैनाघातेत्यादिना । तत्राघातेन दृढप्रहारेण प्रतिहतः भमश्चासौ तस्कंध्रश्च स तथfः तेन लभः संसक्तः एकं देते थस्य स तथोक्तः । एकं तरुस्कंध्रमचस्कंधैकस्मिन्दंते निक्षिप्यागच्छतीत्यर्थः । स्वभावैक्तिरलंकारः । मूर्तेः मूर्तिमान् । नः अस्माकं नेपथ्य इत्यादिनैतदंतेन चूलिकानामार्थोपक्षेपकमुक्तम् तदुक्तं क्रोहलेन । “ अंतर्नेपथ्यस्तैः सूतमागादिभिः क्रियते । अर्थस्योपक्षेपोऽने


(सर्वाः कर्ण दत्वा किंचिदिव संभ्रान्ताः )

 राजा---( आत्मगतम् ) अहो धिकु । पैरो अस्मदन्वेषिण स्तपोवनमुपरुन्धन्ति । भवतु । प्रातिगमिष्यांमस्तावत् ।
 संख्यौ–अष्, इमिण आरण्णअडंतेन्तेण पाउल ह्म । अणाहि णो ऽऽअगमणम्स । [ आर्य, अनेनारण्यकवृत्तान्तेने पर्याकुलाः स्मः । अनुजानीहि न उटजगमनाय ]


एव गजः । तत्र तत्रेत्यादोिगभ्यन्प्रेक्षा । तथापि प्रयोक्त एव दोषः । आयातप्रतिहतपयोरन्यतरस्याचकर्षं दुष्परिहरणीयम् । पादाभ्यामा- कूटं यत्रततिवलयं लताजारं तस्यसङ्कन समन्तासंबन्धेन जातः पाशो यस्य सः । भिन्नानि सारङ्गाणां मृगाणां यूथानि. कुलानि यस्मात्तः । विशेषणचतुष्टयेन वेंगातिशयो व्यज्यते । तेऽस्माक्रम ! तपसो मूर्तः झीरी | चित्र इत्युदप्रक्षा । पूर्वेलोकोक्तक्रमेणाप्रस्तुतप्रशंसा न्च की वर्षे वृत्यनुप्रास्श्रुत्यनुप्रासयोरैकवाचकानुप्रवेशक्षणः संकरः । उत्तरार्ध श्रुत्यनुप्रास एव । परिकरालंकारश्च । मन्दाक्रान्ता वृत्तम् । अत्रापि भयानको रसः । गजगतभयं स्थायिभावः ! दुरन्तसैनार थावलोकनं बभावः । पर्धबलोकनपनयनादयो व्यभिच्यादरेण ।


अक्षि । चूलिका चेयम , । इदं । भरतेनाप्युक्तम्-- * स दृध चूलिका। खइ" शूलिका दैति भेदतः । पात्रेयंत्रनिंन्सस्यै केवलैः या तु निर्मिता । आदावेकस्य मध्ढे या चूलिक’ नाम सा स्मृता ! प्रवेशनिर्गमाभावादयमेकाद्वहिर्गता ॥ ९ अकादं चूलिया थथा अनर्घराघवै सप्तमांके अंमलै अथा रत्नावल्यां द्वितीयेऽके अग्र खंड झुलिका “ “ र नेपथ्यसंस्थायिपानभापविस्तरैः । आदौ केवलमेकस्य कल्पिता खडचूक लिी में प्रवेशनिर्गमप्रासेरियमकार्दहिगता ॥ यथा बालरामायणे सप्तमकल्या; प्रकृते संरोधम्य नरसत्वदनुचितस्त्राच्च सूच्यत्वमनुसंधेयम् । । सबों इत्यादि । अत्र सर्वेशब्देन रजः शकुन्तला सल्ले च कथ्यन्ते । अत्रशब्दो वाक्यलंकारे } संभ्रान्ताः धर्माचरणचिन्न भूतगैन्यदर्शनकरचरणादिवेपथुनयनचलनपुलमुखवैवश्यंस्वरभेदादिभिर्भी प्रकाशितवत् इत्यर्थः । अतें आयें । सुग्वेपननशकुन्तळादर्शनादिरूपभाग्यविघदने स्वस्य दौर्भाग्यं प्रत्याश्रय्म् । धिङ्कनंदाथम् । शकुन्तलसंभाषणादिविन्नकारणभूतसैन्यं प्रति निदा । सैनिकाः ६' मनायश्च ‘’ इति छर्कोि सैनिकाः । “सैनायां समवेता के सैन्यस्ते सैनि-


राजा--( ससंभ्रमम् ) ) गच्छन्तु भवत्यः । वयमाश्रमपीड

यथा न भवति तथा प्रयनिष्यामहे ।


ऋक्ष पूर्वमेवोक्तम् । अहो धिगिति भिन्नं क्रियम् | आय अनेन- ण्यकवृत्तान्तेन पयीङ्काः स्मः । अन्जानीह्यनुज्ञां देहि नोऽस्मानु ट्जगमनाय । असंभावितातिथिमस्कारमश्चापितातिथिपूज्ञम j प्राप्त भुः


अथ { स क इल्यम : 4 अन्य । ! उजभनाथल्यत्र इसमेिनि धमथानदन्ये इयरिंभ विकल्षत्रिधनदधदः । नेन प्रधानगाररसस्यगत्वेन भयानक डत । भयानकलङ्कणमुच्यते . बिभेति भाययन्यानि कर्मणीति भयं त्रिदुः । अम्मन दुःखं वेइन क्षाश्ते से भयानकैः ॥ २ स या मनसांगिकभेदेन द्विधा विद्वद्भिद्यते अथ गंगाप्रतेषादिनवगमनाययनेन भयमः ' ६ष्ट एव भवत्र रसानां व्यंग्यत्वं कर्नःश्रम् । अत्र प्रस्तुनगरसश्य सेनादर्शनङ्ग्रानमुत्पाद्य (सविन्छेदः कनः । इ• लु- निमितांतरमुपाध से शिकविः कुभं । इति में घथ विक्रमैर्वशये मूल नपस्थानरात्रिश्नः शान्तः [5ः गरिष्टसंपादनार्थं रक्षस(पहतचेशी शुभदृग्र ने र र् यद् आश्रथये त्रिरुद्र । न तत्र {सन्नश्नन्त्र इक्षुवत । शतश्रृंगारोस्तु नूनमीण विरोध इति रसतरं म ये अनेम । अश्व । प्रस्तै पटुकावने मतलिना विदुरले गृहे गतिं बाँ | सः विदूषकं भयानकश्च चर्णितः प्रधानास्५ गरम्य आराधिरूढवमेकवारं द्वैिखरं व कर्नध्यं न बहुधा तदr र्भदशायामन रसं न गृधने क्रमपरंथुषेणैव चमत्कारजननत, एवं नद्रा- पॅरियं भत्रहि श्रृंगाररसवर्णेन तप्रतिकूलानां रसानामुपनिश्चय न कार्यः । रसगंज- विभावादीनां कष्टकल्पनया व्यक्तिर्ने कार्या । तदुक्तम्-‘ व्यभिचाररसस्थायिभावनां शस्त्रभृता । कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावर्थः । 'ॐ प्रतिकूलविभगादिग्रहे नि. पुनः पुनः । अद्वै प्रथनच्छेद्दवंगत्राप्यभिविश्रुतिः । अंगिने ननु राधान प्रकलीन विपर्ययः । अनैगम्न्यभिधानं त्र रसे शेषाः खुदशः । ’ इति । ते रसभग तवः भवति तत्र मिः पुनः पुनयं कुमारसंभवे तप्रलापेष । नने शिवयोः सांमुख्ये मन्मथदाहे अत्रिश्चदिते अदिति तसंघर्दभसंविश्वनन्मृत्यन सहदयानां व्यवधानविधायिनि रतिविलापस नारुन्नमनादरः । अकांडी प्रश्न यथा वेशसहः द्वितयंऽके अनेकभक्ष्यै वृते भानुमत्या सह दुर्योधनस्य भृगवर्णनम् । यथा त चुकी “ योऽयमुद्यतेषु बलवत्सु अश्रय ि किं वक्त्रन् यादेवसहायैत्ररषु इत्यादि ‘‘ आशत्रग्रहणकुंठपरशः ” इत्यदिन च । भानुमत्या सहृतिं प्रतिमुज्ञ संध्यागविशेषस्य निबंधः क्रवैर्निबधः स चानुचितः । छेद यथ महावरस्त्ररते


( सर्व उत्तिष्ठन्ति )

सख्यौ-अज्ञ, असंभाविदआदिहिसकारं भूओं वीि पैक्खण

णिमित्तं लज्जैमे अजं विष्णविद्धं । [ आर्ये, असंभावितातिथि सत्कारं भूयोऽपि प्रेक्षानिमित्तं लबह अर्थ विज्ञापयितुम् ?

राजा--मा मैवम् । दर्शनेनैव भवतीनां पुरीतोऽस्मि ।

( शकुन्तला राजानमवलोकयन्ती मध्यानं विलम्ब्य सह सखीभ्यां निष्क्रान्त )

राजा[-मन्दग्नयोऽस्मि नगरगमनं प्रति । यथावदनुयात्रि

कान्समेत्यं नातिदूरे तपोवनस्य निवेशयेयम् । न खलु शमि शकुन्तलाव्यापारादात्मानं निवर्तयितुम् । मम हि


भूयोऽपि प्रेक्षणनिमित्तं यज्ञयह आर्य त्रिज्ञापयितुम् ! पुरस्कृतः पूजितः । “ पुरस्कृतः पूजितऽरात्यभयुक्तेऽग्रतः कृते इत्यमरः । सव्याजं विलुम्पेत्यनेन सखीद्वयं पूर्वं निष्क्रान्तं स्वयं च पश्चात् ? इत्यनेन प्र [ ति ] मुखमंधावुच्यमानम् ’ ‘कुरेण ?इत्यादि


द्वितीयेऽक्षे रात्रयभार्गवचेर्धागधिरूढे वीररने ककगमेव नाचगच्छामीति राषयस्ये। । अंगस्वाप्रधानस्यानिविस्तरेण वर्णनं यथा हयग्रीवविजये प्रतिनयकस्य हयग्रीवयैव बहुधा विजयवर्णने कृतम् । अंगिनोरननुसंधानं यथा स्नावल्यां चतुर्थsके वाभ्र- त्यागमने सागरिकश्च विस्मृतिः ईशा इति नाचिकापादप्रहारादिना नायकस्य कंया दिवर्णनम् । प्रकृतिविपर्ययस्तु अदिव्यानां समुद्रोल्लंघनादिः तत्र रतिर्हासशोक- दुनानि अदिव्योतमप्रकृतिवद्दिव्येष्वपि वर्णनथनि । तथापि रतिस्तु संभोग भृगरपा उत्तमदेवताविषया न वर्णनीया । तद्वर्णनं हि पित्रोः संभंग- वर्णनमित्रत्यंतानुचितं स्ग्राम, । अदिध्यनाम् , यावदपदानं प्रसिद्धमुचितं तावदेव वर्णनयं अन्यथा असल्यवृद्धिजनकवेन कृतसंमितद्दिनथदेशनां विघटयकाव्यमेव परित्याज्यं स्यात् । अज्जेत्यादि भूयोऽपीत्यनेनैतः परं पुनर्दर्शने सर्तस्मिन्नसिद्धि भंत्रिग्रति भावः । मदोत्सुकोऽस्मि निंग्शो भवामि अनेन सवैकयीनुस्साह उक्तः । शकुन्तळाव्यापागत. शकुन्तलाया अकृत्रिममनोहरस्वविषयकचेष्टविशेपत् आत्मानं चित्तं निवर्तयितुं स्वत्रशगमयिं प्रत्यावर्नयतुं न शक्नोमि । अनेन चित्तस्य परवशत्व- कथनेनांतरेंद्रिश्रस्य पारवश्यमुक्तम् । तत्सहकारस्य प्रवृत्तिनिंद्यत्तिकम्यंद्रियाणां स्वव


१ सत्तोऽस्मि इ० पी० से २ मंदत्सुकोऽस्मि इ० १० १ । ३ प्रस्थचेक्ष्य इ० पा० ।

गच्छति पुरः शरीरं धावत पश्चादसंस्तुतं चेतः ।
चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवस्तं नीयमानस्य ॥ ३३ ॥


समर्थतं भवति । संवैवाति लज्जा ध्वनिता । गच्छतीति । शरीरं पुरोऽग्रे गच्छति । चैतः ] पुनः पश्यच्छकुन्तलाभिमुखं धावति । [ शरीरं ] तु शनैर्गच्छति । संबन्धेऽसंबन्धलक्षणासंबन्धे संबन्धलक्षण च द्रष्यतिशयोक्तिः } असंस्तुतं शरीरेणापरिचितभिवाति गम्येदने क्षा । ‘ संस्तवः स्यात्परिचयः ’ इत्यमरः प्रतिघातं बातसंमुखं मय- मानम्य केतोर्यज्ञस्य चीनदेशस्थं वस्त्रं चीनांशुकं तदिव । तस्याति सूक्ष्मत्वादल्पेऽपि बाते वाताभिमुखे ध्वजे तत्पश्वदेव गच्छतीति | धृत्य नुप्रास उपमा । अनया च हृद्यशून्यत्वात्परेण नीयमानकापूनु व्यत्वं शरीरस्य पुनितम् । चीनपदोपादानाचेतसोऽतिचाञ्चल्यं चेति ।


शता कुत इति भावः । अनेन उपननेषु चित्रेष्वपि विषयेषु तत्तन्प्रवृत्तेरसंभव तः तदैर्योपपादयनं मम हैंॉस्यादिना । मम इहचित्तत्वेन प्रसिद्धस्य मे ि हि यस्माद्धेतोः । थद्वयी ममेत्यनेन 6a नहारं तु पार्थिवः ’ इति न्यायेन स्वसंपादितलैकोनरबहुवनि - पारंभविनो भभेत्यर्थः । तादृशस्यापि शकुन्तलानिभित्तकवितचांचल्यकथनेन शकुन्तला रूपलावण्याद्दृष्टाश्रुतपूर्वेवं व्यज्यते । अनेनानुरागप्रसि दैर्वस्तुसदधैग्नायस्यमुकम् । हिंश ब्दोऽप्यर्थकः ममापीत्यर्थः । गच्छीति । शरीरं ऽषुः अत्र शर १ रशब्दप्रयोगेण शर्यत इति शरीरमिति शकुन्तलालिंगनाद्याभवद्भाग्यहीनमिनि शरीरं प्रतिः जुगुप्सा व्यज्यते । देहसद्भावस्थ तादृशशकुन्नलालिंगनदिमन्वेन सफलवमिति भावः । तदभावास्यब्यंतंरिकमिव शरीरभिति प्रयुक्तम् । नत्यमिति प्रयुक्तमिति भावः । पुरः अग्रतः सेनां प्रतीत्यर्थः । अत्र सेनां प्रतीति वस्तव्ये संनाशब्दस्यानुचरितन्वतदागमनेन शकुन्तलसंभाषणादेर्विघटनं जातमिति सेनां प्रति निंदाश् च ‘वन्यते । अतस्तदभिधानं नैनिताभिढि २ज्ञऽत्रश्चि कथिता ः गच्छतेि उदासीनता चिपयकथलगमनमिव भदं भजति । सेनजनिताश्रमवभृथ) कृषिशापभीत्या सैन्यनिवारणार्थं स्वरितं धावनति वक्तव्ये गच्छतीति गमनमात्रर्थक शब्दप्रयोगेण बुद्धिपूर्वकं न गच्छति किं धवशमेव मन्दं व्रजतांति द्योत्यते । मुस् चितस्यैव कस्चरणादैचितानुचितविषयेषु बुद्धिपूर्वकप्रवृत्तनवृत्स्थः संभवादिति भावः । अन्यथा बुद्धिपूर्वंकगमने तु विप्रलंभै. नैष्ठित्यप्रसंगादशुचितं स्यात् । तेन गमने पादयो दषम्यं व व्यज्यते । गच्छतीति वर्तमानव्यपदेशेन गमनोद्योगे झनेऽपि पादं न न्चरूत इति द्योत्यते । चैतः सर्वकरणप्रधानभूतं मनः पश्चन् पृतः शकुंतलां प्रती त्यर्थः । अत्र शकुन्तयां प्रतीति वक्तव्ये तदभिधानस्याकृतत्वाहुर्लभं किमर्थमुच्चरित

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )

इति प्रथमोऽङ्कः

निष्क्रान्ताः सर्व इति । तदुकं दशरूपके -. एकाहाश्चरितैकार्थमि रथमासन्ननायकम् । पात्रैस्त्रिचतुरैरङ्गं तेषामन्ते ऽस्य निर्णेभः | ।' इति । । अत्र च तपोवनसंरोधस्य प्राप्तत्वात्स च नाटके साक्षान्न निदर्शनीयः । अङ्गान्ते निबद्धव्य इयत्राङ्गसमाप्तिः । तदुक्तं दशरूपकं -- ६ दूरा- ध्वानं वधं युद्धे राज्यदेशादिविप्लवम् । संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चानु लेपनम् श्नस्य ग्रहणादीनि प्रयक्षाणि न निर्दिशेत् ॥ ’ इति । अङ्क


श्येति भावः । तेन राज्ञा निर्वेदो मतिश्च । यद्वा । अपरिमिनमुकुतातिशयत्रतः पुंस एव शकुमललाभः । तेनैव सा स्मर्तुं योग्येति प्रतीयते यदि स्वस्यापि सुकृतविशेषोऽस्ति तर्हि तस्याः संभाषणादेः कथं विघटन जादेति भावः । तैनालभ्यवस्यनभिधानेन शङ्को डा व्यज्यते । धावति चिरपरिचयदृढसौहार्देन विषसहमिच त्ररितं धावति । परिचितस्य तसहसं प्रति गमनं संभाव्यमिति तदुपपतिमाह असंस्तुतमिति २ असंस्तुतमपरिचितम् ‘ संस्तवः स्यात्परिचये * इत्यमरः । उतमनायिकाया ललित स्वलोकनादीनां स्वाभाविकत्वेनापि संभवात्तेषु स्वविषयत्वेन चिरसह्यवसाभायात्सम्यङ् । परिचितमित्यसंस्तुतमित्युक्तम् । भवतीति वनैमानप्रयोगेण दुर्घव्वं निश्चित्य मया लिचीमानमपि तस्याः कृतवलकनमंदगमनचेष्टाविशेषाणां स्वाभाविकमनोहरस्य। द्वस्तुसंदर्रबलान्न निवर्तते । किं तु तद्विषये स्वारसिकवृत्तीति व्यज्यते । किंच असंस्तुतं चेतो धावतयनेन शकुन्तलाकृतानां चेष्टाविशेषाणां स्वविषयत्वेन चिरपारि चयं कृत्वा सम्यक् ज्ञातुं श्रवदि वेत्युत्प्रेक्षा ध्वन्यते । अत्र शकुन्तलादुष्यन्तयोः पृथग्दे शगमनेन वस्तुविच्छेदे मघसंस्तुतं चेतो धावतीत्यनेन स्त्रांतःपुयुवतीर्विहाय शकुन्तला प्रति गच्छतीति चित्तासंगस्य पुनस्तस्माद्यर्थकयनकरणे । हेतुत्वाद्विंदुरित्यनुसंधेयम् । तदुक्तम्-* बजत्वाद्वीजमवै स्यात्फलवाकार्यमंतरः । तयोः संधानहेतुत्वाग्मध्ये विन्डै मुहुः क्षिपेत, ॥ १" इनि भावप्रकाशेऽप्युतम् ‘* फले प्रधाने यित्रिछने वीजस्या- नान्तरैः फलैः। तस्याविच्छेदकं तुवंख्यािह कोहलः ।।' इति । शरीरस्य पुर: मंदगमने चित्तस्य पश्चात्वारेतगमनं च दृष्टांतमाह शुनांशुकभित्यादिना । प्रतिवातं वाताभिमुखं नीयमानस्याकृष्यमाणस्य कैतवेंजस्य “ ५ तुङ्त पताकायां ग्रहत्तादिलक्ष्मसु “ इति विश्वः । चनांशुकमिव पटुत्रन्नमिव । पवनं यथातिश्लक्ष्णं निर्मलं च तद्वत्स्वचित्तमपि कठिनं स्वच्छं चेति भावः । यथा ध्वजदंडे वेडस्यूतं वनं वातो भेदकर्मीति तद् स्वांतःपुरयुवतिषु विक्षिप्त चितं शकुन्तला स्वस्य रूपलावण्यादियाहुल्येन तासु वैम नस्यं संप्राश्चकर्षतीति सावः । केचिचीनांशुकं चीनदेशौद्रवं वनमिति वदंति इति । ऋक्षणं दशरूपके-- यदा तु सरसं वस्तु मूलदेशे प्रवर्तते । अ! ! वेव तदङ्कः स्यादामुखाक्षेपसंश्रयः = प्रयझनेत्रचरिते बिन्दुव्याप्ति पुरस्कृतः । अङ्क नानाप्रकारर्थसंविधानरसाश्रयः । ’ इति । अदि. भरत - अङ्क इते रूढिशब्दो भवव रॉसेध रहयश्चन् । नानाधिआनयुक्तो यस्मात्तस्माद्भवेदङ्कः | यत्रथस्य समाप्तिर्यत्र बीजस्य भवति संहारः । किच्चे द्वलग्नत्रिन्दुः सोऽङ्क इति स । तयः ; ये नायका निगदितास्तेषां प्रत्यक्षच्चग्निसंयुक्तः । नान- चम्यन्नग्नः कायंभुवङ्को यथार्थरसः ॥ इति ॥

इति श्रीमदभज्ञानशाकुंन्नीश्चायमर्थद्योतानग

प्रथमेऽङ्कः भमनः


निक्षान्त’ इन । नेपाभते ध निर्गमः " इधृतयस प्रथमंशक इत्यनेन प्रकृते आक्षेत्रसयुतं नाट्यमित्यर्थः । नेदुक्तम्--"rएकदिव शुरुमंझनेतृप्रयोजनम् : बहू- पात्रप्रशाहोमंझमागमनायकम् ॥" इति । नाटकत्रिन्छेदम्णांक दशभिधानं । - अंके नाष्टकनिन्छेदे शंख्यायां युधेि भुएgणे " नि नानार्थरत्नमाला । सर्वत्र नक्षािनुभूमे त्रक विच्छेदेः कार्यः । तदुकं भरतेन--"कर्णी मुह स ग्रामे वा मयाहे । दिनकोsपि वा । । अकॅsके संविधानव्य यजस्थार्थवशानुगः : "" इति । बीजधानुगुण्यं तु असंमनुतं चैते धाबतीत्यनेन तत्परचथार्थं विचारं कर्तुमेन तद्वट्झेन भवितव्वभिति द्वितीयेऽथे। विदूझक्रेण सह आलोचनायामत्र बीजमुपझसमिति त्र्यक्ष्यते ॥

भूतं भृग्मणचैकश्राचलेश्वरपादारविंदसमाराध करेंग्नमश्लीतलकश्रकिलोशिकगं:

श्रीविमलाथायीपुत्रेण भवनिप्रस्थानपर्नचयभषचक्रुवनेश्री-

नित्रासाचार्येण विरनिनाय शङ्करलन्शय

प्रथमो नमः

द्वितीयोऽङ्कः ।

( ततः प्रविशति विपण्णो विदूषकः )

 विदूषकः--( निःश्वस्य ) भो दिष्टे } एदस्स मंअआसीयम्स रण्णों वअस्सभावेण णिव्विण्णों लि । अमी मओ अअं वरदं [ दृष्टमेतस्य मृगयाशीलम्य राज्ञो वयस्यभावेन निर्विण्णोऽस्मि । अयं मृगोऽयं वराहो ]

 तत इतेि । वेषणत्व हेतुर्वक्ष्यमाणः ! विदूषकलक्षणं तु सुधाकरे- ‘ बिकृत"ङ्गवचोवेषेर्हस्यकी विदूषकः ’ इति । अस्य प्रकृतं पठ्यम् ! उक्तं न्द्र विदूषकवेष्टीनां पाठ्यं तु प्रकृतं भवत् ’ इति । भ दृष्टामिति भिन्नं वाक्यम् । वाक्यार्थस्य कर्मत्वम् ? एतस्य मृगयालस्य राज्ञो वयस्यभावेन स्निग्धखन । ‘ स्निग्धो वयम्यः स्वयाः ' इत्यमरः ! । निर्विण्णोऽम्भि त्रु:खितोऽस्मि ! अयं मञ्जः मृगः । ः भृतोऽत ’ इति


त्ररदान कथांनमरभमाणो वे-नुसनथे गृघ्रतयमणार्थर्वनायैकपात्रमथाऽक्ष विदूषकं भामाश्रुपक्षीपकं प्रम्लानि । ततः प्रविशतीrधादिना ! तदुक्तम्-- > एक नत्रपात्रे य भूतभाव्यर्थमृचक के अंत दयान्तरात्रिः प्रथमक्रमनाश्नः ॥ प्रवेशनार्थं पत्राणां कृतेSशं प्रवेशकः ३- विदुक इति नायकपार्श्ववर्ती द्वाभ्यकारं भवति । नाटके नायकन्य सदस्याः कल्पनीयः तदुकम्-सह्यास्ते च नत्वार- पठ्मद त्रिष्टवेटौ विदृपः इति । प्रांठमर्दनु पताकानायकः “ पताकानायक स्त्रन्यः पशुमद् विचक्षणः । तस्यानुचरो भक्त: किंचिदृक्षुस्तु सङ्गणैः । १५ यथा भाग्य लक्ष्मण: ‘‘ नायकभविस्तूनामेकक्ष्यायेदिता विष्टः । सेधाननिपुणश्रेष्ठ हास्यकारी विदूषकः ।" मंत्रिणा सह संत्रव्यापारं निष्ठा राजा तत्तष्ठन्त्रितश्चर्येषु तदुचितजनात्रि पूंजत । तदुक्तम् ' लुब्धानीव्यथे कुर्यात्कुशनायकर्मणि क अंत:पुरे वर्षशतान किरातान्मूकवसनान् ॥ म्हॅलादीनविऋदौ स्वस्त्रकार्योपयोगिनः । ऋस्विक्पुरोहि- तान्धर्मे निनस्तवचिन्तने । गोषु शास्त्रमझिसंगीतादिविचक्षणान् । " इति तन इति राज्ञो निष्क्रमणानंतरमित्यर्थः। आ इति निर्विण्णोऽस्मीत्यपि पाठः। हतः वंचितः आः इति ज्ञानें । गूढं सुखेन तिष्ठन्तं मां दुःखिनं चिकीपुर्तृगयाव्याजेन वंचित्त्रनितिं ज्ञातमित्यर्थः । तदुक्त त्रिलोचनेन ‘” अर्थ के द्रांझितालापे हैं कोषे वह्नहर्तषु ।


१ आ हंदी भी ( आः हतेऽस्मि) इ० प्र० । ३ मिअ इ० पा० ।

अअं सदूलो सि मज्झण्णे वि गिऋविश्लपाअवच्छाआसु वणर्राईसु आहिण्डीआदि अडवीदो अडवीं । पत्तसंकरक्साआई कङऔई [ अयं शार्दूल इति मध्याह्नऽपि ग्रीष्मविरलपापच्छायासु वनराजी- वाहंडयतेऽटवीतोऽटवी । पत्रसंकरकषायाणि कटूनि ]


बहारस्याकारः । ‘ मओ २ इति पाठम्स् ' इकृपाद वा ? इति कृपादेराकृतिगणत्वासाधुः । अयं बगहोऽयं शार्दूल इति मध्या हेऽपि प्रमांवेग्रुपादपछायासु नगरीष्त्रहिण्यतेऽटवीतोऽटवी अदृश्यरण्यं चिपनम् ' इत्यमरः ! ? आहिण्डीभदि ’ इत्यत्र यकः ईअइक्यम् ’ इति अआदेशे तप्रत्ययस्य ६ त्यादीनामाद्यत्रयः स्याद्यस्येचे? “ इत इचादेश ३ द्विः “ इत्यनुवर्तमाने अतो देश्च इति दिादेशः ! अट्त्रमिति सप्तम्या द्वितीया ५ इति सूत्रे ‘ प्रथ मया अपि ’ इति वार्तिकम् । तेन प्रथमार्थे द्वितीया । पत्राणां संकरो भिन्नजातीयानामे न पतनं तेन कषायाण्यत एव कटूनेि |स्वार्थ |


शान्तं स्मृतमसंभाचे आं जाने हाँति बिरमग्रे ॥“ इतेि । अन्यस्मिन, ठे निवे: दुखितः । आ इति पञ्चायां निपनः । गर्नु वयम्यभावेग मुदोऽनुभवितव्ये भव। तद्विपरीतं जातमिति यावत् । किन्य वयस्यभावेनेत्यनेन स्वस्य गोपनीयः कोऽपि गनो नास्तीति व्यज्यते । तेन च स्वयक्ष्यमाणराजाकथितशाकुन्तब्रत्तान्तहेतुः । मनो धिरोधेनैत्र दुःख नतु मैत्रेणैत्यशस्थाह-मृगथीठस्येति । मृगयापर्यनजनिन दुःखभत्र न नहिं है आहारादिसंकोचजनिनदुःखमित्यर्थः । मृगयाशीर्थस्थनेनैतः परं मृग्यां व्यजंकूव्यावस्थाने चिह्नितंबः सूच्यते तेन शकुन्ताप्राप्तिपर्वतमाश्रमाव ३ थाने बीजमुक्तम् । यदं मृगयागमने दुःखानुभवस्तॐ ? एत्र सुत्रेन श्रयतामित्यत आ। राज्ञ इतेि । यद्यत्रागमने दुःखं निश्चित्य गृहे स्थीयते तदा वशत्रूणाभ्यानेर्ता शक्तिरनत्यर्थः । अत्रागमने दु:दमन -मने दड इति भावः । राजा बसे वंचित- प्रकारमाह-अअं मिओ । इत्यादिना अयं मृग इत्यनेन प्रागेव कूरायनामधारणे सति भया स्वयं नागमिश्रार्माति यजंवभिधानं कृते द्वेन स्वस्य किंचिदरण्यप्रदेशः कोiतः । मृगस्यालाभे सति पुनरयं बराह शनि दलभे अभं शार्दूल इति तद¢- क्षया सम्यगरण्यप्रदेश इति भावः । एवं प्रकारेण वंचित इत्यर्थः । भूप्म इत्यनेन का यस्यातिसंतापकत्वं तत्रापि मध्यंदिन इत्यनेनातपबाहुभ्यासंचारानीता कथ्यते । नवराजिधिनि चनपदोपादानेन कंटकानिबाहुल्यात्स्वच्छंदसंचारायोग्यः राजिष्विति बहु वचनादनेकदेशभ्रमणं ततोsपि विरलपादपच्छायास्त्रिति विशेषणेनावस्थानार्हता च व्यज्यते।


१ दुइ ( दृभूणानेि ) ३ पा० ।।

गिरिणईजलाई पीअन्ति । अणिअदवेलें सुटमंसभूइटो आहारे अण्हअदि । तुरगाणुधावणकण्डिदुसंधिण रतिम्मि वि णिकामं सइदव्वं णत्थि । तदा महन्ते एव्व पच्यूसे दासीएपुत्तेहिं सउण लुद्धएहिं वणरगहणकोलाहलेण पडिवोधिद् द् ि। एतएण दाणिं [ गिरिनदीजलानि पीयन्ते अनियतवेलं शूल्यमांसभूयश्च आहारो भुज्यते । तुरगानुधावनकण्डितसंधे रात्रावपि निकामं शयितव्यं नास्ति । ततो महस्येव प्रत्यूषे दास्याः पुत्रैः शकुनिलुब्धकैर्बन ग्रहणकालहलंन प्रतिबोधिनोऽस्मि ! इयनेदानी-]


स्वार्थे कश्च वा ’ इति सूत्रेण । गिरिनदीजलानि पीयन्ते । “ पीअन्ति ? इत्यत्र ‘ बहुवाद्यस्यन्ति न्ते इं ? इते न्यादेशः । अन्यत्समम् । कदुळाइं ? इति पाठे कदुष्णानि । ईषदुष्णानद्यर्थः । अनियतवलं विषमसमग्रम् । सुक्लमंसभूइट्स शूल्यमांसभूयिष्ठः । लोहशलाकया मांसं संग्रथ्य यत्पच्यते तच्छूल्यमांसम् । “ शूलाकृतं भटेित्र स्याच्छूल्यम् ? इत्यमरः । आहारः । अहीअदि भुज्यते ! ‘अण्हीअदि’ इत्यत्र ‘भुजोभु जिमजमकस्माहसभाण--' इत्यहादेशः। शेषं समानम् । तुरगानुधा बनेन कण्डितसंधैः कुट्टिताङ्गसंधेः रात्रावपि निकाममस्यर्थं मे शयि तव्यं नास्ति । ततो महयेब प्रत्यूषेऽतिप्रातर्दास्याः पुत्रैः तस्योहै गदायित्वाळिप्रदानम् । शकुनिर्धकैः । पक्षिव्याधेः ।८ व्याधो मृगवधाजीवो मृगयुर्छब्धकोऽपि सः ' इत्यमरः । वनग्रहणेऽरण्यवे-


आहिंडयते पर्यव्यतै परिश्राम्यत इति यावत् । ग्रीष्म इत्यनेनारण्यवासिनः सर्वे सारंगा. दयो जन्तवस्तृषिता जलान्वेषिणं भवन्ति । तत्रापि मध्यन्दिन इत्यनेन जलपानार्थं सर्वत्र पर्यटंति तस्मात्तदा मृगया क्रियत इति भावः । स्थासैौष्ठवमुक्त्वा जलासौष्ठ दमाह--पत्तेति। पत्रसंगेन कषायाणि कटूनि विरसानति यावत् अनेन जलस्य माधुर्य गुण निरस्तः । कदुष्णानि दै पटुष्णानि । जळासौष्ठवमुक्त्वा आहारासौष्ठवमाह अणिअ देति । « दिवा यामद्वयादवप्राश्च यामं न लंघयेत् । अतिक्रमै महाव्याभिं जनयत्येव भोजनम् ॥” इत्युक्तवादव्यवस्थितकालमित्यर्थः। `वेळ काले च जलधेर्वेला तरविका रयोः । ” इति विश्वः । आहारमिति प्राकृते लिंगमतंत्रमिति सूत्रात् नपुंपकप्रयोगः । आहारासौष्ठवमुक्त्वा निद्रासौष्ठवमाह-तुर ऐति । रात्रिमपीति । कालाध्यनरत्यन्तसयोगे. द्वितीया । वनप्रहणकोलाहलेनान्योन्यं जालादिकं बद्धं वनसमाग्रहणकोलाहलेनेत्यर्थः वि पीडा ण णिकमादे { तद् गण्डस्स उवरि पिण्ड ओं संवृत्तं । हेओ किल अनेदु ओहीणेसु तत्तहोदो मआणुसारेण अस्समपदं प्रविष्टस्स तचसकण्णआ सउन्दला मम अधण्णदए हँसिदा । मपि पीडा न निष्क्रामति । ततो गण्डस्योपरि पिटकः संवृत्तः ः किलास्मास्ववहीनेषु तत्रभवतो मृगानुमरणाश्रमपदं प्रविष्टस्य तापसकन्यका शकुन्तला मधन्यमय दर्शिता ।


gने यः कोलाहलस्तेन प्रतियोधितोऽस्मि । एतावता काढेनेदृ नीम न पीडा न निष्क्रामति नापग-लति । ततो गण्डस्योपरि पिटकः संवृत्तः! भयभlभाणकः | स्फोटस्योपरिं श्फोट इत्यर्थः । प्रकृते चैक स्मिन्डु:ग्बकारणे सत्येव द्वितीयं दुःखारणमत्यर्थः । तदेवाह--ह्यः पूर्वदिने किल । “ ऋो गतेऽहेिं ’ इत्यमरः । अस्मास्ववहीनेषु पश्च स्थितेषु तत्तहोदों नत्रभवते मृगानुसारेणाश्रमपदमाश्रमस्थानं प्रविष्टम्प्र तापसकन्यका शकुन्तला मगधन्यतया दुर्शिता । ‘ तत्र- भवतः । इयत्र “ सत्र लवर। म्--' ते रसाप ; अनादे शेष- इति द्वेि तत्तेति सैद्रम् } ° भुवनेर्देहवद्दवा ? इति भुवतेहआदेशः । अतो ड विसर्गस्य ’ इति डोकरे टिलोपे ९ होतो इति । ततः कश्च--' इति तलोपे प्राप्ते सरसेनीत्वात् ‘ तोदोऽनादौ सौरसे


ग७३ प्रणविशेषः -गण्डे विम्फकेटभ्यमरः। पिटिका व्रणश्रपरिश्रमं केचित गंडशब्देन प्रमेहमूत्रझन्छादिव्याधि बदन्ति । प्रकृते गङमृगया पिटिका शकुन्तलादर्शनम् । तदैवाहू हैिं औ इति यः पूर्वेद्युस्थैर्थः । अम्मानिति वहुवचनेन स्वग्रमनचोपोहकुशलः स्त्रये सर्गम् वर्तेत नवा सर्वमुपायेन त्रिघटयितुं शक्यमिति द्योत्यते । स्त्रस्यासंनिधानमैव राज्ञः शकृन्तत्रदशैनद्दे हेतुरिति भावः । यद्वा अभूमाविति वहुबन्चनं निर्वेदे । तथा मखेऽपि वग्रमपि हताशाः प्रियतमः इति । तत्रभवत इत्यनेन राज्ञः प्रातिंचेभ्त्रादिपर स्त्रपु सन न वर्तत इति योज्यते । अनेनेनः पूर्वं राज्ञा परव्रनिमित्तकचिनव्यसनं नास्ति घथति नदानमपि तस्य साहजिकमिति दुःखं सोढं शक्यत इति भावः । नटिं. पेरवुवेर- प्रत्यक्षत्वादैश्वर्युग्रीवनादिबहुये नवीन केचिद्विक्रिया भवतीत्यत आह-मिआणुमारे रोति । मृगयायां वरयुवनिदर्शनसंभावना कथं तथैते यदि तत्पूर्वमेव संभाधिनं न्यानहैिं स्वयं नागछामीति भावः । तर्हि पुराणेतिहासादं मृगयागमनसमय "व केषांचिदाज्ञां बरयुवतिप्राप्तिः भूयत इत्यत आह--आश्रमपदं प्रविष्टस्येति । धाने तपोवने वरयुवतिदर्शनं कथं प्राक् तर्यत इति भावः । "ब्रम श्रुत्वा दर्शनसद्भावस्य कारणमाह--अधन्यतयेति । असंभाव्यस्श्रले राज्ञो युननिदर्शने ॐ २] मीकाद्वयसहितम् । ( १२७ ) संपदं णअरगमणस्स मणं कह वि ण कंद । अज्ज वि में तं र्व्व चिन्स अन्तस्स अक्वीसु षभदं आस । को गदी । जाव णं किदाचारपरिकर्म पेक्खामि । ( इते परिक्रम्यावलोक्य च । ) एस बाणासणहृत्थाहि जहणहि वणपुटैफमालाधा रिणीहि पडिवुद इसे एचआआच्छदि पिअवअस्स । होदु । [ सांप्रतं नगरगमनस्य मनः कथमपि न करोति । अद्यापि तस्य तमेव चिन्तयतांऽणः प्रभातमासीत् । का गतिः। यावत् कृता चारपरिक्रमं पश्यामि । एष बाणासनहस्ताभिर्भवनीभिर्घनपुष्प मालधारिणीभिः परिवृत इत एव गच्छति प्रियवयस्यः । भवतु |


न्याम् ’ इति तस्य दुः । तेन “ तत्तहोदो ते इते सिद्धम् । सांप्रतं नगरगमनम्य नगरगमनाय । ६ चतुभ्यः पर्छ ः इन पृष्टो । मनः कथमपि न करोति । अद्यापि तस्य तामेव चिन्तयनऽदणः प्रभात- मासीत् । चिन्तनेन सुखम् निद्राच्छेदेन दुःखमिति । अनेन विधानं नामाङ्गमुपक्षिप्तम् । तल्लक्षणं तु --‘ सुखदुःखकृतो योऽर्थस्तद्विधान- इमिति स्मृतम् ? इति । आ गदी का गतिः । यावत्तं कृताचारपरि क्रमं कृत आचारस्य नानादेः परितः क्रमो येन तं पश्यामि । एष चाणासनं धनुर्हस्ते यासां ताभिर्वनपुष्पमाधारिणीभिरिते मृगयावे मसूचनम् । यवनभिः परिवृत इत एवागच्छति प्रियवयस्यः प्रियसखः । वक्रादावन्तः ’ इति सूत्रेणानुस्वारागमे “ बीस ’ इति रूपम् । बहुल


देवस्याधन्यतैव हेतुरिति भावः । एवं शकुन्लघुत्तान्तकथनेन पूर्वेद्य रात्रौं विदूषक स्याग्रतः शकुन्तलाघुसतदिकं राज्ञा किंचित् प्रसंजितमित्यवगंतव्यं तथैत्र वदिष्यत्यु- नरश्न नामेवाथमललामभूतामित्यादि अश्नन्यताफलमाह-सम्पदमित्यादिना । सप्रत मिनि राज्ञा शकुन्तलाग्रां दृष्टयामित्यर्थः । अक्ष्णोः प्रभातभासीदित्यनेनानिदुःखानुभवै नाक्षिनिमीलनाभावो द्योत्यते । अक्ष्णोन्मीलन्नः सतः प्रभातमासीदित्यर्थः । । गतिः का वा मतिः इतःपरं यथा मृग गयागमनमत्रावस्थानं च न संभवेतादृशतास्फालिक- मतिः केयाक्षेपे । अतिदुःखानुभवेन बुद्धिश्चोभे जात इति भावः । “ गतिः परायणे गीतिमा च गमने मत " इति विश्वः । इन एवागच्छतीत्यनेनैवकारेण चिदूधूकस्य पुनरपि मृगश्चागमनदुःखं द्योत्यते । अवनीशब्देन राज्ञः शत्रधारिण्या उच्यन्ते । तदुक्तं शृच्दाएँचे- किरनी चमरधरा अवनी शत्रधारिणी " इति । होदु


अङ्गभङ्गविमलो विअ भविअ चिडिस्सं । जइ एवं वि । णम विस्समं लहेजी । (इति दण्डकाष्ठमवलम्ब्य स्थितः ) [ अङ्गभङ्गविकल इव भूत्वा स्थास्यामि । यथैवमपि नाम विश्रमं, लभंथ ]


धिक्रधरोपद्वित्वयोः * वअस्स ? इत्यपि ! भवतु । अङ्गभङ्गबिल इव भूमा स्थास्यामि । यवेवमपि नाम विश्रभं लभेय । अत्र यत्रन्यं नाम संचारिकापघ्थः । तद्वर्ण मानृणुनचयैरुक्तम्-' गृहकक्षाब. चारिण्यस्तथोपवनसंचराः । यामेषु च नियुक्तानां यामशुद्धिविशारदाः ।


यदि भवत्वित्युपाघस्मरणं । अवलंब्याधारं कृत्वा अमेभ वेष इस नाम कैशिकीर्तृभ्यग -- अत्र दंडंकामावलम्यनादिविकला प्रदर्शनादेपदृणम्यं भनि । तदुक्तम् --शे - अत्रभवे चैत्र सावती । भारत तथा । 17 वृषः ‘। । रसवस्थानम्नर्बिक्षः । अत्र - गं नमृत्तनिरासादियुक्तः श्रृंगारसंभृतः । अवपरेनैतृनिष्टौ यः कैशिकीवृति निन! । अस्यास्तु चत्वार्युगानि कथितानि मनीषिभिः । भर्म तरषीदतरस्फोटगी अनु ने कः + ' इति । तत्राग्राम्यैरासन(वानुपपरिहासं नर्म { तव त्रिविधं शूद्रहस्यलं गुंगारहम्'ज सभराहूयनं न्येति । शूद्रहास्यजभवितुं भृशरदाम्यजं तु त्रिविधं स्याणु शरानिवेदतं संभोंगेछाप्रकाशनं सापराधमिधः प्रिंथभेदमामार्ति की सभयहस्तं तु हृिथेिथे शुद्धे रसान्तरगमिति "वं पङ्किथं नर्म तत्र प्रत्येकं वाग्वेषचेष्टाभेदेन त्रैत्रिभ्या दष्टादशभेदम्, कश्चिक्यार्दनां धेनूनां मठं शठद्वृत्तिर्भात प्तिमोऽधैवृथः अन्येऽपि मिश्रणदाम मियां वृत्रं तु पंचमीम् । अपरमममान्थं मन्यन्ते यक्ष्यन्ति च।‘‘ यथा नेत्राभट्यादिगुणाः समस्ता भिञ्जन्वमाश्रित्य मिथः प्रश्ने । “ सिनेति तां वृत्तिमृशति धीरः स्थरी-र्थचतुष्टग्रस्य " इति । तत्र विचरमं कुतः नहि चूक्तिं- १hiण 'श्रणमैकरूपेण न्यूनाधिकभावेन वा / । न प्रथमः अग्ग्रयण मिश्रणा- . नथ मिश्रणे न मिश्रधनियंग्यं मेsपि मित्रं नानाधिकः प्रराजेन । वृत्तानां मघोषनियमस्यते। ननु मिश्रा वृतः सखैरसाधारणंसि चेन्न । भाग्ग्रा ग्रणतावित्रवन्मूलप्रमणाभावेनास्योंक्तिमात्रत्वाच्च । नापि द्वितीयः वैषम्येण घृतं गुणानां निश्रणे यत्र धृतिप्रत्यभिज्ञाहेतुभूत वहवो गुणा लक्ष्यन्ते तत्र मैव वृति राति निश्चयात् । ननु तत्र प्रकरणादिऽशेन रसविशेषव्यतिरिति चेत् तर्हि प्रस्तु तरसानुरोधेनैव वृतिविरेषनिर्धारणमित्युगीकर्तव्यमेव । तथा च भरतः ४ भावौ वापि रसो वापि प्रवृत्तवृत्तिरेव वा । सर्वेषां समवेतानां यस्य रूपं भवेद्वहु | स मेतव्यो रमः स्थायी शेषाः संचारण भताः ।।' इति । एतद्विवृण्वते प्रवृत्तिस्तु अभिनवप्रवर्तन बहुविधा भवति शृगारे कदाचिन्नायिकारब्धत्यं कदाचिन्नायकाः रध्वं यहू! श्रूयन्तर्भूतं कुलक्ररूपकादि वृत्तिः ? सात्वत्यादिरूपा यस्य रूपं बहु भवे &।

( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टपरिवारो राजा )

 राज-

कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तद्वदर्शनायासि ।
अकृतार्थेऽपि मनसिजे रतिमुभयप्रार्थना कुरुते ॥ १ ॥


संचारिकास्तु ता ज्ञेया यवन्यऽपि मनाः काश्चित् ते । यथान- र्दिष्टपरिकरः । यवनीवृत इत्यर्थः । कामामिति । सा काममत्यर्थं प्रिया । प्रियतमेत्यर्थः । तर्हि सम्यगेव । न सम्यगित्याह--यते न सुलभाप्राप्या, किंतु सुखेन न लभ्या । तार्ह दुष्प्रापं वस्तुनि प्रयत्ने नापि किमित्याशङ्कायामाह--मन इति तृ इति शङ्कोच्छेदे । मन- स्तस्या नायिकाया भावावेष्टास्तासां दर्शन आयासि | सखेदं प्रयत्नपूर्वकं लासमित्यर्थः । स्यात्त्वदुक्तं यदि पूर्वमभिलाषो न जातः स्या दित्याशयः । अकृतेतेि । मनसिजेऽकृतार्थेऽप्युभयप्रार्थना स्वस्वा भिषो रातं रागं यतः कुरुते पीतंमुत्पादयति । अहं तत्र गमिष्यामि, तामैवं वक्ष्य इत्यात्माभिलाषः । एवं मां प्रति तस्या अप्यभिलाषो मनसिजे कृतार्थं संभवाते । जातस्त्योः संभवतीत्यर्थः । अत्रकृता- थेऽप्यजातयोरपीत्यपिशब्दार्थः । तेनैतदुक्तं भवति । यथ मन्म- नसस्तदावदर्शनलालसत्वं कार्यं समर्यते तेनार्थान्तरन्यासः । उक्तं च


दिति । टङ्कतं चिरकालबस्थायि च भवति स स्थायी रस मन्तव्यः । रसस्य स्थैथिपरिणामरूपत्वाद्यथा क्षीरपारंग्रामस्य दध्नऽम्लद्रव्यं सहकारी एवं विभावानु- भावाश्च सहकारिण इति यावत् । प्रवृत्तिर्युत्तरेव वेत्यादिना कविनद्योः शिक्षाप्रकारस्तु भरतेन दर्शितः । तत इत्यादि । यथोद्दिष्टपाएँखारः विदूषकनिदिष्टपरिजनः । क्षमा मित्यादि । प्रिया स्वाभिलाषविषयभूता नायिका कामं प्रायेण सुलभा न सुखेमपलब्ध भशक्या । यद्यपि राजर्षकन्यका अथ तु ब्रह्मर्षिणा सुतारवैन स्वीकारदाश्रमोचितधर्म करणवेन च दुर्लभत्वम् । एवं दुर्लभत्वज्ञानेऽपि तद्विषणाभलाषवत्त्वे कारणमुक्तं प्रियेति । काममसुलभेन्सनन पाक्षिकप्राप्तिसंभावना द्योत्यते राजर्षकन्यकायराजर्षिवरगामिताया युक्तत्वात्तत्रापि सन्निहितस्य परित्यागे कारणाभावाच्च। एवं दुर्लभवे किमर्थं तडूिषयाभिलाष इत्यत आह-मनस्त्विति । तद्वदर्शनायासि तस्या भावदर्शनेन स्वविषयाभिलाषशनेन आयासि प्रयासयुक्तम् कदा घटते कथं व घटत इति बहुवितर्कपर्याकुलभियर्थः । स्वचि- षयाभिलाधज्ञानं स्वयमेव प्रकटयिष्यति “ सबै तत्किलमत्परायणमहो " इति मनस्तु


राजानकरुचकेन--' सामान्यविशेषकार्यकारणभावाभ्यां निर्दिष्टं प्रकृ- तसमर्थनमर्थान्तरन्यासः ’ इति । स च हेिशब्दोपादानानुपादाना भ्यां द्विधेत्युक्तः ! अत्र व हशब्दानुपादाने बोद्धव्यः । उद्भटादिमते सामान्यविशेषभाव एवार्थान्तरन्यासाद्भकारादत्र काव्यलिङ्गमेव । येषां मते कार्यकारणभावेऽर्थान्तरन्यसस्तेषां मत एतद्यतिरिक्ताबषयत्वं काव्यलिङ्गस्येत्यवधेयम् । अथ च मनसिजः कन्दर्पोऽकृतार्थः । रतिः कामभार्या चेति विरोधः 1 व्यस्यातप्रीतिपर्यायस्वेन विरोधाभासः ।

  • रतः कामत्रयां रागे सुरतेऽपि गतिः स्मृता ? इति धरणिः । श्रुत्य

नुप्रासश्च । अनेन पूर्वानुरागविप्रलंभाश्चभिलाषो नामावस्थोक्ता । तलक्षणं तु सुधाकरे--' गमोपायरचिता प्राररूधाध्यवसायतः / । संकल्पेच्छासमुद्धृतिरभिंलाप इतीरितः ॥ ’ इति ।‘ अथापि तस्य तमेव चिन्तयतः ’ इतेि विदूषकवचसा चतोपनिबद्ध । तद्युक्षणं तु-- केन पायेन संसिध्यैकदा कुत्र समागमः । का चेयं किंस्वभावा च चिन्तनं तदुदीरितम् ॥ ’ इति । न च पूर्वापरविपर्ययः शङ्कनीयः । वाक्यद्वय-


तद्भावदर्शनायासीत्यनेन यद्यपि स्वयं विचरवत्वेन कार्यस्याघटमानतां निरीक्ष्य तयपर ! निवर्तते तथापि भनस्तु तद्विषये स्वारसिकवृत्त्यर्थः । यद्वा तद्भावदर्शनायासि तद्रावदर्शने आयासवत् सा कृतावलोकनमंदगमनादीनां स्वाभाविकत्वेनापि संभवात् । तथा च चदिध्यति एवमामभिप्रायसंभवितेष्टजनचित्तवृतिः शार्थयिता विडंब्यत इतेि । यस्य स तत्कृतचेष्टाः सर्वा अपि खकीयत्वेन मनुते स्खाशायास्तादृक् परिकल्पितत्वात् । अत एव ताइ साधारणचेष्टानां स्मैकताननिश्चायकप्रमाणावषये आयामीत्यर्थः । प्रयास्करेणी मनोवृतिः प्रेक्षावता प्रभुत्लानिरोद्धव्यत्यत आह-अङ् तार्थोऽपीत्यादि । मनसिजः कामः तस्याऽकृतार्थत्वमालिङ्गनद्यभावः ताडक्षरस्परा- लिङ्गनाद्यभावेऽपि नायिकानायकयोः परस्परप्रार्थनैव रतिं प्रीतिं कुरुते । नायकस्यो तमनायिकाविषयानुरागेण खसकन्सभान्नपरिकल्पिनप्रेमचेष्टाभिरपि परानन्दो जायत एव । तदुक्तम् मालतीमाधवे - यावन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणादाशंसापार कल्पितावपि भवत्यानन्दसांद्रो लयः ’ इति । अतः संकल्पमात्रेणापि रतिसिद्धेः प्रेक्षा वता मनोज्ञप्तिर्न निरोद्धव्येत्यर्थः । यद्वा भावज्ञानार्थं मन आयासयुक्तं किं तेन भावज्ञानेनेत्यत आह-अकृतार्थोऽपीत्यादि । उभयप्रार्थनाक्षतपरस्पराभिलाषः । यद्वा भयप्रार्थनाशब्देन संभोगविषयेच्छाविशेषः स्पृहपरपर्यायः । प्रमोदात्मा मनोवृत्तिविशेषो तिरुच्यते सैव श्रृंगाररसस्थायी भवति । तदुकम् भावप्रकाश-संपनैश्वर्यमुखयोरशेष गुणयुक्षयेः । नवयौवनयोः श्लाघ्थप्रकृत्यौः श्रेष्ठरूपयोः ॥ नारीपुरुषयोस्तुल्या परस्पर विभाविका । स्पृहद्या चित्तवृत्ती रतिरित्यभिधीयते ॥ ॐ इति तादृग्योभयप्रार्थना ( स्मितं कृत्वा ।) एवमात्माभिप्रायसंभावितेष्टजनचित्तवृत्तिः प्रार्थ `य विडम्ब्यते ।

निग्धं वीक्षितमन्यतोऽपि नयने यत्प्रेषयन्त्या तया
यातं यच्च नितम्बयोर्गुरुतया मन्दं विलासादिव ।
मा गा इत्युपरुद्धया यदपि सा सासूयमुक्ता सरखी
सर्व तत्किल मत्परायणमहो कामी स्वतां पश्यति।। २॥


-स्याप्यनुवयवात् । स्मितं कृत्वेति । अलीकेऽपेि सत्यबुद्धिः काम नामेति भावः । तदैव प्रकध्यति--एवमिति । आत्माभिप्रायेण स्याभिप्रायेण संभावैता संभावनयानीता की कमितेति यावत् । इष्ट जनस्य प्रार्थजनस्य चित्तवृत्तिर्येन स प्रार्थयिता कामी विडम्ब्यत इति कर्मकर्तरि । उपहासास्पदं भवतत्यर्थः । विशेषे प्रस्तुते सामान्यो तेरप्रस्तुतप्रशंसा । तेन पूर्वेक्तोऽभिलाषे मन्मनस्थ एव कल्पित स्तु तस्यां प्रतिभातीति प्रकृते पर्यवसानम् । तदेव विशिष्य दर्श यति--स्निग्धमिति । अन्यतोऽपि निर्लक्ष्यमेव । अत एव नयने प्रेषयन्या तया यद्विलासादिव स्निग्धं वीक्षितं स्निग्धदृष्टयावलोकि


मदने अकृतार्थेsपि साक्षादालिङ्गनाद्यभावेऽपि रतिं कुरुते श्रीनिमुत्पादयति । चविषय- नमनाश्रितनुरागज्ञानेन सुखोत्पत्तेः सर्वलोकसिद्धत्वात् । अत्र चाभिलाषविप्रलम्भशृगाः प्रश्नान्येन व्यज्यत इत्यभिधामूल संलक्ष्यकमव्यंग्यो रसध्वनिः । अत्र शमे नाम प्रतिमु ‘खसन्ध्यंगमुन्न भवति । तदुक्तम्-‘‘ शमः स्यादरतैः शरैतिः ’ इति । अत्र संकल्पजनित- तात्कालिकसुखवत्त्वाद्रतेः शांतिर्भवति । प्रातिमुखसन्धिरुच्यते “ ईषत्प्रकारो बीजस्य सॉधेः प्रतिमुखं भवेत् । - बिन्दुप्रयनसंबंधादंगान्यस्य त्रयोदश + विलसः परिसर्पश्च विधूतं शर्मनवंशी । नर्मद्यतिः प्रगमनं निरोधः पर्युपासनम् ॥ पुष्पं मेऽमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपेि ! ' स्मितमित्यसदि । स्मितं कृत्वा किंचिद्विहस्य तदुतम्-‘ईषद्विक सितर्गणैडैः कामैः पीतान्वितैः । अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत् । । इति । एवमुक्तप्रकारेण प्रार्थयिता कामी । आत्मेति । परबुद्धेप्रत्यक्षवतश्चेष्टाभिरेव यत्वेनोत्तमनायिकाया ललितविलोकनादीनां खभाविकत्वेनापि संभवासैषां स्वविषयत्व कट्याने स्वामिप्रयमात्रेण यः करोति स कामी विडंब्यते परिहास्यते लोकैरिति शेषः । एवं समन्येनोक्त्वा विशेषनिष्ठत्वेनाह तथा हीयादिना । स्निग्धामिति । अत्र शब्द- शक्त्या विलोकितादीनां स्वविषयत्वनिश्चयावगमेऽपि खगर्घपरिहाराय स्वविषयत्वस्या


तभिति विशिष्ट विधेश्रम ? साभिलाषं व्याजावलोकनं कृतमिति भावः । स्निग्धदृष्टिरक्षणं यथा--. विकाशिस्निग्धमधुरा चतुर विभ्रती ध्रुव । कक्षिणी स्माभिरपां दृष्टिः स्निग्धाभिधीयते । ’ इति । नितवयोर्गुरुतया उमेलामादत्र यच्च मन्दं यातम् । विलम्वो भवत्वति भावः । नितंवयोरिति द्विवचनेन मध्यनिम्नतागौरवाधेि यावनाज्ज्नृम्भणं च ध्वनितम । मा गा इत्युपरुह्य तया सातिप्रियतरा हृदयरूपा सखी विलासादित्र यपि सामूयं सैष्णूमुक्ता ! तत्र स्थित्यर्थमिति भावः । अपिः समुः च्चयार्थं ! सर्व स्निग्धीक्षणमन्दगमनसैर्यवचनादि मत्परायणम् । व्या- ख्यातप्रकरणार्थान्तरन्यासमहृ--अहं अश्श्चयं । कामी घता मयतां सर्वत्र स्वाभिप्रायरूपतां पश्यतीस्यर्थः । । ’ स्वा ज्ञातावात्मानेि स्वं त्रिवामींचें स्वंऽस्त्रियां धरे ! ' इत्यमरः । विलासादिबेथुप्रै ! तेन संभाव्यमानत्वात् । वेशसलक्षणं तु -- यो तळभासनगते. विकारो गयासनस्थानविलोकनाद ? इत्यादै पूर्वोक्तमेव । भध्य कारकदीपकैलंकार: ! हेतुस्वभावोक्ती च । नयनेयीत यन्यायात


परमार्थतामाह--मन्दगयनं कलेति । अन्यतः साभिलषितप्रियजन्दादन्यत्र । नयने प्रेषयंल्या या यस्त्रिग्धं दीक्षितं स्वानुरागप्रकाशिकै सुकुमारं वीक्षितम् । नायिकाया नायिकविषये एव निर्धा दष्टिरनुरागध्यंज्ञिका । तदुक्तम् भरतेन -‘‘ >श्रृंगारे भद्रप्रिंतु कान्त भौति । स्थायिभावद्दष्टिनु क्षिरधा भवतिं ” एतयोर्मुक्षणं तु " थप्रसाद जनिता आन्नत्यर्थं समुन्नत । सध्रक्षेपकष्टश्च च श्रृंगारे दृष्टिरिष्यते । यत्र- भधर स्थितताराभिलाषिणं । स। नतभृङ्नादष्टिः निग्धेयं रसिंभवः ॥ एनपुं रभिप्रायातु चिन्त्यते हर्षीप्रसादजनितेति । विकासिनातिनिर्मलशुक्लमं या श्रमाभियंता य सा । कान्तेति लक्ष्यपदनिर्देशः । राष्ट्रबैंककेत १ क्षुरुननर्तकप्रः नरकास्त्र दृष्टिमंडलस्य विचित्रतया गमागमेन विश्रन्यनुवर्तने कपक्षः । शिक्षायां रतिभावश्य वष्णयमंत्र प्रकारः । किन्तु अनुल्वणत्रं तत्र विशेषः । अथर्थसंमतेति च पाठः । इयं रसदृष्टिरेतर्गतचित्तवृत्तिव्यंजिका । अन्यथा परशुद्धेप्रत्यक्षत्वेनानुरागस्था दुरधिगमत्त्रन् । व्याक्षेत्रमा वैद्मधुरतया किंचितफु । मधुरा भनोहरा । स्थिततारा किंचित्कट- क्षान्त्रिना। अभिलाषिणी भलाषा व सा नतधूकृतेति । एकस्या भृद् उत्क्षेपवतीr = तदुक्तम् - कंस्वभावा भावैषु लीलाओं त्रिश्नमेषु च । देने श्रवणे चैव ध्रुवमैक विनिक्षिपेत् ॥“ इनि । भावायस्था(थां निर्धा दृष्टिः । अत एव माधुर्यभम्याः मिद्धम् । कांताद्या ह्यद्वै रसवद्वः त्रिग्धद्याः स्थायिभावदृश्योऽप्यथ । शून्याद्या व्यभिचरदृश्य विंशतिः । आहृत्य पन्द्रत्रिंशदृष्टः । दृष्टीनामनंतत्वान्नव्यप्ररोगनुगुण्येन मुनिना वेता  विदूषकः-( तथास्थित एव ) भो वअस्स , ण मे हृत्थधाआ प्रसरन्ति । वाआमेत्तएण जीआवेइस्सं । [ भो वयस्य, न मे हस्त पादं प्रसरति । वाङ्मात्रेण ज्ञापयिष्यामि |


मिति तयातयोत छेकानुप्रासः । नयनेयंत यतयइति यतयेति तस्यैयैकवाचकानुप्रवेशलक्षणः संकरः स एव वृत्त्यनुप्रासेनापि पूर्वार्ध उत्तरार्धे तु वृत्यनुप्रासः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । “ बिपकेन । वक्तव्यो वयस्येति च भूपतिः ’ इत्युक्तेर्वयस्येति संशुद्धिः । न मे हस्त पादं प्रसरति । बाङ्गात्रेण ज्ञापयिष्यामि ! जय इति शब्दमुच्चरिष्या


“वत्यो लक्षिताः । यक्ष्मीमते नाट्यशास्त्रे तु दृष्टीनां शनद्वयं उक्तम् । कोहस्त्रादिभिः संचरिदृष्टयस्त्रयस्त्रिंशदभिर्हिताः । तन्मने यथाक्रमं विनियोगः भिद्यते । भरतमुनिमनै तु संचारिइष्टीनां विंशतित्वाद्विशेषतो विनियोग उफः केचित्तु दृढेनामानंत्यान्सर्वासां अथनस्याशत्रयन्यात्तारापुटधृकर्मनिरूपणद्वारा अनुक्ता अपि इष्टयेऽनुमॅनव्या इति मुने- रभिप्राय इति वदन्ति । श्रीशंकुतस्तु दर्शनन्यावसरे तारादिकर्मदर्शनक्रियायां दृश्य इति विभागं चकार तदुक्तम्-‘“ तारादिकर्मणां दृष्टधविनाभूतत्रात् । अत एव भz- लेछष्टादयो बहुबिधदृष्टिशिक्षार्थी तारादिकर्मोपदेश इयूचिरे । ऋतंभश्चार्यमनं यथा ॐ लक्ष्मीमते हि दृष्टीनां शतद्वयमुदाहृतम् । तत्र नये यथायोगं नियमेन निरी ॐयते । यातु पत्रिंशद्दित्युक्तिर्मुनेस्तदुपलक्षणम् : * इति । अभिनत्रगुप्तचयन ग्रयां ओह्लादैत्रयस्त्रिंशस्प्रोक्ताः संचरदृश्यः । किंत &क्षभेदत्वातबत्यो न नुनेमेंतr:ः । यनः पत्रिंशता सिद्धिर्दर्शनाद्यस्य दृश्यते * इति । पृथगैरवभिया अनुशीनां लक्षणमत्र न लिखितम् । अथ प्रकृतमनुसरामः यानमित्यादि । इव शब्द भिन्नक्रमो गुरुनयेति । विलासात् साभिप्रायव्यंजकवेष्टाविशेषात् । यन्मेदं शतं मदगम नितंबयेर्गुरुतथैव आदौ स्वानुरागगोपनस्य विधेयत्वान् । मा गण इत्यादि । अन्योन्य वैश्चाभिरम्योन्यानुरगे सखीभ्यां ज्ञाते शकुन्तलायाः स्वाभिप्राथक्रियाभ्यां ज्ञात इति व्याजकोपेनष्टजगमने क्रियमाणे तदपि तत्रत्या सख्या वृक्षमेचनकरणव्याजेन पौधे कृते नायके स्वनुरागं प्रकाशयन्ती सखी सासूयमवादीतबथा प्रियंबद् किंचिद्विहस्य हला सङदले मोइदसीत्यादिन का तुमे रुद्विदध्युस्स वा विसजिदत्रस्स त्रेत्यन्तेन । सर्वमित्यादि । पूर्वं यद्यस्वानुभूतमुक्तमनुक्तं च तत्सर्वं मत्परायणं मदेक नियतम् सर्वस्यापि स्वविषयत वस्तु प्रथमाङ्क एव कृतं वाचं न मिश्रथत्यादौ । स्वविषयानुरागनिश्चायकप्रमाणस्योक्तत्वेन पूर्वोक्तव्याथातभारहारायास्मिन् श्लोकेऽपि स्वविषयतानिश्रथ एच युक्तः । अहो काभी स्त्रतां पश्यतीत्यर्थान्तरन्यासस्तु स्वगर्वं परिहारायेति योज्यम्। विदूषक इत्यादि तथा स्थितः अङ्गभङ्गत्रिक्रल इवेति यावत् ।


 राजा--कुतोऽयं रात्रोषघातः ।
 विदूषकः-कुदी किल सअं अच्छी आउलीकरिअ अस्सु- ऊरणं पुच्छंसि { { कुतः किल स्वयमव्याकुलीवून्याश्रुका पृच्छसि ?
 राजा-न खल्ववगच्छामि ।
 विदूषकः-भां वअम्स, जं वंदस्र खुजलीलं विडम्बेदि तं किं के अतणो पद्मवेण,रों एवंअस्स [ भो वयस्य यदेतसः कुञ्जील विडम्बयति तत्किमात्मनः प्रभावेण ननु नदीवंगस्ट }


मत्थ५ । बाङ्कात्रेणेतेि हस्तक्षेषण्मासाभयमुक्तम् । कुतः करु स्त्रयमक्ष्याङलीकृत्यष्ठकणं पृच्छति । कुतः पृच्छसीति संबन्नः । अलग :छमि भन्ने | चढेन वृक्षविशेषः कुञ्जीत विइम्य सुरत तकमभनः प्रभावश समयेन ! किंभति प्रश्ने । । मनु परमताक्षेपे { नदीवेगस्य } प्रभावेणेत्यनुषज्यते । ५ नन्विति पर


अॅननांगितहसीयम् भयो। अथlहुन!ः : ‘‘नाद*प्रधानश्रृंगाररस्रकंनरमन्ये रमा यथा- रथं “ ला: इति । अत्र ;म्यम् । • वhङ्गमञ्चद्रथभषयकरदिकमीभैः । अन्नन्द्रय श्रयीवं आय विद्वद्भिरने !! “ अयं त्रिविधः वाचिकनैपथ्यक्षि’कभेझत यत्र दमनं यायं मदस वन्चिकः स्मृ: । त्रेिपथुन निक्षेप ख्यािभरण व।सयां । यः यः नेषराज हाम्य इति निर्णीयते बुधैः । विटाभिनयस्नं यद्दानमत्र लेभ्यते । स्वभावद् तु कण्ठसहास्यश्रांगिको भवेत् ! " अत्रायं पुनरभि पंचभेद " म्मिनहसितमुपहसिनं विहम्तिमपहसितमनिमितमिति उन्नजममवनमाधमभेदाः शवस्य ।। ८ मतहसनं यgनां मध्यानां विहमिपहसिते च । अधुक्षानामपट्टमितं तभातिहसितं स विग्रह = । ' " प्रकृते विकृतवेधदर्शनादांगिकहस्यं स्फुटमेव । सममिन मित्यादि । गनोपयतः अंगरेकान्यं कुतः कस्माज्जात इति शेषः । अत्र तस्मिन मिस्यनेन विसे आम नाथस्य पेरुमुखात्विकगुण उक्तः । तदुक्तम्-.‘* ग्रप्रभस्येव गंभरा गतिधीरं च दर्शनम् । सस्मितं वचनं चैव स विलास इतरतः ॥ ” इति । पोषगुणः कथ्यन्ते-** शोभा यिलाभौ माधुर्यं गभर्नेि स्थैर्यतेजसी । ललितौदार्यं. मियाँ राज्ञः पैौव गुणाः ॥ ९ न खत्विति । खङ जिज्ञासायाम् । भो इति सहप


 राजा–नदीवेगस्तत्र कारणम् ।
 विदूषकः-मम वि भवं । [ ममापि भवान् |
 राजा-कथमिव |
 विदूषकः-एव्वं राअकब्जाणि उज्झि४ तारिसे आउलप्पदेसे वणचरवृत्तिणा तुए होदव्वं । जें सच्चं पच्चहं सावदसमुच्छारणैर्हि संखोहिअसंधिबन्धाणं मम गत्साणं अर्णसो हि संवुत्न । ता पस दइस्सं विसज्जिष्ठं मं एकाहं वि दाव विस्समिटुं ! { एवं राजकार्या युज्झित्वा तादृश' आकुलप्रदेशे वनचरवृत्तिना त्वया भवितव्य म्। यत्सत्यं प्रत्यहं श्वपदसमुत्सारणैः संक्षोभितसंधिबन्धानां मम गात्राणामनीशोऽस्मि संवृत्तः तप्रसादयिष्यामि विसर्जितुं ममे काहमपि तावद्विश्रमितुम् ।
 राजा -( स्वगतम् ) अयं चैवमाह । ममापि काश्यपसुतामनु- स्मृत्य मृगयाविक्लवं चेतः । कुतः।


मताक्षेपानुगैषणपृष्ठप्रतिवचनेषु ’ इति दण्डनाथः । एतेन ब्रूयैवेदं भूत- मित भावः } दृष्टान्ताटंकारः में प्रकृते निगमयति--एवमितेि । एवं राजकार्याण्युज्झित्वा तादृशं मनुष्यदुःसंचार आळुरुप्रदेशे श्वप- दाकुलस्थाने वनचरवृतिनः स्वया भवितव्यम् । अद्याप्याखेटापरिया गादिति भावः । यत्सत्यं प्रत्यहं श्वपदसमुत्सारणैः संक्षोभितसं- धिबन्धानां मम गात्राणामहमनीशः संवृत्तोऽस्मि ? मम गात्राणि ममैव न भवन्तीत्यर्थः । यद्यस्मात्सत्यं संवृत्तोऽस्मीति संबन्धः । ता तस्मात् ।‘ सौरसेन्याम् ’ इत्यनुवृत्तौ “ तस्मात्ता ? इतेि सूक्षेण ताआ देश में प्रसादयिष्यामि विसजतुं मामेकऋषि तमद्विश्रमेतुम् । कश्यपसुत शकुन्तळम् । अनेन किमप्यभिजात्यं ध्वनति । तथः


प्रश्ने । उतैति पक्षान्तरे अपि प्रभावैनत्यनुवर्तनयं स्वस्यानिष्टं स्वयं कथं संपादश्रेत् किं तु त्वन्निमित्तक एत्र सुख दुःखानुभव इति भावः कथामिवेति प्रश्ने । मन्निमित्तक दुःखानुभवः कथमिवेति यावत् । यश्रस्य इत्यादि । मृगयाविक्लवं मृगयाविमुखम्। अगुस्मृत्य तस्या दीर्घघांगळ्यक्षविशेषादीन् सदृशवस्तुदर्शनान्मुहुः स्मृत्वा । कुतः


न नमयितुमधिज्यमस्मि शक्त
धनुरिदमाहितसायकं मृगेषु ।
सहवसतिमुपेत्य यैः प्रियायाः
कृत इव मुग्धविलोकितोपदेशः ॥ ३ ॥


तामित्येव ब्रूयात् मृगयायां विक्लवं विह्वलम् न विरक्तमिति यावत् । अथ च मृगयेति स्त्रीलिङ्गनिर्देशाद्रन्थाङ्गनासक्तो पूर्वाङ्गनायां विरक्त स्वमुचितमिति दर्शितम् । न नमयितुमिति । तेषु मृगेषु भृगवि षयेऽधिज्यमारोपितज्यमाहितसायकं संधिनबाणमिदं प्रत्यक्षेण पर्-ि १यमानं धनुर्नमयितुं कणन्तमाक्रष्टुं न शक्तोऽस्मि । त्रयमपि विधे- यम् ! अत एव नार्थपौनरुक्त्यम् । यैर्गुणैः सह वसतिमेकत्रवासमस्य प्राप्य प्रियायाः शकुन्तलाया मुग्धानेि स्वभावसुन्दराणि । अथ च बालत्वाऽह्मचारित्वाचानाधेरातहयभावानेि । विलोकितानि विछक्र नानि तेषामुपदेशः कृत इवेत्युत्प्रज्ञा | अज्ञातज्ञापनमुपदेशः । सामान्य- विशेषणसंवन्धन बिशेषं क्षयन्ननायासेन तत्प्रतिपत्ति ध्वनति । उत्तरार्थस्य शक्त्यभावे हेतुत्वेनोपात्तस्मात्काव्यलिङ्गम् । एनयोरङ्गा ङ्गिभावः संकरः । अत्र चेतोविक्लवत्वे रणे प्रस्तुते तस्यस्य धनु रानभनादेरुक्तत्वात्पर्यायेणोक्तम् । नाप्रस्तुतप्रशंसा | यतोऽत्र कारण चकारांमपे प्रकृतमेव } तद्वर्णनमात्रत्वेनाप्रस्तुतस्यैव कार्यस्य वर्णन मिति महान्भेढः। वृत्यनुप्रासेन सह श्रुत्यनुप्रासस्य समृधुः । नका रादीनां पोडशवर्णानां द्वन्स्यानां समान्यनुप्रासः ( पुष्पिताग्रा वृत्तम् ? एवमस्माभिप्राय- इयादिनैतद्न्तेनानुस्मृतिस्तृतीयावस्था सूचिता । तल्लक्षणं तु-- अर्थानमनुभूतानां देशकालानुवर्तनाम् । सातत्येन परामर्श मानसः स्याद्दुम्मृतिः । तत्रानुभावे निःश्वसः


कस्मात्कारणात् इत्याशंक्याहन नमयतुमित्यादि । अधिष्यमिदं धनुः मृगेषु मृगविषये आहितसायकं कृत्वा नमयितुं न शक्तोऽस्मीति विशिष्टनिषेधः । अन्यथा आहितसायकर्वेनैव गमनसिद्धेर्नमनमात्रनिषेधो विरुद्धः स्यात् । यैर्मुनेः प्रियायाः भुरभ्रमनेहरबियोंकितोपदेशः कृतः । टपदेशकरणे कारणं सहवसतिमुपेयेति । अन्यथा वनश्चत्तिभिर्युगैर्नगरावास्थिताया युवत्या उपदेशासंभवात् । कृत इति न तु साक्षात्  विदूषकः-(राज्ञ सुखं चिलव्य ) अलभवं किं वि हिअए करिअ मन्तेदि । अरण्णे मए रुद्रियें आसि । अत्र भवान् किमपि हृदये कृत्वा मन्त्रयते । अरण्ये मया रुदितमासीत् ॥
 राजा-( सस्मितम् । किमन्यत् । अनतिक्रमणीयं में सुहृ द्वाक्यमिति स्थितोस्मि ।
 विदूषकः-चिरं जीअ । ( इति गन्तुमिच्छति ) [ चिरं जीव }
 राजा-पयस्य, तिष्ठ । सावशेषं मे वचः ।
 विदूषकः-आणवेदु भवं । [ आज्ञापयतु भवान् ॥ राजाविश्रान्तेन भवता ममाप्यनयसे कमणे सहार्थेन भवितव्यम् ।
 विदूषकः-किं क मोदमैखण्डिआधु । तेण हि अॐ सुगहीदो खणो ॥ [ किं मोदकखण्डिकायाम् । तेन ह्ययं सुहीतः क्षणः ।
 गजा-यत्र वक्ष्यामि । कः कोऽत्र भोः ।

( प्रविश्य )

 दौवारिकः-( प्रणम्य ) अणवेड़ भट्ट। [ आज्ञापयतु भर्ता ।


कृस्यनुत्साहचिन्तने ॥ ’ इति । अत्रभवान्किमपि हृदये कृता मन्म्रयते ! अन्तःकरण एव किमापे जपतीत्यर्थः ? अरण्ये मए मया रुदितमासीत् । रुदितामते भावे निष्ठा { त्वयि भविज्ञापनमरष्यरुदितनद्वयर्थमिन्यथः । यच्चित्तानुवर्तनं मया क्रियत इति विश्रुपकं प्रति ज्ञापनसमितमेति । किमन्यादति भिन्नं वाक्यम् । आज्ञापयतु भवान् | कि मोकार्डि कायाम् । खण्डिका खण्डः | मोकखण्ड इत्यर्थः । तेन ह्ययं मुहूतः क्षणः । मोदकभक्षणं चेदमङ्गीकृतभन्यर्थः । ॐ नीचेषु प्राकृतं भवेत् इत्युक्तेनैंबरिकस्य प्राकृतं पाठयम् , | आज्ञापयतु भन्न : ६ भवन्ि


कृतः तदसंभवत्स्वभावैिकानभव दधानमु नमुपदेश उग्रयते । असभत्रभिः मंत्रयते गुनं भापने किमपीत्यनेन स्वथिनं प्रश्वधे ३अ) तस्माद१भद्रुहोऽर्थस्थश्र नाव गत इति भावः । अरण्यरोदने सति धिमनेन रोदनं ऊनमिनेि भित्रकोsपिं ओ" च' कोऽपि नास्ति तद्वह्निः परमपि स्वेन बहुस्पिन चैनदपि न दास्यतीति भावः । अनातिक्रमणीयमनुदेव्यम् अनेन सेवनं नाम मंगुग्मुक्तं भवति तदुकम्। ॐ संत्ररगुणं तु


 राजा-श्रृंखतक, सेनापतिस्तावदाहूयताम् |
 दौवारिक-वह १ { इति निष्क्रम्य सेनापतिना सह पुनः प्रविश्य ) मों अग्रणवअणुकण्ठो भट्टा इदं विष्णदिी एव्व चिद्यदि । उव अष्पदु अज्ज । तथा । एष आज्ञावचनोन्कण्ठं भर्ततो दत्तदृष्टि रेव तिष्ठति ! उपसर्पत्वार्यः]
 सेनापतिः-( राजानमवलोक्य ) दृष्टॅदोषापि स्वामिनि मृगया। केवलं गुण एव संवृत्ता । तथा हि देवः

अनवर्तधनुर्यास्फालनक्रूरपूर्व
रविकिरणसाहिष्णु स्वेदलेशैरभिन्नम् ।
अपवनमय गर्न ध्यायनन्दलक्ष्यं
गिश्चिर इव नागः प्रणमारं बिभर्ति ।। ४ ॥


चधमैः इत्युक्तः } रैवतके ते द्वारिक्रनाभ } मेनापतिरूक्षणमुक्तं भानुगुप्ताचयैः-“ शैलान्सत्यसंपन्नमन्नक्तटम्यः !प्रयंत्र ? पररन्ध्र- न्तरामिझो ग्रात्राकालविशेषवित् । अत्रशास्त्रादितत्वज्ञो लोके धक्रम ( वनं ) तां गतः । देशविकालविच्चैत्र भवेदसेनापतिर्गुणैः ॥ ? इति । आज्ञया वञ्चने दान उत्क्रप्ट यस्य सः | आज्ञाया वचनायडूतः कण्ठ उन्नभिता श्रींवा यस्य सः | भर्नतो वृत्तदृष्टिरेव तिष्ठति ? उपसर्पवर्यः | अथापि संस्कृतं पाठ्यम् । तथापूर्वमुक्तेः । गुण एवाति व्यस्तरूपकम् । दैव' भ्यामीतेि नृपतिर्भूयैः ? इत्युक्तद्वेद्युक्तिः । अन्वरतेति । गिरि चरः पर्यंतचरो नग हस्तीव देवो राजा ! प्रकरणाद्भवश्छद् राज- चकः प्राणे ) बर्मैव सारः स्थिरशो यत्र तत्र प्राणं{( ऽनिले बले !


तत्। संवृतिः कार्येदेषादेः ” इति । अत्र राज्ञा म्याभिछात्रधिपत्रभूतशकुन्तावृतान्तपनं कनमिति मंत्ररणम् । क्षण इति निर्णीपारथाितिरित्यार्थः । अदृश्टैन्यादि । अत्र अल- क्षिना दोषः काश्र्यादयो यम्मन स तथोक्तः । मुशायैत्र गुत्पादनार्थमैत्र । तदेवोप- पादयति-तथा हीत्यादिना । अनवग्रतश्वतुर्थाश्च अस्फालनेनाकर्णेन क्रूरः कठिनः पूर्वः रात्रस्य पूर्वार्द्धभागो यस्य स तथोक्तः अनेन संततचापमॅथंकर्षणेन मृगयाकर्मणि राक्षीत्र सर्वे मृगा निहता इति ध्वन्यते न तु राजपत्रीमुपसर्पकभरैर्निहता इति यावत् ।


इत हैमः ।’ सारो बले स्थिरांशे च' इत्यमरः । गात्रं वपुर्बिभर्ति । / गात्रं वपुः संहननम् ?इत्यमरः । गिरिचरपदेन स्वातन्त्र्यं सूचितम् । कीदृक् । अनवरतं निरन्तरं यद्धनुर्य्या आस्फालनं तेन क्रूरः कठिनः पूर्वः पूर्वभागो यस्य तत् । क्रूरं भयंकरं ज्ञेयं क्रूरौ कठिननिर्भय ' इते धराणिः । अनेन दनुजात्रप्रहारक्षमं बलं ध्वन्यते । रविकिरणसाहिष्णु आतपेऽप्यक्लान्तमित्यर्थः । अनेन दुःखसहिष्णुत्वम् । स्वैरौीराभन्नम् स्वेदैस्तु न मित्रं तलेशैरपि न संवद्वामिस्थैः ! अनेन श्रमजयित्वम् । अपचितं कुशमपि व्यायतत्वात्प्रक्राण्डवाख्क्ष्यम् । कुशत्वेन न रक्ष्यत । इत्यर्थः । अनेन महापुरुषाची झालप्रांशुल्वादि । हस्तिगात्रपक्षेऽपि विशेषणानि योज्यानि । अनवरतं धनुष्य प्रयद्रुमभूमौ यदास्फाल नमर्थात्प्रियारुद्रुमाणामेव तेन कठिनपूर्वभागम् ॥ ६ धनुःसंज्ञा प्रियाख्दै राशिभेदे शशसने ? इन् िविश्वः । ६ ज्या मौर्वी च वसुंधरा ? इति धराणेः । अन्यानेि बिशेषणानि स्पष्टानि । वीरवीति पासणसिते चैकवृत्ते श्रुप्यनुप्रासाः । परिकरालंकारः । श्लेष उपमा च मालिनीवृत्तम् । ननु धनुज्यीशब्देनैव गतार्थत्वार्थपॅनरुक्स्यमिति चन्न । ‘ धनुज्यघन धनुःप्रतिरादेः प्रतिपयै ( १ ) ' इति वामनोक्तेः । आरूढ9त. तिराम्रूनशब्देनैव जातेति षस्तदवस्थ एवेति चेन्न । भिन्नपदेन व्याख्यानात ! कीदृग्गात्रम् ! न नयमनवे रतं सर्वंङधनुर्यत्र तत् ! सर्वदासन्नधनुरित्यर्थः । द्वितीयेऽनवं च तसंबद्धप्रियारु चेतेि ग्रोच्यम् । शिखरिचरकरीव प्राणसाम् ? इति पठित्वा प्रयोगनियमभंगः परि- हर्तव्यः । यतस्त इवादयो यत्पुरः श्रूयन्ते तस्यैवोपमानत्वं कल्पान्त । अथवा विशेषणाप्रयुक्ता नोपमानशुद्धिं तत्र जनयन्यसंभवात् । ततो विशेष्य एव पर्यवसानादिति यथास्थितमेव चारु । एतच्चोपमानप्रपश्वे मया निरूपितम अनेन ह्यनाश्रमे। इत्यादिमा च


तथा चेज्ञोऽनवरतधनुषास्फालनाभावात् । तथैवाहं रविकिरणसाहिविति । सूर्यातप सहनशीलम् अनेन राज्ञ एकाकितया बहुदेशभ्रमणं व्यज्यते छत्रधारकोऽपि नास्तीत्यर्थः । छत्रधारणसद्भावे रविकिरणस्पर्शाभावात् । मैले नैरभित्रम् अमतम् अपचितमपि कृशमपि व्यायतत्वादुद्धत्वात् । “ ऋणायते दीर्घिदद्वयोः " इति चैजयंतीं । अळणे लघुप्राणमारं प्राणस्य शक्तेः सारं स्थिगंश । " सारो वलें स्थिरांशे त्र याय्ये क्लीबे वरे त्रिषु " इत्यमरः । नागो गजः देवो विभनति संबंधः । मृगयाकर्माणि परिश्रांतस्य ग ( उपेत्य | ) जयतु स्वामी । गृहैतियापद्मश्ष्यमू . किमन्यत्राव- स्थयतं ।
 राजा-अँन्दोत्साहः कृतोऽस्मि मृगयाश्वादिना माढव्येन ।
 सेनपानः -( जनान्तिकम् ) सखे. स्थिरप्रतिवन्धं भव । अहं तावत्स्वामिनश्चित्तवृत्तिमनुवर्तिष्ये । ( प्रकाशम् ) प्रलपत्वेष वैधवेणैः । ननु प्रभुरेव निदर्शनम्।


बोध्यङ्गं मृदुत्वं नामोपक्षिप्तम् । तल्लक्षणम् -- दोषा गुण गुणा दोषा यत्र स्युमृदवं हेि तत ’ इति । यद्यप्येषामानुरथा ( न्युगवा, नृषा ) ङ्गममुक्तं तथाप्यभिनवभागयामाचार्याभिनवगुप्तपादैः प्रश्रमसंध्युपल- क्षणवं द्वादशानामुक्तम् । तथैवोदाहृतं धनिकेन । अत एव च त्रिगल लक्षणं धनिकः--‘ नटादित्रितयछषः धूवरङ्गं तदिष्यते ? सेंते योज्यम् । तत्रचित् ‘ किमत्रवस्थीयते ’ इति पाठः । अचित् ६ किम . न्यदवस्थीयते ? इति पाठः । तदैकवाक्यम् ! अद्य किमत्रसन्नं कर्त- व्यम् । किमप्यस्तीत्यर्थः । मन्दोत्साह इति । अर्थान्मृगयायाम् । मृगयापवादिनाखेटकानन्दकेन । “ अपवादौ तु निन्दाचे ’ इत्य मरः । माढव्येन विदूषकैण । स्थिरः प्रतिवन्धो मृगयाप्रतिबन्धो यस्य सः । चित् + वैधेयः इति पाठः । स श्रेयान् । मूलं इत्यर्थः । अज्ञे मूढयथाजातमूर्द्ध वैधेयवारिंशाः ’ इत्यमरः । तेनायमर्थः = असौ मूर्छः प्रळपतु । मृगयापवादं वदुवित्यर्थः । ननु प्रभुरव निदर्शनम् । मृगयागुणवत्वे ‘ अनवरत-“ इति पूर्वमुक्तेस्तमे-


देवस्यैदानीमत्रवस्थानं युक्तमिति भावः । निर्हृतैयादि । निंभृतश्वपदं निरुद्ध शरभादिसंचारं मृगशापवादिना मृगयामपवदते दोषामुक्त्वा यतति न तथेकः । शीलार्थप्रत्ययेन साधेकछिकमृगयानिंदा व्यज्यते । माढव्य इति निवृक्षस्य नाम प्रलपतु गुणानभिज्ञतया यद्व तद्वा जल्पतु । चैधेयः अs: “ अद्वै मृद्यथाञ्जातमृक्षु-


१ निगृहीतश्वापदप्रचारमरण्यमिदम् इ० पा० ॥ २१ किमश्चापि स्थीयते ३० घा ० ।

३ सैनापते भग्नोत्साहः ३० प० । ४ वैधेयः इ० पा» ।

मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः
सवानामपि लक्ष्यते विकृतिमचितं भयक्रोधयोः ।
उत्कथः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले
मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयमीदृग्विनोदः कुतः ॥ ९ ॥


वार्थमप्रस्तुतप्रशंसया समर्थयते-मेद इति । मेस चलायाश्छेदेनाल्पी- भावेन कृशमुदरं यस्य तत् । अतेरे लघु । तत एवोत्थानयोग्यमुद्यो- गयोग्यम् !“ उद्योगे च तथोत्थानम् ’ इति धरणिः । सत्त्वानां जन्तू नाम् । ‘ सत्त्पभत्री तु जन्तु ’ इत्यमरः । भयक्रोधयोर्निमित्तयोर्विकू तिमद्विकारयुक्तं चित्तं लक्ष्यते । अपिः पूर्ववाक्यसमुच्चये । भये जन्तरीदृशं चित्तम्, क्रोधे चेडगिति ज्ञायत इत्यर्थः । स च धन्वि नां धानुष्ऋणमुकर्षः । यच्चले चञ्चले ल्क्ष्य इपत्रो बाणाः सिध्यन्ति चञ्चललक्ष्यवेधका भवन्ति चेति । चः समुन्वये ! तन क्रियासमुच्चया- लंकारः । ईदृग्विनदः कोतुकं कुतः कुत्र । न कुत्रापीत्यर्थः । अथ चेदग्विमोः कुतः । क इत्यर्थः । सार्वविभक्तिकस्तसिः । मृगयाया व्यसनत्वाभावे पूर्ववाक्यत्रयं हेतुत्वेनोपात्तमिति काव्यलिङ्गम् । वृत्त्य- सुप्रसिद्ध ? शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । ’ जयति स्वामी ' इत्यादिनै- तदन्तेन दाक्षिण्यं नाम भूषणमुपाक्षिप्तम् । तल्लक्षणम्--' चित्तानुवर्तनं


चैत्रेयबारिया ’ इत्यमरः । नन्विति संबोधने निदर्शनं । दृष्टन्तः । मेद इत्यादि । मेदसः स्थौल्यजनकधातुविशेषस्य । छेदेन नाशेन कृशम् उदरं ग्रस्य तथोक्तम् । उत्थानयर उत्साहयोग्यमिति च पाठः । अश्वारोहणज्यवहारार्हमिति यावत् । सत्वानां जंतूनाम् । “” सत्वोऽत्र जंतुषु क्लींचे व्यवसाये पराक्रमे ” इति वैजयंती । भयक्रोधयोः सतोविंकृतिमद्विकारवत् भीतं क्रुद्धमिति ज्ञायत इत्यर्थः । चले चंचले लक्ष्यै शब्वे इषवः वाणाः । बहुवचनैन यादृच्छिकैकलक्ष्यवेधो निरस्यते किं तु सर्वे ३पवर्दीचलशरभ्यत्रेथक इति यावत् । (सेक्ष्यन्ति फलान्ति उत्कर्षाऽतिशयः मिथ्य मुधैव व्यसनं विपत्क वदन्ति गुणानभिजलोका इति शेषः । ईदृग्वित्रनदः एवं विधः क्रीडा कुतः कम्भात् नान्यस्माद्भवतीत्यर्थः में अरस्तु स्थूलदेहं न भवति स्खय पर्यटनं कर्तुं समर्थः यदीयबाणश्चकळलक्ष्यं वैधयंति तथैव मृगया धेिनौदाय भवति । यस्तु एतादृशं न भवति तदैव विपत्करति भावः । ५५ व्यसनं विपदि अंशे दोषे कामकोपने ’त्यमरः । अत्र नैके गुणातिपातो नामालंकारः तदुक्तम्-“ गुणा भिधानैर्वैिविधैर्विपरीनाथुयमेजितैः । गुणातिपातो मधुरो निष्टुराणं भवेदथ ॥’ इति अत्र १  विदूषकः-अत्तभवं पकिॐ आपण्णों । तुमं दाव अडवीदो अडवीं आहिण्डन्तो णरणासिऔलोलुवस्स जिष्णर्च्छिस्स कस्स- वि भुहे पडिस्सस । [ अत्रभवान्प्रकृतिमापन्नः । त्वं तावदटवीतोऽ टवीमाहण्डमानो नरनासकालोलुपस्थ जीर्णऋक्षस्य कस्यापि मुखें पतिष्यसि ।
 राजा–भद्र सेनापते, आश्रमसंनिटे स्थिताः स्मः। अतस्ते वचो नाभिनन्दामि । अद्य तावत् ।

गाहन्तां महिषा निपानसलिलं ऋद्धेर्मुहुस्ताडितं
छायावद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु ।
विश्रब्धं क्रियतां वराहपॅतिभिर्मुस्ताक्षातिः पल्वलं
विभ्रमं लभतामिदं च शिथिलयावन्धमस्मद्धनुः ।। ६ ।।


यत्र तद्दाक्षिण्यमितीरितम् ? इति । अत्रभवान्प्रकृतिं स्वभावमापन्नः आप्तः । त्वं तावदध्वीतोऽवीमाहिण्डमानों नरनासिकालोलुपम्भ्येत स्वभावोक्तिः । जीर्णपक्षस्य वृद्धभल्लूकस्य कस्यापि मुखे पतसि पतिः प्यसि । ‘ आशंसायां भूतवच्च ’ इति ’ चकाराद्वर्तमानवच्च ’ इयाशं . भाय वर्तमानवत्प्रत्ययः । अद्य तावदिति श्लोकशेषः । गाहन्तामिति । महिषाः शृङ्गुर्मुहुर्वारंवारं ताडितमुत्फालितं निपानसलिलमाहावजलं


दुष्यन्तस्य सृगयाव्यसनस्य विरुद्धगुणवेन विदूषकस्यानभिमतत्वान्निशूरेणापि मधुरवचनै- नोपन्यासेन मृगयागुण वर्णित इति गुणातिपातः । किं चानेन श्लोकेन छलं नाम त्रीभ्यंगसुक्तम् । “ प्रियायैरप्रियैर्वाक्यैर्बलेभ्यच्छलनं छलम् ” अत्र राज्ञः शकुन्तला- व्यापारहृतचित्तस्वेन सेनापतेरपि प्रयासबहुल्येन धिदूषकेन सह अनन्तिकवचने सखे स्थिरप्रतिज्ञो भवाहं तावदित्यादिना मृगयानिश्चयम्य द्योतितत्वेनोभयोरपि मृगयेच्छो विलेभ्य मृगयास्तत्रनं छलम् ! अत्तभवमिस्यादि । प्रकृतिं स्वभावं मृगयाविमुखतामिति यावत् । जीर्णऋक्षस्थ ऋद्धभट्टकस्य शुद्धभक्षुकस्तु सर्व भाषाणां मांसलतया लंबमानपक्षरुद्रनेत्रः सन् गमनाशकन्सिति आदि कञ्चिद्दवा त्खस्मिन्पतितं न परित्यजतीति भावः । भद्रेत्यादि । भद्र सुमुख कोपरहितेति यावत् । अनेन विदूषकेन यत्किञ्चित्पारुष्यमुक्तं मनसि न कर्तव्यमिति भावः । नु मूर्धस्त्य- मुपशांत इति व्यज्यते । अद्येत्यादि । अद्य अत्राहनि तावन् साकल्ये । महिषा निपान


गाहन्तामालोडयन्तु । अनेन भासाभावप्रकृतिप्रत्यासत्तो भृङ्गाभ्यां पर्यायेण जलताडनं महेिषजातिरुक्ता । एवमग्निभयोरपि जातिकथनम् नेयम् । ‘ आहावस्तु नेिपानं स्यादुपकूलजलाशये । इत्यमरः । छायायां बहुं कदम्वकं समूहो येन तन्मृगकुलं रोमन्थमुद्दिलितकबळ चर्वणमभ्यस्यवत्यनेन परस्परवानभिज्ञानां पलायनपरायणानां रोमं न्थोऽपरिचितचर इवासन्तस्येदानीं शिक्षाक्रमेण परिचयद्धे भवान्वयुक्तं भवति । कदम्बानां बहुवाञ्छमत्रान्यपदार्थः । बराह पतिभिः सूकरश्रेष्टैरित्यनेन तादृशानामस्मन्मृगयामंरम्भगोचरत्वामिति प्रकाश्यते । अवातशौण्डाः परिणतिभीरवो महिषाः, स्वभावभीता मृगाः, वराहास्तु परावृत्तिन्चतुराः प्रहारकविद्येति श्रेष्ठत्वम् । विश्रब्धं साश्वसं पल्वले । “ वेशन्तः पल्वलं चाल्पसरः' इत्यमरः । मुस्ताक्षतेिः मुस्तत्खननं क्रियतां पूर्ववाक्ययोर्विश्वसमन्तरेण तादृशं विशिष्टं कर्म कर्तुमेव न शक्यत इति तत्र विश्वासोऽर्थयातः । अत्र तुरगवदाद्यन्त ( दात्त ) घासग्रासन्यायेनापि मुस्ताक्षतिः संभवतीति वित्रछधमि- युपात्तम् । इदं नानाविधदानवसेनाविनाशित्वाद्यर्थान्तरसंक्रमितवा- च्यम् । अस्मद्धनुश्च शिथिलज्याबन्धमवरोपितघ्याबन्धं विश्रामं लभ- ताम् । अव्यापारं तिष्टवित्यर्थः । अत्र राजवचनेनैव धनुषः स्वसं बन्धे ज्ञाते पुनरस्मादित्यवकररूपमिति ये मन्यन्ते तैः पञ्चमीबहु वचनतया भिन्नपद्वेन व्याख्येयम् १ अस्मत्सकाशाद्विरतं भवावि रथर्थः । विश्रान्तेयपारविरामत्वावथ पञ्चमी । चकारेण चेदम मद्धनुरारूढमवतीर्ण वा तदैव संरम्भगोचराणां भयविस्रम्भाविति


सलिलम् आहावजलम् “ आहाधस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये ” इत्यमरः । श्रृंगे. विंषाणैः सुहुर्बहुवः ताडितं यथा तथा गहंलां विलोडयन्तु यथेच्छं क्रीडन्रिव- त्यर्थः । छायाशु वृक्षच्छायासु बद्धकदंबकं कुतयूथं रोमभ्यः हनुचलनम् अभ्यस्यतु निःशंकया मुहुरवर्तयतु वराततिभिर्वराहसमूहैः विश्रब्धं यथेच्छं यथा नथा मुस्ता क्षतिः पल्वले ‘‘ पल्वलं चाल्पसरः' इत्यमरः । वराहास्तु बहुजले न प्रविशन्ति कंतु पंकप्रायारूपजल एवेति भावः । आश्रमें 'अनुषीणां प्रभावादकलेsपि जन्तूनां यदपेक्षितं तत्सर्वमस्तीति भावः । शिथियज्याबन्धमवरोपितगुणकम् आश्रमनिकटे मृगया न किंयत इत्यर्थः । अत्र प्रथमान्तत्वेनोपकान्तस्य प्रक्रमस्य वराहतिभिरिति तृतीयां तत्वेनोपादानात्कारकस्य च प्रक्रमभंगदोपं वदंति । अत्र तु कविप्रयुज्यमानकर्तृभेद- प्रक्रम इति कर्तृव्यत्यासे नाग चमत्कारकारी गुण: न देयः । यॐ कम्तु रसपरवश कोऽपि प्रकष व्यज्यते । अत एवास्मदिति बहुवचनमपि सजीवम् ।। अन्ये तु राज्ञो नायिकावियोगन दुःखितस्यान्येषां तह्रियागगडू ठे शF भवत्वित्यभिप्रायेणोक्तिरिति वदन्ति तेषां महिष्यश्च महिपाथेत्येकशेषेण. भृथश्च मृगाश्चेत्येकपणः अथवा “ कुलं जनपदे गृहे ’ इति कशन्मृग मिथुनातेपकेण कुरुशब्देन मुस्ताविश्रान्तिज्यानां नायिकत्वरोषवशेन क्षणं नखदन्तक्षतरोषण “ आनन्ध दृढबन्धे स्याश्रमाचक्ररथोरापि इति कोशादाबन्धशब्दस्य स्नेहार्थवेनेते व्याख्येयम् । श्रुतिवृत्त्य- नुप्राप्त १ स्वभावोक्तिः । पादत्रये क्रिय समुच्चयः । सर्वस्मिन्खस्या क्रियत्वादन्थष नानाक्रियाजननाद्विरोधः | वस्तुस्वाभाव्यादाभासत्वं काव्यलिङ्गं व्यङ्ग्यम् ? कार्यकारणयोः समकालत्वेनोक्तेरतिशयो- क्तिव ? वृत्तमनन्तरोक्तम् । अत्र केचन कारकप्रक्रमभङ्गमयाः “ कुर्व न्वस्तभयो वराहपतये मुस्ताक्षतिम् ? इति पाठमपठम् | नतु कारक प्रक्रमभङ्कः परिहृते सति प्रक्रमभङ्ग । नैव परिहृत इति चेन्मैवं वाचः } अनेन पठेन सोपि परिहृत एव । यतः पूर्वमात्मनेपदं पश्चात्परमै पदं पुनः परस्मैपदमामनेपदमित्यारोहावरोहरूपः क्रमोऽस्तु । किञ्च भहेिपादिविषयतया आशंसालक्षणोऽर्थोऽभिप्रेतः कवेः । स च निपुंड एते विनति नायं प्रक्रमभङ्गदोपस्य विषयः । यथा--' पृथ्वि स्थिरा भव भुजंगम् धार्यैनां त्वं कूर्मराज तदिदं इतयं धीथः । दिक्कुंजराः कुरुत तत्रितये दिधीषी दैवः करोति हरकार्मुकमाततज्यम् } १३ इत्यत्र 1 एवं घन्चनप्रक्रमभङ्गऽपि परिहृतो भवति । पूर्वं बहु- वचनं पुनरेकवचनं धुनर्वहुवचनं पुनरेकवचनमित्येव अभः / वि शेषणप्रक्रमभङ्गोऽपि ‘भन्ने विषणेर्मुहुः ’ इति परिहृतो भवति । एवं पुंनपुंसककर्तृनिर्देश लिङ्गप्रक्रमभङ्गेऽपि पर्हितः । न चात्र द्वितीय चरण इव कर्तृविशेषणकर्तृकर्मक्रियाक्रमेण निधन्धाभाषात्क्रमप्रक्रमभङ्ग इति वाच्यम् । कर्तादिव्यस्तवस्य विधिवाक्य एव सृष्टवान्नानुवाद- वाक्ये । प्रकृतस्य चानुवादवाक्यत्वात् । विशेषणव्यस्तत्वस्यापि न दूषकस्वम् । तद्धि द्विर्विधम् । अन्तरङ्गं चहिरङ्गं च । तत्रोपसर्ग नेिपातरूपमन्तरङ्गम् । तेषां धातुनाम्नोः पूर्वं पश्चाच्च क्रमेण प्रयोगस्य नियतत्वात् । तत्र निपातरूपाणेि विशेषणानि येष्वनन्तरं प्रयुज्यन्ते


तथा न दोषः । उक्तं च- पदविह्वल क्वापि स्पृह्णीया भवतेि रक्षकवींद्रणम् ।  सेनापतिः-यत्प्रभविष्णवे रोचते ।
 राजा-तेन हि निवर्तय पूर्वेगतान्वनग्राहिणः । यथा में में सैनिकास्तपोवनमुपसैन्धन्ति तथा निषेद्धव्यः । पश्य ।

शमप्रधानेषु तपोधनेषु
गूढं हि दाहात्मकमस्ति तेजः ।
स्पर्शानुकूलु इव सूर्यकान्ता
स्तदन्यतेजोऽभिभवद्धमन्ति ॥ ७ ॥


तेष्वेव विशेषमाधतुमचं नान्यत्र । तेनायथास्थाननिवेशिनो हितेऽथ न्तरमनभिमतमेव स्वोपरागेण रञ्जयेयुः ततश्च प्रस्तुतार्थस्यासामवृक्षस्य प्रसङ्गात्तषकवम् । बहिरङ्गं तु व्यवहितमपि स्वां शक्ति विशेष्यो- पदधात्येवेति । तदुक्तं महिमभट्टन -- विशेषणं हि द्विविधमान्तरं बाह्यमेव च । तत्राव्यवहितं सद्यर्थकारि तदान्तरम् । स्फट्किस्येव लाक्षाद् िद्वितीयमुभयात्मकम् | आयस्येव त्वयस्कान्तं तदपि द्विविधं मतम् ॥ असमानसमानाधिकरणत्वविभेदतः । विशेषोऽपि द्विधा ज्ञेयो धातूनामार्थभेदतः ॥ साध्यत्वाथत्वभेदेन नाम्नोऽथेऽपि द्विधा मतः । तत्रोपसर्गाणां प्रायो धात्वर्थे विषयो मतः ॥ चादीनां तु निपातानामुभयं परिकीर्तितम् | केवलं तु विशेच्यास्युः पूर्वं पश्चाच्च ते क्रमात् । बिशेषणानामन्येषां पौर्वापर्यमतान्वितम् । अतएव व्यव हितैर्युधा नेच्छन्ति चादिभिः ॥ संबन्धं ते हि शक्तिं स्वामुपदध्यु- रनन्तराः । सान्तरत्वे तु तां शक्तिमन्यत्रोपद्धत्यमी । ततश्चार्थ- सामञ्जस्यादनौचित्यं प्रसज्यते ॥ ’ इति । किंच । रसप्रतीतिव्याह तिकृत्त्वं दोषत्वम् । न चात्र तस्ति । सहृदयहृदयानां तत्प्रतीतेरव्या हतत्वात् । तथात्राभिलाषविप्रलम्भ एतत्प्रकरणव्यङ्गयस्ततृतया नुस्मृत्यवस्थायाः कार्यानुत्साहय्क्षणस्यानुभावस्यातिस्फुटस्यात् । विश्रान् मम् ’ इत्यपाणिनयः पाठः ‘ विश्रान्तिम् ' इति पठनीयम् । प्रभवति, तच्छलः प्रभविष्णुस्तस्मै राज्ञे । भुवश्च' इतष्णुिच् । शमेति । शमः


घनजघनस्तनमंडलभरालसगामिननां च ॥ ” इति । यदित्यादि । वनग्राहिण: वनाव रोधकान् वागु(कानित्यर्थः। निवर्तय प्रत्यावर्तय । निषेद्धव्या निवारणयोिः निषेधे कारण माह पश्येत्यादिना । शमः शान्तिः प्रधानं मुख्यो गुणं येषां ते तथोक्ताः तेषु गूढम


 सेनापतेः-यदाज्ञापयति स्वामी ।


शान्तिरेव प्रधानं येषां तेष्वत एव तप एव धनं येषां तेषु । दाहजनकं ऋक्षणया ब्रहस्वभावं त्रकार्यकारस्वफलम् ? गूढं गुप्तम् । अन्यजना दृश्यं तेजोऽस्ति । हि यस्मात्स्पर्शानुकूळे येषां पदादिनाशकत्वात्ते सूर्यवकान्ता मनोहरास्ते तपस्विनः । अन्यस्य राजादैस्तेजसाभिभवः पराभवस्तस्मात्तत्स्वीयं तेजो वमन्ति प्रकटयन्ति । क इव ! स्पर्श सत्यदाहकाः सूर्यकान्ताः पाषाणाविरोधा यथान्यस्य सूर्यस्य तेजसोऽ भितो भवो भवनं प्राप्तिः संबन्ध इति यावत् । तेन स्वकयं तेजः एकस्यन्ति तथेत्यर्थः श्लेषोपमा । अनुमानं काव्यछिद्रं च । धानेधने स्तिस्य जस्तेज इइत छेकथुस्यनुप्रासौ } इन्द्रवघ्रोपेन्द्रवज्ञयोर्भवमुप जातिवृत्तम् । अत्र वमन्तीत्यब्रुइंका न कार्या । यत्र स्ववाच्ये चान्तशब्दः प्रयुज्यते तत्र दोषः । “ तेऽन्यैर्दान्त समश्नन्ति ’ इत्यत्रो द्रणसंबन्धात्प्राकट्यं लक्षयंस्तस्यावश्यकत्वं प्राकट्ये चोपायसहस्त्रै श्यप्रतीकार्यत्वमन्यविलक्षणत्वादिधर्मसहजं ध्वनति । यथा “ वमद्रिरिवे. क्षणेः ’ इत्यादिषु । तदुक्तं काव्यादर्श -- निष्ठयूतीर्णधान्तादिगण- वृत्तिव्यपाश्रयम् । अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षां विगाहते ॥ ’ इत्येतदपि तथैवोक्तेः । ध्वंसतां त उत्साहवृत्तान्तः । स्वं नियोगं द्वारास्थितिरूपम् ।


प्रकाशं दाहात्मकं दहनशीलम् । न तु परोक्षानर्थकारी किन्तु सद्यः प्रत्यक्षत एव नाशकरमिति भावः । अस्ति विद्यते वर्तमानव्यपदेशेन क्रियाकरणे सामभ्यंतरापेक्षा तपोधनानां नास्तीति व्यज्यते । तेजः प्रभावः महान्तस्तु दांभिका न भवन्तरिति भावः । अत्र दृष्टान्तमाह स्पशनुकूल इति । स्पर्शानुकूळः स्पनॅ अनुगुणाः सुश इति यावत् । सूर्यकान्तः शिलाविशेषाः अन्यतेजोऽभिभवात्तेजोन्तरतिरस्कारत । तपोधनपक्षे अन्येषां तेजो बलं सूर्यकान्तपक्षे सूर्यातपतिरस्कारः । यत्तेजो दाहात्मकं हातेज इति यावत् । वर्मान्ति उद्भिरन्ति । तथ हि द्विविधो यत्तदोरुपक्रमोपसंहारक्रमः शाब्दः आर्युवेति । तत्र द्वयोरुपादाने शाब्दः एकतरोपादाने आर्थः द्वयोरनुपादानेऽप्यार्थ इति चतुर्थः । अत्र तपेधनमाहात्म्यवर्णनव्याजेन राज्ञा शकुन्तलाया वलादाहरणं न कार्यमिति विचरितमिति भावः । वलादहरणे सद्य एव सर्वानर्यकारी शापो भवेदािते व्यज्यते । अत्र दृश्रन्तालंकारः तदुक्तम्-‘‘सपक्षे दर्शन हेतोर्टष्टान्तः साध्यसिद्धये’’ इति । अत्र तपोधनेषु गूढदाहात्मकतेजस्सद्भावे साध्ये तत्साधकस्यान्यतेजतिरस्कारजनित तेजस्समुद्ररूपस्य हेतौः सूर्यकान्तेषु दर्शितत्वादृष्टान्तः । यदित्यादि । यदाज्ञापयति  विदूषकः-धंसदु दे उच्छाइवुत्तन्न । ध्वंसत व उत्साहवृ सान्तः ( निष्क्रन्तः सेनापतिः )
 राजा-(परिजनं विलोक्य ) अपनयन्तु भवत्यो मृगयवेशम् । शैवैतक, त्वमपि स्वं नियोगमशून्यं कुरु ।
 परिजनः- देवो आणवेद । (इति निष्क्रान्तः ) [ यत्रैव आज्ञापयति |
 विदूषकः--कदं भवदाँ णिम्मच्छिअं । संपदं दरिंस पाद- वच्छाआए विरॉईंलदाविणदंसणीआए आसणे णिसीददु भवं, जाव अहं वि सुहासीण होमि। [ कृतं भवता निर्मक्षिकम् । सांप्र- तमेतस्यां पादपच्छायायां विरचितळतावितानदर्शनीयायामासने निषीदतु भवन्, यावदहमपि सुखासीनो भवामि |
 राजा-गच्छाग्रतः।
 विदूषकः-ऐदु भवं ।[ एतु भवान् |

(-इत्युभौ परिक्रम्यौपावष्टौ )

 राजा---माढव्य्, अनवाप्तचक्षुःफलोऽसि । येन त्वया दर्शनीयं न दृष्टम् ।


यद्देव आज्ञापयति । कृतं भवता निर्मक्षिकम् । जनराहित्याभियर्थः । सांप्रतमेतस्यां पापच्छायायां विरचितेन लतावितानेन वीचन्द्रातपेन दृश्नीयाय रमणीयायामसने निषीदतु भवान्, यावदहमपि सुखासीनो भवामि । अहं तु कण्डितसंधित्वेन क्षणमप्युवेशनं बिना स्थातुं न शक्नोमि । तवोपवेशनेन विना मभ तदत्यन्तमनु चितमिति शत्रिमुपविशति भावः । एतु भवान् !‘ राजा-मादव्य, अन


तत्करवाणीति शेषः । अपनयन्त्विति । भवत्य इति ? पार्सरवर्तिन्यो यवनि उच्यन्ते । मृगयावेषं मृगयार्थं कल्पितं हरीतकंचुकादिकम् । किदमिति । कृतं भवतेदानीं निर्म क्षिकं विविकं कृतमित्यर्थः । Iढव्येत्यादि । अनवाप्तमलब्धं चक्षुःफलं दर्शनीय


 विदूषकः-णं भवं बऋदि । [ ननु भवानग्रतो अगदो मे । मे वर्धते ।
 राजा-सर्वः कान्तमात्मानं पश्यति । तामाश्रमललामभूत शकुन्तलामधिकृत्य ब्रवीमि।


वाप्तचक्षुःफलोऽसि ? इत्यारभ्य तृतीयाङ्कसमाप्तिपर्यन्तं प्रतिमुखसंधः ? । तत्क्षणं - “ बीजप्रकाशनं यत्र दृश्यदृश्यतया भवेत् ॥ तु सुधाकर तत्स्यत्प्रतिमुखम् ’ इति । तत्र “ अब्जाबि से ही एक चिन्तअन्तस्म अक्खसु पभादं असी ः १ + विश्रान्तेन भवता ममाप्यनयसे कर्मणि , सुहृन्न भविंतव्यम् ? इन च विश्वे दृश्थय तत्सखीभ्याम दृश्यस्य च ! शरू के -- विन्दुप्रयत्नानुगमादङ्गान्यम् मयदृश्ः बिलासः परिमर्षश्च विधूतं शर्मनर्मणीं ! नर्मद्युनिः प्रगयणं निरोधः एQषसनम् ! बढं पुष्पमुपन्यासो वसंहार इत्यपि ! ? इति । अङ्ग- २9 तत्र तत्र व्याख्यानावसरे वक्ष्यामः ? बिन्दुप्रपनयंलक्षणं यथा दिभरते - प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकरणम् । यावत्समानं बन्धस्य स विन्द्यारीत संज्ञितः ॥ ’ इति । यथात्र मृगयावृत्तान्तेन विच्छेदै सति “ राज--माढव्य, सेनवाप्तचक्षुःफलोऽसि ? “ तामश्रमललम { भूतां शकुन्तलामधिकृय ब्रवीमि ? इत्यादिना । ८ अपश्यतः फलप्राप्ति यः व्याधारः फलं प्रति । परं योत्सुक्यगमनं प्रयत्नः स प्रकीर्तितः ॥ १ इति । यथात्र ‘ राजा-तपस्विभिः कैश्चित्परिज्ञातोऽस्मि । चिन्तय | नावकंनपदंशेन सकृदुप्याश्रमे वसामः ’ इति दर्शनीयं मनोरमम् { ननु भवानग्रतो मे वतते ! भवन्तं मुक्त्वान्यः अः सुन्दर इत्यर्थः । किं वाश्रमळ्ळभभूतामधिकृत्यैतिं योजनीयम् । लएरी प्रधानम् ।

  • ललामपुच्छऍड्राथभूपाप्राधान्यकेतुपु ? इत्यमरः । तत्र क्षीरस्वामी

प्रधानेऽपि प्राधान्यव्याख्यातस्त्वात् । अनेन सौन्दर्यातिशयो ध्वन्यते ।


बस्तु येन तथोक्तः । नयनसद्भावस्य स तादृग्विषयविलोकनेनैव श्वाफल्यमिति भावः। णम् इत्यादि । दर्शनयभवांस्त्वं पुरो वर्तते खळ । तस्मादवाप्तचक्षुःफ़ल्में भवामति यावत् । सर्वः सकलो जनः आत्मीयं स्वकर्यं कान्तं मनोहरं स्त्रीय मरम्यमपि स्नेहवशद्रम्यमेव दृश्यत इति भावः । आश्रमललामभूतामाश्रमालंकारभूत


 विदूषकः-( स्वगतम् ) होदु । से अवसरं ण दाइस्सं । ( प्रकाशम्) भो वअस्स, ते तावसकण्णआ ? अब्भत्थणआ दीसादि । भवतु । अस्यावसरं न दास्ये । भो वयस्य, ते तापसकन्यका भ्यर्थनीय। दृश्यते ।
 राज्ञ-सखेने पारिहार्ये वस्तुनि पौरवाणां मनः प्रवर्तते ।

छुरयुवतिसंभवं किल सुनेरपत्यं तदुज्झिताधिगतम् )
अर्कस्योपरि प्रिंथिलं च्युतमिव नवमालिकाकुसुमम् ।। ८ ।।


भवतु । अस्यावसरं वर्णनावसरं न दास्ये । हे वयस्य, ते तापसकन्यका भ्यर्थनीया दृश्यते । सुरेति । किलेति प्रसिद्धौ । सुरयुवतिमेनका तत्सं भघम् । सुन्यपत्यता तर्हि कथमित्याह--मुनेरिति । तयोज्झितं य सत्ततोऽधिगतं प्राप्तं मुनेरपत्यम् । तत्रोपमामाह--नवमालिकाडुसुम- मिवेति । अनयातिशयपेलबcवं ध्वन्यते । कीदृङ् । अर्कस्यौपरि च्युतम्। अर्कस्येत्यनेन मुन्युपमानेन तदीयत्वस्यात्यन्तासंभावनीयत्वं व्यज्यते । उपरीत्यनेन शङ्काबीजम् । अधःपतितस्य शङ्कापि नायाति । स्थापनं हि संनिवेशविशेषेण भवतीति च्युतमित्युक्तम् । कदाचिकाकतालीयन्यायेन च्युतस्यापि संनिवेशविशेषः स्यादित्यत आह-शिथिलम् । एतेन तवापि चक्षुर्मात्रगोचरत्व एव तदीयवभ्रमोऽपि न भविष्यतीत्युक्तम् । श्रुति- वृत्त्यनुप्रास । ८ च्युतमभिनवमालिकाप्रसूनामिव ? इति पठित्वा प्रयोग प्रक्रमभङ्गः परिहरणीयः । मुनिसङ्गवदनुत्कृष्टत्वं मन्यमानस्य विह-


तामेव पूर्वप्रसंचितमैचाधिकृत्य विषयकृत्य । स इत्यादि परंहार्ये हेयवस्तुविषये परयाणां पुरुवंशोद्भवनां ममैकस्यैत्र न भवतीति भावः । तापसकन्यकेत्यनेन रूपाद्य- भावेऽपि परिणयायोग्यत्वं च विदूषकैनोलभिति तदुपपत्तिमाह-खुरयुवतीत्यादि । सुरयुवतिसंभवं मैनकाइंभूतम् अनेन रूपाद्यतिशय उकः । मुनेर्विश्वमिदया। पत्यं जुन्यजनकभावसंबंधे धष् । अनेन राजर्षिविश्वमित्रपुत्रीत्वकथनेन शकुन्तलायाः सवर्णक्षेत्रतया परिणययोग्यत्वमुक्तम् । नहिं कण्वपुत्रैति व्यपदेशः कथमित्यत आह-तदुज्झिताधिगतमिति । तया मेनक्रया उज्झितं परिस्यतम् अधिगतं शतं कर्वे नति : । अनेन काश्यपाधीनत्वकथनेन बलादाहरणमपि कर्तुं न शक्यमिति प्राप्यते किलेति संभाबनायाम् । शकुन्तलाया लोकोत्तररूपविशेषचेश्चदिभिरपि सुरयुवतिसंभवः


 विदुषकः- विहस्य ) जह कस्स वि षण्डखर्जूरेहिं एव्वेज- दस्स त्रिन्तीए अहिलासो भवे, तह इथिआअणपारंभाविष्णो भवद इॐ अभय! ? { यथा कस्यापि पिण्डखर्जुरैरुडेंजितस्य तिन्त्रिण्यामभिलाषो भवेत् तथा स्त्रीरत्रपरिभाविनो भवत इय मभ्यर्थना ।
 राजा-न तावदेनां पश्यासि येनैवंभवादीः !
 विदूषकः-तं खु रमणेिजें जें भवदो वि विद्याश्च य्-9A देदि । तत्खलु रमणीयं यद्वतोऽपि विस्मयमुत्पादयानि ]
 राज!--वयस्य, किं बहुना थे


स्येत्युक्तिः । यथा कस्यापि पिण्डः खीरविशेषस्तैरुद्वेजितस्य तिन्तिष्यां चिञ्चयामभिलाषो भवेत्तथा स्त्रीरत्नानि परिभवितुं तिरस्कर्ते खं यस्य तस्य भवत इयमभ्यर्थना ! पुनःपुनरुच्यमानराजवचनेन यथार्थप्रतत्यािह- तत्रखर् निश्चितं रमणीयं अद्भवतेऽपि विस्मयमुत्पादयति ! अपिछब्दे नास्मदादीनां विस्मयोत्पादने किं वक्तव्यमिति सूचितम् । किंबहूनेल्य


त्यमनुमीयन इत्यर्थः । ‘‘ वर्तासंभव्यग्रः किल ?' इयमरः । तत्र झान्तमाह--अर्क- स्येत्यादिना । अर्कस्य वृक्षविशेषस्वपरि च्युतं शिथिर्तु नवमालिकाकुसुममिव । अनेन पुष्पेपमानेन शकुन्तलायाः पझिनीजातिता सूच्यते । नवमालिकाकुसुमस्य यथार्क बृक्षस्योपर दैवादपतनं तद्वत् शकुन्तलाया अपि मेनकविश्वामित्रसंभवत्वेऽपि काश्यप निकटवस्थानमिति यावत् । माढव्यानवाप्तचक्षुःफलोऽसादिनैतदन्तेन बजस्य पुनरविच्छेदायोद्वेदाद्विन्दुरुक्तः तदुक्तम्-" * अवान्तरप्रयोजनवशन्कायेविच्छेदे सति पुनः प्रश्नतकायेंग्यूचनं विन्दुः ’ इति अत्र प्रथमान्ते मतगजगभनमील्या द्वितीयां मृगयाविषयसेनापतिंबाक्यादिभिबिंछिन्नस्यानुरागभ्य पुनरवैिश्छेदायोपक्षेणः कृत इम्य स्मिन्नाटके विन्दुरित्यवगन्तव्यम् । भो इत्यादि । पिण्डखर्जुरं नाम पिण्डी इन खर्जुरविशेषः तैवेजितस्य बहुलमधुररसभक्षणेन वैमनस्यं प्रापितरथ चिंत्रिण्श्राम् अम्ल - वस्तुनि यथा पुनरपि मधुररसयुभुक्षश्राम्लवस्तुविषये इछा तद्रलोकोत्तरीश्रेष्ठीडा भिरुद्वेजितस्य तत्र शकुन्तलायां प्रार्थनेति भावः । ते खु इत्यादि । भवतोऽपीत्यनेन रत्नहारी तु पार्थिवः ” इति न्यायेन लोकोत्तरस्त्रियः राज्ञ एव विद्यन्ते तासु ीडि- सस्य भवतोऽपीति यावत् । वयस्येति । बहुना तस्याः सौंदर्यादिविषये उतनेति


वि निवेश्य परिकल्पितसर्वयोगा।
रूषोच्चयेन मनसा विधिना कृता नु ।
रत्नष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे
धातुवंभुत्वमनुचिन्त्य वक्षुश्च तस्याः ॥ ९ ॥


नेन प्रत्यङ्गवर्णना कर्तुं न शक्येत्युक्तम् चित्र इति । विधिना ब्रह्माण चित्र आलेख्ये निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगा भृतप्राशये मु । ‘द्रव्या सुव्यवसायेडु सत्त्वम् ? इयमरः । यावदुचि मार्जनलेखनयोस्त संभवादित्याशयःसमुच्चयः समुदायस्त्रिभुवनतरूपसमुदाय । रूपाणां तेनोपादानकारणेन | करणेन कृता नु । अत एव करमशः मनसा द्यभावात्तादृशं कान्तिमत्त्वमेतादृग्लक्षणस्वादिकमिति । भावः । ६ यस्परुसहताषु कोमलस्यापि वस्तुनः । ' तत्सैौकुमार्यस् इन्तं सीकुमार्यं ध्वनितम् संदेहालंकारः । केचन नुशब्दस्य वितकवाचः खादुत्प्रेक्षां मन्यन्ते । असंबन्धे संबन्धस्योभयत्रातिशयोक्तिः ४ । क्वचित् रूपवयेन घटिता मनसा कृता नु ’ इति पाठः । त मनसा कृता ध्याता । रूपोच्चयेन घटिता योजिता नु इति योज- नीयम् । मनास ध्याताया पनिवेशनेन लक्ष्णवं ताश्कन्तम षादि व्यज्यते ! सा स्त्रीरत्नद्युष्टिरुत्कृष्टा स्त्रीसाठः । ‘ रखें स्वजा


शेषः । किमित्याक्षेपे । किन्तु तद्पादिकमधिकृत्य संक्षिप्य कथयामस्यथः । तथैवाहं चि इत्यादिना । विधिना ब्रह्मा विधिरिति निपपदेन विधेः कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्ते सामर्थे सूच्यते । तेन विधिना कञ् चित्रे आलेख्यं निवेश्य निरवयं सम्यक् लिखित छिन्नरूपाकृतेर्यज्ञाच्यवसैौकुमार्यवज्ज्वल्यरूपादिविशेषविषये चित्रकारस्यापा tतोषः’ पॅन रयिं परिहृज्य स्वपरितोषावधि लिखितं शक्यते । मोसपिंडाकृतिसौ च तां पुनः पुनः। कर्तुं शक्यत इति चित्र इयुक्तम् । अनेन सर्वावयवान वैज्ज्वल्यं ज्ञाप्यते तेन शैशवपरित्यागेन विभकावयवतया प्रसरयूपत्वं व्यज्यते तेन च यौवन ध्वन्यते परिकल्पितसवयोगा संपादितप्राणसंयोग अनेन वाक्येनोपभोगार्हत्वं व्यज्यते । कुविती चित्रनिर्माणस्य करांतःकरधाबहि द्रियादिबहुसाधनपातंत्र्येण पाँ वचारपूर्वानुशयात्पक्षांतरमाह-हपोयचेनेत्यादि । विधिना स्पोच्चयेन चंद्रसरोजाद्युपम गतकांतिसमूहेन रूपोच्चयेनेत्यनेन लोकेतरप्रकृष्टकांतिसमूहानामेकत्र सर्जनदिदृक्षा चिरा आता विधेरिति ध्वन्यते । अन्यथा कथमेतादृशः कांत्यतिशय इति भावः । विधिंपदेन तादृशदुष्करकरणे सामथ्र्यमुक्तम् । मनसा ध्यानेन हस्तस्पी सति म्यानता भवतीति मनसेथुनं तेने सर्वावयवानामतिमार्दवं व्यज्यते । अत्र हि निर्माणे चक्रुः मनोमात्र ति श्रेष्ठेऽपि ’ इत्यमरः । अपरा जगत्त्रींसृष्टिबिल्क्षणेत्यभेदेऽभेद्वरू : पातिशयेक्तिः । धातुर्विभुत्वं सामर्थं तस्या चषुश्चानुचिन्त्येत्यपराधं हेतुत्वेन योज्यम् । तृतीय@र्थचरणयोर्यत्ययपाठेन समाप्तपुनरात्त वयः परिहर्तव्यः । केचनापरेत्यतियौक्तावत्युत्कृष्टस्य हेतोः ५ अण्णं लडहृतम् इवेत्यादावर्थस्य गम्यमानत्वाच्चतुर्थचरणस्य छन्दोः पूरणमात्रप्रयोजनत्वेनावकरत्वं मन्यमाना दूरान्वयेनेतिपदाध्याहारेण च न स्त्रीरत्नभूष्टिर्म इति प्रतिभाति । इतीति किम् । विधिना चित्रे निवे. पैत्यद्युत्प्रेक्षाद्वयं संयोज्यम् । तत्रोभयोरत्यन्तासंभावनीयतया एयबन्त इयं यथाक्रमं प्रत्येकं वा संवध्य तदुत्थापितामपेरेवेति गम्योत्प्रेक्षमहुः। अन्य देवं व्याचक्षते : दरम्य चित् स्वयमेवानुवदति चित्रे निवेश्येस्थछि कश्चित् अन्यस्तु रूपद्वयेनेत्यादि मन्यते । मम तु सा स्त्रीधृष्टिरपरा एतद्दविरक्षण प्रतिभाति । । प्रसिद्सृष्टैस्ताभ्यामेव निरासकरणादुत्प्रेक्षाद्वयस्यात्मनः । निराकरणादन्यस्याभावमाशङ्कय तत्र हेतुत्वेन यवन्तद्वययोजना । तेन ब्रह्मणोऽलैकिकसामथ्र्योतदूपस्य च लोकातिक्रान्तत्वात्तत्सृष्टावन्य एव प्रकारो भविष्यतीति भावः । काव्याले.


पारतंत्रेण मनसः शक्याशक्यबहुविषयत्वात्पूर्वपक्षापेक्षया संदर्याधिक्यं साकृगयं च लभ्यते हस्तस्तु सन्निहितं परिमितमेव जुह्वति मनस्तु दुर्लभं बहु क्रोडीकरोतीति भावः । झता नु स्रष्टा किं लोकोतरवस्तु कथं मया परित्याज्यं सुजन्मसाफन्त्रास(फर्स्थयोस्तस्या बशभालभावेव हेतू इति भावः । एवं विधिनिर्माणयः कारणमाह धातुशिति । धातुत्रैणः विभुत्वं नानाविधसृष्टावकुंठितस्रावंश्यं दास्यः शकुन्तलायाः वपुश्च अनुचिंत्य मुहुर्मुहु रालोच्य स्थितवतौ समेत्यर्थः । सा अनुभूता त्री युवतिः अपरा पूर्वकथितत्रिरक्षण रत्नमृष्टिकर्पम्पृष्टि: । ॐ रनं श्रेष्ठे मणौ ' ” इति विश्वः । प्रतिभाति सर्वप्रकारेण भासते । यद्वा तम्याः । शकुन्तलाया वपुश्च ”(कोत्तरचमन्तरे सौंदर्यातिशभवदवयवः- दिकं च यातुः रार्वप्रपंचभूष्टिकर्तुर्विभुत्वमुर्वशीप्रभृतिमृष्टिसामर्थं चाशुचिस्य स्थित वत मे सा स्त्री अपरा रत्नऋष्टिर्वर्तमानविधातृव्यतिरिक्तस्य यस्यकस्यचिहूतनब्रह्मणः निपुण। सृष्टिः प्रतिभाति । विद्यमानविभर्धृष्टिसामथ्र्युस्य रंभमैनकादियुवतिषु अरिस माप्ततया दृष्टत्वाच्छकुन्तलाग्रान्ततोऽतिशयसौंदर्यादिमत्तयोऽन्यस्य यस्यकस्यचित्र्यः सृष्टिरिति भासत इति यावत् । अत एवोक्तम् । अपरा रनसृष्टिंरति । केचिदे- चमपि योजयंति । चित्रे आश्चर्यं आश्चर्यविषय इति यावत् । * नपुंसि वित्रभा- लेख्ये 'त्रिष्वाश्चर्यंप्रसिद्धयः ’ इति भागुरिः । सर्वेषामाश्चर्योत्पादनार्थं लौफतरमि तरविलक्षणमेकम् । स्त्रीरतं स्रष्टव्यमित्याश्चर्यं प्रस्तुते सतीत्यर्थः । वैिधिना कृतं कपचयेन चंद्रादिनानावस्तुवर्तिकांतिसमूहेन निवेश्य विन्यस्य यत्र विन्यासक्रियाया  विदूषकः-जइ एव्वं पञ्चदेसो दाणिं रूपवीणं । [ यद्येवं अत्यदेश इदानीं रूपवतीनाम् ]
 राजा-इदं च मे मनसि वर्तते ।

अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमळूनं कररुहै
रनावंदं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् ।
अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्वैपमनघं
न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यते विधिः ! १ ॥


ङ्गश्रुतिधृत्यनुप्रास । वसन्तातळका वृत्तम् । यद्ययं प्रत्यादेश इदानीं रूप यतीनाम् । प्रत्यादेशो निराकृतिः' इत्यमरः । अनाघ्रातमिति । अना मरुमकृतात्राणम् । अनेनामोदसत्ता । ध्वन्यते । कररुहैर्नखैरलूनमच्छिनम्।


त्याधारापेक्षितवात्तदनभिधानाथस्यकस्यचित्स्पनॅ सति म्लानत्वं काठिन्यं च भवे- दिव्यमूर्तद्ध्याकाश एवाधार इति युज्यते । मनसा कृता निर्मिता परिकल्पितसत्रयगा। लु उत्प्रेक्षायां धातुर्विभुत्वं सृष्टुिंसामथ्र्यं तस्या वपुषानुचिंत्य स्थितवती । सा जीनसृष्टि धैवतश्रुत्कर्षमुष्टिः । ‘‘ जातौ जातौ यदुत्कृष्टं तद्भन्नमिति द्रव्यते " इत्युक्तवान् । अपरा पूर्वकथितमेकविलक्षण प्रतिभाति । अष्ट्र लोके शकुन्तलछुटैः पांडीतक त्रत्वेऽपि कविना लौदर्याद्यतिशयक्षेतनार्थं चित्रसृष्टिपोचयमृष्टिलक्षणकथनाइट्सृष्टैः कविसृष्टिरग्रन्या चमत्कारात्रहेन कवीनां शिक्षाप्रकारः प्रदर्शितः । तदुक्तम्-‘* अपरे काव्यसंगारे कविरेकः प्रजापतिः । यथास्मै रोचने विडं तथेदं परिवर्तते।।" इति । संसारे प्रपंचसर्गविधेः प्रजापतयो ब्रहचे भवन्ति तेषां निग्रामकतयेवरनियंत्रितत्वात्स्वेच्छया किमपि कर्तुं न प्रभुत्वम् । तत्सृष्टैः सुखदुःखमोहात्मकत्वं परमण्याद्युपादानकर्मादिसह फ़ारिकारणपरतत्रत्वं प्रलयावधिकचं च अपारे कव्यसंसारे कविरेव लष्टा भवति नियति नियंत्रणातिक्रान्तधात् । स्वतंत्रवृत्तेः कवेर्थेन प्रकारेण बभिच्छा भवति ब्रह्मवृष्टिमिदं विधे नियतरूपं तेनैव प्रकारेण परिवृत्तं भवति । सत्वरजस्तमोभिरारब्धत्वात्सुखैक्रलपमपि न भवति पारतंत्र्यबाणविधेयमपि न भवति । अत्र सकलखीजनसृष्टिसाधारणपांचभी तिकलक्षणाया ब्रह्मणैः शकुन्तलाया लोकातीतवस्तुसंदर्यप्राबल्यप्रकाशनार्थ चित्रष्टि इपोच्चयसृष्टिकथनाद्रह्मसृष्टेः कविसृष्टं चमत्कारावहं भवति । स मृष्टमेवमिच्छाधनमपि न भवति नियतखभाचतया चमत्कारावहमपि न भवति तस्माद्द्वसृष्टेः विसृष्टिर्येति रिलेत्युक्तं भवति । जइ इत्यादि । अद्यारभ्य शकुन्तलया रूपवत्यः सर्वा निराकृता इति भावः । इदमित्यादि । इदं वक्ष्यमाणं तद्रुपादिविषये अबशिष्टं वक्तव्यमस्तीति आवत् । अनाम्नातमित्यादि । अनाघ्रातमित्यनेन पुष्पस्य सयोविकसितत्वमुच्यते तेन सौर भबाहुल्यं सूच्यते चिंच अनाघ्रातमित्यनेन पंकजादिपुष्पाणामात्राणायुपभोगे सति उद्वेज अनेनाक्लान्तत्वम् । अनाविद्धमसमन्ताधरस्कृतम् । स्थूळ्वेधनत्वं दोषाय भवाते ! अथनाविद्धमकुटिहॅम् ? कुटिलस्य दुष्टत्वात् । अवेर्ड कुटैिले भुग्नम् ’ इत्यमरः । अनेन नेिदेषरवम् } तथः वें रत्नसारसमुच्चये वृत्तं स्निग्धसमुज्ज्वद्धं शुचि गुरु श्चतं बृह्स्कमलं स्वच्छान्तं समसूक्ष्म धमुराभित्रासादिभेद्वर्जतम् ' इते । तथा ‘ दग्धं रत्नमवर्तुलं लघु ’ इति । नवं मधु क्षौद्रं तत्कालनतत्वेन नवत्वम् । अनास्वादितरसमगृहीतास्व दम् । तादृक्येनाननुभूतरसमित्यर्थः / ॐ मधु मचे पुष्परसे क्षेद्वेऽपि १ इत्यमरः अनेनातिहृद्यल्पम् । केचन मधुशब्देन मद्य व्याचक्षते । तदसत् । तत्र नवमतेि विशेषणं विरुद्धं स्याज्झीर्णस्यैव तस्योत्तमत्वात् । तथा च-‘जि - एण्णसुरा सहीण९ इत ४ असबब रघ-“ पुराणसंधु नवपाष्टकं - चं * इति ! अखण्डं पूर्णम् | अनेनास्यन्ताभिळपणयित ? एतदुपमेत- दैवत मालोपमा । अन्यास्पृश्यमभन गम्यः सामान्यधर्मः ! यद्वा नताविच्छायोत्कृष्टतानुच्छिष्टता मनोज्ञत एते वाभिन्नगम्यः सामान्य- धर्मः । तत्र रूपलक्षणं सुधाकरै– अङ्गान्यभूषितान्येव प्रक्षेप्यायै- र्विधः । येन भूपितवदन्ति तद्यामिति कथ्थते ॥ इतेि । अनाघ्रात


क्षता भवेत् । एतद्वैधस्यानुभवेऽप्यनुद्वेजनतेति ध्वन्यते । पुष्पस धम्र्येण पद्मिनजातितक्ता आभ्राणाभावेन मुखमाहनाद्यननुभवोऽपि व्यज्यते । क्रिसलयमल्नं करसैर्हरिति । किसलय साधर्मेणावग्रयर्सौकुमार्यं व्यज्यते करहलवनाभावेनाम्लानसा । च तया लावण्याद्यतिशयः कररुहृदिसंबंधाभावेनाननुभोगोऽपि व्यज्यते। अनाविदं रनमिति रत्नोपमानेन कांतिमत्वम्। अनाविद्धमिति सूचीत्रेधाभावेन कान्तेरतिशयः तेन पुरुषान्तरसंबंधाभार्जुन कन्यकात्वं रत्नशब्दैन व्रजातिश्रैष्ठयं दुर्लभत्वमुपादेयत्वं च व्यज्यते । मधुपदेन मयोपमानाशस्त्र दर्शनस्य मदहेतुत अनास्मदिनरसमित्यास्वादनभावकथनेन चुम्बनादिाह्रियं नवपदे नादरणीययं च व्यज्यते । यद् अनास्वादितरसमिति विद्यमानस्य रसस्याम्नादनभाव कथंनन्ननन्श्रवीिधराणां विलासचेट्टितानामकृत्रिमन्यं व्यज्यते । अखण्डं पुण्यान फलभिति पुण्यफलमानधर्मत्वेन तत्राग्रखंडत्वविशेषणेनापरंभितमुञ्तातिशयवतामेव नस्य लाभः नत्वल्पसुकृतिनामिति ध्वन्यते । अनयमिति । कुलाचरादिसंपतिरु त । चशब्दः समुचये इह रूपविषये भोक्तारपनुभवकर्तारं कं कीदृशं सुकृतिनं विधिः स्रष्टा समुपस्थास्यति । लोकोत्तरत्रेरनस्य सृष्टेः साफल्यार्थमनुरूपं कं चरं संप्रापयिष्यतिं णिजर्थान्तरभावात् । यद्वा विधिर्भागधेयं शकुन्तलारूपं भाग्यमित्यभेदाध्यवसायः विधिशब्दथ भागधेयार्थ- कत्वात् । शकुन्तलालक्षणं भागधेयमिह लोके कं पुण्यवन्तं समुपस्थास्यति संप्राप्स्यति न जाने तादृशं न पश्यामि न * 2णोमीति यावत् । अत्र तुल्यतर्को नामालंकारः तदुक्तम् ‘‘ रूपॅकॅरुपमाभिर्वा तुल्यार्थाभिः प्रयोजितः। अप्रत्यक्षायंसंस्पर्शस्तुल्यतर्कः प्रकीर्तितः ॥” इति । अप्रत्यक्षे वस्तुरूपकालंकारेणोपमया च समानप्रयोजनं संपाद्य तद्विषयविचार  विदूषकः--तेण हि लहु परित्ताअदु णं भवं । भा कस्स वि- तवस्सिणो इङ्दीतटमिस्साचकणसीसस्स हैल्थे पडिस्सदि [ तेन हि लूख पूरित्रायतामेनां भवान्। मा कस्यापि तपस्विन इङ्गुदी तैलमिश्रचिक्कणशीर्षस्थ हस्ते पतिष्यति ॥


मित्यादिकैर्विशेषणैः कन्यात्वेन स्वयोग्यतां सूचयन्पुष्पादिभिरुपमानैः क्रमेण परिभोगयोग्यता कान्तिमत्ता स्रग्धता हृद्यतोत्तमजनाभिलषणीयता वनिता । अथ पञ्चभिरुपमानपदैत्रणभ्य चरसनेन्द्रियतर्पकत्वमपि ध्वनितम् । पुण्यफळस्य श्रवणरूपत्वात्तेन प्रत्यक्षातृकारो ध्वन्यते । विधेचैन । इह जगतेि । अनयभदुःखं निष्पापं च ! ° अंहो दुःखव्य सनेष्वघम्' इत्यमरः । अमलं मनोज्ञे या ! ° अनधो. निर्मापापमनोज्ञेषु च भेद्यवत्' इति विश्वः । तादृशस्यैव तद्रोङ्कः संभवात् कं भोक्तारमुप स्थास्ययुषसंक्रमेष्यतेि । उपगमष्यतीत्यर्थः। अहं न जाने । स्वदृष्टिरणो चरत्वादेतहूपानुरूपतरुणसृष्टेरभावादोत भावःउपपूर्वात्तिष्ठतेर्मन्त्रकरणा- र्थासंभवादात्मनेपदम् । अनघममळमितेि रूपविशेषणं न । अथवानघ- मिति मधुव्यतिरिक्तपुष्पादेर्विशेषणत्वेन योज्यम् । तेन विशेवणप्रक्रमभङ्गः परिहृतो भवते । आथे मनोज्ञ द्वितीयेऽपापं लक्षणया कठोरं तृतीयेऽमी पञ्चमेऽदुःखमिति योजनीयम् । यद्वॉनघमित मालोपमायाभभिन्न वाच्यः सामान्यधर्मः नवमति मध्येऽयुपात्तं सर्वेषां विशेषणत्वेन योज्यम् । ‘फलमपि च' इति पाठे व्यस्तं मालारूपकं ज्ञेयम् । भोजस्तु ‘पुष्पकिंसळ ग्ररत्नमधुपुण्यफळानामनाम्नातामित्यादिविशेषणापादितव्यतिरेकाणां प्रत यमानसादृश्येन शकुन्तळरूपेण रूपणाद्यातिरेकवदूपकम् इत्याह स्म । अत्र च विशेषणविशेष्यविशेषणक्रमेणैवोपनिबन्धान्न प्रक्रमभङ्गः । श्रुति- वृत्त्यनुप्रासै । शिखरिणीवृत्तम् । एताभ्यां पर्याभ्यां गुणकीर्तनं नाम चतुर्वैवस्योक्ता । तद्वक्षणं तु ‘सौन्दर्यादिगुणश्लाघा गुणकीर्तनमत्र हि इति । तेन कारणेन लखु शत्रम् । लघु क्षिप्रमरं दूतम्' इत्यमरः परिं


स्तुल्यतर्कः । अत्र शकुन्तलारूपस्य पूर्वार्धपादद्वये रूपकं तृतीयपादै उपमा एवं तर्तुपाति शयं प्रतिपाद्य चतुर्थपादेन तत्प्राप्तिविचारः कृत इति तुल्यतर्कः। किंच गुणकीर्तनं नामा. लंकारोऽपि । तदुक्तम् ' लोकोञ्छवहुपदार्थसाधर्येण वस्तुवर्णनं गुणकीर्तनम् ‘’ इति । अत्रानामृतमित्यादिभिः सद्योविकसितकुसुमादिभिरौपम्येन शकुन्तलारूपवर्णनं कृतमिति गुणकीर्तनं भवति । तेण हीत्यादि । तेन पूर्वोकगुणवत्वहेतुन लखु शीघ्रम् । शक्षुिषारत्राणे


 राजा-एव खलु तत्रभवती । न च संनिहितोऽत्र युद्धनः ।
 विदूषकः-“अत्तभवन्तं अन्तरेण कीदिसो से दिहिराओ । | अमभवन्तमन्सरेण कीदृशस्तस्या दृष्टिरागः ।


ज्ञायताम् । स्वीयस्वेनाङ्गीकरणमेव परित्राणम् । एनां भवान् ? कस्यापि तपस्विन इंद्वी तापसतरुस्तस्य तैलेन मिश्रमत एव चिक्कणं शर्वं यस्य तस्य हस्ते पतिष्यति तन्मा इतेि निषेधे | परवती पराधीन " परतन्त्रः पराधीनः परवानथवान् ’ इत्यमरः । तत्रभवती पूज्य । कामिनरिलभूत- वात्पूज्यत्वम् ? यतः परबत्स्यं स एव प्रतिछन्दनीय इत्यत आह ने वैति । अत्र बृन्तमिति सप्तम्य्थं द्वितीया : सप्तम्या द्वितीया ? इति सूत्रेण ! उदाहरणं द्र- विज्जुज्जोरघी मरइ रन्ति । विद्यतं स्मरति रात्रावित्यर्थः ? तैनात्रभवाति पूज्येऽन्तरेण विशेषेण कीदृशस्तस्या दृष्टि रागः ।‘अन्तरं रन्ध्रावकाशयोः | मध्ये विनार्थे ताथै विशेषेऽवसरेऽ सर्च' इत हेमः ? अत्रान्तरण तत्रभवन्तमेते द्वितीयाति नु यत्स अम एव ? तस्य “ अन्तरान्तरेण ’ इत्यत्र सूत्रे निपातस्येव ग्रहणात् { तेना थसंगतेः । तथाहि तस्मिन्सूत्रे वृत्तिकारेण व्याख्यातम्-- अन्तरान्तरे णशब्दं निपातौ साहचर्यादृह्यते । तत्रान्तराशब्दो मध्यमाधेयप्रधन्य माचष्टे । द्वितीयस्तु तच्च विनार्थं च ’ इति । उदाहृतं च - अन्तरा त्वां मां च कमण्डलुः । अन्तरेण पुरुषकारं किंचिन्न लभ्यते ? इति । प्रकृत एतदर्थद्वयभष्यसंगतमेव । तथा चास्येव कवेर्मविकाग्निमित्रे नाटके प्रयोगः--‘अचिरप्पवुत्तोवदेसअं छलिअं अणभणह अन्तरेण कीरिंस


हेतुमाहृ -मा कस्यादिना। : बलादाहरणं कर्तव्यमिति भावः । अत एव वल्लभद्र कर्तुं न शक्यमित्याह-पवनंत्यादिना परत परार्थना कश्यपधानेति यावत् । अनेन वलदाहरणं कर्तुं न शक्यमिति ज्ञाप्यते । तथा च खति सर्वानर्थक्रारी शाय भवेदिर्ति भावः । अनेन राज्ञा शकुन्तलायां स्वस्थ गाढानुराग उक्तः । अहेत्यादि । अथेति प्रश्न अत्र भवन्तमन्तरेण भवन्तमुद्दिश्य अन्तरेणेत्ययं निपात उद्देशार्थं बभने । ‘‘ अन्तर । न्तरेण युके ” इति द्वितीया । कीदृशः कीदृग्भूतः उत्तमो मध्यमोऽधमो वेति यावत् । दृष्टिरागः अनुरागजन्यो मुखविकासः । तदुक्तम्-‘‘ दुःखमष्यधिकं चित्ते सुखत्वेनैव पूज्यते । तेन स्नेहशङ्कर्षेण स राग इति कथ्यते । ॐ श्रृंगाररसस्थायिभावस्य रतिरूपस्य प्रकर्षेत्क्षणौऽवस्थाविशेषौ राग इत्युच्यते । स च त्रिविधः मांटुिनी कुसुंभभेदतः ‘‘ श्रेयो मांजिट्टरागः स्यानी रागस्तु मध्यमः । कुसुंभराग: कविभिरधमः  राजा-निसर्गादेवाप्रगल्भस्तपस्विकन्याजनः। तथापि

अभिमुखे मयि संहृतमीक्षणं
इसितमन्यानिमित्तकृतोद्यम् ।
विनयवारितवृत्तिरतस्तया
न विवृतो मदनो न च संवृतः ॥ ११ ॥


माळावेएत अज्ज णट्टाअरिणं गणदासं पुच्छिर्द्धति । निसर्गदेव स्वभावादेव है 'निसर्गः शख्सर्गयोः' इति विश्वः । अप्रगल्भोऽप्रौढः यत स्तपस्विकन्याजन इत्थार्थहेतुत्वेन योज्यम् । १ इति यद्यपि तथापि त्वािते श्लोकेनान्वेते । आभिमुख इते । अभिमुखे मयोक्षण मवलोकनं संहृतम् अनेन श्रृंगारलज्जा ध्वन्यते । अन्यानिमत्तम न्यहेतुकं यथा स्यात्तथा कृत उदयो यस्य अमेनापि सैव व्यज्यते । एतादृशं हसितम् | तल्लक्षणं मातृगुप्ते--‘ विकासितकपोलान्तमुत्फुल्लामछ- लोचनम् । किंचिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं तद्विदो विदुः ॥? इति । अनेनास्या उत्तमनायिकात्वमपि ध्वनितम् ।यदुक्तं तत्रैव-° उत्तमस्य समुद्दिष्टं स्मितं हसितमेव च' इति । अनेनानुरागौ ध्वानितः । उक्तं च-‘उत्फुल्लगण्डभण्ड- यमुल्लसितद्यन्तचताकूतम् । नमुन्यापि मुखाम्बुजमुन्नमितं रागसा-


परिकीर्तितः । अचिरेणैव संसक्तश्चिरादपि न नश्यति । अतव शोभते योऽसौ मांजिष्ठं राग उच्यते । नीलंरागस्तु यः सतो नापैति च न दोप्यते । कुसुभरागः स ज्ञेय यश्चित्ते सज्जति क्षणात् । अतिप्रकाशमानोऽपि क्षणादेव विनश्यति ।। ५: यद्वा दृष्टिरा गोऽनुरागव्यंजक्रनिग्धसाकूतावलोकनविशेषः । यद्यपि शकुन्तलायाः पराधीनतया बला दाहरणं कर्तुं न शक्यं तथापि तस्यस्त्वाय गाढानुरागो विद्यते चेत्स्वयमेवाभिसर करिष्यतीति दृशो दृष्टिराग इति विदूषकेण पृष्ट इति भावः । निसर्गादित्यादि । निसर्गात्स्खभाबलः अप्रगल्भोऽधृष्टः शैलादिमानित्यर्थः । तपस्विकन्याजन शते । 3थास्वपदेन रागद्वेषाश्चभाव उक्तः । कन्यापदेनाप्रागल्भ्यं जनपदेनानगरिकत्वं च व्यज्यते । यथा आकारगोषनं कर्तुं न जानातीति जनपदेन व्यज्यते । तपस्विकन्याजनस्याधृष्टा तत्र त्रिद्यमाना अपि मदनाविकाराः सुखेनफ्लष्टुं न शक्यत इति भावः । तस्मातस्या अपि मथि गाढानुरागोऽस्ति न वेति कथं इयत इति भावः । तथापीत्यादि । तथापि तपस्विकन्यजनस्य विनयशीर्थादिमत्तया तत्र विद्यमानस्थ मदनस्य ज्ञातुमशक्यत्वेऽपि तु विशेषेऽस्ति । तमेव विशेषमाह-अभिमुख इत्यादि अभिमुखे संमुखे सति बॅक्षितं


 विदूषकः- क्खु दिड़मेत्तस्स तुह अद्वै समारोहदि । [न खलु दृष्टमात्रस्य तवाङ समारोहति ]
 राजा-सखीभ्यां मिथः प्रस्थाने पुनः शालीनतथापि ममा विष्कृतो भावस्तत्रभवत्या । तथा हि ।


म्राज्यम् ।' इति । विनयेन वार्ताि वृत्तेः प्रसरो यस्य सः विनयलक्षणं पूर्वमुक्तमेव । मनो न विवृतः । ईक्षणसंहरणेनान्यनिमित्तकृतोदयेन हसितेन च । अनेन मुग्धनायिकात्वमुक्तम् । न च संवृतः । हेळामभट्ट- यितादेर्भावस्थ प्रकाशिना । विरोधाभासो वृत्यनुप्रासश्च द्रुतविलम्बितं वृत्तम् । सुधाकरे-’ तत्र कन्यावरूढा स्थात्सलज्जा पितृपाङ्किता । सखी केष्टि चित्र=ध ग्रयो मुग्ध गुणान्वित है ’ इत्युक्त्वा ‘मुग्ध नववयः- कामा ३ इत्युक्तम् । तेन नक्कामत्वेन मुग्धात्वम् / अनेनास्याः प्रथमे यवनमपि ध्वनितम् । + सर्वासामपि नारीणां यौवने च चतुर्विधम् इत्युक्त्वा प्रथमयौवने ‘ईषच्चपलनेत्रान्तं स्मरस्मेरमुखाम्बुजम् ’ इयाछं- तम् ? हेलाझ्क्षणं तत्रैव- नानाविकारैः सुव्यक्तः शृङ्गारातिसूचकैः । हव एव भवेडेला ? इति चित्तजः । मोट्टायितरूक्षणं तत्रैव ‘स्वाभिलाष- प्रकटनं मोट्टायितमितीरितम् ? इति गात्रजः । न खङ दृष्टमात्रस्य तवाडू समारोहति । खल्वािति जिज्ञासायाम्‘निषेधवाक्यालंकारजिज्ञासानुनये खलु ' इत्यमरः । प्रस्थाने गमनारम्भे शालीनतयाधृष्टतयाप्येकान्ते काम


दर्शनं संहृतम् । तयेति शेषः अश्वप्यत्र नायिकानायकयोः परस्परानुरागद्योतकं संमुख- दर्शनं कन्यकात्वेन धाय्यभवादनुरागव्यक्तिर्भविष्यतीति त्रीडा न कृतं तथापि भर्यभिमुखे सति संहृतमीक्षितमित्यनेन स्वस्य दर्शनात्प्राकृ तया म्यय इष्ट इति द्योत्यते । समन्यनिमित्तकृतोदयम् अन्यनिमित्तेन प्रकृतंकंट कारणव्यतिरिक्तेन कन्नः फलेपन चट्य आविर्भावो यस्य तत्तथोक्तम् । अत्र संमुखहासे शर्त राख्याः स्वस्य विषय अनुरागाभिव्यक्तिर्भविष्यतीति भियन्यन्निमित्तीकृत्य हसितमित्युक्तम् । तेन ह्रमस्य स्वविषयकानुरागजनितत्वं सूच्यते । इतः उक्तहेतुभ्यां मदनः कासः विनयवारित- विनयेन सौशील्यादिगुणेन निर्द्वप्रसरयापारः। अनेन तस्याः संमुन्नदर्शनहसन्नेत्रछा विच्छिद्यत इति द्योत्यते । उभअत्रापि विनयवारितवृत्तित्वमेव हेतुरिति भावः । न विधृतो न प्रकटितः परस्परसंमुखदर्शनाभावात्सम्यङ् प्रकाशितः न च संवृतः स्वविष. यानुरागजनितस्य हासस्य व्याजेन तिरोधानान्न प्रच्छादितश्च । किं णु इत्यादि दृष्टमात्रभ्ये यनेनेतः परमपि तस्या दर्शननिमित्ते यतः कर्तव्य इति भावः । मिथ इयदैि मिथः


दर्भाङ्करेण चरणः क्षत इत्यकाण्डे
तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा ।
आसीद्विवृत्तवदना च विमोचयन्ती
शाखासु वल्कलमसक्तमपि द्रुमाणाम् ॥ १२ ॥


मत्यर्थमाविष्कृतो भावश्चित्ताभिप्रायः शालीनकौपीने अधृष्टाकर्ययोः इति निपातः । अत एव प्रथमाङ्कान्ते “ सव्याजं विलम्ब्य ’ इत्युक्तेः / मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि ’ इत्यमरः दर्भाति । तन्वी स् कतिचिदेव द्वित्राण्येव । नतु त्रिचतुरााणें । तेनौत्कण्ठातिशयो ध्वनितः । पदानि गत्वाऽकाण्डेऽनवसरेऽकस्मास्थिता । काण्डं चावसरे बाणे' इति धराणिः । तन्त्रीत्वादेव गमनासहत्वं भविष्यतीत्यत आह-दभीकुरेण चरणः क्षत इति । न तु दर्भाण। तस्य सत्त्वे व्याजो न स्यात् । अंकुरस्यादृश्यमानतया व्याजसंभवान् ! अतोंऽकुरपदेन व्याजेन विलम्बितमिति ध्वनितम् । द्रुमाणां शाखास्वसक्तमपि वल्कलं विमोचयन्ती विवृत्तवदनासीत् । अत्र बहुवचने विवृत्तवदनात्मस्य वृत्तिर्युक्ता । विरोधाभास हेतुश्च। श्रुतिवृत्यनुप्रासौ । रणेरण इति द्वानिनेति छेकानुप्रासोऽपि । वसंततिलका वृत्तम् | अथानुरागे ङ्गिताभिंत्यधिंकृस्योक्तं रतिविलासे विरौवस्तु पथि व्याजापरावृत्यापि द्


अस्थानै परस्परगमने सती शलीनतयापि विनयादौ सत्यपि पुनर्दर्शनाभावकातरतया भावोऽभिप्रायः भूयिष्ठं बहु । भूयिष्ठमित्यनेन यद्युप्युत्तमनायिकाया ललितविलोकना दीनां स्वाभाविकरमणीयत्वं तथापि स्वानुरागाभिव्यक्तिर्यथा भवति तथा निःशकं प्रद इत इति भावः । भावप्रदर्शनप्रकारमाह दुर्भारेणेत्यादिना । अकाण्डे अस्मात् कारणं विनेति यावत् । यत्र मार्गे दर्भाकुरो न विद्यते तत्र गमनेऽपीत्यर्थः। चरणः पादः चरणस्यैव येनकेनापि व्यथाव्याजकल्पने सत्यवस्थानविलंचे प्रति हेतुत्वात्तेन विना गमनक्रियासंभवाश्चरण इत्युकम् । दर्भाङ्करेण ऋतः खंडितः आविद्ध इति यावत् । कति चिदैव स्वल्पान्येव पदानि गत्वा न हैि किंचिडूरं गत्वेति यावत् । कतिचिदेवेत्यनेन स्खविरहे तस्याः सद्य एव वैवर्येक्षामतादिकं जातमिति योत्यते । अत एवाह-तन्वीति । अत्र तन्वशब्दप्रयोगेणापि स्वविरहे तस्याः कश्यदिकं सूच्यते । मिथ्यापलम्नदभकुरो द्रणव्याजेन स्थितेत्यर्थः । अंकुरस्यैव कंटकवऊँधे सामथ्र्योत् । द्रुमाणां शाखासु असक्त- मयलग्नमपि बिऋतवदना वलितवदना विमोचयंते विशेषेण मोचयंती । विशेषमोचनं तु शीघ्रकर्षेणेः श्रुटितं भविष्यतीति । तेनावस्थाने हेतुरुत द्रुमाणां शखखिति बहु- वचनेनापि चिरावस्थाने कारणं व्यज्यते । स्वस्थ गुरुपराधेनतया स्वयमेवाभिसरणं कर्तुं  विदूषकः-तेणे हि गहीदपहेलो होहि । किदं तुए उववणं तवोवणं कि पेक्खामि । तेन हि गृहीतपाथेयो भव । कृतं त्वयो पवनं तपोवनमिति पश्यामि }
 राजा-सखेंतपस्विभिः कैश्चित्परिज्ञातोऽस्मि । चिन्तय नाव त्केनापदेशेन सकृदप्याज़्मे वसामः ३


नम् । " इत्यादि । तेन हि गृहीतपाथेयो भव ! हीतपाथेय इल्युद्योगस्पृश्य कर्तव्यता ध्वनिता । यथा वचिज्जगमिषं प्रतेि कश्चिद्वदति याश्रयं गृह णेति तद्वत् ? पथि साधु पाथेयम् । “ पश्यतिथिवभातिधर्टझ’ इति दम् । कृतं त्योपवनं तमोवनमिति यामि [ उद्देश्यविश्रेष्ठभावे व्यत्य्ये ज्ञेयः । अधर्देशेन व्यजेन ‘यज्जेऽपदे ल्क्ष्यं च' इत्यमरः । सकृदेकवारम् !


न शक्यं येन केनापि प्रकारेण त्वचैत्र परस्परम् में प्रभि यन्नीयतामिति मां प्रतियोतिर मिति भावः । तथैव वदिष्यनि' विदुषकः गृहीताश्रेयो भर्बनि । अत्र तेऽर्थापति- नमालंबर । तदुक्तम् ’ अथान्तरस्य कथनाद्यत्रान्योऽर्थः प्रतीयते । वाक्यमाधुर्थसंयुता साक्षीपतिरुदाहृन ॥ ” इसि । अत्रकाण्डे चरणः क्षत इत्यनेन शास्रारु यत्कलमसम्झमझि विमोचयन्तीत्यनेन च व्याज द्योत्यते । तदुभश्रान्यथानुपपथाः स्वस्मिन्ननुराग राझा प्रकतिपन इयर्थापत्तिः । श्रृंगाररसाह्रथमाधुर्यं तु शुद्धमेव अर्थापत्तिर्घडा पूपेिकया अर्थान्तरस्थापनम्। दंडापूपिकयोर्भाधे"दंडापूपिका । ‘द्वंद्वमनादिभ्यश्च' इति पृषोदरादिना वृद्धभावः । यथाहमहमिकेत्यादीति केचित् । अन्ये तु विद्यते दडपूप यस्यां नीतैः सा दंडापूपिका नाँढिः एवमहं आन्तोऽस्यामित्यहमहूमकेति मत्वर्थीयः कमित्याहुः । अपरे द्ण्डापूपाविव दंडापूपिके ‘‘ इवे प्रतिकृती” इति कनं वर्णयन्ति । अन्न मृषफक्रनॅकन दंडभक्षणेन तत्सहभाध्यपूपभक्षणमप्यश्रत सिद्धम् । एष म्याग दंडापूपिकाशच्दैनच्यते । ततः यथा दंडभक्षणादपूपभक्षणमर्थादापलितं तदस ' म्य- चिदीस्थ निघती समयत्समानन्यवस्त्रसंक्षधतोंऽथंतरमNषताले शार्थीया: । ॐ चेदमनुभानं समानन्यायस्य संग्रेधरूपत्वाभावत् । असंवैधे नानुगनाथनमर्थापतिश्च वाक्यविदां न्याय इति तज्ज्ञाननयैनेहाभिधानम् । जाणेि इत्यादि एवं ग्रदंति स्वस्य गाढानुरागत्वं शुरुपदानेन स्वभिसररणासामर्भ च तया प्रदर्शितं यद्दत्यर्थः । ग्रहीत पाथेयो भवेत्यनेन शकुन्तलागमनाय सन्नद्धो भवेत्यभिप्रायः । तपोवनमुपवनमित्यनेन शांतिप्रधाने तपौवने परिमिताहारादिमत्तया क्लिष्टजनस्यापि त्वां दृष्ट्वा मदनविकारो जातः नगरादौ स्थितस्य क कथेति भावः । केनेत्यादि । अगदेशेन व्याजेन सकृदप्यै कवारमपि । सकृदपत्यनेन शकुन्तलासंगमविषये सर्वे जातम्रायभितः परमेकवरदर्शन


 विदूषकः-को अवरो अबदेस तुमं राआणं । णीवरच्छद्भर्भ अह्मणं उवहरन्तु त्ति । [ कोऽपरोऽपदेशस्तव राज्ञः । नीवारषष्ठभा गमस्माकमुपहरन्त्विति ॥
 राजा-मूर्छ. अन्यद्भागधेयमेतेषां रक्षणे निपतति, यद्रत्नराशी नपि विहायाभिनन्द्यम् । पश्य ।

यदुत्तिष्ठति वर्गेभ्यो नृपाणां क्षयि तत्फलम् ।
तपःषङ्भागमक्षय्यं ददयारण्यका हि नः ॥ १३ ॥


इत्यनेनोस्कण्ठातिशये व्यज्यते । कोऽपरोऽपदेशः ? म तव राज्ञ इति । 'तुम' इति षष्ठयेकवचने युष्मद् आदेशः। ‘तइतुन्तेस्रह्मतुहतुहंतुवतुम इत्यादिसूत्रेण । ‘ डास तुमज्झतुह्मा’ इति वररुचिसूत्रं च । नीचारषष्ट भागमस्माकमुपहरन्विति । अयमेवापदेश इत्यर्थः । भागधेयं रजग्राको भागः । ‘ भागरूपनामभ्यो धेयः ’ इति स्वार्थे धेयः । ‘ समो ( भाग ) धेयं मतं भाग्यं भागधेयं ( यः ) स्मृते घटेिः ’ इति धरणः ! यदात्त छतीति । वर्णेभ्यो ब्राह्मणादिभ्यो यत्फलमुत्तिष्टयुत्पद्यते तक्षयेि विनाशि प्रकारसहस्त्रैरप न स्थायीति व्यज्यते । आरण्यकास्तपस्विनो नोऽस्माकम क्षय्यमविनाशि तपःषड्भागं ददाति‘क्षय्यजयौ शक्यार्थे ’ इति निपातन साधु । अक्षय्यमित प्रयत्नसहनैरपि. न नश्यति ध्वन्यते । व्यतिरे


मनमेव व्यवधानमिति द्योत्यते । अन्यदित्यादि । एतेषां तपस्विनां रक्षणं परिपालने सति अन्यद्भागधेयं नवारषष्ठांशव्यतिरिक्तं भागधेयं निपतति आपतति । रत्नराशनिप्यु छष्टपदार्थसमूहानपि । ‘ जातौ जातौ यदुस्छष्टं तद्रत्नमिति कथ्यते ” इत्यभिधानात् । अभिनंथभाशस्यम् । अनेनाननुभूतदुःखमनुभूयापि राज्ञा तपस्थिनां तपोरक्षा कर्त व्येति व्यज्यते । तेषां सनासि विहृते सति रत्नराश्यादिकं सर्वं नश्यति तत्प्रसादे सति पुनः सर्वं भवतीति भावः । अनेनागभ्यूषिकुमारपात्रसूचनं क्रियते तदुक्तम् “ नासूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो निर्गमोऽपि वा ” इति । पश्वैत्यामंत्रणे लोट् । यदिति । वर्णेभ्यो ब्राह्मणाद्याश्रमेभ्यः । ४८ वर्णा दूिद शुक्लादौ स्तुतै !” इत्यमरः। यफलं षष्ठांशादिक सुत्तिष्ठत्युदेति नृपाणां सर्वाश्रमरक्षकाणां राज्ञां तरफलं क्षयि व्ययादिना क्षयशयेि अनेन नगरं प्रति स्वस्यानागमने सति श्राह्मणादिचतुराश्रमरक्षाभावाद्रत्नादिवस्तुक्षताव


( नेपथ्ये )

हन्त, सिद्धार्थं स्वः ।
 राजा-( कर्णं दत्त्वा ) अये, धीरप्रशान्तस्वरैस्तपस्विभिर्भवि- तव्यम् ।

( प्रविश्य )

 दौवारिकः-जेदु भट्टा। एदे दुवे इसिकुमारआ पडिहारभूमिं युवद्दाि। [जयतु भर्ता । एतौ = सुषिकुमारौ प्रतीहारभूमिमुप स्थितौ ]
 राजा-तेन ह्यविलम्बितं प्रवेशय ते ।
 दौवारिकः-एंस पवसेमि। { इति निष्क्रम्य घडपिकुमाराभ्यां सह प्रविश्य ) इदं इदं भवंन्ता । [एष प्रवेशयामि । इत इतो भवन्तौ]

( उभे राजानं विलोकयतः )

 प्रथमः-अह, दीप्तिमतोऽपि विश्वसनीयतास्य वपुषः। अर्थयो . पपन्नमेतदृषिभ्यो नातिभिरे राजनि । कुतः ।


लंकारः । “ चिन्तय’ इत्यादिनेतदन्तेन विलाको नामाङ्गशुपक्षिप्तम् । तल्लक्षणं तु- विलासः संगमार्थस्तु व्यशरः परिकीर्तितः ’ इति । हन्तेति हर्षे! ‘ हे येऽनुकम्पायाम् ' इत्यमरः । मित्रायै निष्पन्नप्रयोजन राज्ञो दर्शनेनैव । जयतु भर्ता । एते हे ऋषेिकुमारौ प्रतीहारभूमिं द्वार स्थानमुपास्थतो ? ‘ स्त्री वाद्वरं प्रतीहारः ? इत्यमरः !“ भूमः स्यात्स्या- नमात्रले ’ इतेि वेश्वः । एष प्रवेशयामै | इत इतो भवन्तो । अहो इत्या


यत्रैव स्थित्वF धनानां पोरक्षा कर्तव्येति द्योत्यते । नैन नागम्मृषिकुमारत्र चल स्यावश्यकर्तव्यस्त्रं सूचितमित्यवगंतव्p। आpधकास्तापसाः ! नः अस्माकं पञ्चाग तापसः षष्टांशसुकुलधिरोषम् अक्षय्यम् अप्रत्यक्षत्रस्ययादेशक्यतया नाशरहितं ददतेि प्रयच्छति । अनेन राजेंद्र दुर्विनीतानां शिक्षकः तादृशेन राज्ञा मम वादहरणादिं रूपान्यस्यादिकं कथं कर्तुं युक्तं सैव स्वयमेवाभिसरणं करोति चेत्परिमृष्यत इति विदूषकं प्रति सूचितमिति द्योत्यते । नेपथ्य इत्यादि । हृन्त हर्षे ‘‘ हन्त हयैऽतुकंपयां वक्यारंभबिषादयोः ” इत्यभिधानात् । सिद्धार्थं स्वः कृतार्थो भवावः । कृषिकुमारयोः कृतार्थत्वं राज्यस्थानसिद्धेरित्यभिप्रायः । अये इति जिज्ञासायां वरप्रशान्तखरः खरस्य वीरत्वं तपोविशेषश्रभावाद्राजादिभिः पुरस्कार्यत्वं प्रशांतयमहंकारराहित्यम् अहो इत्यादि ।


अध्याक्रान्ता वसातिरमुनष्याश्रमे सर्वभोग्ये
रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं संचिनोति ।
अस्योपि द्यां स्पृशति वशिनश्चरणद्वंद्वगीतः
पुण्यः शब्द मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः ॥ १४ ॥


श्चये । दीप्तिमतोऽपि तेजयुक्तस्यापि नातेिभिन्ने सदृशे | न समासः । साश्यमेव श्लोकेनाहअथेति । अमुना अपिशदात्सर्वत्र मुनेः । हवेंब्रह्मचारप्रमुखैभोग्य आश्रयणीयः सर्नुभोग्यस्तस्मिन्नाश्रमे गृहस्थाश्रमे वसतिगृहमध्याक्रान्तम् ( न्ता ) अङ्गीकृतम् ( ता )। मुनिपक्षे सर्वचट्ट भिभग्यः पाठार्थमाश्रयणीयस्तास्मन्नाश्रमे मठे वसातेिः स्थानमङ्गीकृतम् |

आश्रमे अतिनां मठे । मचर्यादिचतुष्के ? इति । वसतिः स्याद्वस्थाने

निशायां सदनेऽपि च’ इते हैमः । उक्तं च पद्मपुराणे-“ यथा वार्यं समाज श्रित्य वर्तन्ते सर्वजन्तवः । तथा गृहस्थमाश्रित्य वर्तन्ते चतुराश्रमाः ॥ १ इति । रक्षायोगात्प्रजापरिपालनात् । तपो लोकोत्सरं धर्मम् । संचिनोति रक्षार्थं शरीररक्षार्थम् । योगोऽष्टाङ्गस्तन्निधत्तम् । तपश्चन्द्रायणाद !


शेतिस्तु दुरासदतेजोयशेपः हे खिनोऽपीति यावत् । राझां दीप्तिस्तु लाहात्म्यजनितभयंकरतेजोविशेषः । तथा हि सर्वोऽपि क्षयंकरपदार्थद्विविधः । आकृतिभीषणः क्रियाभीषणो माहात्म्यभपश्चेति । तत्र आकृतभषणा :क्षःपि शाचादयः । क्रियाभषिणः परशुरःअवरभद्द्दनुमप्रभृतयः ( नाहाभ्यभीपणाः युधि ष्ठिरादयः अत्र सहस्यशेषणं राबवपुर्विनयादिगुणैर्विश्वसनीयं जातमिति यावत् । अनेन राज्ञः प्रत्युत्थानादिसत्कारः सूच्यते । यद्वा प्तिर्नाम महाभाग्यादिद्योतकः। कान्तिविशेषः तादृशक्रांतिविशेषवतोऽपि सार्वभौमस्यापीति यावत् । तत्रापि वपुष इत्यनेन यौवनमध्यवर्तित्वं व्यज्यते । विश्वसनीयता उपसर्पणार्हता प्रयुश्थानादिवि नयतियेति यावत् । अहो आश्चर्यं महैश्वर्यपतः सार्वभौमस्य विनयादिकमाश्चर्ये मिति भावः । अथवा ऋषिभ्यो नातिभिन्ने उपशमवद्योऽत्यर्थमपृथग्भूते किंवा पदैव पृथग्भूत इति यावत् एतत् । यद्वपुषं श्वसनीयत्वं प्रत्युत्थानविनयादिकमिति यावत् । उपपन्नं युकं ऋषिभ्यो नातिभिन्नत्वाद्योभयमिति यावत् । नवयौवनरूपसार्व- भौमत्यादि महदैश्वर्यं महतां विनयकरं किंतु नीचानामेव मदकरमिति भावः । कुतः कलाकारणात् । इत्याशंक्याह--अध्याक्रान्तेत्यादि । अमुना अपि दुष्यन्तेनापि सर्वभोग्ये सर्ववर्णानां विनयधानरक्षणभरणाॐ आश्रमे राज्यपरिपालनाधिकारे । सर्वभोग्य


 द्वितीयः-तम, अयं स बलभित्सखो दुष्यन्तः ।


संचनोतेि करोते | ‘तपश्चान्द्रायणादं स्याद्धमें येकोत्तरेऽपि च' इति वेश्वः । चारणानां दृढं त्रीपुरुषयुगुलम् । ‘वीपुंसो मिथुनं हृद्वम् इत्यमरः । तेन गीत इति विशेषणमनवाद्यम् । चारणरक्षणं रत्नाकरे किंकिणबद्यवंदा च तृत विकटनंतंकः समज्ञः सत्ररागश् चतुरश्च Tणो मतः ' इति । कैवलं राजपूर्वो मुनिरिति शब्दः। राजर्षिरित्यर्थः । श्च स्वर्गे स्पृशति { ’ यः स्वर्गसुरवर्मनोः ' इति विश्वः । श्लेष व्यति रेकश्च ! बलभित्सखः । अनेन वक्ष्यमाणविन्नापसारणक्षमस्वं ध्वन्यते ।


इत्यनेन सर्वेजनाः पक्षपातरहिंयेन स्वभज्ञ इव शEः रक्षिता इति द्यथते । वसतिरत्रस्थितिः अथ