प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्

आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम् (सभाष्यम्)

आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम् (सभाष्यम्)
[[लेखकः :|]]

पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१ uniorsitp or basore Onental Library Publneatons SANSKRIT SERIES N0 87 {{NARA - F DITOR H ]= RAN(FASWAMY IYENGAR, HBsz , M A , ८uato 4 can y, Goveru८०% or०८ha८ L०८vary, Mysore श्रीरामाग्निचिठ्ठन्तिसहितधूर्तस्वाम्भािष्यभूषितम् आपस्तम्बीयं श्रौतसत्रम् (तत्र १-५ प्रश्नः THE SRAUTA SUTRA OF APASTAMBA WITH THE BHASYA OF DHURTASWAMI AND THE VRTTI OF RAMAGNICIT (Prasnals . 1-5) EDITED BY VDVAN So. NARASIMHACHAR ८०५८. O} ¥z4! 4b , MIL 28ore MYSORE pgA'D B? 'EX Assg', sU D'A'S SEE Govr BRACE PAGES 1944 पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३ ॥ श्रीः ॥ आपस्तम्बकल्पसत्रपरिचयः पुमर्थान् स्वस्वाहनधिगमयितुं धर्मनियतान् श्रुतिस्मृत्याचारैः समयनियतैः स्वप्रविततैः। मतुिं शक्त्युत्साह धृतिमविचलां च प्रदिशतु प्रजानां राज्ञश्चानिशमपि स देवो हयमुखः॥ नमो यज्ञाय परमात्मने । ‘वेदाः नः परं धनम्' इति आयोट्यकब्रह्मविदामुद्धोषः । अवर्जनीयमध्ययनं यथाशक्त्युपकारकं नासम्भवनीये चेति धन- व्यपदेशः। ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेय ‘’ इति श्रुतिः सानं वेदाध्ययनमन्तरेण विप्रस्य स्वरूपलाभमेवा सम्भावनीयं अध्ययनेन आमुष्मिकं श्रेयस्सुसाधं च मन्यते। तस्मात्साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते । इति वैदिककुलं शिक्षयन् धृतिमतं श्रेयः परमर्षिः पाणिनिरप्यनु वेदानां श्रेयस्साधनता कथन्तासम्बोधपरिकरभूतानि चाङ्गानि शिक्षाव्याकरणं छन्दो निरुक्तं ज्यौतिषं कल्पश्चेति प्रथन्ते । तत्र हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते’ इति परिग्रहपरिहणमुख्य साधनरूपतां कल्पानामुपदिशति शौनकः पाणिनिश्च। 111 V कल्पसूत्रप्रवृत्तेः कल्पशब्दश्च प्रयोगपरः । प्रयोगश्च बहुश्रुतप्रयोक्तृबहुले धनैकनिरतजनभूयिष्ठे कलिदोषळवविदूरेऽवसरे साङ्गसरहस्यत्ना- नाशाखाध्येतृषु महर्षिषु नानाशाखास्थतत्तद्विशेषोपसंहारेणा सुष्ठानप्रवाहं प्रचारयत्सु विनैवायास समाकलनीय आसीत् । तत- स्ततोऽनृषिषु श्रुतर्षिषु च प्रचरत्सु अनुष्ठानवैगुण्यादिदोषान् सम्भावयद्भिः महर्षिभिराधिकारिकैर्यथायथै सकेपविस्तरप्रक्रियया श्रद्धाल्वनुष्ठातृजनानुजिघृक्षया नानाशाखास्थतत्तद्विशेषसङ्गहेण सुगमा इति ? प्राणायिषत सूत्रनिबन्धाः। ये किल प्रथन्ते , बोधाय नाश्वलायनापस्तम्बहिरण्यकेशिखाद्विदाह्यायणलाट्यायनशाद्वयन मानववाराह कौशिकवैखानस भारद्वाजादि तत्तत्सुगृहीतनामधेय भूषितैरेव सूत्रपदैः। 1 तेषां जुह्वकल्पः (६३३ सु ) (१८-१-३ सु ) धूर्तस्वामि- पर्दिस्वामिभ्या कल्पो विधि इति विवरणात्। रामान्निचिता । च ‘ प्रयोगतया इति पूरण्यात् । अन्यत्रापि भाष्यकाराभ्यां कल्पशब्दस्य विधिशब्देन विवरणाचा तथास्वमवसयत । 2 कल्पसूत्रप्रवृत्तावुकमेव हेतु मन्यन्ते भाष्यकारादय ;~दर्शपूर्णमासौ व्याख्यास्याम इत्यत्र व्याख्याया आवश्यकत्वोपपादनाय ‘ कश्चिद्भयान् तत्र मन्त्रब्राह्मणब्याख्यातत्वाद्दर्शपूर्णमासयोः अनथकसुत्रकारयल इति , तच्च न ; दुर्शनत्वात्ङ्यर्थस्यायतनैः , अनेकविध्युपसंहारस्य च । अतो नानर्थक इति तस्वामी (१० पु)। एवं बोधायनकल्पव्याख्यारम्भे- ‘ब्राह्मणाना बहुत्वात् एकैकस्या शाखायां परिसमाप्तत्वात् अर्थस्य च दुरवबोधत्वात् संहृत्य विवरणार्थं सुखं बुद्ध्वा कर्माण्यनुष्ठाय फलं सर्वं प्राप्नुयु रिति कल्प आरब्ध आचार्येण’ इति भवस्वामी । एवं आश्वलायनश्रौतदेवत्रातभाष्येऽपि- तत्र पुरुषशक्तिपरिहारमुपलक्ष्य शौनकादिभिराचारैः कल्पाः प्रणीता इति ॥ प्रायोऽनृषयः क्कचिदेव च श्रुतर्षयश्च भाविन इति भगवता आपस्तम्बेन न्यबन्धि धर्मेषु , “नियमेषु तपश्शब्दः, तदंतिक्रमे विद्याकर्म निस्स्रवति ब्रह्म सहापत्यादेतस्मात् । कर्तपत्यमनायुष्यं च । तस्मादृषयोऽवरेषु न जायन्ते नियमातिक्रमात्। श्रुतर्षयश्च सम्भ वन्ति केचित् कर्मफलशेषेण पुनस्सम्भवे यथा श्वेतकेतुः' इति १-५-५ , १-६ सूत्रे । कर्तपत्यंनरकपातहेतुरिति तत्र हरदत्तः। कल्पानां पाणिनिपूर्वकालिकत्वम् परमर्षिप्रणीतानि कल्पसूत्राणि ऋषिभिरेव प्रचारमासेदिवां- सीति भगवतः पाणिनेर्वचसा प्रतीमः। यतः ‘तेन प्रोक्तम् 'इति प्रवचनार्थकपदेन प्रक्रम्य तित्तिरिप्रभृतीन् वेदप्रवकृनिव कल्प प्रवह्नपि ‘पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु ’ इति स्मरति । यद्यपि ‘पुराणानि कल्पान्’ इत्यन्नायमान इव कल्पशब्दस्त्रे ऽपि प्रयोगदर्शकवेदभागपर इति तस्य च प्रवचममैष्याम्नाय इव स्वारसिकमिति च वक्टुं शक्यते , तथाऽपि ‘पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः ’ इति सूत्रे कल्पसूत्रनिबन्धानुवादिनो मीमांसा दर्शनप्रवर्तकस्य जैमिनेराचार्यं बादरायणं निर्दिशन् कल्पसूत्र प्रवचनपरम्परायाः स्वप्राचीनतां बाढमेवानुमन्यते पाणिनिः। काश्यपकौशिकग्रहणं कल्पे नियमार्थम् ’ इति वदन् वार्ति- ककारकात्यायनश्च कण्ठत एवाह तत्प्रचीनताम् । कल्पसूत्रनिबन्धेषु च आपस्तम्बीयोऽप्यन्यतमः प्रथते। निब धोऽयं पाणिनेरतिप्राचीन इति निश्चिते भाष्यकृत्सम्मतिं दर्श यामः ; –‘तदस्यास्त्यस्मिन्नितिमतुप् ’ इति सूत्रे ‘सन्मात्रे च ऋषिदर्शनात्' इति वार्तिकम् । तत्र च भाष्यम् ; सन्मात्रे च श्रऋषिर्दर्शयति मतुपम् ‘यवमतीभिर्युपं प्रोक्षतीति’ इति । इदं च वाक्यम् आपस्तम्बकल्पे सप्तमप्रभं नवमखण्डे नवमसूत्रे ‘अग्रेणा वटं प्रवे यूपं निधाय’ इत्यारभ्य ‘यूपं प्रक्षाल्याथैनं यवमतीभिः 1 जैमिनेः कल्पनिबन्धानुवादि चाने व्यक्तं भविष्यति । प्रोक्षति’ इति दृश्यते। एनमित्यस्य विवरणतया यूपशब्दः प्रयु ज्यते पतञ्जलिना । कोऽत्रापस्तम्बः कदाऽसौ ? पतञ्जलिना कल्पसूत्रवाक्यानाऋषिवाक्यत्वोक्तेः पाणिनिनापि पुरातनप्रोक्ततया कल्पसूत्राणामनुवादात् ऋषिकुलस्य कल्यादि ४५० वर्षान्ततायास्सिद्धन्वात् ऋषिप्रणीतानां कल्पसूश्राणां कल्या- दितः ४५० वर्षान्ता प्राचीनता दृढं निधीयत इति तु भगवद्दत्तः । याशवल्क्यश्च यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायन' बृहस्पती । पराशरव्यासशवलिखिता दक्षगौतमौ शातातपो वसिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रयोजकाः॥ इति स्वप्रवर्तनीये धर्मनिबन्धे प्राचीनधर्मनिबन्धप्रवर्तकान् स्मरन तेष्वन्यतमं कलयत्यापस्तम्बम् । अत्राह बोधायनकल्पव्याख्याता यज्ञेश्वरः मेधां बोधायनो वो वितरतु सहितयष्टिसाहस्रशिष्यैः यस्यापस्तम्ब एकाधिकशतयजुषां पारगो मुख्यशिष्यः। स्त्रं प्रयुङ्क नैकक्रमविधिनिपुणाध्वर्युनानाप्रयोग- व्यक्तिशानोपयुक्तस्फुटमृदुगहनप्रौढसन्दर्भगर्भम् ॥ कल्पामृतं क्षितिसुरप्रकराय योऽदात् वेदाम्बुराशिमधिमथ्य निजप्रभावात् । योधायनाय मुनिवन्दितपादपद्म द्वन्द्वाय कण्वतनयाय नमोऽस्तु तस्मै । इति । प्रायश्चित्तविचिन्तननानि निबन्धे च बोधायनं जैमिनिं च कौषीतक्याश्वलायनौ । वाञ्चलकापस्तम्बादीन् नौमि शाखाप्रवर्तकान् ॥ इति शखाप्रवर्तकेष्वापस्तम्बगणनां दर्शयति । बहुचशाट्यायनि

  • पैझिछन्दोगादि पदपुरस्कारेण ब्राह्मणानां प्रमाणतां प्रदर्शयन्

भंगवानापस्तम्बः शाखाविभाजकाद्भगवतो वेदव्यासादनम्तरका- लिक इत्यप्यध्यवसातुमस्त्यवसरे । V11 पराशरेण सह धर्मशास्त्रप्रवर्तकेषु परिगणनं स्यासपूर्वकालि तामेव सुदुघटयति । तत्ततपस्विजनसुकृताधीनपरमपुरुषानुग्रहनिवन्धनस्ततम् प्रादुर्भवोऽपि ‘ विश्वामित्रस्य सूक्कं भवत्येतेन वै, इत्यादिषु ‘ब्रह्म स्वयम्भुवभ्यातर्षत् तदृषीणामृषित्वम्’ इत्यादिषु च क्षुतिभिरेवा वेद्यते। एष एव च न्यायो ब्राह्मणेष्वपि । त प्रचारः । तदुदाहरणमपि तदनुरोध्येवेति नावश्यं शाखाविभागोत्त रभावितैवेति निश्चयसंभव , ननु तथाsपि विस्तृतदशशिमध्यसंगृहीतांशचतुस्तोहिताकर णेन प्रत्येकं शिष्यप्रवर्तकाद्भगवतो व्यासादनन्तरं वैशम्पायनशिष्य परम्पराप्रवचनविषयशास्खाभेदेषु तत्र तैत्तिरीया नाम द्विभेदा भवन्ति औखः खाण्डिकेयाश्चेति। तत्र खाण्डिकेया नाम पञ्चभेदा भवन्ति कालेता हैरण्यकेशी भार द्वाजी आपस्तम्बी चेति’ इति चरणव्यूहे द्धितीयखण्डे आपस्तम्ब प्रवर्तितशाखायास्तन्नाम्ना व्यवहारमूलप्रसिद्धिकीर्तनात् शाखा चार्यरूप एव भगवनापस्तम्बः शक्यते । बादरायणशिष्यपरम्पराघटक एव भगवानापस्तम्बः कल्प सूत्रकृदपीत्यपि तदीयकल्पस्त्रेषु “ इति वाजसनेयिनस्समामननि एके, कझति ब्राह्मणस्, काठकाः, कालबविब्राह्मणस, कौषीतकिनः छन्दोगब्राह्मणम् , ताण्डकम् , ताण्डिनः बह्वब्राह्मणम् भाटविकम् वाजसनेयकम् , शाट्यायनकम् , शैलालिब्राह्मणम् , शाट्यायनि शाखाविभागोत्तरभाविबह्वादितत्तत्प्रव. र्तितवेदभागानां प्रमाणतां प्रकटयता भगवताऽपस्तम्बेनैवाविष्कृतं भवति इति चेन्न ; प्रमाणतया परिग्रहस्य तत्तदुष्टभागपरतया प्युपतेः वक्ष्यमाणोपजीवनक्रमेणप्राचीनतासिद्धेश्च प्रवक्तपरम्परा परिगणितश्च भगवानन्य एवापस्तम्ब इत्यव धेयम् । 1 शुल्बप्रश्नं करविन्दधिपेन-तक्षशाने गाग्र्यागस्त्यादिभिर अलिसंख्ययोक्तं रथपरिमाणश्लोकमुदाहरति इति सूत्रावतारणदी- नात् गाग्र्यागस्त्याद्युत्तरकालिकोऽयमापस्तम्ब इत्यप्यवगम्यते । कल्पभाज्यप्रवति”. सानुकरूपमेव प्रणीतान्यपि कल्पसूत्राणि कालवशात् दुरूहा र्थतां गतानि तैस्तैः चिरगृहीतगुरुवरिवस्या संप्राप्तसरहस्य- वेदार्थः निस्संशयानुष्ठानानुष्ठापनप्रवीणैः परिचयस्लानिं संभवन्ती- मालोच्य भाष्यादिप्रणयनेन समुज्जीव्यमानानि स्वार्थबोधनक्षमाणि जाग्रति ॥ तत्रापस्तम्बकल्पसूत्रवृन्दस्य धूर्तस्वामिकपर्दिस्वमिनौ भाष्य कारौ रामानिचित् वृत्तिकारश्च परिरक्षकतायां संप्रतिपद्यते ॥ कल्पानां मीमांसादर्शनपूर्वकालत्वमूलत्वे ॥ कल्पसूत्राणि च जैमिनीयमीमांसादर्शनादपि पुरातनानीति तन्मूलभूतानीति च निश्चयः । यतः ,–‘ नास्यैतां रात्रिं कुमाराश्व न पयसो लभन्ते’ इति (१-४-२) आपस्तम्बीयं कल्पसूत्रम् ‘ तथा पयः प्रतिषेधश्च कुमाराणाम् ’ इति (११-१-५१) सूत्रेणानुवदत्यर्थतः। आपस्तम्बस्य नतुं सूकॅननक्षत्रम् (इति (५१२१) ऋतुनक्षत्रातिक्रमवचनात् सूत्रम् ) (५-४-६) इति मन्थान् जपत्यकरणातु- (४-१-३) मन्त्राश्चाकर्मकरणास्तद्वत् इति मन्त्राणांकरणार्थत्वात् इति (३-८-१५) (१२-३-२५) पितृयज्ञः स्वकालविधाना (परि २-३५), तयैवानुपूर्णा दनङ्ग स्यात्. (४-४-१९) तुल्यवच्च प्रसंख्यानात् ( , २–१६) > » (४-४-२०) प्रतिषिद्धे च दर्शनात् . ( » २-३७) » ’, (४-४-२१) अवामिनोऽग्नेरित्यादि ४-न ( » १) » देवताग्निशब्दक्रियम् इति (६-३-१८). १ १ अर्थद्रव्यविरोधेऽर्थो बली-(परि ३-४६) » तयैवानुपूर्या (६-३-३९) १ १ द्रव्यसंस्कारविरोधे > » » (६-३-३८) अथ कर्माण्याचारा- (आप गृ स्) आचारादृह्यमाणेषु (६-२-३०) दित्यादि इतं नैयमिकं हेतदृणसंस्तुतम् (वासिष्ठम् ) सोमविद्याप्रजमृणवाक्येन (६-२-३१) इत्यादिरूपेणापस्तम्बकल्पं तस्यान्यस्य च गृहं चानुवदन् ततोर्वोऽचीनोऽवगम्यते । षष्ठेऽध्याये ५१ २-२७-२८ ६-३-१-७ ६-३-८-१० एवम् ; अधिकारिणं प्रथमेऽध्याये का. १-२५ सू जै यागहोमभेदम् २६-३० नित्यान्यनुष्ठेयानि + २७-४१ » » साङ्गकाम्यानुष्ठानम् ४२ प्रायश्चित्तसाफल्यम् » ४३ मन्त्रशब्दार्थम् ४५ /> यजुर्लक्षणम् ४६ अध्याहारहेतुम् ४७ / मन्त्रेयतानिर्णयम् = ४८ : : मन्त्रकर्मसंबन्ध- ,, ४९-५३ , , ६-३-9 ११ १) २-१-३७ ); २-१-४८ २-१-४७ १२-३-२५ २-१-४१ उपश्चरणम् बर्हिश्शब्दशक्तिम् » प्रकृतिविकृत्यर्थता , ५४-५५ » » ५६ > १-४-११ ७३ ११ ६-८-९ प्रतिनिधिविचार ~ ८६-१०० ~ अर्थद्रव्यादिबला- » १०१-१०४ » » ६-३-१३-४१ ६-३-३९ १ ५--१-१४ अङ्गकर्मणां क्रमम् » १०५-११३ » > क्रमनियामकबला - 9 ११४-१२१ > → ५-१-१-५ अवत्तनाशे कर्त , १२२-१२६ ,, ६-४-१-२ सत्राधिकारनिर्ण- » १३४-१४८ ,, » , १०-६-४५-५० ) तन्त्रविचारम् , १४९-१६५ ॐ , ११ोनाध्यायेन आद्यांतहेतुम् १७५ / विकल्पसमुच्चय : १७६-१९० » » १२ » १ १ मन्त्रेषु स्वरव्येव- , १९१-१९४ , , १२-३-२०-२२ स्थाम्. ११ १९५ : १ १ १२-४--९, समुच्चयविकल्पौ > १९६-१९९ ,, , १२शेऽध्याये इति वेदर्थनिर्णयोपयोग्यर्थमीमांसनं कल्पसूत्रकृत्कात्यायनः । पूर्वपूर्वकल्पनिबन्ध प्रवचनादिप्रागं दर्शयति ; तदेव च विस्तरेण जैमिनिः। जैमिनिः विधिलक्षणम् १-१-१ सत्याषाढः १ प्र १ पटले ॐ ब्राह्मणलक्षणस् २-१-३२ ११ }} ११ १) 9; मन्त्र • १६ ५१ ११ १५ ११ क मन्त्राणां यज्ञाङ्गनाम् १३-३-२५ , , , , > » परिमाण २-१-४६ निर्मीयम् ११ ११ ११ ११ » फलार्थपुनश्श्रवणे २-१-३६ १) ११ ११ ॐ पदार्थानुसम- ५-२-१-१२ ११ ११ ११ ११ , अधिकारि ६-१-२-१-१२ ११ ११ ७ १: प्रतिनिधि ६-३-१३-४१ ११ ११ ११ ११ १) >> मोमाधाने त्वा५-४-५-९ ११ ,, पवमानहवि- ११-४-१२-१५ १) 2; विषयव्यवस्थाम् , दर्विहोमपदा- ८-४-१-२८ ११ ११ ८ ,> , अतिदेशविचा- ८ अध्यायेन ११ ११ १) १) रम १) ११ ११ ११ १ ॐ ऊहविचारम् ,, पशः आमिक्षा-८-२-१०-१४ , , ४ ५ ,

  • १९–२३

याश्च प्रतर्देहविकारताम्. इत्येवं स्वीये कल्पे वेदार्थनिर्णय परिकरं निरूपयति जैमिनिः तमेव च सत्याषाढः । एवमनादेः कालात्वहन् अनुष्ठानतत्प्रमाण तत्प्रचार प्रका राणां विचारः तैस्तैः कल्पकारैः संक्षेपविस्तराभ्यां यथायथं निरू प्यते इति बहुषु कल्पनिबन्धेषु को वा यज्ञकर्मापेक्षितो न्यायनिर्ण यादिरनिरूपितोऽवशिष्यते इति महाप्राज्ञमुनिजन पूर्वपूर्वक्षुण्णे नैव पथा जैमिनिरप्याचार्यः संचरमाण बहुसंग्राहिणं विपुलं दर्शने प्रवर्तयामासेति विश्वासिमः। जैमिनिस्त्रे तसहषिनामग्रहणमप्ये तदुपपादयति । X एवं बादरायणोऽपि—‘पारिप्लवाथं इति चेन्न विशेषितत्वात् इति सूत्रे पारिप्यवशब्देन (२० प्र ६ खे ७ सूत्रे) आपस्तम्बेन यानि दक्षिणेनाहवनीयं होता हिरण्यकशिपावुपविशति पारिप्लवं भौव न्यवं चाचिख्यासन्’ इत्यनेनानूदितानि , आश्वलायनेन च ,-- दक्षिणत आहवनीयस्य हिरण्यकशिपावासीनोऽभिषिक्ताय पुषा मात्यपरिवृतायग्राश्च परिप्लवमाचक्षीत’ इत्यादिना नवाहसमाप नीयानि यान्याख्यानशंसनानि विहितानि तान्येवानुवदतीति ततोऽs र्वाचीनमेव बादरायणीयं दर्शनमपि। गृह्यतात्पर्यदर्शनेऽपि – नानासाधनकाः नानाशाखास्थाङ्गकाः मीमांसान्यायसहस्र- निर्धार्यवचनव्यक्तिकाः मन्दबुद्धिभिरिदानीन्तनैर्दूर्शानाःअज्ञाने चानुष्ठातुमशक्ताः कथं चन प्रत्यवेयुरिति कृपाविष्टचेतस्कतया सूत्रकारेण ‘यशं व्याख्यास्याम ' इति परिभाषायामेकविंशतियशान् संक्षेपतो व्याख्याय तावन्मात्रेणानुपयोगात् ‘अथातो दर्शपूर्ण मास’ इत्यारभ्य श्रोता हविर्यज्ञसंस्थाः क्षामवत्यादयो नैमि सिकाः प्रसङ्गात्काम्याश्च विशेषतो व्याख्याताः इत्याह सुदर्शना । अत्र च सर्वविधमीमांसान्यायवृन्दमपि पूर्वपूर्वकल्पसूत्रप्रवर्तक- मुनिपरम्परया संक्षेपविस्तराभ्यां प्रवर्यमानं प्रचरतीत्यभिप्रायः । सति चैवं यज्ञशात्रव्याख्या तत्परिगृहीतवेदव्याख्या- निबन्धा इव मीमांसादर्शनमपि यज्ञशात्रव्याख्यारूपमेवेति सिद्ध भवति । इत्थं यथाशास्त्रव्याख्याभिरखिलाभिरैककण्ठ्येनैव वेदार्थेति च कर्तव्यता पूरणीयेति सिद्धम् । यज्ञशात्रव्याख्या तत्परिगृहीतवेदव्याख्या तथा विधमीमां सादर्शनरहस्य वेदिन एव यज्ञशात्रभूतकल्पसूअविवरणे प्रभवन्ति तथाभूता एव धूर्तस्वामि कपर्दिस्वामि रामाण्डारा आप ’ तस्बीयकल्पसूत्रनिबन्धे भाष्यकारवृत्तिकाराः यज्ञानुष्टानमार्ग संरक्षकविपुलनिबन्धप्रणेतारः प्रथन्तेतराम् । XIV ११ ११ सायमुपक्रमं प्रातरपवर्गमग्निहोत्रं सूत्रकाराणां मतम् ; सायमादिकामो द्रव्यनियमश्च । मीमांसकानां तु कर्मनामैवाग्निहोत्रमिति न समुदायस्य , तेषां यस्मिन् कस्मिन् होमे आरम्भः । (भा.) आग्रयणेन यक्ष्ये स्वर्ग लोकमवाप्तवानीति सङ्कल्प आदौ मीमांसकमत्या ; यत्रानानातः कामः न तत्र कामयितव्यमित्युपदेश। (भा). आगन्तुकत्वादाग्रयणस्य अविरुद्ध अज्यान्यः क्रियन्ते । मीमांसकानामाश्रयणस्य प्रधान्य मित्यनित्यस्य प्रयोग इति सगुणविगुण- साध्या प्रकृतिरिति तत्र तस्य सर्चतन्त्रम् । १ (भा). ११ यद्यपि मीमांसकैः वैश्यदेयामिक्षासाहचर्यात् दण्डिन्यायेन वैश्वदेवशब्दस्य प्रवृत्तिरुक्ता । अत्र ब्राह्मणोक्तं निर्वचनमाश्रियते । (भा). ११ बट्टत्विजः पशुबन्धस्य कर्मकुर्वन्ति । यद्यपि शमिता । श्रपणं करोति ,तथा न भवत्युत्विकं । मीमांसकैरध्वर्योरेव शमितृत्वे उक्तेऽपि विश्वसृजामयने शमितोश्रो विशांपतिः’ इति अवयरन्यस्य शमितृत्वदर्शनात् आन्यश्शमिता , तस्य कन्विक्तुं नास्ति । (वृ). तस्मादनगते मुख्यकाले तन्त्रमारब्धमिति शनं निमित्तम् । तस्यावस्थाभेदो निरुती गृहीतमिति । मीमांसकानां तु निरुसादीना मय्यविवक्षा अकाले तन्त्रप्रवृतिमात्रं निमि तम् ’ (बृ. १) ११ १३ अग्नीवरुणाभ्यां स्विष्टकृद्भथामनुब्रूहि ; अर्नी वरुण स्विष्टकृतौ यजेतिमीमांसकाः (भा) १९ अग्नीदौपयजानगारं हरन्त्यादि पाशुकम् यद्य पीधिविधिः ; प्रणीताविमोकमार्जनान्त-- वचनादेव मीमांसकाः (भा) नष्ठा पुनरागता गृहान् सा च दक्षिणा सत्वः वतामिति मीमांसकाः प्रधानदक्षिणान्त भवादिति । नोपपद्यते तस्मादङ्गभूतैक तत्र दक्षिणा (भा). एवमादीनि बहून्युदाहरणानि । द्रष्टव्याने स्पष्टमेव चाब्रवीन्महादेवः याज्ञिकास्सूत्रकारणां मत बुबा स्वयं तथा । न्यायैस्तत्सूचितैरेव द्रढयन्त्यकुतोभयाः ॥ प्रसिद्धिमनुगृजन्तस्ते मान्याश्श्रौतकर्मणि ॥ इति ॥ तज्जैमिनिमतापेतमिति मे दूषणं न हि ॥ इति॥ जैमिनीयैस्तु पशुप्रकृतित्वमाशङ्कय दूषितं न्यायेन , अस्मच्छा ततु खोपदेशसूचितन्यायव्याख्याने सूत्रतात्पर्यं दर्शितम् । अतोऽस्म त्सूत्रेऽयमेव प्रकारो ज्ञेयः। इति -- न्यायोपदेशयोः केचित् विकल्पं ब्रुवते न तत् । युक्तं न्यायोऽनुमानं तु श्रुतितुल्यं कथं भवेत् ॥ इति च । अतः मीमांसकोक्तेषु स्वस्वसंप्रदायाविरुद्धमेव ग्राह्यमिति याज्ञिकपक्षः । देवताविग्रहादियज्ञशास्त्रव्याख्यातृपरिग्राह्यमेव ॥ यश्च जैमिनीयव्याख्यातृणां पराक्रमः-- कथमपि न देवताया विग्रहादिखीकारः। शब्दमात्रं देवता । अर्थस्तु चेतनोऽचेतनो वा कश्चित् स्वीक्रियते , ने तु विग्रहादिमान् । उपासनादौ परं ध्यानमाहार्यं तस्य (भाट्टदी. ९१४) इति । X देवताया विग्रहाद्यस्ति , न तु तस्याः फलप्रदत्वं विकल्पास हत्वात् (शानदी ) इति च । सोऽयं वादश्शबरस्वामिनमारभ्य मीमांसकैः जैमिन्यभिप्राय इति कुतसंकेतैः यथामतिबलं न्यायादि निरूपणैव्यवर्यमानः प्रचरति । तेषु च वादिषु मूर्धन्यः खण्डदेवः स्वयं समुचितसूत्रतात्पर्य परिचिन्तनशक्तोऽपि शबरादिपूर्वपूर्वमीमांसकपरम्परावचस्समाश्वा- सप्रचारमात्रधिया वादमिममुपवण्यै ‘मम त्वेवं वदतो वाणी दुष्यतीति हरिस्मरणमेव शरणम् ’ इति मुक्तकण्ठमाधुपत् । तदेतच्छरणवरणं निखिलपूर्वमीमांसकवर्गप्रतिनिधिस्थानस्थितेन तेन कृतम् । न खलु जैमिनेराशय इति वर्णनमात्रेण प्रत्यवायभिया शरणवरणं वस्तुतो देवतातत्प्रसादादिनास्तिक्यहतमतेः प्रवृत्तिगोचरस्स्यात् । मीमांसासारसर्चस्ववेदि परमधार्मिकविद्वबृन्दपरिगृहीतकल्प सूत्रव्याख्यातृवेदव्याख्यातृसूक्तिसिद्धे भगवतो वेदपुरुषस्य निगूढ- माशयं स्वपूर्वपुरुषपरम्परोपदेशपरिप्राप्तं देवतातत्प्रसादादि तात्वि कताविषयं जानात्येव खण्डदेवोऽपि। परिपाल्यमानप्रस्थानपरिचयप्राथमिकश्रद्धमूलकस्य साहजिक पाटवातिशयस्य सतो दुर्निरोधतया परं तथा वादोद्धोषः । न च जैमिनौ ब्रह्मवादिनामग्रेसरे कश्चिद्दोषमारोपयितुं स चेता उद्युक्तास् । नित्यनिषिद्धयोरिष्टानिष्टफलं नास्तीत्यादिनिष्ठभर्तुमित्रादि निरसनेन मीमांसास्तिक्यसंपादनैदम्पर्यम् निदषत्वैकवाक्यत्वं क्क वा लोकस्य र श्यते । सापवादा यतः केचिन्मोक्षस्वर्गावपि प्रति । इति अधिकारिभेदभिन्नस्वर्गमोक्षपुरुषार्थशास्त्रार्थनैर्भार्यप्रदर्श नेन तदनभ्युपगमनिन्द्यतां च प्रकटयन्तः , ‘यद् अध्येतारोऽs- ध्यापयितारश्च पश्र्वस्था वा वेदवाक्यतदर्थरूपाण्यालोचयन्ति तदा स्वसंवेद्यमेवापौरुषेयत्वमध्यवस्यन्ति । तावता तु बाह्यतार्किकाणां प्रतीति भावना नोत्पद्यत इति तत्तत्प्रतिपादनक्षमवेदोत्थापित X । न्यायोपनिबन्धनात् मीमांसकैः केवलं यश एव पीतम्, इति च बदन्तो (१-३-६) वार्तिककाराः संप्रतिपन्नवेदर्थवित्संमतन्याय- निबन्धनरूप मीमांसेति , मीमांसकानां च बाह्यतार्किकतन्मार्ग प्रविष्टप्रतिबोधनाधिकारो महानेवारोपितश्शिरासि, न तु परम वैदिकपरिगृहीतपथकदर्थन कर्तव्यतापि इति च मन्यन्ते । सनातनधर्मानुष्ठानमार्गनिष्ठाश्च अनुष्ठापकवचोबृन्दसामरस्य ऽपरेभूषेतहृदया कल्पसूत्रव्याख्यातार एवमातिष्ठन्ते , तथाहि- तृतीयप्रश्न-पिष्टलेपफलीकरणहोमविषरे - अस्य होमस्य आदित्यो देवता हृदयान्तरपुरुषो वा इति वृत्तिकृत् रामाण्डारः तुरीयप्रश्न-वनस्पतीज्याभिराराधनं करिष्यामीति इति , आहुतिभिराराधितत्वात् इति च भाष्यकृत् धूर्त स्वामी तुरीयप्रश्न–ज्योतिष्मतीgथा यस्याग्निहोत्रार्थमुद्धतोऽग्निरहु तेऽग्निहोत्रेऽनुगच्छति तस्योत्पत्तिः (भा) य पूर्वमनुगत आहवनीयोऽग्निः स एवायमनि योऽत्र देवताभूतोऽग्निः । पूर्वमनुगतस्यावक्षाणस्थस्य ज्योतिर्मात्रं विनष्टम् । तत्राहवनीयानेः ज्योतिष्मतो विनष्टस्य देवतात्वेना न्वयात् । यदेवास्य ज्योतिः परा पतितं तदेवावरुन्धे ' इति विनष्टस्य ज्योतीरूपस्यादृष्टात्मकस्य प्रतिसमाधानार्थेयमिष्टिः इति तुरीये प्रक्षे -उपावरोहे त मन्त्रे उक्ते गार्हपत्यादिर्देवताभूतोऽ- फ़िलौंकिकमुपसंक्रामति इति भाष्यम् । षष्ठे प्रश्न-होमेनाराध्य आशीर्भिरुपस्थानेन याचते , देवता कोपप्रसङ्गात् इति वृत्तिकृत् । षष्ठे प्रक्षे-~नवानामग्रप्राप rणं देवानाम् , तदाग्रयणकर्म इति । स्वामिभाष्यम् । सप्तमे प्रश्ने-वैश्वदेवशब्दनिर्वचने-अत्रेदं प्रयोजनम् आने याद्यष्टकर्मसमुदायेन अग्नथाख्यः परमात्मा यष्टव्य इति ज्ञानम् इति श्रुतिः। SROUINEA. VOL I. xvi अष्टमे प्रश्न --प्रजापतिर्मनसान्धोच्छेत इति होमेषु तत्तदव- स्थापक्षसोमात्मना यशदेवतात्वात् सोमस्य देवतारूपत्वम् ॥ इति वृत्तिः। द्वादशे प्रक्षे–इन्द्र एव देवता परमात्मरूपः आत्मन इन्द्राय इति श्रुते : इति वृत्तिः । इष्टिहौत्रकल्पे–‘स्वं महिमानमावह’ इति मन्त्रं प्रधृष्य स्वमते तु सर्वदेवताऽऽवाहनाङ्गत्वेन सर्वदेवतानां स्वकीय महिमान मावहेति वाक्यशेषः। ‘एष वै देवानां महिमा यो विष्णुः पर मेष्ठी' इति सर्वदेवतान्तर्यामिणं विष्णुम् इति वृतिः । तुरीये प्रश्न–असति कामे कामशब्दो लुप्यते । सत्यपि वा वर्जनं श्रेयः । तद्धि परमं परदेवताप्रीणनम् परमनिश्रेयसायेति सर्वशास्त्राणां मर्यादा । यथोकं गीतासु कार्यमित्येव यत्कर्म-सात्विको मतः ॥ इति । सूत्रकारश्चाह–‘नेमं लौकिकमर्थं पुरस्कृत्य दर्माधरेत्+अनूत्प द्यन्ते इति । श्रुतिश्च अकामहतस्यानन्दानुपदिशति ’ इति च वृति कुटुद्रदत्तः । एवं ‘परमात्मरूपिणेऽग्नये ' इति ; “ एवं सर्वत्र नेयस्’ इनि देवतावाच्यश्नथादिशब्दानां परमात्मपर्यवसायितास् । नाना पाठकैब्रह्मकथा कर्तव्या ‘इदं वा अग्ने नैव किञ्चनासीत् इत्याद्याः इति ब्रह्मविचारम् । महदेतत्प्रजापतेराधनम् इति तदाराधन च दर्शयति कल्पान्तरकारा अपि कर्मसावुण्यावहां देवतास्तुतिं निबध्नन्ति; यथा द्राह्यायणः--‘ब्रह्मखं वदन्ति , गाय त्रिर्जेयुरिति धान अय्य चतुहतारमभिप्रेत्यैतदिति गौतमः ’ इत्यादि च। तद्भाष्य छत् धन्वी तस्य तस्य परब्रह्मप्रतिपादकतामाह । एवमादिभाष्यकृतिपरिशीलने शब्दातिरिक्ता बघता तदारा धनं तत्प्रीतिकोपौ तस्य हविरुपभोगः फलप्रदत्वं च एतत्सर्वानुगुण विप्रहवस्वं च श्रुतितात्पर्यसिद्धमिति निर्दिशयमेवावगम्यते । xx न चैवं विधसत्कर्मकलापोपदेष्टुपरिगणितो जैमिनिर्मुनिर्निस्स्व- रूपां देवतां वेदार्थ इत्युपदिशेत् । आश्वलायनप्रयोगदीपिकाकृत् मधुनाचार्योऽपि द्वादशे प्रश्ने यद्यपि प्रकृतिभावनिर्णये देवतासामान्यं दुर्बलमिति स्थितम् तथाऽपि औपग्रनिकद्रव्यसामान्यात् प्रत्यक्ष दे वतासामान्यं बलव देव इत्याह । त्रिकाण्डमण्डनव्याख्याकारोऽपि देवताविग्रहादि निराकरणस्य नावमिकस्य उत्सूत्रां समर्थयते । (३१ © } सत्याषाढकल्पव्याख्याता महादेवोऽपि वैजयन्त्याम् इन्द्राद्यर्था न लौकिकाः येनेन्द्रादिपदानां लोकतश्शक्तिग्रह- स्स्यात् । किंतु तेऽपि शास्त्रादेव ज्ञेया । शास्त्रं च विग्रहवत एव चूते । तत्रैव शक्तिग्रहो न तु विग्रह विधुरे व्यवहारोऽस्ति । न च शब्द एव तावद्देवतास्वरूप स् पदार्थत्वेन प्रमाणाभावात् तादृग- प्रतीतेश्च । तस्मात् यादृशेऽर्थे शक्तिग्रहः तादृगेव तत्तद्देवता- शब्देन वाच्यम् । तत्रैव देवतात्वेन विधि । बादरायणेनाप्यय मंशः प्रतिपादितः इत्याह । सायणाचार्या अपि वेदभाष्ये देवताविग्रहादि समर्थयन्ते । देवताविग्रहादि जैमिनिसंमतमेव कथमिदं देवताविग्रहादिनिराकरणस्योत्सूत्रत्वादिकं महाः निबन्ध्राक्षेपरूपं घटेत ? कश्च तत्समथनप्रकारः ? इति चेत्; अत्रेदमवधीयताम् श्रीमन्निगमान्तगुरूणां जैमिनिहृदयावेदनेन निदैवतवादि प्रतिबोधनम् (तत्वटीकायास्, अपि चैवं नवमाद्यपादे फलदेवतयोश्च । न चोदनातो हि तावुण्यमिति प्रसक्तयोः फलदेवतयोर्मध्ये देवताविषयाणि देवता वा प्रयोजयेत् इत्यादीनि सूत्राणि यानि तानि व्याकुर्म-देव तोद्देशेन देयं द्रव्यं देवता न प्रयोजयेत् कुतः १ कृष्यादिवत्फल- साधनभूतक्रियाया एव प्रयोजकत्वोपपत्तेः तत्राह सू. देवता वा प्रयोजयेत् अतिथिवलोजनस्य तदर्थत्वात् (९-१-६) वा शब्दश्शङ्कानिवर्तकः । हविरुद्देश्या देवता फलार्थिने 8* xx सैवाराधने प्रयोजयेत् । कुतः भोजनस्य तदर्थत्वात्- भोजनस्य हविषस्तत्समर्पणस्य च तदर्थत्वात्-तच्छेषत्वात् । संप्रदानभूता हि देवता प्रधानतया स्वार्थे द्रव्यतत्समर्पणे प्रयुद्धे क्रियाप्रधानवाक्येषु न्यग्भूतापि हि देवता । तत्तन्मन्त्रादिसामथ्र्यादर्थप्राधान्यशालिनी । न च वाच्यं विग्रहादिपञ्चकायोगान्न प्रयोक्री देवतेति, स्मृत्युपचारा- न्यार्थदर्शनैबाधितैस्तत्सिद्धेः । अतो यथविग्रहादिमानतिथि- राराध्यः स्वार्थ स्वाभीष्टमुपचरणं प्रयुङ तथा देवतापीति । अर्थवत्त्वाच्या ’ (१-१-७) अथैते प्राप्यत इत्यर्थं विभूतिः अर्यत इति वा । अतः तदभावादनाराध्या अनीप्सितप्रदत्वा दप्रयोजिकेति न शङ्कथम् । परा खलु देवता सर्वस्येथे । तन्नियुक्ता चापरा यथाऽधिकारं तत्तद्विभूतीनाम् । तथाऽपि निरपेक्षा देवता न कुतश्चित्प्रीयेत न कश्चित्प्रीणाति ततः कथं प्रयोजिकेत्यत्राहततश्च तेन सम्बन्ध” (९-१-८) । ततः--नैरपेक्ष्येऽपि नरदेवनीत्या दयौदर्यशालिन्याः परिचर्य माणायाः प्रसेदुष्या देवताया एव हेतोः परिचरतां स्वाभीष्टफलेन सम्बन्ध स्मृत्युपचारादिभिरेवं सिद्ध इति पूर्वपक्षः । राद्धन्तस्तु अपि वा शब्दपूर्वत्वाद्यज्ञकर्मप्रधानं स्यात् (९-१९) अत्र अपि वेति साञ्चीकार पक्षव्यावर्ननम् । यद्यपि देवताविग्रहादि पञ्चकं दुर्निषेधम् । द्रव्याद्यपेक्षया संप्रदानस्य प्राधान्यम् । यजेश्च देवता राधनवाचितया यागस्य तादर्य सिद्धपरवाक्येषु च परावरदेवतयो स्खरूपमनन्यार्थमामनामः , तथाऽपि कर्तव्योपदेशेषु यशदिरूपं कर्म फलसाधनतया चोदितत्वात् प्रधानं सत् साध्यतया बुद्धया रोहेण पुरुषं प्रवर्तयति । क़त्ल च देवतादि क्रियाशेषभूतस ॥ ननु फलप्रदाया देवताया आराध्यत्वेन प्राधान्यमनुशोधूयमहे? अत्राह ;-गुणत्वे देवता श्रुतिः (९-१-१०) । हविः प्रदानं प्रति गुणीभूतां हि देवतामनुशृणुमः । सन्धार्थ- वादोपस्थापितं देवता प्रीतिरूपमपूर्व चोदितस्य कर्मणः क्षणिकस्य पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२२ XXIII प्रत्यक्षाद्युपजीवित्वात् शास्त्रतो धीर्विलम्बिता । ततो हि परदौर्बल्यं श्रुतिलिङ्गादिकेष्वपि ॥ २० ॥ द्रव्यदैवतवैषम्यं न सत्यासत्यभावत । दैवतं यदि मिथ्या स्यात् कथं भेदादिधर्मभाक ॥ २१ ॥ अर्थोपश्लिष्टशब्दात्मा शब्दमात्रात्मिकापि वा। यथा श्रुतगृहीता वा सत्यैव खलु देवता ॥ २२ ॥ मणिमन्त्रौषधाद्यैश्च सिद्धिरुक्ताभ्युपेयते। जन्मसिद्धाऽपि साधीता किन्न देवेषु गृह्यते ॥२३॥ न वस्तु देशान्तरयोर्दैवदृष्टि विधानवत् । इह कल्पयितुं शक्यं स्वरूपविधिसौस्थ्यतः॥ २४ ।। रात्रिसत्रादिनीत्या च विध्यपेक्षानुसारतः ।। फलदाः फलभूतत्वादपि सिध्यन्ति देवताः ॥२५॥ इत्थं प्राचीनया नीत्या क्षिप्तं निर्दैवतं मतम् ।। शेषं तदुपरीत्यादिसूत्रभाष्ये भविष्यति ॥ २६॥ द्रभिडभाष्यकारैरप्युक्तम् ;-* अञ्जसैव विश्वसृजो रूपम्' इत्यारभ्य ‘नह्यरूपाया देवताया रूपमुपदिश्यते ! यथाभूतवादि हि शास्त्रम् ! इति' इति।। धूर्तस्वामिपरिचयः अपस्तम्बश्रौतसूत्रभाष्यकारो धूर्तस्वामी कदा कतमं भूमिभाग- मलंचकारेति विचारे भाष्यं वृत्तिर्वा नास्माकं साहाय्यकमाचरति । अथाऽपि श्रीभाष्यकारैः वेदार्थसंग्रहे ;-उपनिषदां स्वोप- पादितार्थे तात्पर्ये प्राचीनवेदव्याख्यातृसंमतौ दर्शनीयायाम्;-तदे तत् नानाविधश्रुतिनिकरशिघ्रपरिगृहीततद्वयाख्यानपरिश्रमावधारि तम्' इत्यत्र ; “बोधायनटन्कद्रमिडगुहदेवकपर्दिभारुचिप्रभ्रुत्यवि- गीतशिष्टपरिगृहीतपुरातनवेदवेदान्तव्याख्यानसुव्यक्तार्थश्रुतिनिकर- दर्शितोऽयं पन्थाः' इत्यत्र च कपर्दिनः स्वप्राचीनसंप्रतिपन्न वेद- वेदान्त व्याख्याततया परिगणनमवलम्ब्य तद्वयाख्येय पूर्वभाग- व्याख्यात्रा धूतर्स्वामिनाsपि ततोऽनर्वाचीनेन भवितयमिति निश्चि- नुमः ।। पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४० xl तत्र वृत्तिः- आदित्यो वाजी’ इति निर्वचनमुदाहृत्य तस्य च ब्रह्मरूपत्वेन सर्वपदार्थेष्ववस्थानात् कमण्डल्वादावप्यनिवृत्तिः ९ म. प्रश्न १ खं ,--‘ देवयानो हि पन्था दर्शपूर्णमासौ’ इति भाष्यम् । अत्र वृत्तिः ,–‘एष वै देवयानः पन्था यद्दर्शपूर्णमासौ इति श्रवणात् ब्रह्मज्ञानिनो नित्यकर्मानुष्ठानेन अर्चिरादिमार्गस्य ब्रह्म प्राप्त्युपायभूतस्य प्राप्तेः ‘परमामेव काष्टां गच्छति इति’ दर्शपूर्ण मासयोरपवर्गार्थत्वात् अर्चिरादिमार्गेण चापवर्गप्राप्तेः, इति , कारणे कार्योपचारात् देवयानप्राप्त्युपायभूतयोर्दर्शपूर्णमासयोर्देवयान- त्वस् ' इति च । ९ प्र. २ खे ‘स्वर्गपथप्रतिपत्त्यर्थः इति भाष्यम् । अत्र वृत्तिः ,—'अथो देवता एवान्वारभ्य सुवर्णं लोकमेति इति निर्देशात् स्वर्गशब्दस्य मोक्षपरत्वात्, मोक्षप्राप्तेश्च देवयान प्रप्तद्वारकत्वात्’ इति । १२ श प्रज्ञे ,– अपरिमितनिःश्रेयसवाचित्वात्स्वर्गशब्दस्य इति’ भाष्यम् । अत्र वृत्तिः ;– ' सवत्सरस्स्वग लोकःइति कालात्मकपरब्रह्म स्वरूपानन्दपरत्वात् मोक्षार्थश्च सदा यत्नः कर्तव्य इति स्वर्गकाम- श्रवणेऽपि नित्यता’ इति । एवं च भाष्यकुव धूर्तस्वामी वृतिकारो रामाण्डारध जीव परमात्मनोः शरीरशरीरिभावं परमात्मनश्च विष्णोः सर्वचेतना चेतनान्तर्यामित्वं अपरमितनिःश्रेयसस्य मोक्षात्मकस्य स्वर्गपद व्यपदेश्यस्य ब्रह्मज्ञानिनो ज्ञानसहकृतनित्यकर्मानुष्ठानसाध्यदेवयान गतिसाध्यत्वं भगवतश्च सर्वकर्मसमाराध्यत्वं तस्यैव च सवकर्म कत्वफलभोकृत्वानुसंधानं इत्यादिवदन्तौ विशिष्टाद्वैतसंप्रदायस्थौ संभावयितुं शक्यते । ज्ञानकर्मसमुच्चयान्मोक्षसिद्धेः’ इति वृत्तिकारवचोऽनुरोधे च विशिष्टाद्वैतसंप्रदायाप्रविष्टावित्यपि संभावयितुं शक्यते । पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६० 1xi इत्यन्वर्थ नाम । तत्र संकर्षे (णेन)ण भाष्यप्रणयनतप्रसिद्धि निबन्धनस्संकर्षकाण्ड इति व्यवहारः, एनमेव च व्यवहारं व्याख्यातृनिबन्धनमादृत्य श्रीशंकराचार्य-श्रीरामानुजाचार्ययोर्यु वहारस्संकर्ष इति सांकर्षण इति च । तत्र संकर्षपदस्य साक्षाद्रन्थ प्रतिपाद्यविषयपुरस्कारेण निबन्धानवबोधकतया तत्प्रतिपाद्य विशदीकरणाय श्रीरामानन्दानां प्रकटार्थकाराणां च लेकब देवता काण्डम् ’ इति विवरणे प्रवृत्तिः । संकर्षेण देवताकाण्डे भाष्यकरणेऽपि शबरस्वाम्युपेक्षया तदानीं प्रचारशैथिल्योपक्रमे भदृगुर्वादिसुप्रसिद्धधीमत्परिग्रह- वैकल्यादिभिस्संकर्षकाण्डस्य परिग्रहप्रचारयोर्वैरल्यं क्रमेणान्व वर्तत । तत्रापि कर्मविचारभागस्य द्वादशाध्यायीसंबद्धतया किया निव प्रचारसभवन्नस्त । देवताविचारभागे तु निरीश्वरवादरुचि- भिः स्वपरहस्तैर्विपरिलोपन एव यत्नः कृतप्राय आसीत् , येन च श्री रामानन्दान्तं कथञ्चिदनुवर्तमाने दैवान्तर्हिते च देवताविचारभागे संकर्षपदप्रतिपाद्यतायां प्रवृत्तिनिमितवैकल्यमनुसंदधद्भिरानन्द गिरिभिरेव सेकृष्यते कनैवेत्यादिना विग्रहं प्रदश्यापि प्रसिद्धिपरि पालनाशयेन देवताकाण्डमित्येव विवृतमपि । अनेन च तदानीं कर्मविचारभागमात्रमनुवर्तमानमासीत् देवताविचारभागस्तु लुप्त एवासीदित्यवगम्यते । अत एव तदनन्तरभवैः कर्मविचारसर्वस्व वेदिभिः आचार्यश्रीमेघनादारिसूरिभिः श्रीनिगमान्तसूरिभिश्च देवताविचारपरभागमाश्वाभिप्रायेण “ संकर्षकाण्डस्तु मया न दृष्ट- चर. ’ इति ‘मध्यः काण्डस्तु लुप्तस्थितिः ’ इति च नयप्रकाशिकायां मीमांसापाङकायां चानुगृहीतम् अत्र च आचार्येर्मीमांसापादुकायां लुप्त इत्येव वक्तव्ये ख़ुप्त स्थितित्वकथनं देवताविचारभागमात्रस्य विलापमभिप्रेत्य ; अत स्तदानीं कर्मविचारभागस्य सत्त्वमप्यभिप्रेतम् । एवं शतदूषण्यामपि देवताकाण्हं च कर्मकाण्डशेषया भाष्यकारैः परिहीतम्। तदुक्तं सङ्कर्षे इति हि तत्स्याण्युदाहरन्ति ’ इत्युक्तू’ तस्य च काण्डस्योप पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८० 1xxx1 113 114 114 115 116 (घ) निर्वापार्थान्नयामखण (उपांशुत्वोच्चैस्त्व) पक्षभेदः > (पात्राभिमर्शने) पाणिव्यवस्था 11B , (आमन्त्रणे) उपांशुताहेतु 11B (भा) (सूत्रोक्तधूभिमर्शन) घूर्वैयविवक्षापक्षः (वृ) (धूद्भयाभिमर्शनपक्ष ध्रसीति) प्रतैकत्वसंगमनम् (4) (आच्छादनकंट) अपच्छाद्य कर्तव्ये (पुनस्तच्छादनं) तत्र 115 मा च. » (सूत्र व्याख्यायेत्युक्तिस्थले) व्याख्यानपदार्थः 115 (वृ) (छादनकटस्य पुनःपातने तमसीव वेत्याद्युक्तस्य) पुनःपातन- 115 लिङ्गत्वोपपात्तिः » (भाषयदशेत) व्याख्याशब्दार्थनिर्वाहः (भा) (मीहियवयोःपुनर्वचनफलम् 116 सप्तदशं खण्डिका ॐ अग्नीषोमादिपदफलम् (सूत्र) तत्कर्तुव्यवस्था च -117 (ख) (त्रीहिकाले यवा लभ्यन्त इति) उपदेशमताशय, पक्षान्तरं च 116 ॐ भाष्यदशैतानीषोमादिपदफलोपपादनम् (भा) (सूत्रोक्त) अन्वावापावृतिः, मानं, पक्षान्तरं च 11 (वृ) (सूत्र) चतुर्बहणलब्धः क्रमः 117 , (निर्वाप एवान्वावाप इति) उपदेशमताशयः 11 (भा) ( देवानामिति) बहुवचन (निरुप्तानेवेति) एवकारफलम् 118 , (यथा देवतोपसादने) देवतायां मातिभेद, निधाननियमश्च 119 (ङ्) (स्वमतस्यात्र) भारद्वाजमततौल्ये हेतुः, बोधायनाशयः 119 केचिदिति पक्षे भृत्यर्थश्च (भा) ( उक्त उपसादने) पक्षान्तरम्, जपादि, विशेषश्च 120 (यू) (भाष्यदर्शित) जपस्थानम् 12 > (सर्वशकटमन्त्रजपरूपा) जप्यमन्त्रव्यवस्था सर्वत्वेन ग्राह्यविशे- 120 षप्रदर्शनेन. , (न परीणाहप्रच्छादनमिति) निषेधनिबन्धनम् 120 अष्टादशी चण्डिका 116 SPROUTHA. VOLIT. पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/९० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/९१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/९२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/९३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/९४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/९५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/९६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/९७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/९८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/९९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१०० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१०१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१०२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१०३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१०४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१०५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१०६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१०७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१०८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१०९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/११० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१११ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/११२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/११३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/११४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/११५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/११६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/११७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/११८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/११९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१२० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१२१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१२२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१२३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१२४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१२५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१२६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१२७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१२८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१२९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१३० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१३१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१३२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१३३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१३४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१३५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१३६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१३७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१३८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१३९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१४० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१४१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१४२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१४३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१४४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१४५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१४६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१४७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१४८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१४९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१५० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१५१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१५२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१५३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१५४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१५५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१५६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१५७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१५८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१५९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१६० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१६१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१६२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१६३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१६४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१६५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१६६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१६७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१६८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१६९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१७० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१७१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१७२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१७३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१७४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१७५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१७६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१७७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१७८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१७९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१८० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१८१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१८२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१८३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१८४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१८५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१८६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१८७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१८८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१८९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१९० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१९१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१९२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१९३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१९४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१९५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१९६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१९७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१९८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/१९९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२०० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२०१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२०२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२०३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२०४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२०५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२०६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२०७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२०८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२०९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२१० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२११ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२१२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२१३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२१४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२१५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२१६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२१७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२१८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२१९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२२० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२२१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२२२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२२३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२२४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२२५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२२६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२२७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२२८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२२९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२३० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२३१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२३२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२३३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२३४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२३५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२३६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२३७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२३८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२३९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२४० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२४१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२४२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२४३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२४४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२४५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२४६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२४७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२४८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२४९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२५० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२५१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२५२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२५३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२५४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२५५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२५६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२५७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२५८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२५९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२६० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२६१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२६२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२६३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२६४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२६५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२६६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२६७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२६८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२६९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२७० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२७१ 136 आपस्तम्बश्रौतसूत्रे प्रथमप्रश्ने सप्तम पटल (ख २३ सू, ६ [उपाधानमन्त्रसङ्कोचः पक्षान्तरं च] (भा) आग्नेयविकारेषु न चितस्थेति आनेयानङ्गत्वात् । प्रयोग आमेयविकारेष्वपीत्युपदेशः । उपवेषादान च प्रतिकपालयोगम् ॥।२२२॥ ( सू) भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यध्वमिति वेदेन "कपालेष्वङ्गारानध्यूह्य मदन्तीरधिश्रयति ।२२३।। इति त्रयोविंशी खण्डिका ॥ सप्तम पटल ॥ [मनस्यावृत्ति दैतुश्च] (आ) भृगूणामिति प्रतिकपालम् , यदि न सभवति । [मदन्त्यधिश्रयणाप्दुविशेषाः पक्षभेदश्च] मदन्यधिश्रयण ौकिकीभिराद्.ि । तप्त आपो मदन्त्य इत्या चक्षतं इति बैलिक॥ सङ्कोचनिदानम्] (ङ्) आग्नेयविका–नङ्गत्वात् ;–”अविकारेणार्थवान् साधारण- पदेश इति प्रयोगः । [उपदेशपक्षाभिप्रायः] आग्नेयाविकारेष्वपत्युपदेश इति ;-साधारणोपदिष्टमन्त्राणां सर्वकरणार्थत्वसभवे तदनुग्रहस्य युक्तत्वात् । आग्नेयविकारवैश्वानरा दिषु निवेशे सति विकृतिप्राप्तमेयोपकारजनकतया प्रकृते साधारणोप देशस्यार्थवत्त्वमिति । भृगूणामिति—भवति–तन्त्रेण मदन्त्यधि--द्धिः--न प्रणतािभ्यः । [तत्तत्पक्षप्रवृत्तिनिदानम्] तप्त-चक्षते इति बैलिकिः-बैलिकिराचार्यो मन्यते । अमीन् मदन्त्याप इत्यत्र वक्ष्यते । मदन्तीरधिश्रयतीति भाविव्यवस्थाभिप्रायेण । 1 अङ्गाराध्यूहनस्य प्रतिकपालयोगमावृत्ति । आपस्तप्तमदन्त्य इत्याख्य ग्रन्ते । तासामर्थेऽष प्रणीताभ्योऽधिश्रयति प्रणीताभिस्सयैतीति वचनादासमपि सयवनार्थत्वच्च । लौकिकीभ्य इत्यन्ये । अत्र गोप्रतीक्षणादिविधिना प्रालंदह देहयति। व्याख्यातोऽस्यश्रपणानि, (रु). 2 विकारेणार्थवान् साधारणप्रयोगोपदेश इति।



- -- --- --पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२७३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२७४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२७५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२७६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२७७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२७८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२७९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२८० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२८१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२८२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२८३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२८४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२८५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२८६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२८७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२८८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२८९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२९० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२९१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२९२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२९३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२९४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२९५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२९६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२९७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२९८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/२९९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३०० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३०१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३०२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३०३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३०४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३०५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३०६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३०७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३०८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३०९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३१० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३११ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३१२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३१३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३१४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३१५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३१६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३१७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३१८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३१९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/३२० खं १०, सू ४] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने तृतीय पटल 185 (भा) अनूची–प्राची परस्परेणासघृष्टा । सवोञ्चत् प्रस्तरे । (सू) अपि वा जुहूमेव प्रस्तरे ॥ १॥ २१ ।। ३४६॥ (सू) 'समं मूलैर्मुदा दण्डं करोति । उत्तरेण जुहूदुपश्रुतं प्रतिकृष्टतरामिवाधस्ताद्विधृत्योः । उत्तरेणोपभृतं ध्रुवां प्रतिकृष्टतरामिवोपरिष्टाद्विधृत्योः ।।२॥ २२॥ ॥ ३४७ ॥ (भा) प्रस्तरे नाधस्तद्विधृत्यो उपभृत्प्रभृति कृष्टतरा-अतिशयेन पश्चान्नीता ॥ ( ख) ऋषभोऽस शाक्करो घृताचीना५वनुः प्रियेण नाम्ना प्रिये सदासि सीदेति दक्षिणेन जुहू खुवं ’सादय- त्युत्तरेणोत्तरेण वा ध्रुवाम् ॥ ३ ॥ २३ ॥ ३४८ ॥ [उन्नीतंसादनयम्] (भा) याजमानदर्शनात् स्थास्यपि साद्यते । ( E ) एता असदनिति “चोभिमन्त्रय विष्णूनि स्थ वैष्णवानि धामानि स्थ प्राजापत्यानीत्य (छ) नाधस्ता–आनीता-उपश्रुतोप्यतिशयेनपधानीता भुवा । [स्थाळीखानेमानम् ] याजमान-साद्यते--साद्यमानपात्राभिमन्त्रणयाजमानेषु इय स्थाली इति दर्शनात् ।। 1आस्मिन् पक्षे सर्वासा सादनप्रकारमाह--यथा प्रस्तरमूल जुहुमूल भवति तथा जुहू सादयित्वा तस्या ईषत्प्रकृष्ट –-प्रत्यक्कृष्टामुपश्रुत सादयति । तस्या अपि विप्रकृष्टतरा ध्रुवाम् (रु) 2 तूष्णं आज्यस्थाल्यप्यासाद्या , तस्या अपि याजमानः दर्शनात् (रु). ४ रेणवोत्तरेण वा–क 4खुच इति सखुवा गृह्यन्ते एतावसदता- मिति लिङ्गत् (रु). 5 आज्यानीति च सुग्गतानि , खुचामधिकारात् । कोचत्तु आज्यानीत्यविशेषवचनादाज्यस्थाल्या आसादितत्वाच्च तद्गतस्याप्याभिमन्त्रणमि च्छन्ति । समानजातीयेनेति न्यायेन अङ्गारापोहनादीना प्रवृत्तिक्रम । हविरभि मन्त्रणस्यैव वाचनिकाभिधायित्वादावृक्ति । अभिघारमन्त्रस्तु आग्नेयार्थत्वात् तद्विकारेष्वेव भवति । तत्र च देवतावचिनो द्वितीयमिशब्दस्यैवोह (रू). ध्रुवोपरिष्टाद्विभृत्यो -(सू रा). 86 श्रीरामाभिचिवृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [ख १०, सू ४. ज्यानि कपालवत्पुरोडाशादङ्गारानपोह्य खये ज्योतिर्विभाहि महत इन्द्रियायेत्यभिमन्त्रयाप्या यतां घृतयोनिराग्निर्हव्यानुमन्यताम् । खमङ्क्ष्व त्वचमक्ष्व सुरूपं त्वा वसुविदं पशूनां तेजसाऽ नये जुष्माभिघारयामीत्यानेयं पुरोडाशमभिघार यति तूष्णीमुत्तरम् ॥ ४ ॥ २४ ॥ ३४९ ॥ ]अभिमन्त्रणेविशेषः] (भा) विष्णूनि स्थेति झुग्गतानामेवाज्यानामभिमन्त्रणम् , खुचामधि कृतत्वात् । [अपोहनादिमन्त्राद्युतित] पुरोडाशादङ्गारानपोति मत्रावृत्तिः । सूर्यज्योतिः स्योनत इति च द्रव्यगते प्रकृतत्वात् । [प्रकरणविरोधपरिहारः प्रकरणस्य च बाधात् । [अभिमन्त्रणीयाधिकरणनियमफलम् । (हृ) विष्णूनि–धिकृतत्वादिति—एता असदन्निति द्वचोऽभि- मन्त्रय इति प्रकृतत्वात् । अतो यत्र ध्रुवायामेव ग्रहणमुपसदादौ तत्र विष्ण्वसीति ध्रुवास्थस्यैवाभिमव्रण न स्थालीस्थस्य भरद्वाजमताच्च । N७ पुरोडाशा—न्त्रावृत्तिः-युगपदसम्भवात् । [द्रव्यगतत्वस्वरूपं फलंच] सूर्यज्योति--तत्वात् इते–-अत द्रव्यसम्बोधनरूपत्वा- देकवचनान्तत्वाच्चैकद्रव्याभिधानपरत्वादावृत्तिरनयोः ॥ [प्रकरणविरोधपरिहारोपपात्तिः] प्रकरणस्य च बाधादिति–सूर्यज्योतिरिति न ज्योतिषोऽभि मव्रणम् हविः 'प्रकरणबाधात् । हविषोऽप्यभिसंपर्कज्जयोतिष्टत् ॥ 1 चाबाधात्-ग. घ चा बाधात् अत: अविभवित्वम् १–क 2 बाधप्रसङ्गात्-क, ख से ११, ३ ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने तृतीय पटल 187 (ख) यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टो देवानां विष्ठा मनु यो वितस्थे । आत्मन्वान् सोमघृतवान् हि भूत्वा देवान् गच्छ सुवर्विन्द यजमानाय मह्यम् इति प्रातर्दाहम् ॥ ५॥ २५ ॥ ३५० ॥ (ख) स्योनं ते सदनं करोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि त इति पात्रयानुपस्तीयद्भः प्रथत्रु ध्वनस्य गोपाः श्रुत उद्नाति जनिता मतीना- मित्यपर्यावर्तयन् पुरोडाशमुद्वास्य ॥ ६ ॥ २६ ॥ ॥ ३५१ ॥ दशमीखण्डिका. (ख) वेदेन भस्म प्रमृज्य तास्मिन् सीदामृते 'प्रति तिष्ठ त्रीहीणां मेध सुमनस्यमानः इति पात्र्यां प्रतिष्ठापयति ।। १ ॥ २७ ॥ ३५२ ॥ (ख) ' तूष्णीं यवमयम् ॥ २ ॥ २८॥ ३५३ ॥ (म्) इरा भूतिः पृथिव्यै रसो मोत्क्रमीत् इति ब्रुवेण ° कपालानि प्रत्यज्य देवस्त्वा सविता मध्वा- नक्जिति ब्रुवेण पुरोडाशमनक्ति स्वक्तमकूर्मपृष न्तमपरिवर्ग'मणिकाषम् ॥ ३ ॥ २९ ।। ३५४ सदनकरणमेकस्य कृत्वा उद्वासनादि प्रतिष्ठापनान्तमेकैकस्य करोति । सदन करणायेकैकस्येत्यन्ये। तत प्रातर्दाहमुद्वामयति । (रु) 2 यदा यावन्निर्वपति तदा तूष्णीं प्रतिष्ठापयति त्रीहीणामिति लिङ्गविरोधादिति भाव । एव च विकृतावपि यवमय तूष्णीमिति सिद्ध भवति । (रु) 3 कपालाञ्जनमन्त्रस्य प्रतिकपालयोगमाद्युत्ति” । अविभवादेकैकश कपालानीति तु सत्याषाढ । पुरोडाशप्रहणात् सय्ययोर्न भवत्य लङ्करणम् (रु) 4 कूर्मपृषदिव पृषत् बिन्दुर्यस्य नास्ति स अकूर्मपृषन् , जुम् छान्दस । क्वचित्क्वचित्रानक्तो भवतीत्यर्थ । (रु) 5 पृष्वन्त–क 6 परिवर्ग विच्छेद (रु) 7 निकाष –निकर्षणम् । तौ यथा न भवत तथाऽनीत्यर्थ । णमुलन्तौ वा । णकारश्छान्दस (रु). 188 श्रीरामाग्निचिहृत्तिसहितधूर्तस्वामभाष्यभूषिते [खं ११, सू. ६ [मन्त्रावृत्तिपक्षभेदः (भा) योगे योगे कपालाञ्जने मन्त्रावृत्तिः । प्रतिकपाल हिरण्यकेशिनः। अपरिवर्ण–अपरित्यजन् । अणिकाषम् —'अधृषन् । (ढ् ) उपरिष्टादभ्यज्याधस्तादुपानक्ति ।।४॥ ३०॥ ॥ ३५५ ॥ (भा) हस्तेनोपाङ्गनमधस्तात् हिरण्यकेशिमतात् । (ख) चतुहत्रा पौर्णमास्याथ् हवी घ्या'सादयेत्पञ्च होत्रामावास्यायाम् ॥ ५॥ ३१ ।। ३५६ ॥ (भा) असंभवतामासादने मन्त्रावृत्तिः । ( ख) प्रियेण नाम्ना पियश् सद आसीदेति यदन्यद्ध विदर्शपूर्णमासिकेभ्यस्तदेतेनासादयेदिति वि ज्ञायते ॥ ६ ॥ ३२ ॥ ३५७ ॥ [अवृत्तिपक्षयोः पृथगुपपत्तिः] (हृ) योगे योगे–न्त्रावृत्तिः-प्रतिकपालगण मन्त्रावृत्तिः एकपुरो रुडाशप्रयोगेऽपि विद्यमानत्वात् सर्वगणेषु युगपदसम्भवाच्च । प्रतिकपालं-–हिरण्यकेशिनः—अञ्जनस्य कपालसंस्कारार्थ त्वात् प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिरिति । अपरिवर्ग–अपरित्यजन्–अविच्छिन्दन्-अस्तोकेनप्रदेशेषु। आणिकाणे- अधृषन्–दुवेण पुरोडाशे । हस्तेनो–कोशिमताच्च—-यद्यपि प्रतिष्ठितम् । असं—वृत्तिः-युगपदासादनासम्भवात् । 1 न घर्षति-क 2 अधस्तादजन हस्तेन पर्यावर्तनप्रतिषेधात् (रु) 8 तात् सूत्रमताच–क + युगापदासादन सर्वेषाम्। असम्भवे त्वावृत्तिर्मन्त्रस्य । (रु) 5 कोचित्तु प्राकृत एव हविरसादने मन्त्रमेत विदधति । तन्निरासार्थमस्य वैकृतत्वप्रदर्शनम् । तेनास्य विकृत्यर्थमुत्पन्नत्वात् द्विबहुष्वनूह । एकवचनं तु अय यज्ञस्समसददित्यादिवद्यज्ञादिरूपेण हविस्समुदायाभिधान द्रष्टव्यम् । (रु) 6 स्तोकेन क स्तकेन स्तोकेन-घ. ख ११, सू ८ ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयेप्रश्ने तृतीय पटल 189 [प्रियेणेत्यस्येहान्हपतौ] (भा) प्रियेणेति विकृत्युत्पन्नत्वादनूहः । आसीदतमासीदतेत्युपदेशः अद्य सुत्यामितिदर्शनात् । (ख) अपरेण मुचः पुरोडाशावासादयति ।।७॥।३३॥३५८॥ (ख) उत्तरौ दोहौ ॥८॥ ३४ ॥ ३५९ ॥ दिनियमे विशेषः मतिभेदादिश्च] (भा) (उत्तरौ । दोहौ पुरोडाशस्य । आग्नेयं प्रथममैन्द्रमुत्तरम् । सुचां केचित् । असंभवे हस्तद्वयेन कर्म । [सर्वहविर्निर्देशरूपत्वप्रियेणेत्यस्य] (हृ) प्रियेणेति –नूहः- सर्वविकृतिथूपदिष्टत्वादेकवचनान्तस्य । अतो हविर्जातिमात्रपरता । [उपदेशपक्षे ऊहस्योत्पातः आसीदतमासीदनादिति -अस्यार्थःविकृत्युत्पन्नत्वेऽपि कचित्समवेताभिधानसंभवे तत्रोहो युक्त । यथा विकृतौ द्वादशाह उत्पन्नस्य श्वस्सुत्यामिन्द्रामिभ्यामिति प्रैषमन्त्रस्य अद्य सुत्यामित्यालेखन इत्यूह्रदर्शनम् तद्वत् प्रियेणेत्यस्याप्यूह इति । स्त्रोतसादनेहेतुः]

  • अपरेणे-सादयतीति-प्रकृतत्वात् ।

दोहोत्तरत्वेमतभेदहेतुः] उत्तरौ–गुत्तरमिति– काचिद्विवेचनात् । खुचां–केचित्-अपरेण सुच’ पुरोडाशावासादयतीति प्रकृतत्वात् [हस्तद्वयस्य कर्माङ्गत्वेमानम्] असंभवे हस्तद्वयेन कर्म-कर्मणे वा मिति लिङ्गादित्युक्तं दोहकुम्भयोर्युगपदासादनासंभवे । 1 कस्मादुत्तरौ ? सुग्भ्य इति ब्रूयात् । तासामेवावधित्वेनाधिकारात् । पुरोडाशाभ्या वा रौद्र उत्तर इत्यादाववधिमत्तया कृतस्याप्यवीधित्वदर्शनात् । () 2 अयं ग्रन्थ लिखितेषु न दृश्यते-रा दृश्यते (सु मात्रे ) के द्वचनात्क काचिद्दर्शनात्-घ 190 श्रीरामाग्निचिह्नात्तसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं ११, सू. १०. सू ) अपि वा मध्ये वेद्याः सान्नाय्यकुम्यौ संद धाति पूर्वे भूतमपरं दधि । 'अर्थाने व्युदूहति दक्षिणस्यां श्रोण्यां भूतमासादयत्युत्तरस्यां दाधि ॥ ॥ ९ ॥ ३५ ।। ३६० ॥ (सू) अयं वेदः पृथिवीमन्वविन्ददुहासतीं गहने गरेषु स विन्दतु यजमानाय लोकमच्छिद्रं यज्ञे भूरिकर्मा करोतु इत्यग्रेणोत्तरेण वा ध्रुवां वेदं निधाय वेद्यन्तान् परिस्तीर्य होतृषदनं कल्प यित्व ‘सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यते ॥१०॥३६॥३६१ [वेदनिधानफलम् ; पञ्चम्यन्तार्थः तत्रत्यविशेषश्च ] (आ) वेदा'सादनमुत्तरकर्मार्थम् । सामिधेन्यथै यत्रैष तं वक्तु प्रतिपद्यते । तस्य तदङ्गत्वात्सामिधेनीस्वरः । एकादशी खण्डिका ॥ इति आपस्तम्बगैौतसूत्रधूर्तस्वामिभाष्ये द्वितीयप्रश्ने तृतीय पटल । [सूत्रे कुम्भीसंधानपदार्थः (हृ) सूत्रे कुम्भ्यौ सन्दधातीत्यादि–हस्ते कुम्भ्यौ धृत्व वेदि मध्ये सकृत्सशिष्य आनन्तरं विभज्य प्रापयति । [उत्तरकर्मार्थमित्यस्याशयः ] वेदासा –र्मार्थम्- तच्छासनाभिमर्शने कृते भाष्यकारेणाने वैश्वानरे साकमेधेषु वरुणप्रघासेषु च तथा क्रमोपदेशात् । [सूत्रारम्भप्रयोजन अध्याहारोपपतिश्च] सामिधेन्यथा – प्रतिपद्यते – प्रैषस्यानन्तरविधानादेवा 1 हस्तस्थेएव कुम्भ्यौ सकृद्वेदिमध्ये संश्लेष्य ततस्ते व्युदूहति–विभज्य गमयति (रु) 2 वेदिं परिस्तीर्थेति यावानर्थ तावानेव वेद्यन्तान् परिस्तीर्येत । यद्वा यत्र हवीषि सादितानि तान् वेदिप्रदेशानित्यर्थ । तथा सनि महावेयामपि परितो हवषीद स्तरणं न परितो वेदािमिति सद्ध भवति (रु) ४ तदर्थमिध्मा धानादि प्रक्रमते (रु) + वेदनिधानमु –घ 5 अय वृत्तिग्रन्थ (श रा ) मात्रे व्श्यते न लिखितेष खं १२, सू. ३ ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने तुरीय पटल 191 (स्) अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहीति संप्रेष्यति ‘समिध्यमानायानुब्रूहीति वा ॥१ ॥ १ ॥३६२ । (सू) पञ्चदश सामिधेनीरन्वाह ।। २॥ २।। ३६३। [ पाश्चदश्यपुनरुक्तिफलम्] (भा) ‘पाचदश्यस्य सिद्धत्वात्पुनर्वचनाद्रुहुयाजिनोऽपि पञ्चदश लभ्यन्त इत्युपदेशः ॥ (सू) त्रीस्तृचानित्युक्तम् ॥ ३ ॥ ३ ॥ ३६४ ॥ () नन्तरप्रयोगे सिद्धेऽपि सूत्रारम्भप्रयोजन पुरस्तात्सामिधेनीनां होतेत्यव स्थानान्तस्यास्मिन् काले प्राक्प्रैषात् प्रयोगार्थं सामिधेनीभ्यः प्रतिपद्यत इति सामिधेन्यारम्भोपदेशात् ९ प्रैषस्य'तदारम्भत्वा त वक्तुमित्यध्याहार ॥ [अत्रविवक्षितः स्वरः खरोक्तिभावश्च] तस्य तदङ्गत्वात्सामिधेनीस्वर इति-तदङ्गत्वात् तस्य प्रैषस्य अङ्गत्वात् । सामिधेनीस्वरः रा । आश्रावणादीनामपि तद्देशस्वर एवेति । दर्शितम् । तथाचोक्तम्— उच्चैर्वैश्वानरस्याश्रावयतीत्यत्र । इति धूर्तस्वामिभाष्यवृत्तौ द्वितीयेप्रश्ने तृतीय पटल ॥ पञ्चदश्यपुनरुक्तिफलववरणम्] पाञ्चदश्यस्य--इत्युपदेशः—-अस्यार्थ –पञ्चदशसामिधेन्ये दर्शपूर्णमासयोरिति सिद्धे पञ्चदशत्वे पञ्चदशसामिधेनीरिति पुनर्वचनात् बहुयाजिनोऽपि पञ्चदशसङ्कया लभ्यते विकल्पेनेत्युपदेशः । 1 जूहीत्यूकार प्लावयितव्य (रु) 2होतेति शेष । परिभाषायामय पञ्चदशकल्प सर्वेषामविशेषेक । स एवात्रानूदितो वक्ष्यमाणं कल्पैर्विकल्पार्थम् । तेन राजन्यवैश्यबहुलाजिकल्पैरपि स विकल्पते (रु) 8 समिध्यमानयेतिवा–क + I पञ्चदशस्य सिद्धत्वात् (मु रा ) II पाञ्चदश्य सिद्धताम्—क 5 त्रींस्तृचा- नित्यनुवाके नित्या काम्य नैमित्तिकाश्च सामिधेनीकल्पा उता. तेऽपि यथ ब्राह्मणमनुसंधेया इत्यर्थ (रु) ४ प्राणैषप्रयोगार्थ –क. म पंषस्य च-घ 8 म्भकत्व-क 192 श्रीरामान्निचिद्वत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्य [खं ११, सू. ९ [तृचविभागः (भा) त्रीस्तृचानित्युक्त ब्राह्मणे । तस्यार्थः ,–राजन्यस्य त्रयस्तृचाः । प्रथमा सामन्वंस्तृचः त्व वरुण इत्युतमा त्रिष्टुप् । ईडे अमिमिति गायत्री । प्रवोवाजीया ॥ (भा) उत्तरा समिध्यमानोऽमृतस्य राजसीति जगती परीधानीयाया परा वैश्यस्य । काम्येष्वेकविशत्यादिषु प्रथमाया उत्तरे द्वे इंडे अमि- [श्रीनित्यादिभष्याविबरणम् ] (द्) त्रीस्तृचानित्युक्तं ब्राह्मणे--तस्यार्थः--राजन्यस्य ?-. त्रिष्टुप्--प्रथम * प्रवोवाजीया त्रिरभ्यस्ता । सामन्वान् तृचोऽम आयाहि वीतय इति तिस्र ऋचः । अयज्ञो वा एष योऽसामेति साम- संस्तवात् । त्वं वरुण ६ इत्यनुष्टुप् । अनया त्रिरभ्यस्तया परिदध्यात् । एव त्रयस्तृचा पञ्चदशानुब्रूयाद्राजन्यस्येत्यस्मिन् पक्षे त्व वरुण इति वसिष्ठराजन्यानां परीधानीयेत्येतावान् विशेषः । प्रकृतितो राज न्यस्य कल्पद्वयम् नित्यम् । आजुहोतेति गायत्र्या परिघानं नित्यम् ब्रह्मवर्चसकामस्यानन्तयात् ॥ (ड) ईडे आग्निमिति – वैश्यस्य – सप्तदशनुब्रूयाद्वैश्यस्येत्यत्र ईडे अभिमिति गायत्री प्रवोवाजीयाया उत्तरा प्रवोवाजीया त्रिरभ्यस्ता ईडे आर्म विपाश्वतामिति सकृत् । अग्न आयाहि वीतय इत्यादि समानमाजुहोतेत्यन्तम् । आजुहोता च सकृदस्याः परिधानीयायाः। परया समिध्यमानो अमृतस्य राजसीति बहुचपठितया परिदध्या त्रिरभ्यस्तया । काम्येष्वेक~~त्रयस्तृचाः--ईडे अभिं विपश्चितम् अने 1 वाजीयाया–घ 2 राजन्यस्य त्रयस्तृचा -(मु रा) ४ म (मु. रा) 4 वजा इत्यस्य त्रिरभ्यासादेकस्तूच आयाहि-(सु. रा) 5 इत्युत्तरात्रिष्टुप् (मु रा) त्रिस्तृचा नित्युक्तम्-ब्राह्मणे । तस्यार्थे –राजन्यस्य त्रयस्तृचा 8 त्यत्र प्रवो वाजीया त्रिरभ्यस्ता (मु रा) ख १२ स्, ३] । आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितयेप्रश्ने तुरीयः पटलः 19B [तृचविभागः पक्षभेदेनं उपदेशमतं च] (भा) मिति सामन्वदुत्तरा त्वाममे पुष्करादधीति त्रयस्तृचाः । आमिममं [तृचविभागविवरणम् / (वृ) शकेम ते वयम् इति ते , सामन्वानम् आयाहि वीतय इति तृच. उत्तरा इडेन्यो नमस्ये इत्येका त्वामग्ने पुष्करादधाति त्रयस्तृचाः आजुहतेति परिधानीया वसिष्ठराजन्ययोः स्व वरुण इत्येकविंशतिपक्षे । उपरितनपक्षेष्वप्येते एव परिधानीये । चतुर्विंशतिपक्षे पूर्वस्मादये विशेष ,-तृचेभ्य ऊध्र्वे वृषो अभिरित्याद्यमेिं ऍतमित्यन्तमुक्तं आजुहोतेति परिधानीये व्यवस्थया ॥ अग्निमग्न इत्येकादशाष्टम्य। इति--एकादशसु यावद- पोक्षितम् निवेशयेदित्यर्थ । त्रि शतमनुब्रूयादित्यस्मिन् पक्षे ' पूर्ववदामेिं दूतमस्यन्तमुक्तं अनिमग्न इत्येकादशसु प्रथमौ द्वौ तृचौ आजुहोतेति परिधानीया । द्वात्रिश्शतमनुब्रूयादित्यत्र विशेषः,-पूर्ववदर्भि दूतमित्युक्तं अभिममिमित्याद्यष्टावनुब्रूयात् तत’ परिधानीया। षत्रि- शपक्षेऽपि पूर्ववदग्निमित्येकादशापि प्रयोज्या समिध्यमानो अध्रे इति चोक्तृ परिधानीय । चतुश्चत्वारिंशतमित्यत्र विशेषः - समिध्यमानवस्य उपरि पृथुपाजा इत्यादि बदृचोक्ता अष्टावुक्तं परिधनीया । = 1 पूर्ववदग्निमग्न इत्येकादशापि प्रयोज्या समिध्यमानो (सु रा) 2 पृथु पाजा इत्यष्टौ समिध्यमानवत्य इति (मु रा) 8 शपक्षे पूर्ववत्पृथुपाज इत्यष्टा- बुक् दशतयीभ्य (सु रा ) ROUTHA VOL It 18 164 श्रीरामाभिचित्तिसहिंतधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [बृ. १२, सू. ३. (भा) इत्येकादशाष्टम्या ’ । ‘एतासां यथार्थमागमस्स्यात् । सर्वाणि छन्दासति गायत्री त्रिष्टुब्जगत्यो बहुयाजिन । अपरिमितमिति 3 बहुया जिन एव नित्यादधिक प्रीतानां चान्यतम कल्प" । केचिदष्टाचत्वारि 10 (हृ) अष्टाचत्वारिशत्पक्षे पूर्ववत् पृथुपाजा इत्यष्टावुक्ा ६ दाशत यीभ्य आमेच्यो गायत्रयश्चतस्र आगमयितव्याः *परिधानीया. & एका दशाष्टम्या अष्टौ समिध्यमानवत्या इति परत इत्यर्थः । एतासां स्यादिति उक्तार्थमेतासामेव निवेश " सूत्रान्तर- वचनात् । सर्वाणि--याजिनः-सोमयाजी–बहुयाजी । 'तस्य गायत्रय- दीनि छन्दांसि अवरुद्धानि यो बहुयाति सवनत्रयेण । गायत्री त्रिष्टुब्जगतीनां प्राप्तयभिप्रायेणोक्तत्वात् । अपरिमितवचनेऽपि त्रयाणा मेव छन्दसामनुवचनम् । । अपरिमित-नित्यात्-मः कल्प इति ब्राह्मणादीनां नित्या- घिकारोक्तपञ्चदशादि । सख्यासु स्वाधिकारप्राप्तसख्याया 18 अधिक मुपरिमित प्रकृतसख्यानामप्यविशेषेणोक्तस्वात् बहुयाजिनोऽपि प्राप्तिः। उपदेशमतेन बहुयाजिनोऽपि पञ्चदशसह्यायाः पूर्वमुक्तत्वाच्च ॥ केचिदष्टाचत्वारि शतपरम्– अपरिमितत्वात् । 1 शाष्टाभ्य इति (मु रा.) 2 पृथुपाजा इत्यष्टौ समिध्यमानवत्या -ग ४ याजिनमेव नित्यादधिक 4 चत्वारिशतपरम्-स्ख. ग घ 5 दाशतेभ्यः क 6तत परि-घ एतदादि न दृश्यते-घ 8 नीयाएतासा-दिति-उकार्य (ख रा) १ एतासामेव नि–घ एतासा यथार्थमागमस्स्यादित्युकार्थ-क. 10 एतदादि वचनमित्यन्त-घ-पुस्तके दृश्यते-क–पुस्तके च 11 प्राप्ताया अधिक -घ 12 संख्यास्वाधिकारप्राप्ताया अधिक (मु रा) 18 अधिकमपार मितम्-घ 14 प्राकृत सं (मु रा) म्लं, १२, सु ७ ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने तुरीय पटेल 195 (भा) शतः परम् । युक्ष्वाहीत्येवमादीनामानेयाना गायत्रीणामागमः। स्त्रियम्तेन यद्गायत्रच इति । परीधानीयाया पुरस्तात् क्षेप इत्युपदेश ॥ (सू) प्रणवे प्रणवे समिधमादधाति ॥ ४ ॥ ४ ॥ ॥ ३६५ ।। (सू) सामिधेनीविवृद्धौ काष्ठानि विवर्धन्ते * प्रति- हममानासु प्रकृतिवत् ॥ ५॥ ५॥ ३६६ ॥ (सू) समिद्धो अग्न आहुतेत्यभिज्ञायैकामनूयाजसमि- धमवाशिष्य सर्वमिमशेषमभ्यादधाति । परिधानी यायां वा ॥ ६ ॥ ६ ॥ ३६७ ।। (सू) वेदेनाग्निं + त्रिरुपवाज्य स्रवेण ध्रुवाया औज्य मादाय वेदेनोपयम्यासीन उत्तर परिघिसन्धि मन्ववहृत्य प्रजापतिं मनसा % ध्यायन् (ङ्) युक्ष्वाही–मागमः - आवापस्थान इत्याहु । स्त्रियस्तेन गायत्रथ इति–सिद्धवदनुवादात् गायत्रीणा माझेयानामस्मच्छाखोक्तानां युक्ष्वाहीत्यादीनामागम ॥ [उपदेशमतोपयाति] परिधानीया इत्युपदेशः - आगन्तूनामन्ते . निवेश इति । 'तेन मन्त्रास्त्रिष्टुब्जगत्यः षट्प्रयोज्या इति पूर्वेषा 1 वृद्धिहासौ पञ्चदशापेक्षया (रु ) 2 प्रकृत्या–पावदश्येन तुल्यमित्यर्थ । एतदुक्क भवति त्रींस्तृचाननुब्रूयात् एका सामिधेनीं त्रिरन्वाहेत्यादिषु सामिधेनीहासेन समिधामपि हास उक्त । किंतु ता दशैव समशो विभज्याधेया इति । वक्ष्यति च पित्र/या समश इध्मं वैध विभज्य त्रिरादधातीति । परिधानीयायामाघेग्नाश्शिष्टा इत्यन्ये (रु) ४ परिधानीयोत्तमा ऋक् (रु) 4 उपवाजनमुपवीजनम् तच्चादृष्टार्थं नतु दीप्तयर्थं त्रिरितिनियमात् । उदकमुपवाज्येत्यवभृथे सत्यषाढवचनाच्च । तस्म- दवभृथेऽपीष्यते (रु) 5तेन मार्गेण प्रपद्य (रु ) 8 देवतात्वेन (रु). ॥ इति पूर्वेषा ध्म–क घ. 13* 196 श्रीरामादिचिहृतिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं १२, स ७ (सू ) दाक्षिणाप्राञ्चमृद्धं सन्ततं ज्योतिष्मत्याशरमां घारयन् सर्वाणीष्मकाष्ठानि सस्पर्शयति ॥ ७ ॥ ७ ॥ ३६८ ॥ [उपवाजनोक्तिस्वारस्यम् संस्पर्शनेऽन्यपक्षः य.नाकारश्च] (भा) उपवाजन दीप्तयर्थम् । तस्मान्नावभृथे । अन्ववहृत्य प्रवेश्य । तेन “ सन्धिना सस्पर्शनं केचित् । मनसा ध्यान प्रजापतये स्वाहेति । (ङ्) कळस’क्रमाबाधाय परिधानीयायाश्च नियतस्वात् समिध्यमानवतीं सामद्धवतीं चेति 5 न्यायो 8 धाशब्दबोधितास्वेवेत्युपदेशाभिप्रायः । अत्र बहुचपरितानामागमपक्ष। सूत्रकारेणाप्युपदेशादितराणीत्यर्क'कारात् बह्वचशेषत्वादस्मदीयहौत्रस्य । [प्रतिद्वसमानास्विति सूत्रार्थः प्रतिद्वसमानासु प्रकृतिवदिति-अस्यार्थ. , “-एकवि५शति- मिध्मदारूणि भवन्ति पञ्चदशेषमदारूण्यभ्यदधातति प्रकृतौ नियमात् काष्ठसद्धयाप्यङ्गभूता । पञ्चदशसामिधेनीरन्वाहेति सामिधेनसङ्कया च विहिता । एका & सामिधेनी त्रिरन्वाहेत्यादौ सामघनसिङ्याबाधेऽपि समश इध्मं ५ त्रैधं विभज्येति काष्ठसङ्गचाया ० अप्यबाधितत्वात् यावसामिधेनीसङ्कयामादाय परिधानीयायां शेषाधान कर्तव्यमिति ॥ [उपवाजनपदार्थः उपवाजी-केचित्-परिधिसंघिसस्पर्शनम् । [ध्यानाकारेप्रमणम्. मनसा–स्वाहेति-–होमत्वात् स्वाहाकारप्राप्तेः तद्योगाच्चतुर्थ न्तस्य प्रजापतेर्यानम् । ज्योतिष्मत्याधारमिति ज्वलत्यभौ । आधारयन्–हर्षिधारा कुर्वन् (४) ५ प्रदेश्य-ध. 8 सन्धीनाम्-ग. • क्रमबाधाय (सु रा) 5 न्याय्यक 8 धाय्या ( सु रा) । करणत्-क स्व. ग 8 सामिधेनीनाम् (मु रा). 9 नैधमितिकाष्ठ- क. ध. 10 अबाधि तत्वान्-घ. 11 शेषकाष्ठाधानम् (सु. रा) 12 स्पर्शनम्-क. परिधिस्पर्शनम् घ. 19पतये ? ध्यानम्-क 11 डै १२, सू ५] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने तुरीयः पटलः 197 (ख) 'आघारयोर्वदत्यूजू प्राञ्चौ होतव्यौ तिर्यञ्चौ वा व्यतिषक्तावव्यतिषक्तौ वा ॥८॥८।।३६९ ॥ [व्यतिषङ्गपदार्थः (भा) व्यतिषङ्गस्ससर्गः ॥ (8) स्रवेणाज्यस्थाल्या आज्यमादाय आप्यायतां ध्रुवा घृतेने’त्यवदायावदाय ध्रुवामाप्याययतीति ॐ सार्वत्रिकम् ॥ ९॥ ९॥ ३७० ॥ [ओप्साधुवाग्रहणफले आप्यायनं न चरौ] (भा) प्रतिध्रुवमाप्यायन वीप्सावचनात् । सार्वत्रिकवचनाद्दर्शपूर्ण व्याख्येयप्रदर्शनं क्कचित्ताद्विकल्पश्च] (हृ) व्यतिषङ्गस्संस इति–व्यतिषक्तावव्यतिषक्ते वेति सूत्रे

  • व्यतिषङ्गशब्दस्यार्थः । प्राञ्चौ 6 तिर्यथावित्यत्र व्यतिष

विकल्पेन ॥ [साकारः] प्रतिस्रवमाप्यायनं वीप्सावचनात्--अवदायावदायेति । [अन्यत्रपक्ष(न्तरम्] सार्वत्रिक-न्यत्रापीति-केचिदन्यत्राभिपूरणमिच्छन्ति ; अग्नौ दीक्षाहुतिषु भाष्यकारेणोक्तत्वात् । 1 आधारयोरेतान् विकल्पान् वदति ब्राह्मणम् अजू प्राधावित्येक पक्ष तिर्यौ मिथे व्यतिषक्ताविति द्वितीय । तवेवाभ्यतिषक्तावृ इति तृतीय (रु) त्यवदाय ध्रुवा–क 8न केवलमाघारे , किन्तु सर्वेष्वेव कर्मसु यत्र भौवादवडती त्यर्थ । मन्त्रस्तु प्रकरणादैष्टिक एवाप्यायन इत्येके (रु) 4 व्यतिषकार्थ -क. 5 शब्दार्थ (सु रा ) ० तिर्यश्चौ वेत्यत्र-घ. 198 श्रीरामाभिचिहृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [ख १३, सू १ (भा) मासाभ्यामन्यत्रापि । ध्रुवाग्रहणा द्वामेव । ध्रुवाकार्येऽपि चरावभिपूरणमेव यावदर्थमित्यतो नाप्याय्यते ॥ (सू) अऔत्परिधीश्चानिं च त्रिस्त्रिस्संमृडीति संग्रे- ष्यति ॥ १० ॥ १० ॥ ३७१ ॥ ॥ द्वादशी खण्डिका ॥ (सू) इध्मसंनहनैस्सह स्फ्यैरऋते स्फ्यैर्वाऽsीध्रोऽ 'नुपरिक्रामं परिधीन् यथापरिधतमन्वग्रं त्रिस्त्रिस्संमृज्य अने वाजजिद्वाजं त्वा सरिच्यन्तं वाजें जेष्यन्तं वाजिनं वाजजितं वाजजित्यायै संमाज्येभिमन्नदमनाद्यायेति त्रिरतिं प्राश्वम् ॥ १ ॥ ११ ॥ ३७२ ॥ == = = = = = = = = (वृ) ध्रुवाग्रहणाचूंवामेवॐ आप्याय ‘यन्ति । [आप्ययनांनषेधस्थलवेवरणम्] धृवाकार्येऽपि- नाप्यायत इति– प्रायणीयायामाज्येन चरु- मभिपूर्येता देवता यजतीत्यस्मिन्पक्षे नाप्यायनम् । एवं गृहमेधीये ओदनयोर्निग्ने कृत्वेत्यत्र अभिपूरणमेव सर्वत्राभिपूरणम् न प्रत्यवदान अर्यलक्षणत्वात् । - ---


- = क 1 अनुपरिकामं-त त परिधिदेश गत्वा (रु). 2 मन्-क यथापरि धित-येन क्रमेण परिहितास्तेन क्रमेण (रु) 10 अन्व-मूलादारभ्याऽऽप्रात् (रु). 5प्याययति-क घ. 6नाप्याय्यत इति-ग. घ. नप्याययत इति ( सु. २) 7 नियमेन कु-घ. खं १३, सू २.] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने तृतीय पटलः 199 [स्फयमात्रेणापि सेमार्गलाभः सेमार्गान्तर च] (भा) स्फ्योऽपि समार्गार्थः । तस्मादवभृथे तेन समार्गः। अनु- परिक्राम--गत्वा गत्वा तस्य तस्य समीपम् , अनैकस्थः । यथा परिधित तथा अन्वग्रम्-अग्रे क्रियापरिसमाप्तिः। अभिमसीदित्यपि ‘लभ्यते । तदाग्नेः पूर्वम् ॥ ११४ ॥ (ख) भुवनमसीत्यग्रेण ध्रुवां जुहू वाऽ*ञ्जलिं कृत्वा जुद्देहीति जुहूमादत्त उपभृदेहीत्युपश्रुतम् ।। ॥ २॥ १२ ॥ ३७३ ।। [स्फ्ये सेमार्गार्थत्वाविरोधः] (€) स्फ्योऽपि संमार्गार्थ इति ;~-न सहयोगात् स्फ्यस्य प्राधान्यम् । [अन्यथा अवभृथे तदभावः तस्मादवभृथे तेन सम्मार्गः ;--संनहनाभावेऽपि । अनुपरि—धितं तथा ;-परिधानक्रमेण । अन्वग्रं लभ्यते ;-अभिमसीत्रित्रिस्सम्मृद्वीति ब्रायणो क्तत्वात् तदपि विकल्पेन लभ्यते । [अग्नेः पूर्वमिति पक्षेऽपि परिधिसंमार्गः तदाऽग्नेः पूर्वम् ;--सम्मार्ग । * अस्मिन्नपि पक्षे परिधीन् समाष्टति पश्चाद्विधानात् पश्चात्परिघिसम्मार्गः ॥ 1 नैकत्रस्थ (सु पु ) 2 लभ्यते इत्यन्त एव-घ 3 अजलि राहवनीयसस्कारार्थ तस्मा एव नमस्करोतीति मत्रविधािवाक्यशेषात् आहवनी- याञ्जलिं करोतीति भारद्वाजवचनाच्च । दक्षिणस्य व्यापृतत्वात् सव्येनादानमुपभुत , तथा बौधायनोतेश्च (रु) 4 तस्मिन्-क 200 श्रीरामानिचिदृत्तिसाहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते । [खें. १३, सू २ [अजलेर्नमस्कारार्थता, भुवनंयज्ञःप्रथनंयष्टःअवभृतेप्यूहः तत्रोपदेशपक्षश्च] (भा) नम इति लिङ्गात् "नमस्कारार्थेऽञ्जलि । भुवनमसीति यज्ञाभिधानम् । विप्रथस्वेति यजमानस्य । अतोऽवभृथे आपो यष्ट्रय इत्येतावानृह । न तूपदेशः । [अजलेर्नमस्कारार्थत्वविवरणम्] () नम इति—थोंऽञ्जलिर्भरिति ;-जुहं वाऽञ्जलि कृत्वेत्यत्र आहवनीयाभिमुखमञ्जलिं कृत्वा तन्नमस्कुर्यात् । अने यष्टरिद नम इति लिनुत् । तस्मा एव नमस्करोतीति वाक्यशेषाच्च । [भुवनं नेहाग्निरित्यत्रहेतुः] भुवनमसीति यज्ञाभिधानम्’--नाभेः । यज्ञो वै भुवनं इति वाक्यशेषात् । [विप्रथनस्य यजमानविषयत्वोपपत्ति ] विप्रथस्वेति यजमानस्य ;--* प्रधानाभिधानम् , यजमानं प्रजया पशुभिः प्रथयस्वेति यज्ञसबोधनम् । यज्ञ एव । यजमनं प्रजया पशुभि 5 प्रथयतीति वाक्यशेषात् । ° प्रथस्व-प्रथयस्वेत्यर्थ . [अवभृथेऽङ्गले. ऊहस्य चोपपात्तिः] अतो-त्येतावनूहः ;-अतोऽवभृथेऽप्यविकारेणाञ्जलिकरणम् । & यजमानप्रथनाशसनपरत्वान्मत्रस्य । एष हि देवेभ्यो हव्यं भरतीति हविर्भरणद्वारेण आहवनीयस्य यष्ट्टत्वात् अमिवै देवाना यष्टेति च वाक्यशेषात् यज्ञकर्तृरूपाहवनीयाभिधानस्य विवक्षितत्वात् तत्स्थानापन्ना °स्वप्यवभृथे आपो यश्च इयेतावान्हू ॥ [विनाप्यूहं प्रयोग इति उपदेशपक्षोपपात्ति ] न तूपदेशः ---अनेयेष्टत्वस्य भाक्तत्वात् यज्ञफलाशासनपरत्वा 1 नमस्कारार्थं च लिखति ?~~ख ग घ 2 थंजलि –क 8 रिति , आहव नीया–क घ 4 प्रधनाभिधानम्-क ख ग घ 6 पशुभिरितिवाक्य-क 6 विप्र थस्व–विशेषेण-क. 7 थे अविकारेण-घ. 8 यजमानस्य प्र-क १ स्वप्सु अ-घ. ख १३, सू ४] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने तुरीय पटल 201 ( ख) सुयमे मे अद्य घृताची भूयस्तथ्स्वावृतौ स्रपावृतावित्युपभृति जुहूमत्यादधाति "। मुखतोः भिहृत्य मुखत ऽउपावहरति सर्वत्रैवमत्याधानो- पावहरणे ’ भवतः ॥ ३ । १३ । ३७४ ॥ [अत्याधानादमन्त्रकता] (भा) अत्याधानोपावहरणग्रहणानि तूष्णीमन्यत्र । (सू) न च ‘सशिञ्जयति नाभिदेशे च सुचौ धारयति ॥ ४ ।। १४ ।। ३७५॥ (हृ) मग्नस्य अवभृथेऽप्यनूढेन प्रयोग इति । तुशब्दात्पूर्वपक्षव्यावृत्तिः । देवताभेरभिधायकोऽभिशब्दः वरुणप्रघासावभथ दर्शितत्वात् । एष हि देवेभ्यो हव्य ४ भरतीति अग्निर्वै देवानां यष्टेति देवतायामुपपद्यते नाधिकरणेऽसौ। स्थलजलाद्यधिकरणेषु तत्तद्देवताभ्यश्च इयमान हवि देवताभिरेव वहति तस्मादवभृथेष्वपि तस्यैवाभिधानमिति ॥ ११५ ।। ।। ३३९ ।। [अन्यायाधानपदयोरर्थः भाष्याशयश्व] अत्यधानमन्यत्रोते–आधारादन्यत्र जुहूपभृतोषंहण- मस्याधनम् । उपावहरण च तूष्णीम् । उपावहरणमत्राभावेऽप्यनास्थया भाष्ये निर्देश । आघार एव मन्त्रोपदेशात् अन्येषां तत्प्रकृतित्वाभावात् तूष्णी क्रियामात्रानुष्ठानम् । अथवा मुखतोऽभिहृत्य मुखत उपावहर तीति क्रियाप्रकारमात्रमुपदिश्यातिदेशात् समनन्तरवाक्यस्थस्यातिदेशो युक्त इति 1अत्यादधाति--स्थापयति (रु) 2 मुखेनाभिहृत्य-अभिमुखे कृत्वा (छ) उपावहरति---अपादत्ते (रु) हरतीति–ख. 4 मन्त्रस्तु प्रकरणादाख़रार्थ एवेर्यो नान्यत्र (रु). 5 शब्दाययाति (रु) 6 वहतीति–क 7 यौहूय-ध. 202 श्रीरामानिचिदुत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [ख १३, . [शिञ्जनस्वरूपं असंशिजनधारणयोः सार्वत्रिकत्व च] (भा) न च । सशिञ्जयति--न च शब्द करोति। असंशिञ्जन धारणयोः सार्वत्रिकत्व ' च । शन्दात् ॥ (ख) अग्नाविष्णू मा वामवक्रमिषमित्यग्रेण सुवो- परेण मध्यमं परिधि 'मनवक्रामं प्रस्तरं 'दक्षिणेन पदा दक्षिणाऽतिक्रामत्युदक्सव्येन ॥५॥ १५॥ ॥ ३७६ ।। (भा) अनवक्रमं -अनवक्रम्यानवक्रम्य । ( ख) एतद्वा ‘विपरीतम् ।। ६ ।। १६ ॥॥ ३७७ ॥ (सू) विष्णोः स्थानमसीत्यवतिष्ठते ॥ ७॥ १७ ॥ ॥ ३७८॥ शिञ्जनसंभवः ] (ह्) न च शब्दं करोति–पात्रसघट्टनेन । [सार्वत्रिकत्वलाभ ] असंशिञ्जन-शब्दादिति–चशब्दात्सर्वत्रेत्यनुषज्यते ॥ [णमुलन्ताशयः] अनवक्रम-अनवक्रम्यानवक्रम्य-णमुलर्थः पनपन्यम् सर्वातिक्रमणाभिप्रायेण ॥ 1 कत्वम् इत्येव वाक्यान्त -क घ. 2 क्रमन् प्र-ख. अनवक्र मम्–पदा प्रस्तरमनवक्रम्य (रु) ४ दक्षिणेन सव्येनेति तयौ प्राथम्यनियम अनवक्रममित्याभीक्ष्ण्यवचनात् । अयमपि अत्रव सार्वत्रिक विधि (8)

  1. सभ्येनातिक्रम्य दक्षिणेन प्रत्याक्रामतीत्यर्थ (छ) 5 (अनवकमम् , सुचोऽप्रेण

मध्यमं परिधिसपेरेण प्रस्तरमनतिक्रामन् यथा भवति तथा दक्षिणतो गत्वेत्यर्थ ख १४, सू २ ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने तुरीय पटल 203 (स्) अन्तर्वेदि दाक्षिणः पादो भवत्यवश्व ' स्सव्यः । अथोवंस्तिष्ठन् दक्षिणं परिधिसंधिमन्ववहृत्य ॥ ८॥ १८।। ३७९ ॥ ॥ त्रयोदशीखण्डिका ॥ ( सू) समारभ्यो'ध्र्वो अध्वर इति प्राञ्चमुदञ्चमृजु संततं ज्योतिष्मत्याघरमाघारयन् सर्वाणीष्म काष्ठानि सञ्स्पर्शयति ॥ १ ॥ १९ ॥ ३८० ॥ (भा) ज्योतिष्मति-ज्वलति । (ख) यं कामयेत * प्रमायुकस्स्यादिति जिज्ञे तस्येत्यु- क्तम् । २ । २० ॥ ३८१ ॥ [जिह्मत्वोकयर्थवादत्वम्] (भा) जिज्ञो वक्रः । उर्वमृजुरिति कर्तृवाद ॥ [सौत्रस्य प्राञ्चमुदञ्चमित्यस्यार्थः (यू) प्राश्च मुदधमिति–कोणदिगभिप्रायेण , ऋजू प्रायौ । इत्युक्तत्वात् । [आघार्यान्वारम्भणं मानं च] ज्योतिष्मति-ज्वलति–अत्राघार्यद्रव्यस्य यजमानान्वारम्भणम् आघारमाघार्यमाणमनुसमारभ्येति दर्शनात् । [कामनोक्तेः फलितार्थ शब्दसाधुत्वं च] जिह्म तस्येत्यक्त ब्राह्मणे जिलः-वादः-ऊध्र्वमाघार्यं विच्छिन्द्यादित्यापूर्वता जिह्म ता च कर्तृविशेषणे । यथा जिझ यथा चोध्र्व अवक्र भवति तथा । दक्षिणावधं -तत्पार्जिणसस्टुष्टाङ्गुलेल (रु) 2उर्व–अश्रङ्क (रु) 3 प्रमा युक -मरणधर्मा। जिह्म-वक्रम् ब्राह्मणप्रदर्शनमृजुत्वादरार्थम् (३) 204 श्रीरामान्निचिदृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [बृ १४, सू ९ ( सू) ऊध्र्व 'माघार्य विच्छिन्द्याद्वेष्यस्य ॥ । ३ ॥ ॥ २१॥ ३८२ ॥ (सू) ’व्युषण्वा ।। ४॥ २२ ॥ ३८३ ॥ [स्त्रद्वयसंपिण्डितार्थः (भा) — वृषण्व-विकिरन्मनसा शत्रु ध्यात्वा ।। (ख) न्यधं वृष्टिकामस्य ॥ ५॥ २३ ॥ ३८४ ॥ (सू) ‘द्वेष्यस्येत्येके ।।६॥ २४ ॥ ३८५ ॥ (ख) ऊध्र्वमाघारं स्वर्गकामस्य भूयिष्ठमाहुतीनां जुहुयात् ॥ ७॥ २५ ॥ ३८६ ॥ (ख) अपि वा ‘नाघारयेत्पूर्वार्धे मध्ये पश्वधं वा जुहुयात् ॥ ८॥ २६ ॥ ३८७ ॥ (सू ) हुत्वा' ऽभिप्राणिति ।। ९॥ २७ ॥ ३८८ ॥ - - - - - - - - - (ख) तिष्ठन् जुहुयादित्यध्या*हृत्य अजिह्ममुर्वमित्यचस्थानक्रियाविशे षणत्वात्कर्मत्वनपुसकत्वे । [विकिरण विवरणेन भाष्यार्थ ] वृषण्वन्-ध्यात्वा–ऊध्र्वमघार्यं विच्छिन्द्याद्वेष्यस्य ""यज मान मनसा ध्यात्वा विकिरन् प्रशिथिलमाहुतिं जुहुयात् ॥ 1 नाभिदेशादूर्वसुहृहीतया खुचाधारामारभ्य मध्येविच्छिन्द्यात् (रु). 2वृष- एव। १–क ख इत इतो विकिरन्वा धारा विच्छिन्द्यादित्यर्थ । णकारश्छान्दस । यजमानस्याद्वेष्यत्वाचैवं विच्छेत्तव्यमिति भाव (रु). 8 I वृषण्वन् ? विकिरन्- II वृषण्वान् विकिरन् (मु पु) +न्यश्चि—ख न्यर्च-नाभिदेशात्रीचै (रु) 5 नीचैराघारो दृष्यस्य , तस्माद्वर्जनीय इत्येके (रु) 6नाधारयेदित्याघारगुणप्रति- षेध । दीर्षधारादिसंयोगादयो धर्मा न भवन्तीत्यर्थ (च) । अभिप्राणिति-आधा रस्येपरि श्वसिति (रु). 8 व्याहृत्यम्-क ! त्वत्कर्मनपुंसकत्वे-क. 10 डे स्येत्यत्र द्रुष्यम्-क, ख १४, सू ११ ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वि तथैप्रश्ने तुरीय पटल 20b [अभिप्राणने कर्म] (भा) हुत्वाऽ' भिप्राणनमाघारस्य ॥ (सू ) वृहद् इति खुचनुत्रुह्य पाहि मांऽने दुश्चरिता- दीमा सुचरिते भजेत्यसङस्पर्शयन् नृचौ भृत्या क्रामत्येते ? एवाक्रमणप्रत्याक्रमणे मन्त्रवती भवतः ॥ १० ॥ २८॥ ३८९ ॥ (भा) एते एव मघवती भवत नान्ये । ऽविधिस्तु सर्वत्रासस्प': शी- मुक्त् । तदा ‘घारार्थ प्राण आघार इति । (सू ) मखस्य शिरोऽसीति जुड़ा ध्रुवां° द्वित्रिर्वा समनक्ति ॥ ११ ॥ २९ ॥ ३९० ॥ [समजने कर्म मन च] (भा) ध्रुवासमञ्जनमाज्यस्य , ज्योतिषा ज्योतिरड्तामिति लिङ्गात् । [ भाष्योक्तनियमफलम् | (ह्) एते एवमुक्ता–एते एव मन्त्रवती भवत ( इति नियमात् मन्त्रवर्जितस्य क्रियाकलापस्य सर्वत्र प्राप्तिः ॥ [ङचोरसंस्पर्शनस्याघारार्थत्वेमानम] तदा-आघार इति - नृचोरसस्पर्शनमाघारार्थमेव । प्राण आघार. यस ५स्पर्शयेदिति लिङ्गात् ॥ [समञ्जनं भ्रौवाज्यस्यैव] धुवा-ज्यस्य-ध्रुवाः समनक्तीत्युक्तेऽपि भौवाज्यस्य समञ्जनम्। ज्योतिषा-लिङ्गात्-आज्यस्यैव तैजसत्वात् ज्योतिरिति गैणवादोपपत्तेः । 1 अभिप्राणन–क I णनमुपरिप्राणन-ख TI 2 इत्थमन्यत्र मतुप युदासात् ततोऽन्येषामाक्रमणप्रत्याक्रमणधर्माणा सार्वत्रिकत्व स्पष्टीकृतम् । बृचोरसं स्पर्शननियमन मन्त्रश्चत्रैवेष्यते यत्संस्पर्शयेदिति निन्दार्थवादस्यघरसयोगात् € विधिकर्मसु-क. 4 स्पर्शनमु–क 5 तदादरार्थी-ग 6 ध्रुवामिति ध्रुवास्थमाज्यं लक्ष्यते (रु) ? सर्वस्य-क 206 श्रीरामांनिचिदृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं १५, सं १ (सू) उन्नीत राय इति ब्रुवेण ध्रुवाया आज्यमादाय सुवीराय स्वाहेति जुहूमभिघार्य 'जुलुपादाय यज्ञेन यज्ञस्संतत इति ध्रुवां प्रत्यभिघार्यायतने ४ सादयति ।। १२ ॥ ३० ॥ ३९१ ॥ । न्यतुदशी कण्डिका ॥ [जुह्वोपादानेऽमन्त्रता उपदेशमत च. (भा) जुहोपादायेति न मन्त्रः । पुनरुनीतमित्युपदेश ॥ (सू) क इदमध्वर्युर्भविष्यति ? स इदमध्वर्युर्भविष्यति यज्ञो यज्ञस्य वागात्विज्यं करोतु मन आत्विज्यं करोतु वाचं प्रप भूभुवस्सु'वर्विष्णोः स्थाने तिष्ठामीतीघ्रमसंनहानि स्फ्य 3 उपसंगृह्य वेद्याश्च । [अस्योपादनस्यामन्त्रताहेतु ] (छ) जुड-न मन्त्रः—जुड़ोपादायेति छान्दस , नच मन्त्र’ ; पुन रुपादाने मन्त्रानुपदेशात् ॥ [उपदेशपक्षाशय | पुनरुनीतमित्युपदेशः इतिञ्जुहोपादायेत्यस्मिन्नपि वाक्ये अवश्य पूर्ववाक्यस्थब्रुवाज्ययोरुपस्थानात् सहचरितस्य मन्त्रमात्रस्य निवृत्तिकारणाभावात् उन्नीतं राय इत्याज्योपादानार्थतया साधारण त्वच ।। 1 जुढ़ापादाय-ख 2 तने छुचौ सादयित्वा -ख. 3 सादयित्वा-क . रुद्रदत्तसमतोऽय पाठ । A स्वर्विष्णो-ख 5 उपसंगृह्य-उपश्लेष्य-(रु) ख. २५, स २.] औपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयेप्रश्ने तुरंथ पटल 20 (ख) तृणमय्यन्तमादायोत्तरतः ४ प्रवरायावतिष्ठते पूर्वोऽध्वर्युरपर आग्नद्धः ।।१॥ ३१ ॥३९२ ।। [कइदमित्यादेर्विनियोगः, सूत्रार्थःआदने उपदेशपक्ष] अवस्थानदेशः, वरणे क्कचिद्विशेषश्च ] (भा) क इदमित्यवस्थानमन्त्र । इध्मसनहनानि स्फ्ये गृहत्वा वैघाश्च *तृण विगतान्त मध्यवर्ति तस्य ‘पंच्याविनः वेद्यां तृणमपि. सुजतीति लिङ्गात् । न मुच्यते वेद्य इत्युपदेश । वेद्य उत्तरतः । वरुणप्रघासेषु प्रतिप्रस्थातुर्न प्रवरः अथुणा वृतत्वात् । (सू) ध्मसन्नहनानाग्नीध्रोऽन्वारभ्य क इदमग्नीधै- विष्यति स इदमग्नीद्भविष्यतीति मन्त्रः संनमति ॥ २ ॥ ३२ ॥ ३९३ ॥ [अवस्थानमन्त्रताहेतुः] (७ ) क इदमित्यवस्थानमन्त्रः—तिष्ठामीति लिङ्गात् । इध्मसंनहनानि-तीति लिङ्गादिति –वेदिमध्यात् तृण मससृष्टमुपादाय वेद्यां तृणमपिसृजतीति प्रक्षेपविधानात् । न मुच्यते वेद्या इत्युपदेशः;~अपिसृजति हस्तविमोक- मात्रपरतयाप्युपपत्तेः वेद्यस्तृणमपादायेति संततस्यैवोपादनम्। [उत्तरत्वावधिर्वेदिरित्यत्र हेतु ] वेद्य उत्तरतः ; -प्रवरायावस्थानम् प्रकृतत्वात् न विहरमात्र स्योतरत । [वरुणप्रघासे विरोधे हेतु ] वरुण-वृतत्वात् –व्रियमाणस्य चैकत्वात् । 1 अव्यन्त-वेया अविगतमन्तं-वैद्यन्तस्य मूलमिति यावत् । वेद्या अवि गतान्त वा (रु). 2 प्रवरं वक्तुम् , तल्लिङ्गत्वान्मत्रस्य (रु) ४ यच्च तृणमप्य- स्तविग-घ. 4 प्रच्यावनं-घ 5 इद वाक्यम्-घ. पुस्तके न दृश्यते. 208 श्रीरामान्निचिदृत्तसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [ख १५, सू ४ (सू) ब्रह्मन् प्रवरायाश्रावयिष्यामीति ब्रह्मणमामन्त्रया- आव 'यो ‘श्रवय श्रावयोमाश्रावयेति वा श्राव यति ॥ ३ ॥ ३३ ।। ३९४ ॥ [आश्रावणादिप्रयोगप्रकारः मानं च (भा) आश्रावणादिषु प्रथमाद्वितीययोस्त्रिमात्रत्वम् । श्रावयेत्यत्रापि । त्रहि प्रेष्यादीनां व्याकरणासद्ध प्लुति ॥ (सू) अस्तु औषडित्याग्नीध्रोऽपरेणोत्करं दाक्षणामुख स्तिष्ठन् स्फ्यश् 'संमागध धारयन् प्रत्या श्रावयति ।। ४॥ ३४ ॥ ३९५ ॥ [प्रत्यश्रवण स्थितिः] (भा) इहाऽपि प्रत्याश्रावण दक्षिणामुखस्य ।। [लनेप्रमाणम्. (वृ) आश्र–श्रावयेत्यत्रापि ;- स्वरयो त्रिमात्रत्वम् । आच वहे आच वये पूर्वश्चेति भारद्वाजवचनात् , –-अस्य सूत्रस्यार्थः वहशब्दे परतः पूर्वस्याकारस्य प्लाति वयशब्दे परत पूर्वस्य श्राशब्दस्य प्रातिः पूर्वश्चेति प्रथमस्याकारस्योकारदेश्च प्लति ॥ [प्रत्याश्रावणे दक्षिणामुखत्वोपपत्तिः] ब्रूहि प्रे–श्रुतिः ;-ब्रूहिप्रेष्यश्रौषधैषडाचहनामादेरिति । इहापि-सुखस्येति ,–प्रवरायावस्थाने पूर्वोऽध्वर्युरपर आमीषु इति नियमात् दक्षिणेन मणिना दक्षिणमसमध्वयैरित्यादि होतु 1 अत्र तृतीयो निगदत्रयक्षरश्चतुर्थ प्रणवादि तेषु चाद्यथो । अनीश्रेषणे परस्य चेति । प्रथमद्वितीयावचौ प्लवेते नान्यत्र । तावेवोदाहृत्य अत्रैवय प्लुत इष्यते इति नियमात् । केचित्तु चतुर्थेऽपि प्रणवादुत्तरौ प्लावयन्ति प्रथम एव निगद 2 यामें श्रावयेति–ख प्रणवाधिक इति कृत्वा (रु) 8 चतुर्थेऽपि प्रणवादुत्तरौ प्लावयता पक्षमनूवाद रुद्रदत्त 4 समार्गीइमसनहनानि । तेषा स्फ्यस्य च धारण प्रवरादन्यत्रेति द्रष्टव्यम् प्रवरे तेषामध्वर्युणा घृतवत् । औषडित्यौकार प्लावयति () 09 खं १५. सू, ६] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयेप्रश्ने तुरीयः पटल (सू) आीधे सोमे ॥५॥३५॥३९६॥ सर्वत्रैवमाधुतप्रत्याश्रुते भवतः ।६।३६।। ।। ३९७ ॥ [आश्रवणादेस्सर्वत्रैकरूपता] (भा) आसीधे सोमे दर्शपूर्णमासाविकाराणामपि ॥ ।। पञ्चदशी खण्डिका ।। (भा) यथेह प्रयुक् तथा सर्वत्र । ॥ इति आपस्तम्बश्रौतसूत्रबूर्तस्वामिभाष्ये चतुर्थ पटल । (हृ) स्पर्शनाञ्जनायेदङ्मुखयोरवस्थानं प्राप्तम् । अत इहापि प्रत्याश्रवणे । दक्षिणामुखत्व प्रतिपाद्यते । अपरेणोत्करं दक्षिणामुखस्तिष्ठन्नित्यविशेषे- णोदितत्वात् तथावास्थितयोरेव होतुरसस्पशों यथा भवति तथा कुर्यात् । [आश्रावणावेकरूपताविवरणम्] यथेह-सर्वत्रेति ,-आश्रावयेत्यादिषु वैकल्पिकपक्षेषु इहानु- ष्ठितपक्ष एव । स सर्वत्र तथा । प्रत्याश्रावणप्रयोगोऽप्यत्रोक्त एव सर्वत्र । इति धूर्तस्वामिभाष्यवृत्तौ द्वितीये प्रश्ने चतुर्थ पटल ॥ 1 आश्रुतमाश्रावणम् (रु) 2 सोमे त्व।नीध्रागारे तिष्ठन् (रु). SOUTEA VOL I. 210 श्रीरामाभिचिद्वत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते ( [खं १६, सु •. (सु) अनपव्याहरन्तः प्रचरन्ति ॥ १ ॥ ३७ ॥ ॥ ३९८॥ [अनपव्याहारविध्यर्थः तदधिकारिगणनाभेद , प्रचरणस्वरूपेs न्यपक्षः तद्दषणं च ] (भा) अनपढ्याहरन्त इत्यन्यवचनप्रतिषेघ ५ सयजमानानम् । केचिच्चतुर्णाम् । प्रचरणमवदानग्रहणादीज्यान्तम् । केचित्सर्वम् । तेषामिडायामनर्थक वाग्यमनविधानम् । [अषव्याहारनिषेधस्य यजमानाविषयत्वेहेतुः (छ) अनपच्या-मानानाम्— यजमानस्यापि प्रचरणकर्तृत्वात् । [चतुर्णामिति पक्षोपपत्तिः] कोचि’चतुर्णाम् -ऋत्विजाम् । नान्यदनीध्रः प्रत्याश्रावणा- दित्यादिषु ऋत्विजामेव त्रयाणा सकीर्तनात् ब्रह्मणोऽपि सर्वकर्मसु वाग्य मनादिकर्तुत्वात् चतुर्णामेव । ‘चत्वार ऋत्विज ’ इत्यत्र सवयाग्रहण बहुवचनचोदितासु चतुर्णामेव ग्रहण यथा स्यादित्युक्तत्वाच्च । [इज्यान्तमात्रस्य प्रचरणपदार्थत्वे हेतु '] प्रचरण-ज्यान्तम्-न कृत्स्त्रप्रयोग । वपया प्रचर्य पुरोडा- शेन प्रचरतीति दर्शनात् । [पक्षान्तरं तत्र दोषविवरण च] केचित्सर्वमिति--कृत्स्त्रप्रयोग इत्यर्थः । एतदूषणम् तेषामिडाया-विधानमिति–अनपढ्याहरन्त इत्यनेनैव सिद्धवान् । 1 मघादन्यस्य द्वचनमपव्याहार । तमवदानादि प्रदान न्त न प्रचरितार (रु) 2 न यजमानानाम्-घ - 8 चतुर्णामृत्विजाम्-घ 4 चतुर्णा मृत्विजामिति-ख ग. खं १६, स् ५] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयेप्रश्ने पश्चम पटल 211 (ख) आश्रावयेष्यन् नान्यदाश्रावणात् ब्रूयात् आ श्राविते नान्यदानीध्रः प्रत्याश्रावणात् प्रत्या आचिते नान्यदध्वर्युर्यजेति वचनात् यजेत्युक्ते होता नान्यद्वषट्कारान् ॥ २॥ ३८ ॥ ३९९ ॥ [आश्रावयिष्यन् इत्यादि सूत्रारम्भफलम्] (भा) अपव्याहारे कृते यद्युक्त इति प्रायश्चित्त प्राप्तम् , पुनरारम्भ एतेषु कालेषु प्रायश्चित्तान्तरविधानार्थम् ॥ (ख) यद्यन्यङ्ग्यात्पुनरेवाश्रावयेत्।३॥३९।४०० ॥ (भा) सर्वमाश्रावणादि पुनः । (ख) व्याहृतीर्वा जपेत् ॥ ४ ॥ ४० ॥ ४०१॥ (भा) व्याहृतिजपो श्रेषकर्तु ॥ (ख) ऊर्वज्ञमासीनं होतारं वृणीतेऽग्निर्देवो होता देवान् यक्षाद्विद्वांश्चिकित्वान् मनुष्वद्भरतवदनुवद मुवदिति ‘यथाऽऽर्ययो यजमानः ॥५॥४१४०२॥ [स्त्रस्य नैमित्तिविधानपरत्वम् याज्यासग्रह] (ङ्) आश्रावयिष्यनित्यादि-आश्रावयिष्यन्नित्याद्यारम्भो यद्यन्य ङ्यादित्यादिनैमित्तिकविधानार्थम्। नान्यद्वषट्कारादिति-याज्यया सह । [पुनराश्रावणग्रहणफलम्] सर्वमाश्रावणादि पुनरिति-पुनराश्रावयेदित्याश्रावणग्रहण प्रद र्शनार्थम् । आश्रवणादिवषट्कारान्तस्य आश्रावणमात्रेण कार्यासिद्धेः ॥ व्याहृतिजपे कर्ता] व्याहतिजयो श्रेषकर्तुः--अपव्याहरणकर्तृ । 1 देनहोतृरूपेण स्वरूपेण च मनुषस्य हार्दैवेज्याप्रार्थन वरणम् (रु) 2 यस्य यजमानस्य थ प्रवर प्रवर काण्डे दर्शित तस्य तत्रोतनृषीन् अमुवदमुव दिति कीर्तयन् होतार वृणते यावन्तस्स्युरिति (१) - -- --


--- 1 4* 212 श्रीरामानिचिदृत्तसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं १६, सृ ८. (सू) ' त्रीन् यथर्षि मन्त्रकृतो वृणीते ॥ ६ ॥ ४२ ॥ । ॥ ४०३ ॥ (सू) अपि चैकं द्वे त्रीन् पञ्च ॥ ७॥ ४३ ।। ४०४ ॥ (ख) न ९ चतुरो वृणीते न पश्चातिप्रवृणीते ॥ ८॥ ४४ ॥ ४०५ ।। नस्त्रित्वोक्तिफलम् वरणप्रकारश्च ] (भा) ४ वरणस्य पुनस्त्रित्वविधानाद्विपितुरपि त्रय एव त्रियन्ते न षट् । एक एकतो द्वावेकतः । यदि पञ्च द्वावेकतस्त्रय एकतः ॥ [पुनस्रित्वविधिफलविवरणम्] (हृ) वरणस्य पुन-न षद्—त्रीन् वृणत इति प्रवरपाठतस्सिद्धेऽ- पीह पुनर्वचनात् । [द्विपितृकवरणे व्यवस्था एक–एकत इति—प्रविष्टकुल एके त्रियते जन्मकुले द्वाविति त्रिवरणपक्षे । यदि पञ्च-एकत इति –पञ्चवरणपक्षे यथर्षति पुनर्वचनं पञ्चानामपि प्रवरणार्थम् । [बरणविषयश्रुतिसूत्रविरोधशङ्कापरिहारौ] अत्रेद निरूपणीयम्-आर्षेय वृणीते बन्धोरेव ‘ नैति यजमान स्यार्षेयं वृणीते । ऊध्र्वज्ञमासीनं होतारं वृणीते इति । तथा त्रयो वा अग्नय इत्यारभ्य य एव देवाना त वृणीत इति । तथा अभिर्देवो 1 यस्य यजमानस्य य ऋषयो गेत्रदुषित्वेनोपाख्यायन्ते मन्त्रकृतश्च तान् कीतयतीत्यर्थ । अत्र चाविशेषेण त्रीन् वृणीत इति वचनात् पश्चार्षेयस्यापि त्रया- णामेव वरणम् । एकार्षेययोस्तु त्रयाणामभावानिवृत्तिरेवार्षेयवरणस्यापनं । तत एव हेतोः कर्मण्येवानधिकारस्तयोरित्यन्ये । एक वृणीते इत्याद्यपि त्रित्वविधेरेवावयुद्यानुः वाद इति मन्यन्ते (रु) 2 अय निषेधो व्यामुष्यायणविषय (रु) 8 वरणस्य च गघ । नैतीति (सु र). खं १६, पृ १० ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने पञ्चमः पटलः 213 शुशैशिरिदर्शनात् ॥ (सू) इत ऊध्र्वानध्वर्युद्धृणीतेऽमुतोऽर्वाचो ‘होता ॥ ९॥ ४५ ॥ ४०६ ॥ (ख) पुरोहितस्य प्रवरेण राजा वृणीते ॥ १० ।। ॥ ४६ ॥ ४०७ ॥ (हृ) होतेति य एव देवाना त वृणीतेत्यादिनिर्देशै. यजमनार्षेयवरण होतृवरणममिवरण च प्रतीयत इति विरुद्धमिव दृश्यते । अतः कस्यात्र वरणमिति ? अत्रोच्यते ,-हव्यवाहनोऽग्निराहवनीय आर्षेयशब्देनोच्यते । यजमानेन जनितत्वात्तद्भोत्राभिधानम् । अतश्च यजमानार्षेयेणानेर्वरण प्रधानार्थम् । आग्नेयो वै होता आभिमें होता अभिहतेति च होतुः रप्यग्निदेवतत्वादग्निरूपेण होतुर्वरणम् । ततो यजमानार्षेयेण गोत्रेण होतृवरणमध्वर्युणा कर्तव्यम् । होता तु यजमानार्षेयेणाग्निवरणं अने महा’ असीत्युपक्रम्य निवित्समासेरमयभिधानपरत्वात् । प्रवरनिविदां च आवाहनाङ्गत्वात् । आहवनीयस्य च वृणध्व५ हव्यवाहनमिति हवि वद्वत्वेन आहवनीयाग्नेर्यजमानार्षेयत्वेन वरण तत्सम्बन्धितया च होतु वीरणम् । पञ्चानां वरणपक्षे द्वावेकत इत्यत्र उदाहरणे + दर्शनम् । [युञ्जद्युदाहरणाशयः शुङ्गशैशिरिदर्शनादिति; -द्वयामुष्यायणादाहरणम् । भर- द्वाजाः शुक्रः कता. शैशिरय इति ॥ 1 अत-ख 2 तच्चोभय प्रवरेघूदाहरिष्यति (रु) 3 प्रवरकाण्डपठिताना- मेव विधीनामिहोपदेश आदरार्थी द्रष्टव्य (रु) 4 ण प्रदर्शनम् (सु. ). 214 श्रीराममिचिहृत्तिसाहितधूर्तस्वामिभष्यभूषिते [ खं १६स् १५ [पुरोहितप्रवरस्य राजत्व निबन्धनं न जाति ] (भा) ब्राझणस्यापि राज्यप्राप्तस्य पुरोहितप्रवर एव . पुनर्विधानात् ॥ (ख) ब्रह्मण्वदाच वक्षद्ब्राह्मणा अस्य यज्ञस्य प्रावि तार इति 'प्रवरशेषमाह ॥ ११ ॥४७ ॥ ४०८ ॥ (सू) अपि वा ‘नार्षेयं वृणीते मनुवादित्येव ब्रूयात् ॥ १२ ॥ ४८ ॥ ४०९ ॥ ( E ) ॐ सीदति होता ।। १३ ॥ ४९ ॥ ४१०॥ [होतुरेवेदानीमासनम् सोमे विशेषश्च] (भा) होतैव सीदति न मैत्रावरुण, त्रियमाणो होतृकार्यापन्नोऽपि पशै।। (ख) होतुरुपा श्य नाम गृति मानुष इत्युचैः ॥ १४ ॥ ५० ॥ ४११ ॥ (सू) वेद्यां ‘तृणमपिसृजति ।। १५॥ ५१ ॥ ४१२ ॥ ॥ षोडशी खण्डिका ॥ [ पुनार्विधानादिति हेतुविवरणम् ] (धं) ब्राह्मणस्यापि –– र्विधानादिति ; ~ प्रवरपाठासिद्धस्यापीह पुनर्विघानात् राज्यकर्तृत्वमात्रनिमित्तमेव पुरोहितप्रवरेण वरणम् ॥ [पशौहोतैव सीदतीत्यत्रहेतुः] होतैव - पशाविति ;~~उध्वनृमासन होतार वृणीत इति । प्रकृतेऽपि होतरि सीदति होतेति पुनर्वचनात् होतैव सीदति न । मैत्रावरुणः पशौ ॥ = 1 प्रवरशेष -प्रवरनिगदस्य शेष (रु). 2 इद सन्निहितराजन्यविषयामिति मनुवदित्येतावद्भयात् (रु) 3 होतुरासनकालविकल्पार्थं वचनम् । आसीन वा होतार वृणीते । वृतो वाऽत्र काले निषीदति (रु) ४ " व्यन्तमात्त तृण तत् प्रत्यपिसृजति (रु). खं १७, सू ४] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने पञ्चम पटल 215 (सू) 'घृतवते शब्दे जुडूपभृतावादाय दक्षिणा सकृदतिक्रान्तोऽपरेणाऽऽशसंभेदं पञ्च प्रेया जान् प्राचो यजति । १॥ ५२॥ ४१३ ॥ (सू) 'प्रतीदिशं वा समिधः पुरस्तात्तनूनपातं दक्षि- णत इडः पञ्चबर्हिरुत्तरतः स्वाहाकारं मध्ये ॥ २ ॥ ५३॥ ४१४ ॥ [आघारसंभेदपदार्थादि] भा) प्रयाजान्न धृतवतीशब्द इति पशौ वक्ष्यति । आघारयोस्सञ्ज" अघारसभेद । तमपरेण प्रतिदिशमपि । प्राच~-प्रागपवगोन् ॥ () सर्वान् ‘वैकध्यम् ॥३ ॥५४॥ ४१५ ॥ (सू) ‘आभावमाभावं प्रत्याश्राविते समिधो यजति प्रथमं संप्रेष्यति । यजयजेतीतरान् ॥ ४॥५५॥ ॥ ४१६ ॥ (ह्) प्रतिदिशमपीति;– अपरेणाघारसभेदमिति देशनियमात् ॥ प्राचः-. प्रागपवर्गान् -उत्तमोऽप्याघारसंभेदस्य पश्चान्मध्ये यदाघारावृड् प्राञ्चौ तदा सभेदाभावेऽपि पश्चाद्भाग एव ; देश- लक्षणत्वात् । =

सम्पाद्यताम्

=

सम्पाद्यताम्

= = = 1 धृतशब्दवति धृतवतीमित्यस्मिन् शब्दे उक्ते इत्यर्थ. (रु) 2 आघारयो र्यतिषङ्गप्रदेश (रु) 8 प्रतिदिश वा यजत्यपरेणैवाघारसंभेदम् (४) + ऐकध्य मितध्यमुओ रूपम्-एकस्मिन् देशे । अपरेणाघारसभेदमित्येव (रु) 5ननु किन्दैवत्या प्रयाजा १ ऋतुदैवत्या खलु प्रयाजा इति बोधायन ” । मन्त्रवर्णाश्च भवन्ति । वसन्तमृतुना इत्यादीनि ब्राह्मणानि चेति (6) 216 श्रीरामाग्निचिहृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [ख १७, स् ५ [णमुलन्तद्विरुक्तिफलं प्रथमशब्दार्थश्च] (भा) आश्राव्याश्राव्य। न पुरोनुवाक्यासंप्रैषः। प्रथम प्रयाज प्रति । (सू) यं कामयेताभितरं वसीयान् स्यादित्यभिक्रामं तस्य जुहुयादवतरं पापीयानिति प्रतिक्रामं न वसीयान्न पापीयानिति = समानत्र तिष्ठन् ॥ ५॥ ॥ ५६ ॥ ४१७ ॥ (भा) अभितरम्–सुष्टुतरम् । वसीयान्–वसु 'मत्तरः । अभिक्रा मम्—अभिक्रम्याभिक्रम्य। नित्ये कामोऽभिक्राम जुहोतीति वचनात् । (हृ) आआच्या आव्येति--आश्रावमाश्रावमित्यस्यार्थः । [पुरोनुवाक्याप्रैषविरहोपपतिः] न पुरो-वः इति-सर्वत्रावद्यन्नमुष्मा अनुब्रूहीति पुरोऽनु- वाफ्याप्रैषस्य प्राप्तत्वादाश्रावमाश्रावमिति पुरोनुवाक्याप्रैषनिवृत्त्यर्थम् ॥ [प्रथमशब्दविवरणोपपात्तिः] प्रथमं—तीति–समिधो यजेति प्रथम सप्रेष्यतीति न प्रथमया सप्रेष्यतीति सबन्ध . कर्मणः प्रैषाभावात् । अत प्रथममिति पथम प्रयाज प्रतीति संबन्ध । यजयजेतीतरान् इत्यत्रापि इतरान् प्रतीति सबन्ध. । वसुमत्तरः=श्रेष्ठो धनवान् वा । अभिक्रम्याभिक्रम्य–अभिसमीपम् । [वचनेन नित्येकामनासिद्धिः] नित्ये~~वचनात्--अभिक्राम जुहोतीति नित्यवद्वचनात् नित्यानुष्ठानेऽपि फलकामः । फलसाधनत्व नित्याधिकारप्रयुक्तस्यापि । 1 अभितर–सुतराम् वसीयान्-पुष्ट 2 अभिक्रम-प्रतिप्रयाजं किश्चि- दन्तरमग्निमभिक्रम्याभिक्रम्य । अवतर– अवकृष्टतरम् । पापीयान्-दद्धि । प्रति क्रम-अने प्रतीप क्रान्त्वा (रु) 8 उभयथाऽप्याक्रामनेकत्र ि स्थित (रु) 4 मत्तर धनवान्वा-ग. ख १७, ७] आपस्तम्बश्रतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने पञ्चम पटल 217 अवतरम्--अवकृष्टतरम् । पापीयान्–दरिद्र ; पुनरेवैन वामं वसूपावर्तते इति पापिष्ठो वा । प्रतिक्रम——प्रतिक्रम्य प्रतिक्रम्य ॥ (सू) त्रीनिष्ट्वाऽर्धमौपभृतस्य जुड़मानीयोत्तराविष्टा प्रत्याक्रम्य शेषेण ध्रुवामभिघार्यानुपूर्वं हवीय भिघारयत्युपश्रुतमन्तरतः ।६।।५७। ४१८॥ (सू) न हवीज्यभिघारयेद्वेष्यस्यायतने सुचौ ‘सा- दयति ॥ ७ ॥५८॥४१९॥ सप्तदशी खण्डिका । [पापीयःपदविवरणं मानम्] (हृ) पापीयान्- दरिद्र’-~वसीयस प्रतियोगित्वात् । किं च पुनरे~ इति—-पापीयानिति शब्दस्य दरिद्रवचनत्वे लिङ्गम् । यः पुरा भद्रस्सन् पापीयान् स्यात् इत्यादिना पापीयस्त्वपरिहारनिर्देशे वाम वसूपावतेत इति निर्देशात् । सर्वत्रैवम् ॥ [पापीयःपदार्थभेदस्य प्रकृतोपयोगः पापिष्ठो वा--पूर्वस्मिन् पक्षे नात्यन्तनिषेध । अस्मिन् पक्षे प्रतिषेध एव । [प्रतिक्रमणस्वरूपम् । नवसीयानित्यादेर्थश्च] प्रतिक्रा–निवृत्य-आहवनीयस्य दक्षिणपाश्र्वं दूराद्दर मत्वा । न वसीयान् न पापीयानिति मध्यवर्तिकामनायाम् । 1 श्रुतम्- -क. 2 आनुपूर्य-ख. 3 अत्राप्युपश्रुतमित्यज्यलक्षणा पशौ नोपभृतामिति लिङ्गात् । हवींष्युत्पत्तिक्रमेणाभिघारयति (रु) # मन्तत क. स्व 5 सादयित्वा (रु) 218 श्रीरामानिचिदृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं १८, सू. १ [समनयनफलं तन्मानं च] (भा) समानयन बर्हिस्स्वाहाकारार्थम् , चतुर्थाष्टमयोरिति लिङ्गात् । [आज्यस्थाल्याभिघारणानिषेधस्तन्मानं च] न 'प्रयाजशेषेणाज्यस्थाल्या अभिघारणम् । नान्तर्वंदिगृहीतस्य प्रतीचीनः हरन्तीति वचनात् ॥ इति आपस्तम्बश्रौतसूत्रधृतेस्वामिभाष्य द्वितीये प्रश्न पञ्चसु पटल (स्व) आत्रेयस्सैौम्यश्चज्यहविषावाज्यभागौ चतुर्थी हीताभ्याम् ॥ १ । । ५९ ॥ ४२० ॥ [आज्यभागपदार्थः (भा) आज्यभागाविति कर्मनामधेयम् ॥ [बर्हिस्स्वाहाकारार्थत्वहेतुविवरणम् | (ह्) समानयनं-लिङ्गादिति ,--पशौ चतुर्थाष्टमयोः प्रति समानीयेत्युत्तरयोर्विकारेषु विभज्य समानयनविधानात् । [प्रयाजशेषेणाज्यस्थाल्यन मिघारणे हेतुविवरणं उपदेशपक्षध] न प्रयाज--वचनादिति ,--स्थालीगताज्यस्यापराभिहो|मा- नामपि साधनत्वादुपश्रुतमाज्यमन्तत" प्रयाजशेषेण हवीष्यभिघारय तीति प्राप्तस्याभिघारणस्य उपधृतमन्तरत इति क्रमविधानात् । उप देशस्तु पशावाज्याभावेऽपि नोपभृतमिति निषेधात् केवलमपि पात्र मभिघारयति अतो नानूयाजे ४ प्रायणीयेऽप्युपभृतोऽभिघारणम् ॥ इति धूर्तस्वामिभाष्यवृत्तौ द्वितीये प्रश्ने पक्षम पटल ॥ = = == 1 प्रयाजाज्य ? (मु रा) 2 प्रयाजाज्य ( ४ रा). ४ याजप्राय-श. ग. ख १८, सू ४ ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयेप्रश्ने षष्ठ पटल 219 (ख) 'जमदीनां तु पञ्चावत्तम् ॥ ४२१ ॥ अप्यजामदग्नयो जामदग्नयमामन्त्रय पर्वत कुर्वीत 'सर्वत्र ॥३॥६१॥ ४२२ ॥ [पञ्चावत्तविषयनियमः] (भा) पञ्चायत्त सर्वत्र वषट्काप्रदानेषु । (सू) अवधनसुष्मा अनुब्रूहीति पुरोऽनुवाक्यां संप्रे- ष्यति । अवदायावदाय ध्रुवेण प्रस्तरबर्हिस्समज्य जुडूपभृतावादाय दक्षिणाऽतिक्रम्याश्राव्य प्रत्या भवितेऽष्टं यजेति याज्यामिति सार्वत्रिकम् ॥ ४ ॥ ६२ ॥ ४२३ ॥ [अन्यत्रापि पञ्चवत्तम् सर्वशब्दार्थश्च] (ङ्) पश्च-प्रदानेष्विति ;~अप्यजामदग्न्य इत्यादि सर्वत्रे त्येवमन्तमेक सूत्रम् । विकल्पेन सर्वेषा शास्त्रान्तरसिद्धपञ्चावतिनां

  • बिदानामार्टिषेणानां च जामदग्न्यप्रवरयोगेन पञ्चावत्तमिति जमदमि

पुराहेत प्रवराणा “ राज्ञामपि । सर्वत्रेति वषट्कारप्रदानेष्वेव ; पुरोऽनु वाक्यादसाहचयात् ॥ == == अथाज्यभागप्रसङ्गात् सर्वान् दर्विहोमसाधारणधर्मानाह (रु) 2 सर्वत्रे त्यसदेह।र्थम् । केचित्तु सर्वत्रेतिवचनात् दर्विहोमेष्वपि चतुर्गुहीतवत्सु पञ्चवत्त- मिच्छन्ति , तदयुक्तम् , अदर्विहोमाधिकारात् कल्पान्तराश्च । तस्माद्दर्विहोमेषु चतुरवत्तचोदनाया पञ्चवत्तिनोऽपि चतुर्हतमेव न पश्वगृहीतम् अमिहोत्रे तु वचनाद्भवति (रु) ३ अवदाने प्रक्रान्ते इत्यर्थ । जुह्वामुपस्तीर्य सोमाय पितृमतेऽ जुस्वधेति सप्रेष्यतीति लिङ्गात् । आप्याय्य ध्रुवा प्रस्तरबर्हिषि समनक्ति याज्या संप्रेष्य तीत्यन्वय । तदर्थं होतार सप्रेष्यतीत्यर्य (रु). 4 विनाऽऽटिषेणाना–क 5 प्रवराणा वा राशक ख. घ 6 प्रवराणा राज्ञा वा (श रा) 220 श्रीरामामिचिह्नत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [ख १८, सू७. [पुरोऽनुवाक्यासंप्रर्षे सार्वत्रिकत्वलिङ्गम् , उपदेशपक्षः समझने कालःदर्विहोमेषु पक्षभेदश्च] (भा) प्रधानेष्वप्यवद्यन् अमुष्मा अनुब्रूहीतीन्द्राय पुरोडाशाना मवदीयमानानामनुब्रूहीति लिङ्गात् । 'उपदेशो वषट्कारवदनेषु प्रत्यभिघारण कृत्वाऽनुब्रूहीति । आप्यायन कृत्वा प्रस्तरबर्हिसमञ्जनम् । 2 न च दर्विहोमेषु ; आधुतप्रत्याश्रुतादिसंबन्धात् । उपदेशो दर्वि होमेष्वपीति ॥ (ख) उत्तरार्धपूर्वार्धेऽग्नये जुहोति ।। ६३ ॥ ४२४ ॥ (ख) दक्षिणार्धपूर्वार्धे सोमाय °समं पूर्वेण ।। ६ ॥ ॥ ६४ ॥ ४२५ ॥ (सू) उभे ‘ज्योतिष्मति ।। ७॥ ६५॥ ४२६ ॥ [प्रधानेषु पूर्वोक्तस्य विकल्पः] (हृ) प्रधानेष्वलिङ्गात् ;--प्रधानयागे सिद्धवदनुवादात् ; ऐन्द्रस्यावद्यन् ब्रूयादिन्द्रायानुब्रूहीति श्रुतेश्च वषट्कारप्रदानेषु 5 विकल्पते । [उपदेशपक्षे हेतुः ] उपदेशो–बृहीति ;-हविः प्रत्यभिघारणोत्तरकालविधानात् प्रत्यभिघारण कृत्वैव अनुब्रूहंति वैषः । [समञ्जने व्यवस्था आप्यायनं-ऊनम्--वषट्कारप्रदानेषु । [दर्विहोमे समञ्जनाभावासिद्धिः] न च दर्विहोमेषु–ऽवपीति –अवदायावदायेत्यविशेष- वचनात् ।

  • उपदेशादनेषु–ग 2 नदर्वि–क 8 यत्र हुत पूर्वेणाज्यभागेन दक्षिण

मिव चक्षु सव्येन समो भवति तत्र जुहोति-(रु) 4 न वक्ष्यमाणाहुतिवद्विगता- चिंषि (®). 5 विकल्प्यते (सु रा) 6 प्रत्यभिघारणोत्तर (मु रा) खं १८, सू ९ ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने षष्ठ पटल 221 (ख) पूर्वमाज्यभागं प्रति 'सुचावात्ते न निदधा त्यास्विष्टकृतः॥ ८॥ ६६ ॥ ४२७ ॥ [क्कचित्सुगसंस्थापनम्] (भा) अनाज्यभागेऽपि पशौ नृचौ न संस्थाप्येते स्वकालोऽस्तीति । (ख) आज्यभागावन्तरेणेतरा आहुतीर्जुहोति ॥ ९ ॥ । । ॥ ६७ ॥ ४२८॥ [वषट्काराहुतिदेशेस्पक्ष भेद-] (भा) ऽआज्यभागावन्तरेण वषट्काराहुतीस्सर्वा । आघारसभदन सह विकल्प । केचित् दर्विहोमाहुतिराज्यभागावन्तरेणाघारसंभेदेन वषट्काराहुतिरिति ॥ [स्वकालोतीतीत्यस्यार्थः (हृ) अनाज्य-कालोऽस्तीति ;- मुग्धारणस्योपरितनकर्माङ्गत्वात् । आज्यभागस्थालीधरण विवक्षितम् । विकल्पे हेतुः तस्य व्यवस्थितत्वं च] (हृ) आघा–विकल्पः--आघारसभेदेनाहुती प्रतिपादयतीत्य नेन सह विकल्प । प्रधानाहुतिसन्निधौ पाठात् । व्यवस्थितोऽय विकल्पः आघारसभेदाभावे आज्यभागावन्तरेण ऋजु प्राञ्चौ होतव्या- वित्यादिपक्षे । [केचित्वित्युतपक्षाशयः] केचिद्द–राहुतिरितिव्यवस्थया नित्यवदन्वये सभवति न विकल्पेन पाक्षिकान्वयो युक्त इति वर्णयन्ति । • 1 अज्यभाग प्रतितत्काले (रु) 2 खुचावादत्ते १ (रु ) ततश्चत्तायामेव सुचि प्रकृतौ प्रधानादवदानदर्शनादनाज्यभागेऽपि पशुप्रायणीयादावस्मिन् काले खुचावादीयेते (रु) 8 आज्यभागदेशयोर्मध्य एवेतरा दार्विहोमाहुतीर्जुहोति । न बहिस्ताभ्याम् । अदर्विहामाहुतीना तु देशो वक्ष्यते (रु) 222 श्रीरामाभिचिवृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं १८, सू. १० (स्व) प्रत्याक्रम्य जुह्वामुपस्तीर्य मा भेम संविधा मा त्वा हिसिषं मा ते तेजोऽपक्रमत् । भरत मुद्धरे मनुषिं चावदानानि ते प्रत्यवदास्यामि नमस्ते अस्तु मा मा हि सरित्याग्नेयस्य पुरोः डाशस्य मध्यादङ्गुष्ठपर्वमात्रमवदानं ‘तिरीचीन मवद्यति ” । पूर्वार्धद्वितीयमनूचीनं चतुरवासिनः पश्चार्धातृतीयं पञ्चबतिनः॥ १०। ६८॥ ४२९ ॥ [अवदानमन्तो बहुवचनाभिप्रय• तत्प्रयोजनं च] (भा) अवदानानीति ४ जात्यभिधानम् मा भूस्प्रकरणेऽपरे।ध इति । अतोऽवदानद्वित्वेऽपि न निवर्तते । अवदानैकत्वेऽपि नोद्यते पिघ्यायाम् । [तिरश्चनानूचीनाधदानक्रम ] तिरीचीन दक्षिणाग्राभ्यामङले'भ्याम् अनूचीन प्रागग्राभ्याम् ॥ [जात्याभिधानत्वोपपात्तिः चतुरवत्तषज्ञोपपत्तिष्ठ] (ङ्) अवदानानीति-रोध इति - अवदाननिते '‘ यदवदनानि इति बहुवचन जात्याख्यायामेकास्मिन् बहुवचनम् । प्रकृत्यर्थान्वयसभवात् पाशमन्त्रवत्सलयावचनम्याविवक्षा चतुरव तिनाम् । अवदानै-पित्रयायाम्--अत एकस्मिन् सर्वावदानार्थं सकृदेव मत्रप्रयोगः ।। [तृतीयाचदानेऽपि प्रागग्राभ्याम्] तिरधीनं–ग्राभ्याम्-पश्चघतुतय प्रागग्राभ्यामेव ॥ 1अङ्गुष्ठपर्व-अङ्गष्ठस्योत्तम काण्डम् (रु) 2 तिरधीन--क ख 3 प्रागा यतैरङ्गुल्यङ कॅट्टितोय तृतीयं चेत्यर्थ । तयोस्तु नावदानमत्रस्यावृत्ति । अपादान• द्रव्याभिधायित्वात्तद्देवतत्वाच्च । न चावदानद्वित्वे निवर्तते ; जात्यख्यया बहु वचनात् (रु) 4 जात्याभिधानम्-ग 5 णावरोध इति-घ 8 तिर धन-घ 7 -यमदगघ्राभ्या वा-क


- --


- -- --- -- - - - ख. १८, इ. १३.] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने षष्ठ । पटल 22B (सू) असंभिन्दन् मथ्सस-हिताभ्यामङ्गुलीभ्या- मनुष्ठेन च पुरोडाशस्यावद्यति ॥ । ६९ ॥ । ४३० ॥ [असंभेदादिपदार्थ] (भा) असंभिन्दन्–यथा = द्वयोरवदानयोरसङ्गम । मससहिताभ्या- मिति–मध्यमाञ्जलिभ्याम् । (स् ) स्रुवेणाज्यसानय्ययोः । १२॥७०॥ ४३१ ।। (स्व) + आनुजावरस्य पूर्वार्धात्प्रथममवदानमवदार पूर्वार्धे सुचो निदध्यात् । मध्यादपरमवदाय पश्चार्धे त्रुचः ॥ १३ ॥ ७१ ॥ ४३२ ॥ [आनुजारपदार्थः तस्यावदानविशेषे संभवश्व ] (भा) आनु ‘जावरोऽगुरुर्योऽनुगामी । तस्य नैमित्तिकम् ॥ [अखंभेदसंबन्धिनौ] (ङ्) असम्भिन्दन् -गमः---अससग देशये यथा भवति । मांससहिताभ्यामिति-भ्याम्–तयोरुभयतोऽङ्गुलिसश्लेषात् ॥ Lआनुजावरपदार्थ, आनुजावरोगामी_अनुजस्यावर. अनुजावर 1 अगु रुमनुजमनुगमनादन विद्याधनादिभिरुपजीवति यो ज्येष्ठ स आनु जावरः । 1 अवदानदेशावसाङ्गिरन् (रु) 2 अनखसहिताभ्याम् । अङ्गुष्ठेन चानेन च सुवेणावयति हस्तेनावद्यतीत्याविशेषवोदितौ खुवहस्तो द्वकठिनयोर्हविषो सामथ्र्यो नियम्येते । तेन साक्षाय्यधिकारेऽपि वपादौ हस्त इष्यते पुरोडाशविकारेऽपि यवाग्वादौ ध्रुव (रु) 8 द्वयोरप्यवदानयो -क 4 योल्पतेजस्त्वात्समानजाती नामनुगन्ता भवति स अनुजावर । श्रुतौ आनुज।वरविधमुक्तं फलान्नानात्काम्य एवाय कल्प (रु) 5 गुरोर्यो–क ग. 224 श्रीरामानिचिद्वत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषितै [खं १८, स १५ (ख) पूर्वप्रथमान्यवचेजयेष्ठस्य ज्यैष्ठिनेयस्य यो वा गतश्रीस्स्यात् ॥ १४ ।। ७२ ॥ । ४३३ ।। (भा) ज्यैष्ठनेय –ज्येष्ठायाः पुत्र । कानिष्ठिनेय - कनिष्ठायाः [ज्येष्ठपदार्थविशेष ] पुत्र । ‘प्रथमज्येष्ठ न ४ मृतज्येष्ठ ॥ (सू) अपरप्रथमानि कनिष्ठस्य कानिष्ठिनेयस्य यो वाऽऽनुजावरो यो वा बुभूषेत् ॥ १५॥७३॥४३४॥ [अवदानविशेषे काम्यत्वम् ] (भा) यो वाऽऽनुजावर इति काम्यम् । यस्तस्मात्प्रच्युतिमिच्छति । (वृ) ज्येष्ठिने-पुत्रः-पुत्र ज्यष्ठस्येति ज्यैष्ठिनेयविशेषणम् । ‘तथा कनिष्ठस्येति कानिष्ठिनेयस्य ।। [प्रकृतज्येष्ठशब्दविवक्षितार्थः प्रयोजने च] प्रथम-ज्येष्ठः -ज्येष्ठशब्दस्यातिशयवचनवत् । कानष्ठत्वः प्राप्तिरहितज्येष्ठवचनत्व युक्तम् । तथा ७ कनिष्ठ न स्त्र्यपत्येन तौ बाध्येते एकपुत्रो ज्येष्ठ एव । यस्त-छति–अनुजोपजीवित्वान्निवृत्तिमिच्छति । पूर्वम् आनुजावरस्य पूर्वाचीनथममित्येतत् अनुजोपजीवित्वनिमितेन नैमिति कम् ॥ कनिष्ठाया पश्वादनीताया –ग कनिष्टाया -पधात्परिणतिय –क घ 2इद क- पुस्तके न दृश्यते 3 प्रथम-क ¥ प्रच्युत-ग घ ख. ग 5 १४-१५ इति सूत्रद्वयं एकत्रैव व्याख्यात -क ख, ग घ । युक्तम् इत्यत परं न ख्यपत्येन स बाध्यते । एकपुत्रो ज्येष्ठपुत्र एव । तस्य गताश्रेयश्च पूवधप्रथम |न्यवचेत्, इति वृत्तिग्रन्थोऽधिक (सु र) इद घ -पुस्तके न दृश्यते 8 सूत्रे कानिष्ठिनेय पश्चात्परिणीताया पुत्र । कानिष्ठिनेयस्यविशेषणम् । अन्यकनिष्ठ न मृतकनिष्ट । न स्त्रयपत्येन स बध्यते (सु रा) खं १८, १६] आपस्तम्बश्रोतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने षष्ठ पटल 225 [विकल्पे विषय (भा) नैमित्तिकं पूर्वमुभे वा विकल्पेते । (ख) अथ यदि पुरोहितः ‘पुरोधाकामो वा यजेत पूर्वार्धात्प्रथममवदानमवदाय पूर्वार्धे नृचो निधाय पूर्वार्धेऽभैर्जुहुयात् ॥ १६ ॥ ७४ ॥ ४३५ ॥ (सू) अवदानान्यभिघार्य यदवदानानि तेऽवद्यन् (वृ) उभे-ते-नैमित्तिकत्वादुभयोः काम्यत्वेऽप्युभयोरविशेषात् विकल्प एव ॥ 1 वा शब्दः घ नदृश्यते. १ पौरोडैत्यम् । द्वितीयतृतीययोरवदानयोनि- धनदेशावचनादनियम (रु) ननु समान्यत प्रागेव विहितस्य यज्यानुवाक्या सम्प्रैषस्य पुनर्विधिकिमर्थं ? केचिदाहु ,--तत्र तावत् अवद्यन् सम्प्रैष्यती- त्यवदानसमयानुवाक्यासम्प्रेषविधिरङ्गाविषय । प्रदानविषयस्त्वय प्रत्यभिघारणे तरकालविधानार्थ इति , तदयुक्तम् । तत्र सर्वत्रिकमित्यनेन विरोधात् । स्विष्टकृत्य भिघारणोत्तरकाल तद्वचनवि धlत् । अत्र च याज्या सम्प्रैषपदेपादानवैयर्थात् । तस्य च क्रमर्थतायामश्रावणप्रत्याश्रावणयोरुत्कर्षप्रसङ्गात् । मन्त्रब्राह्मणसूत्रालि- विरोधाच्च । पुरोडाशानामवदीयमानानामनुब्रूहीति ऐन्द्रस्यावद्यन् ब्रूयादिन्द्रायानु ब्रीति जुहूसुरस्तीर्य सोमाय पितृमतेऽनुस्वधेति सम्प्रेष्यतीत्यादि । तथा ‘ उप- स्तीय दाक्षिणस्य पुरोडाशस्यपूर्वार्धादवद्यहानयेऽनुब्रूहीत्येव बोधायन । तस्माज युत पूर्वोक्तक्रमकल्प ॥ अन्यत्तु मतम् -याज्यानुवाक्ययोमूर्धलिङ्गत्वादग्नये सूर्धन्वते अमेिं ति मा भूता सम्प्रैषावित्येवमर्थमिद वचनमिति तदप्ययुक्तम् यदा नेयोऽष्टाकपाल इत्युत्पत्तावथुनस्थ गुणस्य देवताविशेषणत्वेन दुराशकत्वात् । इतरथाऽऽज्यभागयोरभये वृत्रग्ने अग्नये वृधन्वते इति लिङ्गानुगुणदेवतादेशप्रसङ्गाच्च । तस्मात् पूर्वममुष्मा अनुब्रूयमु यजेति सामान्यतो निर्दिष्टस्य देवतादेशनस्य विशेषत प्रदर्शनमात्रमेतदिति नातीवाक्रोष्टव्यमायुष्मद्धि । एवमन्येऽपि यस्तत्र तत्र सम्प्रेषविधि सोऽपि क्कचित्तद्देवताप्रदर्शनार्थ । क्कचित्सम्प्रैषस्वरूपविशेषप्रदर्शनार्थं । कचित्तस्यैव विकारप्रदर्शनार्थ । कचिद्विकल्पप्रदर्शनार्थ । कचिषट्कारप्रदानदर्शनत्व- ख्यापनार्थ । क्कचिदसन्देहार्थ इति यथासम्भव दृष्टव्यम् (रु) SROITH A VOT T॥ 15 ७ 226 श्रीरामाभिचित्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं १८, सू. १८, विलोमाकार्षमात्मनः । आज्येन प्रत्यनज्म्येनत्तत्त आप्यायतां पुनरिति हविः प्रत्यभिघार्य अग्नयेऽ- नुब्रूह्यग्निं यजेति सम्प्रेषौ ॥ १७॥७५ ॥ ४३६ । [बृह्यन्तप्रैषाशयफले] (भा) अग्नयेऽनुब्रूहीति वचनान्मा भून्मूर्धन्वते नियुत्वते वेति ॥ (सू) आज्यं प्रश्रयोतदापिदधादवाप्रक्षिणन् हुत्वा आज्येनान्वयश्चोतयति ॥ १८॥ ७६ ॥ ४३७ ॥ [अपिदधदादिपदार्थाः] (भा) अपिदधदिव-स्थगयन्निव । अप्राक्षिणन्-अहिथ्सन्नभि- मवदान वा । अन्ववध्योतयति-क्षारयति ॥ ४३७ ॥

  • =

=सम्पाद्यताम्

(€) अग्नये--त्वते वेति–याज्यानुवाक्ययोस्तद्वणवधायकत्वात् तद्विशिष्टस्य देवतात्व प्राप्नोतीति तत्परिहारार्थमुच्यते । अतो यद्देवता- सम्बन्धिवाक्यगत विशेषण तदेव देशेऽपि लक्ष्यते न मत्रगतमाखिल विशेषणम् । यत्र तु मन्त्रवर्णिकमेव ‘तत्र सविशेषण प्रधानमेव चोद्दिश्यते । यद्यप्यवद्यन्नमुष्मा अनुब्रूहीति वचनेन प्राथम्यादग्नयेऽने- रनुगृहृति प्राप्तम् । तथाऽपि मन्त्रवर्णिकसगुणदेवतानिवृत्त्यर्थम् ॥ अपिद-निव-खुच न्यञ्च कृत्वा । अप्रक्षि--दानं वा–न शिथिलीकरोति । प्रथयोतनं यागात्पूर्वं डुग्गताज्यक्षरणमनौ ॥ अन्ववध्योतयति – क्षारयति -- होमोतरकालं सुगत शेषम् ॥ 1 प्रथाश्वयोत्यापि दधति वा प्रदक्षिण–क ख प्रक्षणन्-ख. 2 श्रोतयति-ख. अवस्रावयति (रु). ४ देशे देश उपलक्ष्यते । 4 तत्रकविशेषणम्-क. खं १८, सू २२ ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने षष्ठ पटल 220 (सू) आघारसम्भेदेनाहुतीः प्रतिपादयति ॥ १९ ।। ।।७७ ॥ ४३८॥ (भा) सम्भेद –सङ्गमः तस्मिन् प्रथमाहुति ॥ ४३८ ॥ (सू) ‘मुच्यमाघारमाभिजुहोति । पूर्वापूर्वी संहिताम् । ॥ २० ॥ ७८॥ ४३९ ॥ (भा) उत्तराः सुच्याघारसाभिहोमाः । सहित तालमाः । (सू) यं द्विष्यात्तं ‘व्यूषन् मनसाऽऽहुतीर्जुहयात् । ॥ २१ ॥ ७९ ॥ ४४० ॥ (भा) शठं विकिरन्मनसा ॥ (सू) यदा वीतार्चिर्चेलायतीव वाऽग्निरथाऽऽहुतछैि होति ॥ २२॥ ८० ॥ ४४१ ॥ (भा) लेलायति--अल्पिकार्चिषि ॥ ४४१ ॥ (दृ) शठं विकिरन्मनसा-न्यं द्विष्यात्त शत्रु व्यूषन्-मनसा विकिरन् प्रधानाहुतीर्जुहोत ॥ लेलायति--अल्पकार्चिषि-शान्तायां ज्वालाया 8 सत्या माहुतीर्जुहोति 1 प्रतिपादयति —प्रवेशयति अथवा प्रक्रमयति –प्रथमाहुतिं तत्र जुहो- तीत्यर्थ (रु) खाच्या-क ४ पूर्वशब्दोऽत्र पूर्वोत्तराया दिशि गौणो द्रष्टव्य । अत एवात्र पूर्वविप्रतिषेधाद्वैकल्पिकाविमौ विधी इष्टव्यं । सत्याषाढभारद्वाज बोधायनैरप्युक्तम् (रु) kतर्द्धिसामभिध्यायन् (रु) 5लेलायति वा क लेलायतीति लिङो यङन्ताल्लिटि व्यत्ययेन परस्मैपदमीकारस्य चाकार । यङ्लुगन्ताद्वा शप् वृद्धिश्च व्यत्ययेन छान्दसत्वात् । कण्ड्वादिषु वा लेला इति पाठो द्रष्टव्य । यदा शान्ता चैिरङ्गरेषु लेलीयमान इव विस्फूर्जत्यग्निस्तद जुहोतत्यर्थ । वक्ष्यति च यदङ्गरेषु व्यवशान्तेषु लोलायीवभातीति (रु) 6 सत्यामित्यादिीन्थ (मु रा ) मात्रे दृश्यते 15* 228 औराभानिचिदृतिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषितै [ख १८, सू. ३४ (ख) आज्यहविरुपायुयाजः पौर्णमास्यामेव भवति वैष्णवोऽग्नीषोमीयः प्राजापत्यो वा ॥ २३ ॥८१॥ ॥ ४४२ ॥ (स्व) प्रधानमेवोपायु ॥ २४ ।।८२ ॥ ४४३ ।। [उपयित्वव्यवस्था उपदेशपक्षश्च] (भा) *प्रधानदेवताभिधानमुपाशु। तदर्थत्वाद्धविषो हविरपि प्रधा नम्, “ तेन कर्मसङ्गः। तस्मात्तदभिध्यानमप्युपांशु । सौम्ये घृत शब्दस्य ‘वैश्वदेव्या°याश्वानूबन्ध्याया इत्युभयस्ययुक्तम् देवताया एवेत्युपदेशः ॥ ४४३ ॥ [कर्मसिद्धौ हेतुः] (छ) प्रधानदे–तेन कर्मसिद्धेः—यागकरणत्वात् । [उपांशुत्वविषयव्यवस्था तत्फलं च] तस्मा–पांशु-उभयोर्याग करणत्वात् । उपांशुत्वस्य च प्रधानयागकारकाभिधानविषयत्वात् । घृतस्य यजेत्यादिषु घृतादिशब्दस्योपांशुत्वसिद्धिः । तदाह-- सौम्यै–स्यायुक्तम् । [उपदेशपक्षाशपः] देवताया एवेत्युपदेशः—हविषो देवतार्थतया प्रधानत्वात् निरुपाधिकप्रधानदेवताभिधानस्यैवोपांशुत्वमिति । 1 बोधायनादिभिरमावास्यायामप्युपाशुयाजविधानात् तन्निरासार्थ पौर्णमास्या मेवेत्येवकार (रु) 2 छ –क उपयुयाजममाख्यानात् कृत्रमत्रोपाशुत्वे प्राप्त वचनम् , देवताभिधान एव मन्त्राश उपायु (रु). 8 प्रधानम्-देवताभिधानम् क ग. घ 4 तेन तद्धर्म (मु रा) तेन धर्म-क 5 वैश्वदेव्याय च-घ. 6 या मध्यम अनूबन्ध्याया युक्त दे-क. • युको एकताया-घ. . उकदेवताया (सु रा) II 8 कारकत्वात् . 9 त्यत्र-घ. 229 खं १९, स् ५] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयेप्रश्ने षष्ट पटलः (सू) विष्णु बुभूषन् यजेत ॥ २५॥८३॥ ४४४॥ अष्टादशीखण्डिका ॥ (सू) अनीषोमौ भ्रातृव्यवान् ॥ १ ॥८४॥ ४४५॥ (ख) आग्नेयवदुत्तरैर्हविर्भिर्यथादेवतं प्रचरति ॥ २ ॥ ॥ ८६ ॥ ४४६ ॥ (सू ) समवदाय दोहाभ्याम् ॥। ३॥।८६।।४४७॥ (ख) दभोऽवदाय मृतस्यावद्यत्येतद्वा विपरीतम् । सर्वाणि इवाणि खुब्युखेन जुहोति ॥ ४ ॥८७॥ ॥ ४४८ ॥ (६) स्रवेण ‘पार्वणौ होमौ ऋषभं वाजिनं वयं पूर्णमासं यजामहे । स नो दोहताः सुवीर्यम् रायस्पोष सहस्रिणम् प्राणाय सुराधसे पूर्ण मासाय स्वाहेति पौर्णमास्याम् । अमावास्या सुभगा सुशेवा धेनुरिव भूय आप्यायमाना सा नो दोहता सुवीर्यम् रायस्पोष५ सहास्त्रिणम् । [नित्ये बुभूषन्निन्नितिसनुपपत्तिः] (झ) विष्णु बुभूषत्रिति–नित्ययोरेव पक्षे काम । 1 समवदाय-सहावदाय देशकालकर्तुदेवतैक्यादिति भव । तत्र उपस्तरणा- भिघारणे अपि विभुत्वात्तन्त्रेण भवत (रु) 2 पर्वशब्दोऽत्र कर्मवचन प्रकरणात् तदैवतत्वाच्च होमयो । ततभ्या हि दर्शपूर्णमासावेव क्रियमाणाविज्येते , मा लिङ्गात् । तेन विकृतिषु न गच्छत , तत्र तयोस्समुदाययोरभावात् । कर्मणस्तप्रभृ तित्वात्फलनियमकर्तृसमुदायस्यानन्वयस्तद्वन्धनत्वादिति न्यायेन समुदायस्य चानति देश्यत्वात् पार्वणाविति वचनाश्च । तदुक न्यायविद्धि , पार्वणयोस्त्वप्रवृत्तिस्तुमुदा यार्थसंयोगात्तदभीज्याहीति (रु) 230 श्रीरामाभिचिवृत्तिसाहितधृतेस्वामिभाष्यभूषिते [बृ. १९, स् ६. अपानाय सुराधसे अमावास्यायै स्वाहा इत्यमा वास्यायाम् ॥ ५ ॥ ८८ ॥ ४४९॥ [पार्वणहोमस्य विकृतिष्वननुष्ठानहेतवः] (भा) न विकृतौ पार्वणहोमैौ समुदायेज्याङ्गत्वात् तस्य समुदायस्या- न्यत्राभावात् । पार्वणाविति वचनाच्च ॥ ४४९ ॥ ( ख ) नारिष्ठान् होमान् जुहोति दश ते तनुवो यज्ञ याज्ञियाः ताः प्रीणातु यजमानो घृतेन नारिष्ठयोः विकृतौ पार्वणहोमविरहोपपत्तिः) (हृ) न विकृतौ~त्राभावात् पूर्णमासाय स्वाहा अमावास्यायै स्वाहेति पूर्णमासामावास्याशब्दयोः कर्मसमुदायनामत्वात् तयोरेव समु- दाययोश्चतुर्यंन्ततया देवतात्वात् तद्देवतास्मरणार्थत्व होममन्त्रयः। ततश्व विकृतौ तयोस्समुदाययोरतिदेशाभावात् वैकृतदेवताना तत्तत्कार्या ॐ पन्नत्वाभावाच्च न कर्तव्यौ । यद्यपि होमरूपत्वादारादुपकारकत्वम् ; तथाऽपि देवतास्मरणस्य स्विष्टकृदादिव द्विवक्षितत्वादाराभावान्निवृत्तिः । [पार्वणत्ववचनस्य प्रकृतोपयोगः] पार्वणाविति वचनाच्चेति ;–पार्वणशब्दस्य देवतातद्धि- तान्तत्वात् पर्वशब्दस्य च मन्त्रवर्णप्राप्तपौर्णमास्यमावास्यापरत्वात् तयो रन्यतराभावाच्चेति ॥ १९४ ॥ ४१४ ॥ । [नारिष्ठहमे प्रत्येकं देवताः नारिष्ठान्–ति’–नारिष्ठहोमेष्वादितस्त्रयाणा अभिवाय 1नारिष्ठा नाम उत्तरे होमा नारिष्टदेवतासम्बन्धात् । ते तु खुचा कार्या । तत्र सते मनसा मन इत्यादि प्रदिष्ट यजुष्षष्ठम् । सप्राणे प्राणमित्यूचतुष्पदा सप्तमी । सन्ते मनसा मन इत्यादिर्थथा पठित एको मन्त्र इति केचित् । तेषा त्वृगक्षरपरिमाणः वरोध । कारकवैरूप्य च स्यात् । यथा मनसा मन प्राणे प्राणमित्यादि (रु) 2 टै न. ग. 3 पशवाच १- स्त्र ग + द्विवक्षितद्वाराभावा–क 6 अभिमया 2–क ख २०, सू. ७] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयेप्रश्ने षष्ठ पटल 2B1 प्राशिषमीडमानो देवानां दैव्येऽपि यजमानो मृतो भूत् यं वां देवा अकल्पयन्नूर्जा भाग शतक्रतू एतद्वां तेन प्रीणाति तेन तृप्यतम५हहौ अहं देवानाँ सुकृतामस्मि लोके ममेदमिष्टं न मिथुर्भवाति । अहं नारिष्ठावनुयजामि विद्वान् यदाभ्यामिन्द्रो अदधाद्भागदेयम् अदारसृद्भवत देव सोमास्मिन् यज्ञे मरुतो मृडता नः । मा नो विददभिभागो अशस्तिमानो विदद्वजना द्वेष्या या ॥ ६ ॥८९॥४५० ॥ एकोनविंशखण्डिका ॥ (ख) ब्रह्म प्रतिष्ठा मनसो ब्रह्म वाचो ब्रह्म यज्ञानाँ हविषामाज्यस्य । अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् । स्वाहाकृता (धं) देवता । तयोर्वैश्वानरमाणरूपतया पुरुषे नित्य ‘स्थितत्वान्मन्त्रेषु नारिष्ठ’शब्देन निर्देशात् तद्विशिष्टयोर्देवतात्वम् । चतुर्थं सोममरुतः। पञ्चमे ब्रह्म । षष्ठेऽपीति केचित् । प्रकृतत्वात् षष्ठस्यामिः त इति सन्निहितस्याग्नेः सबोधनात् बहुचमताच्च अव्यक्तनिर्देशेष्वमर्देवतात्वात् प्रजापतिर्वा अनिरुक्तः प्रजापतिः। 1 नित्यसंस्थितत्वा–क 2 शब्दनि (मु. रा) 282 श्रीरामाभिचिवृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं २०, सू ३ हुतिरेतु देवान् सं ते मनसा मनस्संप्राणे प्राणं दधामि ते संव्याने समपानं दधामि ते । परिगृह्य यजमानोऽमृतोऽभूव शं न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ॥१ ॥ ९०॥ ॥ ४५१ ॥ [संतमनसेति मन्त्रेमातिभेदः] (भा) 'केचिदादेशस्सते मनसा मन इति । (म् ) एष ‘उपहोमानां कालोऽनन्तरं वा प्रधानात् प्राग्वा समिष्टयजुषः॥ २॥ ९१ ॥ ४५२॥ (जुझानुपस्तीर्य सर्वेषां हविषामुत्तरार्धात्सञ्- स्) ४ त्सकुत्स्विष्टकृतेऽवद्यति द्विः पश्चवतिनः ।। ३ ।। ॥ ९२ ॥ ४५३ ॥ [केचदितिपक्षे आदेशपदार्थः होमसंख्याच] (ङ्) केचिदादेशं संते मनसा मन इति ,–सते मनसा मनस्स- प्राणेन प्राणो जुष्टमित्यस्य प्रतीकादेशः। स प्राणे प्राणमित्यादेर्लिङ् प्छन्दस्कान्तर्गतत्वात् अस्मिन् पक्षे सप्त होमाः ॥ 1 केचिददेश-क यस्मिन् कर्मणि उपहोमाश्चोद्यन्ते तत्रैते कालविकल्पा (रु) 8 उपायुयाजस्यत्वर्थप्तानि शेषकार्याण। तदर्यस्य चतुर्मुद्दीतस्य शेषाभावात् सर्वार्थत्वा भौवस्य। सकृद्बज्यादवयतति बोधयन । न चावदानमत्रास्त्विष्ट इति , प्रधानार्थत्वात् (रु) *स्कान्तरत्वात्-क स्कत्वात् (श रा) खं २२, पू १० ] पस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने षष्ठः पटल 23B [अवदानमनिषेधः स्विष्टकृद्धोमे] (भा) नावदानमत्र स्विष्टकृति । साधारणत्वाच्छेषस्य ४ स्विष्टकृद्धमेऽवदनमन्त्रविरहोपपत्तिः] (यू) "नावदान-च्छेषस्य,–-अस्यार्थः ,उँमा भेर्मा संविधा इत्यादिमत्रस्य सबोधनविभक्तिभिर्भयचलनादिनिवृत्तिप्रकाशनद्वारेण हविरवयविप्रकाशकतया “अवदानाङ्गत्वात् द्वयवदानमत्रप्रकाशकतया अवदानानि ते ’ ‘यदवदानानि ते ’ इति चावयविसबोधनावगते स्विष्टकृद्भक्षाणामप्यदृष्टजनकतया प्रधानशिष्टद्रव्यसाध्यत्व न प्रतिपाति मात्रता । भरद्वाजेन भगवता निर्वापशेषान्वावापे 5 भक्षाण ९ प्रति रेकायेति प्रयोजनाभिधानात् द्रव्यस्य भक्षार्थत्वावगमाच्च । अतः प्रधानयागशिष्टस्य स्विष्टकृदादिसर्वशेषकार्यसाधारणताप्रति पाद्यत्वेच सर्वशेषकायैः प्रतिपाद्यत्वात्साधारणता । अदृष्टार्थत्वपक्षेऽपि प्रधानप्रयुक्तद्रव्योपजीविता । एव च स्विष्टकृदवदाने मन्त्रप्रयोगे सर्वार्थद्रव्यप्रकाशकतया सर्वार्थत्वप्रसज़ान्न स्विष्टकृदेकान्तता भवेत् । अतस्साधारणत्व प्रसन्नात् प्रधानावदानसूत्रिचौ पाठात् तत्कार्या पत्त्यभावाच्च स्विष्टकृतो +0 न स्विष्टकृदवदान • मत्र । आमेयोऽष्टाक पाल इति कृत्रस्यामेयत्वावगते प्रधानयागे अवदानमत्रप्रयो गेऽपि न साधारणानेता । न च स्विष्टकृदादिसाधारणत्वे हविषः आभ्यश्रुतिबाधः तदङ्गत्वाच्छेषकार्याणाम् , अतो न स्विष्टकृत्यव दानमन्त्र’ ।। 1 एषउपहोमानामिति सूत्रे ,-दर्शपूर्णमासकर्मणि य उपहोमाश्वोद्यन्ते तानु पहोमान् अस्मिन् काले जुहोति प्रधानानन्तर वा प्रासमिष्टयजुष इति (मु रा.) अधिकं दृश्यते नान्यत्रात्रये कोशे क्वापि. 2रवयव-क. 3 अवदानान्तरत्वात्-ख ग 4 दवदानमात्रप्रकाशकता-(मु रा). 5 वापभक्षणमप्रेरकायेति-क 6 भक्षणात्र रेकायेति मुद्रिता भक्षणाना प्रकारयेति (सु. रा). 7 विशिष्टस्य-क. 8 वे च-क घ १ त्वा प्रसङ्गात्-ध 10 कृतोऽतो न–क 11 वदानमत्र -ख. ग. 12 न्यर्थताव-क. 18 त्वेऽपि इ-क 14 कृदवदा-घ, 234 श्रीरामानिचित्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं २०, स ५. (भा) ध्रुवावत् ।। ४५३ ॥ ( ख) दैवतसौविष्टकृतैडचातुर्धा'कारणिकानामुत्तर 'सुत्तरं ज्यायः । ४ ।। ९३ ॥ ४५४॥ (ख) द्विरभिघार्यं न * हविः प्रत्यभिघारयति ॥५॥ ॥ ९४ ॥ ४५५ ॥ [प्रत्यभिघारणव्यवस्था तत्फलं च] (आ) प्रत्यभिघारणॐ खिष्टकृदर्थम् । अतो न सौम्ये । पश्ववदा नेषु च च्यनेभ्यस्विष्टकृत् ॥ ४५५ ।। | धृवावदित्यस्यार्थः] (€) धृवावदिति ’-यथा ध्रुवायास्सर्वयज्ञार्थत्वात् ‘द्रव्यस्यो पांशुयाजार्थे नावदानमत्रः प्रयुज्यते तत्रापि द्रव्यसाधारणत्वमेव मन्त्रा भावे हेतुः । [प्रत्यभिघारणस्य केवलस्विष्टकृदर्थत्वोपपत्तिः] प्रत्यभिघारणं स्विष्टकृदर्थमिति ;. प्रत्यभिघारणस्य संस्कार रूपत्वात् सस्कृतेन कार्यं कर्तव्ये अनन्तरप्राप्तवास्विष्टकृतः । स्विष्टकृदभिधारणानन्तरं न हावः प्रत्यभिधारयतीति निषेधाच्च केवल स्विष्टकृदर्थता । अतो न सौम्ये चरौप्रत्यभिषारणम् । स्विष्टकृदभावात् । [पश्ववदानेषु यज्ञे च प्रत्यभिधारणाभावोपपत्तिः] पश्ववदानेषु चेति-एकादशवदानानां प्रत्येकं हविष्टात् तेभ्यश्च स्विष्टकृदवदानाभावात् न तेषु प्रत्यभिघारणम् ॥ त्रयीभ्यस्स्विष्टकृदितितेषु प्रत्यभिघारणम् प्रदानाबदाना- 1करणिका–क ख. 2 अवदानमिति शेष. (रु) 3 अत एव प्रतिषे धात् ज्ञायते प्रत्यभिघारणं स्विष्टकृदर्थमिति तेन पक्षवदानेषु सौम्ये च चरौ निवर्तते (रु) + घारयति (सु रा) 5 पश्ववदानेषु च यन्नभ्यस्स्विष्टकृदितिकनेषु यभ्यस्स्वि-घ, tतद्व्यस्यो (ख रा) =

  • २२, सू. ७.] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे द्वितीयप्रश्ने षष्ठ पटल

2B5 (ख) अग्नये स्विष्टकृतेः खिष्टकृतं यजेति "संप्रैषौ त्यससक्तामत राभिराहुतिभिः ॥ ६ ॥ ९५ ॥ ४५६ ॥ (घ) * प्रत्याक्रम्य जुहामप आनीय वैश्वानरे हविः रिदं जुहोमि ‘सहस्रमुत्सॐ शतधारमेतम् । स नः पितरं पितामह प्रपितामहं स्वर्गे लोके पिन्वमानो बिभर्तृ स्वाहेत्यन्तःपरिधि निनयति निनयति ॥ ७ ॥ ९६ ॥ ४५७ ॥ एकविंशीखण्डिका ॥ (वृ) &भावेऽपि । यद्यपि , —‘विलोमाकार्षे तत्त आप्यायता पुनः’ इत्य- विशेषसंस्कारार्थत्वम्; तथाऽपि पशुचोदनया समुदायस्य 'हविष्ठेऽवगते तदेकदेशावदाने तच्छेषत्वेन मत्राभिधानोपपतेः त्रयतेऽप्यविरोधः अभिघारणार्थत्वान्मत्रस्य कथंचिदभिधानोपपत्ते ॥ उपदेशस्तु ;-नावदानाभिघारणमत्र इति लिङ्गविरोधादेव । गुदकाण्डे उभयं भवत्येव । 1 सप्रैषाविघि प्रागेव व्याख्यात . 2हुर्तामि -क 3 प्रत्याक्रमणवचन प्रत्याक्रम्यैव यथा निनयेत् न तु दक्षिणत स्थित इति । केचित्तु पितृतुलितत्वामन्त्रस्य निनयने () + साहस्र-ख. 5भावे-क 6 हविष्ट्याव प्राचनातिमिच्छन्ति रु गत -7 ण्डे तूभयम्--घ. क 236 श्रीरामाग्निचिहृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषेि [खं २०, • (भा) वैश्वानरे हविरिति प्राचीनावीती हिरण्यकेशिमतात् ॥१५७॥ ॥ इति आपस्तम्बगैौतसूत्रधूर्तस्वामिभाष्ये द्वितीये प्रश्ने षष्ठ‘ पटल ॥’ ॥ द्वितीय प्रश्नस्समाप्त ॥ देवस्यत्व, अपारुरुम, पत्नीसन्नहन, दिवश्शिपं, पूवाते, शुक्रपूर्ववत्, अपिवा, वेदेन, अग्नये, इङ्गसंनहनैः, समारभ्य, क इद, अनपव्याहरन्तः, वृतवति, आक्षेयः, ध्रुवेष, अमीषोमैौ, ब्रह प्रतियैकविॐ शति ” ॥ देवस्यस्य पत्नीसनहन पूर्ववदन्ये समिध्यमानायानपव्याहरन्त आग्नेय' सौम्यष्षट् ॥ हिरण्यकेशिमतोपपत्तिः स्वमतेहेतुश्र] (हृ) वैश्वानरे हविरिति प्राचीनावीती हिरण्यकेशिमतात् यद्यपि स न पितरमिति वैश्वानरप्रधानता तथाऽपि पितर पितामहं पिन्वमान इति तस्फीत्यर्थत्वात् पितृप्रधानतया प्राचीनावीतं हिरण्यकेशि नोक्तमिति । स्वमतं 'त्वमिवैश्वनर एव अभिधानप्राधान्यात् ॥ ॥ इति श्रीधूर्तस्वाभिभाष्यवृत्ती द्वितीये प्रश्ने षष्ठ‘ पटला ॥ ॥ इति द्वितीय प्रश्न ॥ 1 म्रिवैश्वानराभिधानात् न प्राचीनावीतमित्यर्थ (सु. रा) खं. १, सु. २.] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे तृतीयेप्रश्ने प्रथम पटल 23 अथ ततोयः प्रश्नः (ख) 'इडामेके पूर्व समामनन्ति प्राशित्रमेके ।। १ ॥ । ॥ १ ॥ ४५५८ ॥ [इडाप्राथम्ये विशेषः ] (भा) यदेडा प्रथमं तदाऽभिघार्यंडा प्राशित्रम् ॥ ४५८ ॥ (ख) आग्नेये पुरोडाशं प्राञ्च तिर्यञ्च वा ‘विरुज्या- ठेनोपमध्यमया चाकुल्या ५ व्यूह्य मध्यात्प्राशित्र मवद्यति यवमात्रं + पिप्पलमात्रं वाऽज्यायो यव मात्रादाव्याधात्कृत्यतामिदम् । मारूरुपाम यज्ञस्य शुद्धष्टस्विष्ठमिदथ्हविरिति ॥ २॥ २ ॥ ४५९ ॥ = = == = == == == = = अथ तृतीयः प्रश्नः. [इडाभिघारणप्राथम्योपपत्तिः] (ङ्) यदेढा–प्राशित्र-होत्रे प्रदानप्रभृत्यनुत्सर्जनविधानात् उपहवोत्तरकालच प्राशित्रहरणविधानात् इडाऽवदानाङ्गभूताभिघारणान नन्तरमेव प्राशित्रावदानम् । 1 इडाशब्दो देवतावचन तत्सबन्धद्रव्ये कर्मणि च प्रयुज्यते । (रु) प्राशित्र शब्दो द्रव्यवचन तत्संबन्धात्कर्मणि तत्र प्राशित्रपूर्वकल्प सूत्रकृतैवानुक्रमिष्यते । यदा त्वितर तदाऽवदानेषु प्राशने चेडा पूर्वी भवति (रु) 2 विरुज्यमस्तक भुक्त्वा (रु) 3 ब्यूय-अभ्यन्तरमङली गमयित्वा (रु) 4 त्रीहिप्रमाण (रु). 5 (सु. रा )प्राशित्रम् अवद्यति । इडादेवता वृष्टि वृष्टिर्वा इडेति वचनात् तदर्थत्वाद्व्यमपीडा प्रचुटैर्मन्त्रं प्राश्यत इति प्राशित्रम् , इत्यधिकं दृश्यते । 238 श्रीरामाग्निचिद्वात्तसाहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं १, स् . ३ (भा) विरोजनं । भञ्जनन् । समीपे 'मध्यमाया उपमध्यमा । [प्राशित्रप्रमाणं मन्त्रानिवृत्तिश्च] पिप्पल-फलम् । सुपिप्पला ओषधीरिति दर्शनाच्च । अज्याय इति ? यवमात्र एव , आख्यानविशेषेण लिङ्गविरोधात् । यवेन समितमिति—यद्यवादघिक न भवति तत्प्रमाण प्राशित्रम् । अतः स्तत्राप्यनिवृत्तिर्मन्त्रस्य ॥ ४५९ ॥ (ख) &एवमुत्तरस्यावद्यति ॥ ३ ॥ ३। । ४६० ॥ विरोजनचतुर्धाकरणयोर्यवस्थातवे] (हृ) विरोजनं-भजनम्-आमेयग्रहणात् तस्यैव विरोजनं तथा चतुर्धाकरणादि । पिप्पलम्-फल-भरद्वाज’मतात् । [लिङ्गविरोधस्य दृष्टान्तप्रदर्शनम् । आख्यान-धात्–त्रीहीणां मेघ इतिवत् आख्यानविशेषेणेति यवमात्राभिधानेन । [यवमात्रोक्तितात्पर्यम् ॥ यवेन सं—प्राशित्रमिति – तस्माद्यवमात्रमवयोदित्युक्तेऽपि अज्याय इति निषेधात् यवमात्रान्मन्त्रलिङ्गाच्चाधिकनिवृतिमात्रपरत्वम् यवमात्रादर्वागपि परिमाण लभ्यते । अतस्तत्राप्यनिवृत्तिर्मन्त्रस्य–न पिप्पलमात्रे मन्त्रः । 1 मध्यमाया यासोप-क. 2मात्रमेव-ग3 एवविरेजनादिना । तत्राविरु- . - ज्येतरस्मर्दिति तु सत्याषाढभारद्वाजौ । तथा चरुर्न प्राशित्रमिति भारद्वाज (रु ). ४.मतादिति–अङ्गुल्या यवमात्र पिप्पलमात्र वाऽवदाय ’ इति भारद्वाजसूत्रे यवमात्र पदसमवधानमविशिष्टम् । फलवाचिपदं तु तत्रापि न दृश्यते । उपमध्यमापद ==

सम्पाद्यताम्

=

=सम्पाद्यताम्

" + न्या । पदमवधानमविशिष्टम् 239 , खं १, सू. ७] । आपस्तम्बश्रौतसूत्रे तृतीयेप्रश्ने प्रथम पटळ [प्राशित्रे साहाय्य वज्यम् ] (भा) "न सान्नाय्यात्प्राशित्रम् । न सर्वेभ्यो हविर्यं इतीडाया- मुक्तत्वात् ।। ४६० ॥ (ख) उपस्तीर्य नाभिघारयत्येतद्धा विपरीतम् । अपि वोपस्तृणात्यभि च धारयति ।। ४॥ ४ ॥ ४६१ ॥ (स्व) ४ अत्रैवास्य परिहरणप्राशनमेके समामनन्ति । ॥ ५ ॥ ५ ॥ ४६२ ॥ (ख) इडापात्रमुपस्तीर्य सर्वेभ्यो हविर्यं इडां समवद्यति । चतुरवत्तां* पञ्चवत्तां 5 वा ॥ ६ ॥ ॥ ६ ॥ ४६३ ।। Lवा शब्दार्थः अवत्तयोरत्र सर्वसाधारणोविकल्पः] (भा) पश्चावत्त । चतुरवतिनोऽपि ॥ ४६३ ॥ (ख) मनुना दृष्टां घृतपदीं मित्रावरुणसमीरिताम् दक्षिणार्धादसंभिन्दनवद्याभ्यकतोस्खाम् । इत्याने यस्य पुरोडाशस्य दक्षिणार्धात्प्रथममवदानमव- द्यति ॥७॥ ७ ॥ ४६४॥ [भाष्यस्थापिशब्दार्थपूरणम्] (हृ) पञ्चावत्तां चतुरवतिनोऽपि-तथा चतुरवत्ला पञ्चावति- नोऽपि ।। ( पुरोडाशस्येति शेष (मु रा) 2त्यभिघार-क. अन्यतरत्तत्र कर्तव्यमु- भय वेत्यर्थ (रु) 8 यदेडा पूर्वा यदा च प्राशित्र तयोरुभयोरपि कल्पया रवदानानन्तरमेव वा प्राशित्रस्य पारहरणप्राशने भवत इत्यर्थ (रु) 4: चतुरवत्ता पञ्चवक्ता वेत्यविशेषवचनेऽf प न पधावतिनश्चतुरवत्तमिष्यते तस्य पद्यावत्तं सर्वत्रेति नियमात् । द्विरभिधारयेत्पञ्चावत्तिन इति लिङ्गाच्च । विनिवेशकल्पो वा प्रागुक्तेन व्यवस्थानुरोधेनास्थेय (रु) 5 त-क त-क. 241 सं १, स् १२.] आपस्तम्बश्रेतसूत्रे तृतीयप्रश्ने प्रथम पटल (व) अपि वा "दाक्षिणार्धादवदाय यजमानभागमथ संभेदात् ॥ ११ ॥ ११ ॥ ४७० ॥ । [यजमानभगवदाने कालदेशौ मन्त्रावृत्तौ मतिभेदश्च] (भा) दक्षिणार्धादवदायेडा यजमानभागमवद्यति तत इडासभेदात् । द्रव्यैकत्वात्र पुनर्मन्त्र । यजमानभागव्यवायादावृत्तिमेके ॥ १७० ॥ (सू ) एवमुत्तरस्यावद्यति ।। १२॥ १२ ॥ ४७१ ॥ प्रथमा खण्डका ।। [अत्र सुभेदपदार्थ ॥ (यू) दक्षिणार्धादवदायेडांसंभेदात्-पूर्वावदानसञ्जदेशात् । मनावृत्तिपक्षाशयः] द्रव्यैकत्वान्न पुनर्मन्त्रः—इडारूपद्रव्यस्यैकत्वात् तदवदाना- र्थवान्मन्त्रस्य सकृत्प्रयोगः । एव मा भैरित्यस्यापि । यजमानभाग- व्यवायेऽपि सकृदेव मन्त्रो द्वितीये पक्षे । सपत्नीयादिव्यवायेऽपि पत्नी सयाजयोरुपरितनयोर्युतानुमश्रणबत् ॥ [मन्त्रवृत्तिपक्षाशयः परोक्तदृष्टान्तान्यथासिद्धिश्च] यजमान-श्चमेके-द्वितीयपक्षे यजमानभागव्यवायादाद्युतिः। पुरोऽनुवाक्यामनोतस्यावृतिर्भिन्नकालेष्विति (आप.परि.१-४३) वचनात्। • कृष्णग्रीवयोः सौम्यव्यवाये आवाहनावृत्तिवत् । उत्तमयो पत्नीसंयाजयो. हुतानुमन्त्रणस्यैकत्वेन पाठात् सकृत्प्रयोगः ।

==सम्पाद्यताम्

= == == = = 1 दक्षिणार्धात्प्रथमामिडावदानमवदाय ततो यजमानभागमचयति । ततस्संभेदा द्वितीयमडावदानमित्यर्थ (रु) 2एवमनुना दृष्ट इत्यादिविधिना उत्तरस्य हविष पुरोडाशस्य सानाय्यस्य चावद्यति सर्वेभ्यो हविर्यं इत्यधिकारात् (रु) SROUBA VOL. I. 16 240 श्रीरामसिंचिदृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूर्वि [खं १, सू . १० (सू ) 'संभेदाद्वितीयम् ॥ ८॥ ८॥ ४६५ ॥ ॥ [संभेदेऽवदनदिक् ] (भा) ? समेदाद्दक्षिणार्ध एव ॥ १६५ ॥ () पूर्वार्धाच्च यजमानभागमणमिव दीर्घम् । ॥ ९ ॥ ९ ॥ ४६६ ॥ [तृतीयावदाने भागः इडाप्रशिक्षपदर्थश्च (भा) यस्मात्पूर्वं गृहीत तस्मादेव तृतीयम् । ‘इडादेवता द्युष्टि । तदर्थत्वाद्दव्यमपीडा । प्रकृष्टैर्मन्त्रं प्राश्यत इति प्राशित्रम् । अणुमिव तनुमव ॥ ४६६ ॥ (ख) तमाज्येन ‘संत’ ° धुबा उपोहति ॥ १० ॥ ॥ १० ॥। ४६७ ॥ [सन्तर्पणे विशेषः ] (भा) त एकीभूतम् । आज्येन सर्वतस्तर्पयत्यवचनाद्दीप्सायाः । सान्नाय्ययजमानभागस्यापि तर्पणम् ॥ ४६७ ॥ [दिग्विशेषपरिग्रहहेतु-] (ख) संभेदाद्दक्षिणार्ध एवेति--दक्षिणार्थस्य प्रकृतत्वात् । [तृतीयावदानदेशनिष्कर्षः] पूर्ववदानसंस्ष्टदेशे --यस्मा -तृतीयम् । [अजनरूपसंतर्पणे विशेषे हेतुः यजमानभागे तत्पृथक्त्वे हेतु] तं एकीभूतमिति--त तमाज्येनेति वीप्साया अवचनात् सर्वपुरोडाशेभ्योऽवत्त यजमानभागमेकीकृत्य अणुमिव दीर्घ कृत्वा आज्येन संतर्पणम्--सर्वतोऽञ्जनम् । सानाय्ययजमानभागस्यापि संतर्पणम्-प्राशनमन्त्रभेदात् पृथग्धारणात् । 1 योऽवदानदेशयोर्मध्ये स्थितो हविरंश- स संभेद (रु). 2 सभेदा दक्षिणार्धादेव-ग संभेदाद्दक्षिणार्धाव एव-क. ४ इव ईषदर्थे (रु) * एतदादि भाष्यं मुद्रिते न दृश्यते 5 समज्य (रु) ध्रुवाया उपोहति-ध्रुवायास्समीप गमयति । तत्राप्रेण ध्रुवामिति भारद्वाजबोधायनौ (रु). 242 श्रीरामान्निचिहृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं २, सू ३ (सू) अभिघटैंडां होत्रे प्रदाय दक्षिणेन होतार मातिक्रामत्यनुत्सृजन् ॥ १ ।। १३ ॥ । ४७२ ।। [अथानुगुणयोजना ] (भा) अनुत्सृजन्निडां दक्षिणेनातिक्रामत्यध्वर्युः ॥ ४७२ ॥ (सू) होतेडयाऽध्वर्यं ‘परिगृहाति ॥ २ ॥ १४ ॥ ॥ ४७३ ॥ [तदा होतृकृत्यम्] (भा) होतेडां दक्षिणेन नयत्यध्वर्योर्यथोत्तरा भवतीडा ॥ । ४७३ ॥ (सू) अपि वा प्राचीमिडामपोह्य ॐदक्षिणत आसीनः सुवेण होतुरङ्कलि”पर्वणी अनक्ति ॥ ३ ॥ १५॥ ॥ ४७४ । [भाष्योक्तयोजनोपपत्तिः] (छ) अनुत्य्--त्यध्वर्युः–दक्षिणेन होतारमतिक्रामस्यनुत्सृजान्नति सूत्रेच्छेदः । इडा होत्रे प्रदायेति प्रकृतत्वादिडामनुत्सृजन्निति सम्बन्धः । [होतृकृत्यं प्रदक्षिणीकरणम्] होतेडा–ध्वयः-—अध्वयः प्रदक्षिणकरणेन ” ॥ यथोत्तरा भवतीडा अध्वर्योरनुत्सृजत एव [अपि वेति सौत्रपक्षे कर्तब्यक्रमः अपि वा प्राची–अनक्ति–अपि वा प्राचीमिडामपोइ दक्षि 1 पञ्चवत्ताया त्विडाया द्विरभिघारणेन सख्यासंपात कर्तव्या , द्विराभि- धारयेत्पञ्चवत्तिन इति लिङ्गात् । पश्चक्षुत्तृतीयं पञ्चावत्तायामिति तु सत्याषाढ । अतिक्रामति होतृ पश्चद्गच्छति , तदक्षुल्यजने प्राङ्मुखत्वाथम् । सत्याषाढभरद्वा- जाभ्यामप्युक्तम् (रु). 2 दक्षिणतो हृत्वेडामन्तराऽध्वर्युमात्मानं च करोतीत्यर्थ । (8). 8 दक्षिणत उदञ्चुख आसीन (रु) 4 पर्वणी-प्रदेशिन्या उत्तमे इत्याश्वलायन (रु). 5 करेण (मु.रा). करणो–क. करणेनायधो ?-घ. ख. २, सू ८] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे तृतीयप्रश्ने प्रथम पटलः 243 [प्रकृतपर्वपदार्थः] (भा) सन्धिः—पर्व ॥ १७४ ॥ । (ख) अपरमङ् पूर्वमेतद्वा विपरीतम् ॥ ४ ॥ १६ ॥ ॥ ४७५ ।। ( ख) उपस्पृष्टोदकाय पुरस्तात्प्रत्यङ्ङगसीन इढाया होतुर्हस्तेऽवान्तरेडामवद्यति ॥५।। १७॥ ४७६ ॥ (ख) अध्वर्युः प्रथममवदानमवद्यति स्वयं होतोचर मेतद्वा विपरीतम् ॥ ६ ॥ १८॥ ४७७ ।। [सूत्रे स्वयंशब्दस्वारस्यम्] (भा) स्वय होतेति वचनात् न मैत्रावरुणस्यावान्तरेडा ।। ४७७ ।। (यू) &लेपादुपस्तरणाभिघारणे भवतः ॥७॥ । १९॥ । ॥ ४७८॥ (सू) द्विरभिघारयेत्पञ्चवात्तिनः । उपहूयमाना- मन्वारभेतेऽध्वर्युर्यजमानश्च । दैव्या अध्वर्यव उपहूता इत्यभिज्ञायोपहूतः पशुमानसानत्य (३) णत आसीनः न दक्षिणेनातिक्रमण परिहरण च होत्रेऽप्रदाय प्राचीमिडामपोह्य दक्षिणेन होतुरासीनोऽध्वर्यु पर्वाञ्जनादि करोति । [पर्वविशेषः] सन्धिः—पर्व–प्रदेशिन्या पर्वाचनादि पक्षद्वयेऽपि । [स्खयंशब्दस्वारस्थोपपादनम्] स्वयंहोतेति-~न्तरेडा– होतेत्येतावति वक्तव्ये स्वयवचनात् होतृकार्यापन्नस्यापि मैत्रावरुणस्य नावान्तरेडा ॥ 1 इटैकदेशमवदधाति (रु) 2 मादधाति–क ४ लोपा १- क इडागता- ज्यलेपात् (रु). * हूत इत्यनन्तरस्सूत्रभाग ख. पुस्तके न दृश्यते 16* 244 श्रीरामानिचिहूतिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषितै [खं. २, सू १० ध्वर्युर्जपति । उपहृतोऽयं यजमान इत्यभिज्ञायैत मेव मर्नु यजमानः ॥ ८ ।। २०॥ ४७९ ॥ [अन्वारम्भे च वरुणप्रघासे विशेषः] (भा) प्रतिप्रस्थातुरप्यन्वारम्भो वरुणप्रघासेष्विडाया उपहूत इति जपश्च ।। ४७९ ।। ( सू ) उपहूतायामग्रेणाहवनीयं ब्रह्मणे प्राशित्रं 'परि हरति ॥ ९॥ २१ ॥ ४८०॥ [सूत्रे परिहारदेशनिर्देशस्वारस्यप्राहिपक्षः (भा) अग्रेणाहवनीयमिति वचनादन्यत्रान्तरा’ऽमी नीयत इति A केचित् ।। ४८० ।। (ख) तस्मिन् क्ष प्राशित होताऽवान्तरेडां प्राश्नाति वाचस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामि सदसस्पतये त्वा । हुतं प्राश्नामीति ॥ १० ॥ २२ ॥ ४८१ ॥ [प्रतिप्रस्थातुरिह परिग्रहहेतुः] (ह्) प्रतिप्रस्थातु—जपथ ;-विहारद्वये इडोपह्नस्य तत्रत्वात् हविषां कर्तृभेदात् स्वकीयकर्मी तद्धविरन्वारम्भणीयमिति प्रतिप्रस्था तुरन्वारम्भो जपश्च । [अन्यत्रान्तराीनयनानुमतिपक्षाशयः] अग्रेणा—इति केचित् ’--नान्तराऽमी संचरतति अन्तराऽमी- नयनप्रतिषेधेऽप्यप्रेणाहवनीय परिहरतीति प्राशित्रनियमादन्यत्रान्तरा नयनेऽपि न दोष इति प्रदर्शनार्थं वा प्राशित्रवचन शामित्राभि नयनादीनामग्रेण परिहरति तीर्थेनैव परिहरतीत्यप्रदेशस्य तीर्थत्वेन निर्देशात् सर्वेषां स एव मार्ग इति ॥ 1 तस्य सकाश नत्व प्रयच्छति । प्रदर्शनमिदमन्यस्यापि प्रस्तरादेर्यज्ञाङ्गस्य। तत्रान्तरानयनेऽप्यदोष इत्येके (रु). 2 नियमात्-घ 3 ऽन्तराऽग्निनीयत-घ

  • प्रदर्शन वा–क. 5 प्राशित्रे–क. 245

खं ३, सु. २] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे तृतीयप्रश्ने प्रथम । पटलः (सू) प्राशितायामिडे भागं जुषस्व नो जिन्व गा जिन्वार्वतः। तस्यास्ते भक्षिवाणस्स्याम सवो मनस्सर्वगणा इति यजमानपञ्चमा इडां प्राश्य ॥ ११ ॥। २३ । ४८२ ॥ द्वितीया खण्डिका ॥ (ख) वाग्यता आसत आमार्जनात् ॥१॥२४॥४८३। (ख) मनो ज्योतिर्जुषतामित्याद्भिरन्तर्वेदि प्रस्तरे 'मार्जयित्वाऽऽजेयं पुरोडाशं चतुर्धा कृत्वा बहैि पदं करोति बर्हिषदं वा कृत्वा चतुर्धा करोति ॥ २ ॥ २५ ।। ४८४ ।। [प्रकृतमार्जनपदार्थ समानककत्याविवक्षाफलं च] (भा) शिरस्यपामानयन मार्जनम्। 2 प्रस्तरादपादाय मन्त्रावृत्तिश्च। [प्रस्तरे मार्जयित्वेति सूत्र भाष्यार्थलाभः] (वृ) शिरस्यपामादायेति ;- अन्तर्वेदि प्रस्तरे मार्जयित्वेत्यन्त वैद्यवस्थिते प्रस्तरे जलमासिच्य तस्याधस्ताद्धस्तेन जल गृहीत्वा शिरस्या- नयति । [मन्त्रावृत्तिहेतूपपात्तिः फल च मर्जने मतिभेदश्च] मन्त्रावृत्तिश्च ;—प्रतपुरुषम् । मार्जयित्वा चतुर्धा कृत्वा 1 इद‘ मनोज्योतिरिति ' बृहस्पतिवत्या मार्जन तस्या प्रकरणपाठात् । अन्तर्वेदीति वचन वेदिस्थ एव प्रस्तरे यथा माजनं स्यात् मा भूप्रस्तरमादाय बहिरिति। मार्जन-हस्तेऽपामासेचनम् तदेव शिरस्यानयनसहितमिति केचित् , तदयुक्तम्, अग्निहोत्रान्ते मार्जयते शिरस्यप आनयत इति पृथग्विधानात् । , अञ्जलि तथा मन्तर्धायाप आसेचयते तन्मार्जनमित्येवाश्वलायन । बर्हिषदं—स्तिथं बर्हिषि सन्नम्। 2प्रस्तरादप आदाय-ख ग घ. 3 मन्त्रावृत्तिश्च–क. घ. 246 श्रीरामाभिचिवृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खें ३, स् २. [आग्नेयविकारेषु अभिघारणादि धमें विशेषः] अभिघारणचतुर्धाकरणे आग्नेयविकाराणां चरुपुरोडाशानां न मुख्यधर्मः । पुरोडाशग्रहणाच्च'मेयस्याप्याग्नेयकार्यापन्नस्योभयममीषो मीयेषु प्रधानेषु । पुरोडाशग्रहणान्नोभय चरावित्युपदेशः ॥ ४८४ ॥ (वृ) बर्हिषद करोतीति चतुर्धाकरणसमानकर्तृकवान्मार्जनस्याध्वयेरेव मन्त्रेण मार्जन मा भूदिति मन्त्रावृत्तिरुच्यते । भक्षणाङ्गत्वान्मार्जनस्य भक्षयितृणां सर्वेषां मार्जनमिति । केचित्प्रस्तरादपादाने शिरस्यानयने च मन्त्रावृत्तिरिति 4 वर्णयन्ति । अपरे त्वन्तर्वेदि स्थित्वा मार्जन मित्याहुः, अन्नदास्स्थेति मार्जनवदिति ॥ [मुख्यधर्मत्वशङ्कावकाशः] आभिघारण--मुख्यधमेः इति ,--आशेय पुरोडाश चतुध कृत्वेत्यत्र पुरोडाशशब्दस्य हविरुपलक्षणत्वात् । तद्वदाप्लेयशब्दस्यापि प्रथमदेवतापरत्वशङ्कायामिदमुच्यते ,-न मुख्यधर्म इति ॥ [अभिघारणस्य चतुर्धाकरणसाम्यहेतुः] आग्नेयमुद्देश्यसमर्पकतया विवक्षितत्वात् अभिघारणे च आशेय मभिघारयति तूष्णीमुत्तरमित्यानेय एव मन्त्रेणाभिघारणस्योक्तत्वात् साघथं चतुर्धाकरणस्योच्यते ॥ [पुरोडाशग्रहणस्वारस्यलभ्यार्थः पुरोडाशग्र-प्रधानेषु- अस्यार्थः ,“उभयत्र आग्नेयमित्येत वता नियमे सिद्धेऽपि पुरोडाशग्रहणादीषोमीयाणि प्रधानानीत्यत्र आग्नेयस्थानापन्नस्यामीषोमीयस्योभयो प्राप्तिरधिकग्रहणप्रयोजनम् । पुरोडाशग्रह-त्युपदेश इति--पुरोडाशग्रहण हविरन्तरनिव र्तकमिति ॥ 1आग्नेयकार्यापन्नस्याप्याग्नेयस्य-ग इद क-पुस्तके न दृश्यते 2 स्या- युभयम् = तृणा मार्जन-क ‘इद क -पुस्तके न दृश्यते. (लु ण). खं ३, सु. ४.] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे तृतीयेप्रश्ने प्रथम पटल 247 (ख) तं यजमानो 'व्यादिशतीदं ब्रह्मण इदं होतु रिदमध्वर्योरिदमी इति ।। ३ ॥ २६ ॥४८५ ॥ व्यादेशकालतत्प्रकारौ व्यादेशशब्दार्थश्च] (भा) कृते व्यूहने आग्नीध्रभागस्यापि व्यपदेशः । सस्पृशता तमाभि मृशेदिति । इद ब्रह्मण इत्येवमादीनां नानाभूतानामादेशो व्यादेशे । (ख) अग्नीत्प्रथमान् होतृप्रथमान्वा ।। ४ ।। २७ ॥ ।। ४८६ ॥ [ब्यूहनोत्तरकलताया व्यादेशे लाभ] (हृ) कृतेव्यू-मृशेदिति~ अस्यार्थः ,- नेहाब्राह्मणास्यास्तीत्यन्तेन व्यूहने ‘ कृते त यजमानो व्यादिशति इदं ब्रह्मण इत्यादिना प्रतिदिश मवस्थितानामेव हविर्भागाणा हस्तेन स्पृष्ट व्यपदेशनम् । तदभिमृशे दिद ब्रह्मण इत्यादिश्रुते न बहि.स्थापनानन्तर व्यादेश. । तानेव तद्भागिन करोतीत्यादिना दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठतीति दिक्षु प्रतिष्ठापना दुत्तरकालं व्यादेश”; तदाह ; [चतुर्धाकरणस्यावश्यकर्तव्यता] इदं ब्रह्मण-व्यादेश इति—शेयुवन्तादिसंस्थापक्षेऽपि चतुधो करणं ब्रह्मणः प्राशनाभावेऽपि प्रतिदिश व्यूहति दिक्ष्वेव प्रतिष्ठतीति पृथक्संस्कारत्वावगमात् । आशापालभ्यश्चतुभ्यं अमृतेभ्य इदमिति मन्त्रवणच दिक्पालनिर्बन्धाच्चतुर्धाकरणस्य इद ब्रह्मण इति तु निर्देश छुप्यतं । अथवा खण्डसस्थास्वपि संस्थिते भक्ष सर्वथा चतुर्धाकरणा निवृत्तिः । 1 विविधमादिशति (रु) 2व्यादैश –क ख ग ध 8भागित्वेनादिश- तीत्यर्थ (रु) * हने प्रतिदिशं कृते-क. घ 248 श्रीरामानिचिदृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं ३, सू. ६ ( ख) इदं यजमानस्येत्यध्वर्युर्यजमानभागं निर्दिश्य 'स्थविष्ठमीधे षडवत्त संपादयति ॥ । ५ । ।। २८ ।। ४८७ ।। [परिहरणे समुच्चयः] (भा) परिहरणमाझीध्रभागस्यापि ॥ ४८७ ॥ (ख) °सकृदुपस्तीर्य द्विरादधदुपस्तीर्य द्विरभिघार- यति ॥ ६ ॥ २९ ॥ ४८८॥ [उपस्तरणादिसंख्यानियमलाभः (भा) पात्राभ्यामितरयोरिति व्यपदेशात् ॥ १८८ ॥ [परिहरणावसरः] (ङ्) परिहरणमानीध्रभागस्यापि --पात्रेण घडवते संपन्ने ४ ।। [भाष्योक्तहेतूपपादनम्] पात्राभ्यामितरयोरिति व्यपदेशात्';- अध्वर्योः परिहरण कर्तृत्वाद्यतिरिक्तद्वयावगतेः। 1 स्थविष्ठो भागो यथानीध्रस्यात् तथा पूर्वमेव व्यादिश्य तमस्मीधे प्रथमाय प्रयच्छन् षडवत्त सपादयति (रु ) 2 आग्नीध्रहस्ते सकृदुपस्तीर्य ततस्तं भाग द्वेधा कृत्वा एकमाधाय पुनरुपस्तीर्य अपरमवधाय द्विरभिघारयतीत्यर्थ (रु).

  • इत ऊँव ‘कथ सपादनमित्याह’ इयधिक दृश्यते (सु रा.) नात्रयेषु कोशेषु

८ २९ शे सूत्रे ,-कामाश्चत्पात्रे सकृदुपस्तीर्यं आग्नीध्रभागं द्वेधा कृत्वा एक भाग पात्रेऽवधाय पुनरुपस्तयापरम्वधाय द्विरभिघारणं कृत्वा प्रयच्छति पात्रमसीधे ‘पत्राभ्यामितरयोरिति व्यपदेशात्’ इत्यधिक दृश्यते (सु रा) ३२ शे सूत्रे ,–असीनाभ्या ब्रह्मयजमानाभ्या वेदेनाहृत्य ब्रह्मयजमानभागौ प्रयच्छति इति (मु. रा) ३३ शे सूत्रे ,--भागों परिति. ३ ४शे सूत्रे ,- ब्रह्मणोऽपि स्वकाले भक्षणमिति ज्ञेयम् इति ३५शे सूत्रे ,-अन्वाहार्यो नाम दक्षिणार्थमोदन त महान्तमृत्विग्भ्य पर्याप्त ५चेत्, इति पन्थास्तत्र तत्र दृश्यन्ते । लिखते तु न क्वापि दृश्यते. खं ३, सू. १४] । आपस्तम्बश्रौतसूत्रे तृतीयेप्रश्ने प्रथम पटल. 249 (ख) 'अपि वा द्विरुपस्तृणाति द्विरादधाति द्विरभिघारयति ॥ ७ ॥ ३० ॥ ४८९ ॥ (ख) अनेरागीध्रमस्यनेइशामित्रमासि नमस्ते अस्तु मा मा हिसीरित्याग्नीध्रो भक्षयति ॥८॥ ॥ ३१ ॥ ४९० ॥ (स्व) वेदेन ब्रह्मयजमानभागौ परिहरति ॥ ९ ॥ ॥ ३२ ॥४९१ ॥ (ख) *पृथक्पात्राभ्यामितरयोः ॥ ३३ ॥ ४९२॥ (ख) पृथिव्यै भागोऽसीति होता भक्षयत्यन्तरिक्षस्य भागोऽसीत्यध्वर्युर्दिवो भागोऽसीति *ब्रह्म ॥ ॥ ११ ॥ ३४ ॥ ४९३ ॥ (ख) दक्षिणाग्नावन्वाहार्यं महान्तमपरिमित- मोदनं पचति ॥ १२ ॥ ३५॥४९४ ॥ (दू ) क्षीरे भवतीत्येके ।। १३ ॥ ३६ ॥४९५॥ (सू) तमभिघार्यानभिघार्य वोद्वास्यान्तर्वेद्यासाद्य ॥ ॥ १४ ॥३७॥ ४९६ ॥ तृतीया खण्डिका 1 अथवा प्रथममेव द्विरुपस्तीर्य ततो द्विरवदाय द्विरभिघारयति () 2 वेदेन हृत्वा यथास्थानमासीनाभ्या प्रयच्छति (रु) 3 भागौ परिहरतीति शेष । वेदादन्येन पात्रेण होतुर्भागम् , ततोऽन्येन पात्रेण इत्यर्थ (). चात्मन ॐ ब्रह्मण स्वक त एव भक्षणम् (रु) 5 अन्वाहार्य -दक्षिणार्थ ओदन (रु ) 6 महान्तम्--यथविरभ्य पर्यं प्तो भवति अपरिमितामिति प्रस्थादिना तण्डुलपरि माणप्रतिषेध (रु) 250 श्रीरामान्निचिहृत्तसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं ४, सू ३ (सू) 'दक्षिणसञ्जय उपहर्तवा इति संश्रेष्यति ॥ १ ॥ ।। ३८ ।। ५९७ ।। [अन्वाहार्यार्थ मेलनीयाः (भा) इतरे दक्षिणतो गच्छन्ति । ब्रह्मा तु गत एव । तस्यापि दीयते । (ख) ये ४ ब्राह्मणा उत्तरतस्तान् यजमान आह दक्षिणत एतेति ॥ २ ॥ ३९॥ ४९८ ॥ (ख) ४ तेभ्योऽन्वाहार्यं ददाति ब्राह्मणा + अयं ओदन इति ॥३॥४०॥४९९ ॥ [प्रतिग्रहे मन्त्रः हस्तनियमश्व] (भा) अन्वाहार्यं दक्षिणा यतः अतो ब्रह्मण ओदन इति मन्त्रः । प्रतिग्रहणं च दक्षिणहस्तेन सर्वदक्षिणानाम् । व्यावृत्य प्रतिगृीयादिति लिक् ॥ ४९९ ।। [अन्वाहार्यंदाने दिगवस्थितिनियमलाभः इतरेद-दीयते—ये ब्राह्मणा उत्तरतस्तान् यजमान आह दक्षिणत एतेति तेभ्योऽन्वाहार्यं ददातीति उदगवस्थिताना दक्षिणतो गतानामेवान्वाहार्यदानम् इति निर्देशादित्याशङ्कयाह--तस्यापि तेभ्य दीयत इति ॥ [प्रतिग्रहे नियमलाभप्रकार] अन्वाहार्यों-सर्वदक्षिणानाम् –ताखायैव हस्ताय दक्ष- णायानयदिति लिङ्गात् । ब्यावृत्यप्रतिग्रहशब्दार्थः व्यदृश्य-लिङ्गादिति ;–पृथक्त्वात्मान प्रतिग्रहीतार च यजमान समेष्यति दक्षिणत स्थितेभ्य ऋत्विग्भ्यो दक्षिणा त्वयोपहर्तव्येति (). अध्वय्वदय । स्थित एव तु ब्रह्मा दक्षिणत (रु). 8 तेभ्यश्चतुर्थी (रु) + अयं व ओदन इति-ल. 5 अतोऽत्र-क. % पृथक्कृत्यात्मान-घ. कृत्वा–क. त्वं ४, स् ५] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे तृतीयप्रश्ने प्रथम पटल 951 (स्) 'प्रतिगृहीत उत्तरतः परीतेति संप्रेष्यति ॥४॥ ॥ ४१ ॥५०० ॥ [प्रैषकर्तरि पक्ष] (भा) उत्तरत परीतेति याजमानम् ‘बहुवचनान्तत्वात् तेन चोत त्वाद्दक्षिणत एतेति। उपदेशस्त्वाध्वर्यवमितिउक्तस्सनैष इत्येकवचनात् ॥ (ख) हविशेषानुद्धस्यापि ‘सृज्योल्मुके ब्रह्मन् देवतारूपमिति प्रतिग्रही‘तृत्वावारमानमन्यत्वेन ध्यात्वा प्रतिग्रहणम् हस्तेनोपादानम् ॥ [आध्वर्यवर्गेषे विशेषहेतुः] उत्तरतः पन्तत्वादिति–आध्वर्यवे तु प्रैषे द्विवचनं स्यादामभ्रहांत्र प्रेष्यत्वात् । तेनचोन्तेति –यजमानेनोक्तत्वात् । [प्रैषकर्तरि पक्षभेदोपपादनम्] उपदेश-वचनात् ;~उक्तस्सप्रैषः इत्येकस्य प्रैषस्य वचनात् याजमानत्वादाध्वर्यवकाण्डत्वात् द्वितीयस्याध्वर्यवत्वमेव प्रथमस्य तु दानार्थत्वाद्याजमानार्थत्वम् । पूर्वव्याख्याने उक्तस्सनैष इति जात्यभि प्रायमेकवचनम् । यथाप्राप्तानुवादत्वादुत्तरस्मिन् व्याख्याने उत्तरतः परीतेति बहुवचन जास्यभिप्रायेणाविवक्षया वा। अविदहन्तश्श्रपयतेति वचनात् । [सूत्रोक्तसंमार्गप्रैषसंभवः] अपि सृज्योर्मुके इति–अनूयाजार्थे प्राची उल्मुके उदूहू तीत्यस्मिन् पक्षे ॥ 1तै “दीक्षणा प्रतिग्रहीष्यचिति’ विधिना प्रतिगृहत ओदने उत्तरत आग तान् सप्रेष्यति। यजमान इति शेष परीतेति वचनात् (रु) 2 बहुवचनत्वात्-क. . बहुवननत्वात् ? चोधितत्वात्-ग II 3 ये पूर्वमुल्मुके उदूढं , ते प्रत्यूह्य संग्रे व्यति । ब्रह्मन् प्रस्थास्याम इति अनूयाजार्थं प्रतिपद्यामहे तदर्थ प्रसुहीति । अमरत्व मपि सीमधमादाय समृद्धीति। (रु). • प्रीतुरात्मानमात्मत्वेन -घ 5यूहतीत्य-क. = 252 श्रीरामाभिचिवृत्तिसाहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [ख ४, स् ७. प्रस्थास्यामस्समिधमाधायानीत्परिधीश्चानिं च सकृत्सक्संमूढीति संप्रेष्यति ।। ४२॥५०१ ॥ (स्) - अनुज्ञातो ब्रह्मणा आनीध्रः समिधमादधात्येषा ते अने सामित्तया वर्धस्व चाच प्यायस्व वर्धतां च ते यज्ञपतिराच प्यायतां वर्धिषीमहि च वयमा च प्यायिषीमहि स्वाहेति ।।६॥ ४३ ॥५०२ ।। [सुत्रे विवक्षितार्थानुगुणयोजन। .(भा) अनुज्ञातो ब्रह्मणा यदाऽऽमीषाः तदा आमीभ्रान्समिधमादधाति॥ (ख) पूर्ववत्परिधीन् सकृत्सकृत्संमृज्याने वाजजिद्वाजं त्वा ससृवासं वाजं जिगिवासं वाजिनं वाज- जितं वाजजित्यायै संमार्जिम अग्निमनादमनाद्या येति सकृदग्निं प्राञ्चम् ॥७॥ ४४ ॥ ५०३ ॥ [भाष्यदर्शितयोजनापूरणम् ] (हृ) अनुज्ञातो ब्रह्मणाऽऽनीध्रो--यदा अध्वर्युस्तदा । [उकयोजनाऽऽवश्यकत्वोपपादनम् ] समिधमादधातीति--अस्यार्थ अनुज्ञात आनीध्रः समिध- मादधातीति नैवमन्वय ब्रह्मन् प्रस्थास्याम इत्यध्वर्युणा प्रार्थितत्वात् तस्यैवानुज्ञान बक्षणा कृतम् ; अतस्तथा योज्यम् । न च प्रस्थास्याम इति बहुवचनात् सर्वार्थप्रार्थनम् ! प्रतिष्ठेत्येकवचनेनानुज्ञानात् ॥ ननु आमन्त्रायताऽध्वर्युरव हि ब्रह्मणानुज्ञातव्य ? कथमाम्नीध्र ? उच्यते अध्वर्युणा तावत् ब्रह्मन् प्रस्थास्याम इति बहुवचन सर्वविगर्थमामन्त्रणमुक्तं ब्रह्म गोप्य प्रतिष्ठेति बहुवचनार्थेनैकवचनेन सर्वार्थ एव प्रसव कृत , तेनानध्रस्याप्यनु शतत्वाद्युक्तमेव तथा वसुम् । अथवाऽनुयाजप्रक्रम। टीमों प्रतिष्ठेयानीध्रस्यैवानुज्ञा। यथाऽऽहाश्वलायनः ओं प्रतिष्ठेति समिधमनुजानीयादिति (१) 25B खं. ४, सू ८.] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे तृतीयेप्रश्ने प्रथम पटल (सू) इध्मसन्नहनान्यद्भिस्संस्पर्य यो भूतानामधि पती रुद्रस्तान्तिचरो वृषा। पशूनस्माकं मा हि सीरेतदस्तु हुतं तव स्वाहेत्यग्नौ प्रहरत्युत्करे वा न्यस्यति ’शालायां ‘वलजायां ‘परोगोष्ठे परो5 गव्यूतौ वा ॥८॥ ४५॥५०४ ॥ ॥ चतुर्थे खाण्डिका ॥ [पतद्धोमेदेवताविषये मतिभेदस्सूचनम्] (भा) अध्वर्योरिध्मसंनहनाधानम् । अत्र रुद्रो देवतेति केचित् । वलजा- तृणराशिर्धान्यरशिखं वशेषु भवस्सपुटको वा । परोगोष्ठे-गोष्ठात्परत। उपरिगोष्ठ इत्युपदेश । गव्यूति . गोमार्ग. । परोगव्यूति –परतो गमागोत् । ॥ इति श्रीआपस्तम्बश्रौतसूत्रधूर्तस्वामिभाष्ये तृतीये प्रश्न प्रथमः पटल ॥ (वृ) अध्वर्योधनमिति–समार्गान्तस्य प्रेषितत्वात् । तद्वयति- रिक्तानामाध्वर्यवत्वात् । [अपामुपस्पर्शने हेतुसत्त्वपक्षस्वपक्षौ] अत्र रुद्रो देवतेति केचित् —केवलो रुद्र इत्यर्थः । तदा नीमपामुपस्पर्शनम् । स्वमतेन तु मात्रवाणैकविशेषणविशिष्टः । तदा नापामुपस्पर्शनम् ।। इति धूर्तस्वामिभाष्यवृत्तौ तृतीये प्रश्ने प्रथम पटल ॥ 1 स्पृश्य-ख 2 अग्निशालायाम् । (रु) 3 वलजा-धान्यराशिः बन्धनार्थी रज्जुरित्येके + परो गोष्ठाद्यो देश तस्मिन्. (रु) 254 श्रीरामान्निचिहृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषितै [खं ५, स् २. (ख) औपभृतं जुह्नमानीय जुडूपभृतावादाय दक्षिणा सकृदतिक्रान्तोऽग्रेणाघारसम्भेदं प्रतीच- स्त्रीननूयाजान् यजत्याश्रावमाश्रावं प्रत्याश्राविते देवान् यजेति प्रथमं संप्रेष्यति यजयजेतीतरौ ॥ १ ।। १ ।। ५०५ ॥ (स्व) पूर्वार्धे प्रथम” समिधि जुहोति मध्ये द्वितीयं प्राथमुत्तम® °सष्ठस्थापयनितरावनुसंभिद्य ॥ २ ॥ ॥ २ ॥ ५०६ ॥ [सूत्रोक्तौषसंबन्धनिर्देशः अनूयाजसमिन्मानं च] (भा) देवान् यजेति सर्वार्थः । उत्तरावनूयाजौ ६द्वियजौ । [भाष्योक्तसर्वार्थत्वोपपति] (हृ) देवान् यजेति सर्वार्थः—‘बहुवचनात् । प्रथमसंप्रेष्यतीति प्रथमयागार्थमेव । सर्वार्थत्वेऽपि प्रथमस्योपरितनसप्रैषापेक्षया प्रथम- प्रयोगमात्रत्वम् । अतः ;- [अनूयाजसमिन्मानोपपात्तिः] उत्तरावन्-संभेदम्–दक्षिका-हस्वा। आघारसंभेदस्य पूर्वभाग मात्रपर्यवसिता द्विप्रादेशादिध्मायामपक्षार्थमिदमुच्यते । पक्षान्तरे सर्वस मिधां प्रादेशमात्रत्वादग्रेणाघारसंभेद प्रतीचस्त्रीनित्युक्तू पूर्वार्धे प्रथम द्वितीय मध्ये प्राथमुत्तममितरावनुसभिधेति निर्देशाद्दञ्जिका। तदाह ,- 1त्याश्राव्यप्रत्याश्राविते-क १ सस्पृशयन्-ख तत पश्चदुत्तममारभ्य प्राश्वमपवर्जयन् पूर्वहुतावनूयाज संसृज्य जुहोति । अत्र बोधायन , किन्देवत्या खल्वनूयाजा इति १ आस्रयो इत्येव ब्रूयात् । विज्ञायते च तान् देवा अहुर्ताभिर नृयजेष्विति (रु) 3 द्विर्यजे–क 4 चनत्वात्-क ख ग. 5 र्थत्वमेव-ख ग 6 यामपेक्षार्थ '&–क. यामपक्षार्थ (मु रा ) । त्युक्तत्वात् (उ रा) 8 प्राच न. ग. डै ५, सू. ४] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे तृतीयेप्रश्ने प्रथम पटलं 55 ‘दक्षिका अनूयाजसमित् ‘ यावदग्रेणाघारसंभेदम् । तस्य मध्ये = मध्यमः उत्तमस्तस्यापरेण । सोऽप्यग्रेणाघारसंभेद प्रासस्थः । इतरौ तेन संभिद्यते ॥ (8) प्रत्याक्रम्यायतने सुचौ सादयित्वा ‘वाज- वतीभ्यां ६ व्यूहति ॥३॥ ३ ।।५०७ ॥ (आ) वाजवतीभ्यामिति ५ परिज्ञानार्थमुत्तरो विघि ॥ (सू) वाजस्य मा प्रसवेनेति दक्षिणेन हस्तेनोत्ता- नेन ‘सप्रस्तरां जुह्र्द्यच्छति । अथासपत्ना (छ) तस्या मध्ये-प्राक्संस्थ इति–संभेदाभावेऽपि तद्दशे दारभ्य देशलक्षणत्वात् । इतरौ तेन संभिद्येते - संसृज्येते ।। ४७ ॥४६९ ॥ [भाष्ये विवक्षितं परिज्ञानं पुनरुक्तिफलंच] वाजवतीभ्यामिति परिज्ञानार्थमुत्तरो विधिरिति वाजवतीत्वमृद्वित्व च ज्ञेयम् । यद्यपि बहुमत्रत्वं तथापि वजस्य मा प्रसवेनेति दक्षिणेन हस्तेनेत्यादिव्यूहनविधानादेव सिद्धे पुनर्वचने । ध्यानार्थमेव ॥ 1 ध्रिका आहिता अनुय।ज-क. 2 अग्रेणाघारसंभेदम् I, यावद्भवत्यप्रे- गाधारसम्भेदम्–क II 8मध्ये द्वितयम् उत्तम-क 4वक्ष्यमाणाभ्याम् तत्र द्वितीयस्य वाजवतीत्व प्राणभृत्साहचर्या दृष्टव्यम् (रु) 5 विविधं गमयति दुचौ (रु) . 8 ज्ञानार्थमुत्तमो-क १ वाजवतीभ्या व्यूइतीति कर्मविधिब्राह्मण व्याचष्टे (रु). 8 सप्रस्तरा-ख १ अस्मिन् सूत्रे ‘दक्षिणेन हस्तेन ‘जुहू प्रोहति-प्रागर्न गमयति ’ इत्यधिक दृश्यते. (सं. रा ) 256 श्रीरामानिचिदृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषितै [खं. ५, सू. ९. निति सव्येनोपश्रुतं नियच्छति ॥ ४ ॥ ४ ॥ ॥ ५०८॥ (भा) नियच्छति--पीडयति । (ख) ? उद्भाभं चेति जुह्वयुद्यच्छति निग्राभं चेत्युप श्रुतं नियच्छति ॥५॥५॥५०९ ॥ (सू) ब्रह्म देवा अवीवृधनिति प्राचीं जुडं प्रोहति । ॥ ६॥ ६ ॥ ५१० ॥ (सू) अथासपत्ननिति सव्येनोपभृतं प्रतीचीं बहिर्वेदि निरसित्वा प्रोक्ष्यैनामभ्युदाहृत्य जुह्वा परिधीन नाक्त वसुभ्यस्त्वेति मध्यमं रुद्रेभ्यस्त्वति दक्षिण मादित्येभ्यस्त्वेत्युत्तरम् ॥७॥७॥। ५११।। [अञ्जनव्यवस्था (भा) अञ्जनमेकदेशस्य समस्तस्यासंभवात् । (ख) न प्रस्तरे जुहू " + सादयति ॥८॥८॥५१२॥ (स्) संजानाथां द्यावापृथिवी मित्रावरुणौ त्वा वृष्टयावतामिति विद्युतीभ्यां प्रस्तरमपादाय बर्हिषि [स्त्रोक्ताअने व्यवस्थाहेतुनिर्वाह (वृ) प्रतीचीं बहिर्वेद निरसित्वेति प्रत्यगभ्राम् अञ्जन बाद–अल्पत्वादाज्यस्य परिधीनामधोभागाञ्जनाशक्तेश्च परिध्येकदे शस्याञ्जनम् ॥ = = 1 निगृह्वाति (रु) 2 अत्रोभयं दक्षिणेन हस्तेन , सत्याग्रहणात् , उपरि पुनस्सव्यग्रहणाञ्च (र) 8 जुद्धाज्यलेपेन सर्वजनासभवात्परिध्येकदेशानामञ्जनम् (रु) + वेद्यमेव बहि प्रस्तरात् सादयति (रु). 8BOUTHA VOL. I. X7 258 श्रीरामानि चिदृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [ख. ६, सू ६ [ऋणापादाने विशेषः] (भा) अक्तस्येति वचनाङ्गदतृणस्याप्यपादीयत एकदेशः । दक्षिणो- तराभ्यां दक्षिण उपरिहस्तः । [आश्रवणे व्यवस्था] आसीनस्याश्रावण तिष्ठतोऽवचनात् । [प्रत्याश्रवणफलम्] प्रत्याश्रावणमशेपार्थम् ॥ (ख) अनूच्यमाने 'सूक्तवाके मरुत पृषतयः स्थेति [एकदेशापादानेपपत्तिः] (हृ) अक्तस्येति वचना-एकदेशः-अक्तस्य तृणमपादायेत्येकदे शाभप्रायत्वात् षष्ठीनिर्देशस्य वेदातृणमपादायेत्यत्राप्येकदेशापादानम् । दाक्षिणो--हस्तः—साव्योऽधस्तात् । [आश्रावणव्यवस्थासमर्थनस्] आसीनस्या--चनात् –अस्यार्थ – आसीनस्सप्रेष्यतीति 5 नैव सबन्धः . यद्यपि क्रियसबन्धः शब्दानां मुख्य तथाऽपि तिष्ठत. प्रेषनियमाभावेन प्रयोजनाभावात् तिष्ठन् मुच वायव्य चमस । बाऽनन्वारभ्याश्रावयेदिति सर्वत्र नियमात् अत्रासीनविधानं प्रयोजन वदिति तेन सबध्यते । [अन्यथा ठोपापतिः] प्रत्याश्रवणमलोपार्थमिति - यद्यसंन आश्राव्य सप्रेष्य- तीत्येतावद्भयात् आश्रावणोत्तरकाल प्राप्तस्य प्रत्याश्रावणस्य लोपस्स्यात् । आश्रवणोत्तरकालमेव प्रैषप्रतीतेः । 1 अयं ग्रन्थ क -पुस्तके न दृश्यते. 2 सूक्तवाको नाम इष्टदेवतानु कीर्तनार्थ ‘इद द्यावापृथिवी' इत्यनुवाक (रु) 3 अक्तस्येति वचनदिति वाक्य ५१ तमसूत्रे भाष्यान्ते योजितम् (मु राण). 4 भिप्रायात्-क. 5नैव-त्र ग खे १, सु ६] आपस्तम्ब ौतसूत्रे तृतयिप्रश्ने प्रथम पटल 259 सहशखया प्रस्तरमाहवनीये प्रहरति ।। ६॥ १५॥ ५१९॥ [पवित्रस्यापि प्रहरः शास्खायां विशेषः प्रस्तरस्याहुतित्वं च] (भासहशाखयेति सपवित्रा प्रह्रियते । कालमात्रं चास्याः । अत ) स्सवनीयेषु सूक्तवाको नच्यते । प्रस्तरः आहुतिः । सूक्तवाको याज्येति श्रुतेः । मन्त्रेण च प्रहरणम् ।। [प्रस्तरे प्रहरे पवित्रसाहित्यहेतु ] (हृ) सहशा–प्रहियते--त्रिवृत्पवित्रेण सह तस्यापि कृतप्रयोजन तया प्रतिपाद्यत्वात् । कालमात्र चस्याः-शखया । [शाखाया अनाहुतित्वफलम्] अतः स-नोच्यते--न तस्याः प्रस्तरेण सह " यागद्रव्यता सूक्तवाकेन प्रस्तरामिति तस्यैव यागान्वयात् । अतोऽत्र सवनीयाना शाखाप्रहरणामित्यस्मिन् पक्षे शाखायें सूक्तवाको नोच्यते ॥ [भाष्योक्तप्रस्तरशाखावैलक्षण्यसमर्थनस्] प्रस्तर-श्रतेः --प्रस्तरद्रव्ययागे सक्तवाको याज्येति न शाखप्रहरणाङ्गता सूक्तवाकस्य । आहुतियाज्यानिर्देशाद्देवतोद्देशेन द्रव्य- त्यागे कृते प्रक्षेपात्मक प्रहरणम् । तस्मात् अभिहोंनेणेदं हविरजुषते ॐ त्यादे पश्चाद्दक्षिणेन पाणिना सहशाखया ४ प्रस्तरमत्रावाहवनीये प्रहरति नोभाभ्याम् न्यञ्च हस्त पर्यावर्तयन्निति विमोक'बचने एकस्यैव दर्शनात् । प्रस्तराभावे च असौ वैश्वानरादिषु न सूक्तवाक । [प्रहरणमन्त्र] मन्त्रेण च प्रहरणम्-मरुता पृषतयः स्थेति ॥ 1 प्रक्षेप्तव्यता-क 2त्यादे –क त्येतस्य-घ. 8 प्रस्तरमाहवनीये (सु. रा) प्रस्तरममौ–क घ. 4 वचनमेकस्यैव(अ. र). 17* 260 श्रीरामानिचिदृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते खं ६, सू ८ ( ख) न "स्वाहाकरोति ॥७॥१६ ॥ ५२० ॥ [स्वाहाकारनिषेधफलं पक्षान्तर च. (भा) तत्राप्राप्तस्य स्वाहाकारस्य प्रतिषेधाद्वषट्कारंप्रदानेष्वपि मन्त्र वत्सु वपाहोमादिषु स्वाहाकारः कर्तव्य इति ज्ञापयति । कोचितु स्वाहाकारप्रतिषेधाद्यदग्नौ प्रक्षिप्यते समिदादि 5तत्र स्वाहाकार कुर्वन्ति । (ख) न विधूनोति नावधूनोति न विक्षिपति न प्रमाष्टिं न प्रतिमाष्टिं नानुमार्टि नद°र्वं प्रहरेत् ॥८॥ १७।। ५२१ ॥ ७ [ज्ञापकत्वोपपत्ति ] (हृ) तत्राप्राप्तस्य—ज्ञापयति--यद्यपि वषट्कारस्वाहाकारयोः प्रदानार्थतया 8 विकल्प , तथाऽपि वपादिष्वाध्वर्यवमत्रस्यापि करण- मत्रत्वात् स्वाहाकारप्राप्तिः । सूक्तवाकस्य ९ याज्यावेऽपि वषट्कार- विधानाभावात् प्रहरणसाधनतया विधिबलेन यागस्य कल्प्यत्वाद्वषट्कार | निवृत्तिः । अत एवाध्वर्यवमन्त्रे स्वाहाकारप्रतिषेधादप्रतिषिद्धेषु स्वाहाकारः प्रयोक्तव्य इति ज्ञापितम् । [पक्षान्तरे आहुतित्वे साधकान्तरमपि] केचित्तु स्वाहाकार-कुर्वन्ति -देवताप्रकाशकमन्त्रयोग दप्याहुतय इति । 1 अजुहोतित्वेनाप्राप्तविप जैमिनीयमतेनाशङ्कित स्वाहाकारोऽत्र निषिध्यत इति रुद्रदत्त 2 प्रधानेष्वपि-घ 8 होमेषु-ग 4 यद्यदश्नों-क 5 तत्र तत्र--ख. ग 8 उदञ्चम्-उदगग्रम्-ख (रु) 7 प्रधाना–ख ग 8 सङ् ल्प –क प्रधानार्थयोर्विकल्प -घ, १ याज्यार्थत्वेऽपि-क 10 षिब्रे (मु रा). 1 शन-(सु रा) ख ६ स् १० ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे तृतीयप्रश्ने द्वितीय पटल 261 (भा) विधूनन कम्पनम् अवाचीन कम्पनमवधूननम् । विक्षेपो विचा लनम् । दक्षिणत उत्तरतो वा । ( सू) 'तिर्यचं हस्तं धारयन् कर्षनिवाहवनीये प्रह- रति ॥ ९॥ १८॥५२२॥ [प्रहरणपदार्थ.] (भा) प्रतिशरणमङ्गारेषु कुट्टनम् । (सू) न ५ प्रतिगृणातीत्युक्तम् ॥ । १०॥ १९॥५५३ ।। [धुनिदर्शितात्यग्रपदार्थ ] (भा) अत्यग्रमतीताग्रमग्नेः ॥ (हृ) विधूननं उत्तरतो वाहून प्रमाणीत्यादि पूर्वमेव व्याख्यातम् । नदगप्रस्य प्रहरणम् ॥ [स्त्रोक्तधारणक्रम ] तिर्यञ्च हस्तं धारयनिति-दाक्षिणहस्तमुपरिस्थमेव अधस्ता दुरानम् उदगग्रम् दक्षिणाग्रमुत्तानम् ॥ [कुट्टनस्य प्रहरणत्वोपपातः प्रतिशरणमङ्गारेषु कुट्टनस्--कर्षन्निवेति वचनात् । प्रतिश रणस्याङ्गारेषु गूहनप्राप्तौ सत्याम् । [सूत्रदर्शितनिषेधस्याकरः ] न प्रतिगृणातीति—ब्राह्मणे निषेधः । [श्रुतिदार्शितप्रहरप्रकारविवरणम्] अत्यग्रम्-अतिगताप्रमलेः। नात्यग्र प्रहरेदित्यले पुरस्तादप्राणि यथा न भवन्ति तथा प्रहरेत् । न पुरस्तात्प्रत्यस्येदित्याहवनीयस्य पुर स्तात् प्रक्षेपो न कर्तव्य ॥ अधस्तादुत्तानदमुखङालक जिह्मा धारयन्मुष्टिनैव सहकर्षन्निव शनै रश नै प्रहरति । जिमिव हस्त धारयन् इत्येव सत्याषाढभरद्वाज (रु) 2 यथा प्रस्तरप्रमादंता अङ्गरा प्रतिशीर्णा न भवन्ति तथा प्रहरति तथेपरीव प्रहरतीति नेयच्छति नल्यग्र प्रहरेदित्यादि द्रष्टव्यम् । नात्यग्रम्--यथाऽग्निमतीत्यानं गत न भवतत्यर्थ (रु). 8 स्तद्दक्षिणाप्रमत्तानम्-क. 282 श्रीरामाग्निचिदृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं ७, सू. ४ (ख) प्रथायित्वा प्रहरेयं कामयेत स्त्रथस्य जायेतेति ॥ ११ ॥ २० ॥ ५२४ ॥ (ख) ? आशीः प्रति प्रस्तरमवसृजति ॥ १२ ॥ ॥ २१ ॥५३५ ।। षष्ठी खण्डिका ॥ (भा) अवसृजति—मुञ्चति । (सू) न्यधं हस्तं पर्यावर्तयन् ॥१॥ २२ ॥५२६ ।। ॐ अग्नीद्मयेति संप्रेष्यति ॥२॥।२३ ॥५३७ ॥ (सू) त्रिरञ्जलिनाऽग्नीध्रोऽविष्वर्च प्रस्तर °र्वेषु चौति रोहितेन त्वाऽग्निर्देवतां गमयत्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम् ॥ ३ ॥२४॥ ५३८॥ (भा) अविष्वञ्च-असर्वतोऽप्रम् । (ख) अथैनमाहानीध्रोऽनुप्रहरेति ॥४॥२५५३९॥ (वृ) प्रथयित्वा प्रहरेद्य कामयेत स्त्रयस्य जायेतेत्येक सूत्रम् । [अवसर्जने काल] अवसृजति-मुञ्चति-आयुराशास्ते इत्यादिषुच्यमानेषु प्रस्तर विसृजति दक्षिण हस्त पर्यावर्तयन् । [असर्वतोग्रत्वस्वरूपम्] आविष्वञ्चम्-असर्वतोग्रम्-सघट्टिताग्र ऊध्र्वमुत्क्षिप्य प्रहरति। 1 न प्रथयितव्यमित्यर्थ (o) १ हेतुराशर्वचनकाले (®) १ विसृजति (रु) *प्रस्तरमनिं गमयेतेि सर्पषार्थ () 6 सर्वतोऽप्रम् (रु) ? 8 ऊर्चक्षुः यौति---यथोद्यतस्सर्वोऽतिं गमितस्स्यात्तथोद्यम्य प्रहरति (रु) न प्रामपि-अ. 8 प्रहरेत् (शु रा). 263 खं. ७ सृ ९] आपस्तम्बश्चतसूत्रे तृतीयप्रश्ने द्वितीय पटलः (ख) यत्प्रस्तरात्तृणमपात्तं तदनुप्रहरति स्वगा तनुभ्य इति ।। १॥ २६ ॥ ५४० ॥ (ख) एतदेतदिति त्रिरङ्गुल्या निर्दिश्याभिमभिमन्त्र यत आयुष्पा अग्नेऽस्यायुर्मे पाहीति ।६ ॥ २७ ॥ ॥ ५४१ ॥ (ख) ध्रुवासीत्यन्तर्वेदि पृथिवीमभिमृशति ॥ ७ ॥ ॥ २८॥ ५४२ ॥ (सू) अथैनमाहाग्नीध्रस्संवदस्वेति ॥ ८ ॥ २९ ॥ ॥ ५४३ ।। (ख) & अगाननीदित्यध्वर्युराह अगनित्यानीधः ।। आवयेत्यध्वर्युः औषडित्याग्नीध्रः ॥९॥३०॥५४४॥ [एतदेतदिति निर्देशभावः] (भा) एतदित्येतावता सवाद प्रहृतमेतदिति ।। [भाध्यदर्शितसेवादप्रदर्शनम्] () एतदित्येता–मेतदिति-“-अस्यार्थः , -- अनुप्रहरेत्यानश्रे णोक्तोऽध्वर्यं स्वगा तनुभ्य इति प्रहृत्य आगंभेण सवाद करोत्येतत्म हृतामिति । एतदित्येतावान्मन्त्र । तस्याभ्यस्तप्रयोगार्थं पुनर्वचनम् । अङ्गुल्या निर्देशस्वादाङ्गभूत प्रत्यक्षात्यासहितसवादद्योतनाय अगा ननीदित्यादि च सवाद. 1 अगानमीत्-किमझिमगमत्प्रस्तर इत्यर्थः । न केवल मिथो भाषणात्मकः । पूर्वस्य ‘समद्भक्रियारूपसेवादत्वात् उत्त- रस्य च सभाषणरूपत्वात् तत्र सवदस्वेति ७ प्रैषः 1मुपत्त-ग १ एतदित्यङ्गुल्या तदेव तृणं दर्शयित्वा (रु) 8 सवाद मेव दर्शयति (रु) * क्रियोपहितसं (मु रा). क्रियास-क. 5 समन्त्रक (सु रा) 6 सप्रैषः-(मु रा). 284 श्रीरामानिचिद्वत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [. ७. खं, सू१४ ( ख) मध्यमं परिधिमन्वारभ्य संप्रेष्यति स्वगा दैव्या होतृभ्यः स्वस्ति 'मानुषेभ्यश्शंयोर्नुहीति ॥ १० ॥३१॥ ५४५ ॥ (६) अनूच्यमाने शंयुवाक आहवनयेि परिधीन् । प्रहरति ॥११ ॥३२॥५४६ ॥ [सूत्रस्य प्रहरणकालमात्रपरत्वं फलं च] (भा) न परिधिप्रहरणार्थदशयुवाकः । अतो गार्हपत्येऽपि भवति । (सू) यं परिधिं पर्यधत्था इति मध्यमं यज्ञस्य पाथ उपसमितामितीतरौ ॥१२॥३३ ॥ ५४७ ॥ (व) ° उत्तरार्यस्याग्रमङ्गारेऽ‘पोहति ॥१३॥३४॥ ॥ ५४८ ॥ (घ) यजमानं प्रथतेति परिधीनभिमन्त्रय जुह्वा सुपभृतोऽग्रमवधाय सञ्स्रावभागा इति सञ्जष्ठा वेणाभिजुहोति ॥१४॥३५॥५४९॥ [परिधिप्रहरणानङ्गत्वतत्फलयोरुपपति] (हृ) न परिधि-वाक इति–अनूच्यमाने शयुवाके इति निर्दे शात् परिधिप्रहरणार्थता यद्यपि प्राप्ता , तथाऽपि प्रस्तर आहुतिः सूक्त- वाको याज्येतिवत् वचनाभावात् न परिधिप्रहरणर्थदशयुवाकः। अनूच्य- मान इति प्रहरणस्य कालमात्रम् ॥ अतो गार्हपत्येऽपि भवतीति—परिधिप्रहरणाभावेऽपि शेयु- वन्त गार्हपत्ये इत्यस्मिन् पक्षे ॥ 1 मी|–क ख युगपदितरयो प्रहरण समितमिति लिङ्गात् (). ३ उत्तरार्धस्या-ख. 4 उपगूहति (:.

  • क्रमाङ्कितसूच्यंशाःमहान् पाठःमहान् पाठः

265 खं ७, तू १५ ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रे तृतीयप्रश्ने द्वितीय पठल [सेनावहोसाङ्गिव्यवस्था पक्षान्तरं च] (भा) "सस्रावेणाभिहोम परिध्यङ्गम् । अतो न गार्हपत्ये । केचित् वसवो रुद्रा आदित्यास्सङस्रावभागा इति देवतार्थत्वाद्विनापि परिधािभि र्गार्हपत्येऽपि कुर्वन्ति । (ख) अत्रैवविजो हविशेषान् भक्षयान्ति ॥ १५॥ ॥ ३६।। ५५० ।। सप्तमी खण्डिका ॥ [सत्रावधारणफलं पक्षान्तरं च] (भ) अत्रैवेति हविशेषावधारणात् कृत्वा हविशेषभक्षण हारियोज [परिध्यङ्गत्वपक्षोपपत्तिः] (वृ) सञ्स्रावेणार्हपत्ये–परिघान् प्रहरतीत्युक्ता सुचौ ‘सस्राव वयतीति विधाय यदेव तत्र क्रूर तत्तेन शमयतीति निर्देशात् प्रहरण निमित्तदोषपरिहारावगते. % तदर्थता । तथाऽपि परिधीन् प्रहृत्य सखा वान्त कृत्वेति (आ. श्री ८-३-६) च विधानात् । [गार्हपत्येऽपि संस्रवहोमपक्षसमर्थनम् ] केचित्- कुर्वन्तीति – पश्चाच्छयुवन्तपक्षे आरादुपकार- कत्वात् परिधीन् प्रहृत्य सस्रावान्त कृत्वेति च पृथगुपादान परिधि प्रहरणानङ्गवे सगच्छतं । अत परिधिषु प्रहृतेऽनेता हारियोजनाम् (आ.श. १३-१७-१) इत्यत्र संस्रावात्पूर्वमपि है "रियोजनप्रहण भक्षान्तं वाजिनप्रचारः । सस्रावान्तं कृत्वेति विधानादुत्तरकाल एव । [अवधारणतात्पर्यविवरणम्] अत्रैवेति-प्रचरन्तीति–अत्रैवेत्यवधारणात् परिधिप्रहरणा- 1 सत्रावहोम परेध्यङ्ग तदभिहोमत्वात् । प्रहृत्य परिधीन् जुहोतीति वाजिन ब्राह्मणस्य परिधीन् प्रहृत्य सप्तावन्त कृत्वेति व्याकरणाच्च । अतोऽसौ न निवर्तते प्रायणीयायाम् । 2 स्रावाभिहोम (मु रा) १ अस्मिन् काले भक्षयान्त नात परस्तात्पुरस्ताच्च (रु) + संप्रस्रा–क घ . 5 तथाऽपि परिधीन्-क तथा परिधीन्-घ. (मु. रा) ०वेऽपि-क. 7 भक्षणान्तम्-क. पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४०२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४०३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४०४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४०५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४०६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४०७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४०८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४०९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४१० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४११ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४१२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४१३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४१४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४१५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४१६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४१७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४१८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४१९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४२० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४२१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४२२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४२३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४२४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४२५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४२६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४२७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४२८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४२९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४३० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४३१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४३२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४३३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४३४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४३५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४३६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४३७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४३८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४३९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४४० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४४१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४४२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४४३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४४४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४४५ 310 श्रीरामाग्निचिद्वृत्तिसहितधूर्तस्वामिभाष्यभूषिते [खं १६, सू ५. (भा) यस्य तु प्रवृत्तम्तस्य वैमृघं कृत्वा आग्नावैष्णबादीनि । अग्ना- विष्णुभ्या सरस्वत्यै सरस्वते, अग्नाविष्णू सरस्वति सरस्वन्, अग्नाविष्णू सरस्वती सरस्वन्तम्, अग्नाविष्ण्वो सरस्वत्या सरस्वत , अग्नाविष्णू ('अग्नाविष्णू अग्नाविष्णू ,) प्रणो देव्यानो दिव । पीपिवासश्सरस्वतो यस्य व्रतमिति ।। | | याज्यानुवाक्यापरिग्रहेतिदेशः ] | एव सर्वत्र याज्यानुवाक्या' अन्यत्र परिपाठात् ।। (स) पौर्णमासीमेव यजेत भ्रातृव्यवान् नामावा- स्यायाम् ॥५॥ १६ ॥६२२ ॥ (३) यस्य तु प्रवृत्त-ष्णवादीनि त्रीणि , तस्याङ्गत्वात् । एतच्च व्याख्यात भिन्नतत्रपक्षे । समानतन्त्रपक्षे तु * सस्थाप्येत्यस्याविरोधः ।। अग्नाविष्णू - याज्यानुवाक्याः --याज्यानुवाक्याकाण्डतया उभावामिन्द्राग्नी इत्यादि प्रश्नान्त्यानुवाकांत् ग्रहीतव्या, इति - विकृती ष्टीना सृर्वासा याज्यानुवाक्याकाण्डपठितेभ्यो यथा देवतयाज्यानुवाक्या ग्रहीतव्या ।। [भाष्यदर्शितयाज्यानुवाक्यापरिग्रहविशेषविवरणम्] अन्यत्र परिपाठात्‌-- यथा अन्वारम्भणीयाया त्वद्विश्वासुभग-

  • सौभगानीत्यादि । अस्माकं याज्यानुवाक्याकाण्डतया उभावामिन्द्राग्नी

इत्यादिप्रश्नान्त्यानुवाका सूत्रकारेण चाम्नाता याज्यानुवाक्यालिङ्गै- र्नियम्यन्ते इति विनियुक्ताः । अतः सूत्रकारेण पठितयाज्यानुवाक्यानां कर्मणा तेभ्य एवोपादानम् ।। 1 कुण्डलित ग-पुस्तके न दृश्यते 2 नामावास्याम् ?–के 3 व्याख्या- नम्-क घ 4 सस्थाप्यस्या (मु रा) 5 विकृतीनाम् (मु रा) ६ सँभगानीति-इत्यादि-घ. पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४४७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४४८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४४९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४५० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४५१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४५२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४५३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४५४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४५५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४५६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४५७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४५८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४५९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४६० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४६१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४६२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४६३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४६४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४६५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४६६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४६७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४६८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४६९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४७० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४७१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४७२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४७३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४७४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४७५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४७६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४७७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४७८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४७९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४८० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४८१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४८२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४८३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४८४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४८५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४८६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४८७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४८८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४८९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४९० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४९१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४९२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४९३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४९४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४९५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४९६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४९७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४९८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/४९९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५०० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५०१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५०२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५०३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५०४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५०५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५०६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५०७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५०८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५०९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५१० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५११ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५१२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५१३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५१४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५१५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५१६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५१७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५१८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५१९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५२० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५२१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५२२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५२३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५२४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५२५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५२६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५२७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५२८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५२९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५३० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५३१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५३२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५३३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५३४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५३५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५३६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५३७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५३८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५३९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५४० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५४१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५४२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५४३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५४४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५४५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५४६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५४७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५४८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५४९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५५० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५५१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५५२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५५३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५५४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५५५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५५६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५५७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५५८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५५९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५६० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५६१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५६२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५६३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५६४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५६५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५६६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५६७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५६८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५६९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५७० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५७१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५७२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५७३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५७४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५७५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५७६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५७७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५७८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५७९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५८० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५८१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५८२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५८३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५८४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५८५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५८६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५८७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५८८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५८९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५९० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५९१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५९२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५९३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५९४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५९५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५९६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५९७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५९८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/५९९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६०० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६०१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६०२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६०३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६०४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६०५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६०६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६०७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६०८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६०९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६१० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६११ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६१२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६१३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६१४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६१५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६१६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६१७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६१८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६१९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६२० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६२१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६२२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६२३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६२४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६२५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६२६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६२७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६२८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६२९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६३० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६३१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६३२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६३३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६३४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६३५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६३६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६३७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६३८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६३९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६४० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६४१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६४२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६४३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६४४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६४५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६४६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६४७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६४८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६४९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६५० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६५१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६५२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६५३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६५४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६५५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६५६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६५७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६५८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६५९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६६० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६६१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६६२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६६३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६६४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६६५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६६६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६६७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६६८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६६९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६७० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६७१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६७२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६७३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६७४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६७५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६७६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६७७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६७८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६७९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६८० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६८१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६८२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६८३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६८४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६८५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६८६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६८७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६८८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६८९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६९० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६९१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६९२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६९३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६९४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६९५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६९६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६९७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६९८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/६९९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७०० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७०१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७०२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७०३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७०४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७०५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७०६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७०७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७०८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७०९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७१० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७११ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७१२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७१३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७१४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७१५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७१६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७१७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७१८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७१९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७२० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७२१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७२२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७२३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७२४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७२५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७२६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७२७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७२८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७२९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७३० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७३१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७३२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७३३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७३४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७३५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७३६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७३७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७३८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७३९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७४० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७४१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७४२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७४३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७४४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७४५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७४६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७४७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७४८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७४९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७५० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७५१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७५२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७५३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७५४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७५५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७५६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७५७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७५८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७५९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७६० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७६१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७६२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७६३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७६४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७६५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७६६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७६७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७६८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७६९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७७० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७७१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७७२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७७३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७७४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७७५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७७६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७७७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७७८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७७९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७८० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७८१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७८२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७८३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७८४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७८५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७८६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७८७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७८८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७८९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७९० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७९१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७९२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७९३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७९४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७९५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७९६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७९७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७९८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/७९९ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८०० पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८०१ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८०२ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८०३ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८०४ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८०५ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८०६ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८०७ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८०८ पृष्ठम्:आपस्तम्बीयं श्रौतसूत्रम्.djvu/८०९