प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
सिद्धान्तशिरोमणिः
भास्कराचार्य
१९८१

Library Rare Text Publication Series No. 5

SIDDHANTA-SIROMANI

of

BHASKARACARYA

with his autocommentary

VASANABHASYA

&

VARTTIKA

of

NRSIMHA DAIVAJNA

Foreword by
Prof. BADARINATH SHUKLA
Vice-chancellor



Edited by
Dr. Murali Dhara Chaturvedi
Siksaka, Jyotisa Department.
Sampurnanand Sanskrit University

VARANASI
1981

[Published under the Rare Texts Publication Scheme of Sarasvati Bhavana Library with financial assistance provided by University Grants Commission]


Published by:
Lakshmi Narayan Tiwari
Librarian,
Sarasvati Bhavana Library
Sampurnanand Sanskrit Vishvavidyalaya,
Varanasi.



Available at—
Sales Department
Sampurnanand Sanskrit vishvavidyalaya,
Varanasi-221002 ( India )



First Edition—1000 Copies
Price: Rs. 68.00



Printed by:
Keshava Mudranalaya

Khajuri, Varanasi.

पुस्तकालय-दुर्लभग्रन्थ-प्रकाशन-योजना : पञ्चम पुष्पम्


श्रीमद्भास्कराचार्यप्रणीतः

सिद्धान्तशिरोमणिः


स्वोपज्ञवासनाभाष्यसंवलितो

नृसिंहदैवज्ञकृतवार्तिकोपेतश्च

सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयकुलपति-

आचार्यबदरीनाथशुक्लविरचितया

प्रस्तावनया समलङ्कृतः






सम्पादकः

डॉ० मुरलीधरचतुर्वेदः

शिक्षकः-ज्योतिषविभागे

सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य




२०३८ वैक्रमाब्दे             १९०३शकाब्दे             १९८१ ख्रैस्ताब्दे

به دست:ghtgrs । लक्ष्मीनारायण तिवारी,

सम्पूर्णानन्द-संस्कृत-विश्वविबालयः वाराणसी [सरस्वतीभवन्पुस्तकालयूस्य प्रकाशनसम्बन्धिविशेषयोजनान्तर्गतं विश्वविद्या प्रातिस्थानमমক্কাহানীলিমাৰাঃ सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयः । UTRUIR-RRR o o R प्रथमं संस्करणम् : १००० प्रतिरूपाणि मूल्यम : ६८ रूष्यकाणि - ঘুরকঃ জ্বলন্তী, ধৰ্যকৰাদাৰী । प्रस्तावनाः सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयेन सरस्वतीभवनस्थानां महत्वपूर्णानामप्रकाशितानां पाण्डुलिपीनां मुद्रणाय तथा दुर्लभानां मुद्रितग्रन्थानां पुनः प्रकाशनाय चैका योजना .. पञ्चमपञ्चवर्षीययोजनायां विश्वविद्यालयानुदानायोगसमक्षं प्रेषिताऽऽसीत् । अायोगेन , च नियोजितस्य निरीक्षकमण्डलस्य संस्तुतिमनुसृत्यं प्रकाश्यमानग्रन्थानां महत्तां · चोररीकृत्य स्वीकृतिः प्रदत्ता । अस्यां प्रक्रियायां वर्षद्वयं व्यतीतम् । अवशिष्टाया योजनावधेरल्पत्वात्, अत्रत्यप्रकाशनविभागे कार्यबाहुल्यात्, योजनायाश्च सरस्वतीभवन द्वारा प्रस्तुतत्वात् कार्यस्य शीघ्रमेव सम्पादनार्थ कुलपतिना निम्नाङ्किताना विश्वविद्यालयीयविदुषामेका समितिर्निर्मिता । अध्यक्षः प्रो० बदरीनाथशुक्लः ( कुलपतिः ) ।। सदस्याः । १—प्रो० जगन्नाथोपाध्यायः ( पालिविभागाध्यक्षः श्रमणविद्यासंकायाध्यक्षश्च ) २—श्रीव्रजवल्लभद्विवेदः ( योगतन्त्रागमविभागाध्यक्षः) । - ३-डॉ० भागीरथप्रसादत्रिपाठी 'वागीशः शास्त्री' (निदेशकः अनुसन्धान ) ४—श्रीबलिरामशास्त्रो भारद्वाजः ( उपपुस्तकाध्यक्षः, हस्तलिखितानुभागे ) ५—श्रीजनार्दनपाण्डेयः ( सरस्वतीभवनस्थः ) ६—श्रीलक्ष्मीनारायणतिवारी ( ग्रन्थाध्यक्षः, समितेः संयोजकः ) संयोजवस्य श्रीलक्ष्मीनारायणतिवारिणः सततप्रयत्नेन अनया समित्या प्रकाशनाहँग्रन्थानां चयनम्, तेषा सम्पादनव्यवस्था, मुद्रणव्यवस्था च तत्परतया सम्यक् प्रारब्धT । । अस्यामेव योजनायां प्रकाश्य प्रस्तूयतेऽयं सिद्धान्तशिरोमणिग्रन्थो वासनाभाष्यवात्तिकसहितः । [ ख ] सिद्धान्तशिरोमणिः प्रसिद्धज्योतिविदो भास्कराचार्यस्य ऐतिहासिकी मौलिकी कृतिः । एतदीयं वासनाभाष्यमपि तदेकोपज्ञम्, श्रीनृसिंहनाम्नो ज्योतिवित्तल्लजस्याधिभाष्यं रचितं वात्तिक स्वापूर्वप्रभया मूलभाष्ययोर्टयोरपि भावाभिव्यञ्जकपुपबृहकञ्च । अस्य पूर्णस्य सभाष्यवातिकस्य महनीयग्रन्थस्य सुसम्पाद्य प्रकाशनं यावदस्तित्वालाभं ज्योतिषजगतो महत्तम इवाविद्यत, न्यूनतेयं दूनयन्त्यवर्तत मनांसि ज्योतिषमनीषिणाम् । ज्योतिषशास्त्रस्य · सिद्धान्ता एतदभावे विद्वज्जनप्रतिभादुष्प्राप्याः सन्तः पीडयन्ति स्म चेतासि पण्डितप्ररूपाणाम् । अतो विश्वविद्यालयेनास्या न्यूनताया निराचिकीर्षया कश्चिद् योग्यो विद्वान् चिरेणैतत्कार्यार्थमन्विष्यमाण अासीत् । इदं निवेदयतो मे मानसं प्रमोदतुन्दिलं जायते यत्तेन स्वाभीत्सितो विद्वान् श्रीमुरलीधरचतुर्वेदी एतत्कार्यानुरूपया प्रज्ञयोत्साहसम्पदा च सम्भूषितः समासादि, फलतया कार्यस्यास्य निर्वहणभारः सहर्षं तस्मै प्रादायि । श्रीचतुर्वेदिमहोदयश्व विश्वविद्यालयस्य लोकविश्रुते सरस्वतीभवनपुस्तकालये कार्य कुर्वलेव ग्रन्थसग्रहणे प्रवणतां प्रातो विद्वानिति सप्रमोदं दायित्वमिदं स्वीकृत्य कायेंऽस्मिन् सोत्साहं प्रावर्तत । तदधुना तेन प्राचीनार्वाचीनौभयविधसम्पादनदृष्ट्या ग्रन्थोऽयं सम्पाद्य प्रकाशनयोग्यतां नीतः, विश्वविद्यालयश्चेमं प्रकाश्य ज्योतिषविद्यासौलभ्यमापादयन् नितान्तं हृष्यति । अहमेतद्ग्रन्थस्य सम्पादने स्वीयां प्रशस्यां टिप्पणीमपि योजयते श्रीचतुर्वेदिने धन्यवादैः सभाजयन् परमं प्रमोदमनुभवामि । वाराणस्यामू बदरीनाथशुक्ल: गुरुपूर्णिमायाम् कुलपतिः २०३७ वैक्रमाब्दे सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य ( २७.७.१६८० रवौं ) प्रस्तव। पश्चम पश्चवर्षीय योजना के अन्तर्गत विश्वविद्यालय के सरस्वतीभवनपुस्तकालय द्वारा दुर्लभ हस्तलिखित एवं मुद्रित ग्रन्थों के प्रकाशन की एक महत्वपूर्णयोजना विश्वविद्यालय अनुदान आयोग के स्वीकृत्यर्थ प्रस्तुत की गई थी। यद्यपि आयोग द्वारा नियोजित विद्वानों का निरीक्षण-मण्डल कुछ विलम्ब से आया, लेकिन आयोग ने इस योजना के महत्व को स्वीकार करते हुए अपनी २वीकृति प्रदान की, जिसके लिए आयोग धन्यवादाह है। योजनावधि में समय कम रह जाने और स्वीकृति आदि के आने में विलम्ब के कारण इसे यथाशीघ्र सम्पन्न करने हेतु कुलपति ने विश्वविद्यालय के विद्वानों की ' एक समिति गठित की, जिसे योजनान्तर्गत ग्रन्थों का प्रकाशनादि कार्य सौंपा गया । इस विश्वविद्यालय के अनुसन्धान संस्थान द्वारा जो प्रकाशन कार्य होते हैं उनका भार उस विभाग पर कम नहीं है। साथ ही यह योजना यत: अलग से सरस्वतीभवन द्वारा प्रस्तुत की गई थी, अत: इस दृष्टि से अल्पावधि में ही सम्पन्न कराने हेतु कुलपति ने एक समिति गठित की । समिति इस प्रकार है :- अध्यक्ष प्रोफेसर बदरीनाथ शुक्ल (कुलपति ) सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालय, वाराणसी । सदस्यगण (१) प्रोफेसर जगन्नाथ उपाध्याय (पालिविभागाध्यक्ष तथा संकायाध्यक्ष श्रमणविद्यासंकाय, सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालय, वाराणसी) (२) प्रो० व्रजवल्लभ द्विवेदी (सांख्ययोगतन्त्रागमविभाग, सम्पूर्णानन्द सस्कृतविश्वविद्यालय, वाराणसी ) (३) डॉ० भागीरथप्रसाद त्रिपाठी 'वागीश शास्त्री' (निदेशक अनुसन्धान संस्थान, सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालय, वाराणसी) (४) श्री बलिराम शास्त्री भारद्वाज (उपपुस्तकाध्यक्ष, सरस्वतीभवन, सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालय, वाराणसी) (५) श्री जनार्दन पाण्डेय (सरस्वतीभवन, सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालय वाराणसी) [ 되r I] (६) श्री लक्ष्मीनारायण तिवारी (सदस्य तथा संयोजक) (पुस्तकाध्यक्ष सरस्वतीभवन, सम्पूर्णानन्द संस्कृतविश्वविद्यालय, वाराणसी) संयोजक श्रीलक्ष्मीनारायण तिवारी के सतत प्रयत्न से समिति ने बड़ी तत्परता से प्रकाशनार्ह ग्रन्थों का चयन करके उसके प्रकाशन की तत्काल व्यवस्था प्रारम्भ की । सिद्धान्तशिरोमणि प्रसिद्ध ज्योतिविंद भास्कराचार्य की ऐतिहासिक और मौलिक कृति है। इसका वासनाभाष्य भी उन्हीं का रचा है। श्रीनृसिह नामक सुप्रसिद्ध ज्योतिविद् का इस भाष्य पर रचा गया वातिक अपनी अपूर्व प्रभा से मूल और भाष्य दोनों के भावों को अभिव्यक्त करता हुआ ग्रन्थ की महत्ता को बढ़ाता है। इस ग्रन्थ का भाष्य और वातिक के साथ एकत्र सम्पादन और प्रकाशन न होना ज्योतिषजगत् के लिये अन्धकार सा प्रतीत होता था और यह न्यूनता ज्योतिषमनीषियों को खलती थी। इसके अभाव में ज्योतिषशास्त्र के गूढ़ सिद्धान्त विद्वानोंकी प्रतिभा तक पहुँच नहीं पाते थे, जिससे प्रकाण्ड ज्योतिषियों के चित्त भी दुखी थे। इसलिये यह विश्वविद्यालय इस न्यूनता के निराकरण के लिये किसी योग्य विद्वान् की खोज में था। मुझे हार्दिक प्रसन्नता है कि विश्वविद्यालय ने श्रीमुरलीधर चतुर्वेदी जैसा योग्य विद्वान् ढूंढ लिया, जो इस कार्य को बुद्धिमत्ता एवं उत्साह के साथ सम्पन्न कर सके। फलतi इस कार्य का भार श्री चतुर्वेदी को दिया गया। श्री चतुर्वेदी ने, जो कि इस विश्वविद्यालय के सरस्वती भवन पुस्तकालय में पर्यात ग्रन्थों का ज्ञानार्जन कर चुके हैं, सहर्ष इस दायित्व को स्वीकार किया और उत्साहपूर्वक इसके सम्पादन में प्रवृत हुए। . आज प्राचीन और अर्वाचीन दोनों दृष्टियों से कुशलतापूर्वक सम्पादित होकर यह ग्रन्थ प्रकाशनयोग्य हुआ और इसके प्रकाशन से विश्वविद्यालय ज्योतिषविद्या को सर्वसाधारण के लिये सुलभ कर अत्यन्त हर्षित है। - मैं इस ग्रन्थ के सम्पादन और अपनी विस्तृत टिप्पणी के संयोजन के लिये श्री चतुर्वेदी की प्रशंसा करते हुए परम प्रमोद का अनुभव करता हूँ। - बदरीनाथ शुक्ल वाराणसी - कुलपति गुरुपूणिमा सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय

२०३७ वैक्रमाब्द (२७. ७. १९८० रविवार) 

। श्रीहनुमते नमः ।

भूमिका

सिद्धान्तज्योतिर्गतमहमालोको यदाशिषा किञ्चित् ।
प्रापं परम श्रीगुरुमवधबिहारित्रिपाठिन वन्दे। १ ॥
देव्याः श्रीसङ्कटाख्यायाः प्रसादसदृशं वरम् ॥
श्रीसङ्कटाप्रसादं वै गुरुं वन्दे यशस्करम् ॥ २ ॥
सर्वविदितमेवैतद् भारतीयानां विपश्चितां यदिह जगति जनिमतां स्वंत: श्रेयोमार्गप्रदर्शको वेद एव । स्,मग्रं ज्ञानं वेदेषु सन्निहितमस्तीति भारतीया अपरे विद्वांसश्च मन्वते। अत्रान्वेषयतां सतां याथार्थन कश्चिदपि विषयो नानुपलभ्यो वर्तते। वेदस्यास्य ज्ञानप्रवर्तकानि तत्षडङ्गभूतानि शिक्षा-कल्प-व्याकरण-ज्यौतिष-निरुक्त-च्छन्दःशास्त्राणि प्रचक्ष्यन्ते । तथा चाह भास्कराचार्य:-
शब्दशास्त्रं मुखं ज्योतिषं चक्षुषी
श्रोत्रमुक्तं निरुक्तश्च कल्पः करौ ॥
या तु शिक्षास्य वेदस्य सा नासिका
पादपद्मद्वयं छन्द-अाद्यैर्बुधैः ॥*
 इत्यनेन षडङ्गेषु ज्यौतिषस्य परिगणनं वर्तते । षडङ्गेषु कथमवस्थानमाचार्यभास्करेण कृतमिति प्रश्नस्यापि समाधान तरेव विहितमस्ति। यथा-
वेदास्तावद्यज्ञकर्मप्रवृत्ता ।
यज्ञाः प्रोक्तास्ते तु कालाश्रयेण ॥
शास्त्रादस्मातू कालबोधो यतः स्याद्
वेदाङ्गत्वं ज्योतिषस्योत्तमस्मात् ॥*
अस्मान् वेदो यज्ञं प्रति प्रवर्तयति । सुष्टुकाले कृतमेव यज्ञादिकर्म साफल्यं भजते, अकाले विहितं कर्म वफल्यं प्रयातीति कालज्ञानं ज्योतिशास्त्रादेव जायते,


१. सि० शि० ग्र० ग० का० मा० १० श्लो० ।
२. सि० शि० ग्र० ग० का० मा० ९ शली० । ।

(༢ )

अतोऽस्य वेदाङ्गत्वमत्र ग्रन्थकारेण प्रतिपादितम् । षडङ्गेषु ज्यौतिषस्य मुख्यत्वमपि निगदितमत्र। यथा- - वेदचक्षुः किलेदं स्मृतं ज्यौतिषं मुख्यता चाऽङ्गमध्येऽस्य तेनोच्यते । संयुतोऽपीतरैः कर्णनासादिभिश्चक्षुषाङ्गन हीनो न किञ्चित्करः ॥* उत्तकथनात् पूर्वमेव मुनिना लगधेन वेदाङ्गेभ्यो ज्यौतिषस्य वरिष्ठता प्रतिपादिता वर्तते । उत्तश्च तेन– यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा। तद्वद् वेदाङ्गशास्त्राणां ज्यौतिषं मूध्नि वर्तते ॥* अस्मादिदं 'सद्धं यद्वेदाङ्गेषु ज्यौतिषशास्त्रस्य सर्वातिशायि श्रेष्ठत्वं वरीवति । किन्नाम ज्यौतिषमिति प्रश्ने तावदिदमुत्तरम् - ज्योतींषि प्रतिपाद्यन्ते यस्मिनित्यर्थे *अशं आदिभ्योऽच्*?’ इति सूत्रेण निष्पन्नतया ज्यौतिषशब्दो ज्योतिःप्रतिपादक साङ्केतम् । यद्वा ‘द्योतन्ते प्रकाशन्ते ग्रहनक्षत्रादीनि अनेन’ इात ‘द्युतेरिषन्नादेश्च ज:’ इति उणादिनिष्पन्नोऽयं शब्दः । अस्य शास्त्रस्य त्रिस्कन्धात्मकत्वं नारदे{ प्रतिपादितम् । यथा--- सिद्धान्तसंहिताहोरारूपस्कन्धत्रयात्मकम् । - वेदस्य निर्मलं चक्षुज्यॉतिश्शास्त्रमनुत्तमम् ॥° । अनेन ज्यौतिषशास्त्रस्य त्रयो विभागाः सन्तीति विज्ञायते । प्रस्तुतग्रन्थो हि नाम्ना सिद्धान्तज्यौतिषसम्बन्धीति । तहि सिद्धान्तस्य कि लक्षणमित्युच्यते । सि८ान्तशब्दो गणितवाचकोऽस्तीति गणेशदैवज्ञस्य वाक्यं केशवकृतमुहूर्ततत्वटीकायाम् । सि० शि० ग्र० ग० का० मा० ११ श्लो० । मु० चि० १ अ० २ श्लो० पीयू० टी० । अष्टIo ५2]१२४ ।। . मु० चि० १ अ० २ श्लो० पीयू० टी० । ( ३ ) तथा च वासनावातिके ‘गण्यते सङ्ख्यायते तद् गणितम्। तत्प्रतिपादकत्वेन तत्संज्ञ शास्त्रमुच्यते । तत्र व्यक्तेन स्पष्टेनोच्चावचजनप्रसिद्धमार्गेण सङ्कलनादिना यदुच्यते तद् व्यक्तम् । यावत्तावत्कालादिना सापेक्षबुद्धया गणितमव्यक्तम् । ग्रहकर्मणा ग्रहगणितम् । गोलेन वेधादिना ग्रहकर्म सवासनं गण्यत इति गोलाश्रितत्वाद् गोलगणितम् । अतो गणितचतुष्टयात्मकं गणितस्य व्यवहरन्ति, स एव सि. Iन्तः” इति । तथा चाहु:- •

    • व्यक्ताव्यक्तभगोलवासनमयः सिद्धान्त अादिरिति°° * अन्ये त्वेवमिच्छन्ति---यत्र कल्पादेर्ग्रहानयन स सिद्धान्तः । यत्र युगवष यनर्तुमासपक्षाहोरात्र-याम-मुहूर्त-नाडी-विनाडी-प्राण-त्रुट्यादीनां तथा सौरचान्द्रादिमासानां विवेकस्तिष्ठेत् स सिद्धान्तपदवाच्यः ।

अन्यच्च सिद्धान्तलक्षणी सिद्धान्तशेखरे*--- शतानन्दध्वस्तिप्रभृतित्रुटिपर्यन्तसमयप्रमाणं भूधिष्ण्यग्रहनिवहसंस्थानकथनम् ॥ ग्रहेन्द्राणां चाराः सकलगणितं यत्र गदितं स सिद्धान्तः प्रोक्तो विपुलगणितस्कन्धविपुलैः ॥ अस्य लक्षणं वटेश्वरसिद्धान्ते त्वीदृशमस्ति । यथा समयमितिरशेषा सावनं खेचराणां गणितमखिलमुक्त यत्र कुट्टाद्युपेतम् । ग्रहभगणमहीना संस्थितिर्यत्र सम्यक् स खलु मुनिवरिष्ठैः स्पष्टराद्धान्त उत्तः ॥* तथा च प्रकृत ग्रन्थे‘त्रुट्यादिप्रलयान्तकालकलना मानप्रभेदः क्रमात्?’ इत्यादिना कथितमस्ति । ज्योतिषेतिवृत्तावलोकनेन विदितचरमेव यज्ज्यौतिषग्रन्थानामाषचार्यप्रणीतत्वेन विभागद्वयं कतु शक्यते । यथा १ देवर्षिप्रणीता आर्षा:। २ मनुष्यरचिता आचार्यप्रणीता:। अद्यकाले हाषग्रन्थानामभाव्: प्रायो दृश्यते। इतिहासदर्शनेन स्पष्ट विज्ञायते यन्मनुष्यरचितेषु १. सि० शि० & पृ० । १. १आ० ३ श्लो० ॥ २ वटे० सि० मध्य० | श्लो० । । ३. सि० शि० ग० म० ५६ श्लो० । ( Y ) सर्वप्रथमाचार्यायभटेन विरचितो 'आर्यभटीयनामक:’ ग्रन्थो दृष्टिपर्थ समायाति । तदनन्तरं वराहमिहिरेण ‘पञ्चसिद्धान्तिका' विहिता । ततो ब्रह्मगुप्तस्य ‘ब्राह्मस्फुट। सिद्धान्तः? । तत्पश्चाल्लल्लस्य ‘धोवृद्धिदः’ तन्त्राख्यो ग्रन्थो ग्रहगणितगोलयोरस्ति । तत्पश्चादन्येऽपि ग्रन्था अन्य रचिताः सन्तीति । . : सिद्धान्तशिरोमण्याख्यस्यास्य ग्रन्थस्य तु प्रणेता भास्कराचार्य, तहिं कोऽसौ ۔ भास्कर इत्युच्यते । इदानीं भास्करद्वयस्य प्रसिद्धिरिति सर्वे जानन्येव। प्रथमभास्करः अस्य साम्प्रतमस्मार्क ग्रन्थत्रयाणा १. आर्यभटीयभाष्यम्, २. महाभास्करीयम्, ३. लघुभास्करीयञ्चेति परिचयो प्राप्यते । अय हि कुत्रत्य अासीदित्यसंदिग्... वक्तुं न पार्यते । यतोऽनेन स्वत: कुत्रापि स्त्ररचनायां स्वसम्बन्धे न किमपि लिखितम्। शङ्करबालकृष्णमहोदयेन त्वस्य चर्चाऽपि न कृता स्वभारतीयज्योतिषस्येतिहासाभिधे ग्रन्थे । महाद्दुःखास्पदं यत् प्रथमतो प्रथमभास्करस्य चर्चा न केनापि भारतीयेनापि तु इङ्ग्लॅण्डवास्तव्येन 'एच० कोलबूक’नाम्ना विदुषा १८१७ ई० वर्षे निबन्धे कृता । अनन्तरश्च श्री बी० बी० दत्तमहोदयेनाऽस्य विषये १९३० ई० वर्षे स्वनिबन्धे विस्तृतं विवेचनं कृतम् । पुनः १९३१ ई० वर्षे ‘ए शार्ट क्रानालाजी अव इन्डियन एस्ट्रा नामी’ नाम्नि ग्रन्थेऽस्योल्लेखः कृतः । सर्वतः पश्चात् १&६० ई० वर्षे लखनऊ-f श्वविद्यालयद्वारा 'महाभास्करीय-लवुभास्करीय'योराङ्ग्लानुवादव्याख्या. टिप्पण्यादि हितं प्रकाशन जातम्' । द्वितीयभास्करः प्रस्तुतग्रन्थकारो द्वितीयभास्कर इत्यत्र नास्ति विवादस्यावसरः । द्वितीयभास्करस्य वंशावली-जन्म-स्थान-कालरचनादिविषये स्वयमेव हि तेनाऽत्मीयपरिचयोऽस्य ग्रन्थस्य प्रशनाध्यायान्ते प्रदत्तः । यथा--- रसगुणपूर्णमहीसमशकनृपसमयेऽभवन्ममोत्पत्तिः ॥ रसगुणवर्षेण मया सिद्धान्तशिरोमणी रचितः ॥* ... " . अनेन कथनेनाऽस्य जन्मकालः १०३६ शकः, १११४ ईसवीयवत्सरश्च सिद्धयति । १. ल० वि० प्र० महा० भू० । २० सि० शि० ५२४ पृ० ॥ ( ; ) जन्मस्थली अस्य महाप्राज्ञस्य सह्यपर्वतोपान्ता ज्जिडविडाख्या साम्प्रतं बोजापुराभिधानेति qरिज्ञायते तदुतन। यथा आसीत् सह्यकुलाचलाश्रितपुरे त्रैविद्यविद्वज्जने । नानासज्जनधाम्नि विज्जडविडे शाण्डिल्यगोत्रो द्विजः ॥* अत्र केचन° 'जडविड’ इत्येव भास्करग्रामाभिधांनं भणन्ति । ते खलु विद् जडविडे इति पदच्छेदं कुर्वन्ति । तथा च विच्छऽदो महेश्वरकृतिनो विशेषणरूप इति स्वीकुर्वन्ति । अन्यैश्च ३ विज्जडविड्स्याद्यद्वयशब्दलोपातू 'वोड' इति ग्रामनामासीदिति प्रकल्प्यते । परन्त्वस्यान्यस्योक्तैः शङ्करबालकृष्णदीक्षितेन स्वेतिहासे खण्डनं विहितम्। अकबरनाम्ना° राज्ञा १५८७ ई०-वर्षे १५०९ शके भास्करस्य पाटीगणितस्य पशियनभाषायामनुवादः कारितः । तत्रानुवादकेनाऽस्य जन्मभूमिः कुत्रचिद् दक्षिणभारते ‘वेहर' नाम्नीति स्वीकृता। परमियमपि असंबद्वैव, सह्याद्रिसन्निकर्षाभावात्। खानदेशे चालीसग्रामाभिधात् कस्माचित् स्थानान्नेऋत्यदिशि पञ्चक्रोशाभ्यन्तरे पाटणाख्यो ग्राम आसीत्। तत्रत्ये भवानीमन्दिरे एक: शिलालेखो भास्कराचार्यपौत्रेणोटडूितः, डॉ. भाऊदाजीनाम्ना परीक्षितश्च । तत्र भास्करग्रामनाम 'पाटण' इति संभव्यते । भास्करानुसारं सह्याचलाश्रितमस्य सविधे वा 'विज्जडविड' ग्राममासीदिति साम्प्रतं प्रसिद्धिस्तस्यापरनाम्नास्तीति प्रतीयते । जनको गुरुश्व ۔ । अस्य जनको गुरुश्र्च शाण्डिल्यगोत्रोद्भवः ‘महेश्वराचार्यः’ इति तद्वाक्यबलेनेव सिद्धयति । यथा— - अासीन्महेश्वर इति प्रथितः पृथिव्या माचार्यवर्यपदवीं विदुषां प्रपन्नः । लब्धावबोधकालिकां ततः एव चक्र -- ज्जेन बीजगणित लघुभास्करेण।' १. सि० शि० ५२४ पृ० ॥ २० गणकo 38 go । ३. भा० ज्यो० ३४५ पृ० ॥ ४. गणक ० ३८ पृ० । ५. बी० गा० उप सं० १२ लो० ( 系 ) वंशावली शिलालेखाधारेणाचार्यस्य पूर्वापरपुरुषाणां नामावली यथा ‘शाण्डिल्यवंशे* कविचक्रवर्ती त्रिविक्रमोऽभूत्तनयोऽस्य जातः' इत्यादिना । سسسسسITر त्रिवृित्तमः মানুচ্ছেঃ गोन्दिः प्रभाकरः मनोरथः महेश्वरः भास्करः लक्ष्मीधरः चङ्गदेवः । रचनाकालः ग्रन्थरयास्य रचनाप्रसङ्गे स्वयमेवाचार्यभास्करेण लिखितमस्ति । यथा - ‘रसगुणवर्षण मया सिद्धान्तशिरोमणी रचितः”२ अस्माद्धेतोरस्य रचनासमयः १०७२ शकः । इतोऽपि पूर्वं भास्करेण शिष्यधीवृद्धिदनामकलल्लकृतग्रन्थस्य टीका कृतेति वासनावातिकावलोकनेन स्पष्ट परिचीयते । तत्पश्र्वादेव भागचतुष्टयात्मकं सिद्धान्तशिरोमणिनामकं सिद्धान्तग्रन्थमरचयत् षट्त्रशद्वर्ष वयसि । अत्रपि प्रथमं कस्य भागास्य रचना कृतेति विचारेऽस्य प्रथमो भाग: पाटीगणितं लीलावती वेति, द्वितीयो बीजगणितम्, तृतीयो ग्रहगणितम्, चतुर्थश्च गोलाध्या। यात्मको भाग इति जनश्रुतिः । १. भा० ज्यो० ३४३ पृ० । २. सि० शि० प्रश्ना० ५८ श्लो० । ( 9 ) किन्तु *वासनावात्तिककारेण नृसिंहेनाऽस्मिन् विषये कथितमस्ति यदनेनाचार्येण तु पूर्वं ग्रहगणितं कृतम् । ततः पाताध्यायानन्तरं पाटीकुट्टकृवर्गप्रकृतिबीजसूत्राणि संक्षेपेण विरचितानि । ततो गोलाध्यायस्य ‘ईषदीषदिह मध्यगमादौ? इत्यन्तं विरचितः । ततो यन्त्राध्यायः, तदनन्तरमयं प्रश्नाध्यायो रचित इति प्रश्नोत्तराणि पाठ्यादिभिः कथितानीत्युक्तम् । यतः सन्ति क्वचिदीदृशान्यपि सिद्धान्तशिरोमणिपुस्तकानि । ईदृशं सिद्धान्तशिरोमणिपुस्तक विरचय्योदाहरणयोजनासहितानि बीजपुस्तकानि सूत्रविशेषसहितानि विहितानि । - एवं लीलावतीबीजपुस्तके विरचय्य गोलाध्यायभाष्यं कृतम् । तदनन्तरं ग्रह गणितभाष्यं निमितमित्याचार्यग्रन्थादेवोपलभ्यते । यथा व्याख्याता प्रथमं तेन गोले या विषमोक्तयः । 'अत्रोपपतिगोंले समं भसूर्या' इत्यादिना कथिता व्याख्याता च' । ‘तत्कारणं गोले कथितम्°, ‘यथा गोले कथितम्*'। 'इत्यादिना गोले सम्यगभिहिता’, ‘अस्योपपत्तिगोंले कथितव', 'तात्कालिकीकरणकारणता गोले कथिता?* इत्यादिवाक्येः प्रथमं गोलाध्यायस्यैव भाष्यं कृतमिति , स्पष्टं परिज्ञायते । - - बीजगणितकुट्टकप्रकरणस्य 'कल्प्याष्थ शुद्धिविंकलावशेषम्' इत्यादिश्लोकस्य विवृत्तौ भास्करेणोत्तमस्योदाहरणानि प्रश्नाध्याये-इति कथनेन प्रश्नाध्यायानन्तरमेव बीजपुस्तकनिर्माणं सिद्धयति । अस्यन्य रचनाः साम्प्रतमस्यान्यग्रन्थः करणकुतूहलाख्य उपलभ्यते, तथा गोलाध्यायस्य यन्त्राध्याये नाडीवलययन्त्रप्रतिपादने अस्यैकस्य सर्वतोभद्रयन्त्राख्यस्य ग्रन्थस्यापि परिचयो लभ्यते । यथोक्तं तेन ‘स चाङ्कनप्रकारः सर्वतोभद्रयन्त्रे मया पठितः’॥*° परमयं ग्रन्थो नद्यावधि कॅरपि संदृष्टः । अस्य ग्रन्थकारस्य 'भास्करव्यवहारविवाहपटलाख्ययो मुहूर्तग्रन्थयोरप्युल्लेखो बहुधोपलभ्यते। १• सि० सि● ४८२ go २. सि० शि० ३ पृ० । ३- सि० शि० ४७ पृ० । ४. सि० शि० ५४ पृ० ॥ ५. सि० शि० ५६ पृ० । ६. सि० शि० १३१ पृ० । ७. सि० शि० १३२ पृ० । ८. सि० शि० १५० पृ० । ९० बी० ग० कु० ३७ श्लो० । १०. सि० शि० ४४१ पृ० । ( . ) १. रत्नमालाटीकाकारो माधवः शके ११८५ भास्करव्यवहाराख्यस्योल्लेविं कृतवान् । २. रामाचार्यकृतविवाहपटलटीकायां भास्करस्र्यंको विवाहविषयकः श्लोकोऽपि मिलति । ३. 'शाङ्गीयविवाहपटले भास्करकृतस्य विवाहपटलस्योल्लेख: प्राप्यते'। अत इदं विनिश्चेतुं शक्यं यद् भास्करस्य मुहूर्तसम्बन्धी कश्चन ग्रन्थोऽवश्यमासीत् । भारकररचितं 'बीजोपनयनम् नामक पुस्तक मुद्रितमुपलभ्यते। ग्रहेष्वन्तरनिवारणायाचार्येण बीजकल्पना कृतेति तद्वाक्येनेंव स्पष्टं प्रतीयते । यथा ‘इदानीं ग्रहाणां बीजकर्माह'|' एतेनाचार्यस्य बीजसंस्करणमभीष्टमासीदिति स्पष्टं । परिचीयते । अस्य ठीका इदानीमस्यग्रहगणितगोलाध्यायात्म्कस्य टीका-१. मुनीश्वरस्य मरीचिभाष्यम् । २. गणेशदैवज्ञस्यशिरोमणिप्रकाशः।। ३. नृसिहस्य वासनावात्तिकम् ।। ४. बापूदेवशास्त्रिणः । संशोधनम् ।। ५. बुद्धिनाथशर्मणः टिप्पणीविवरणम् ।। ६. केदारदत्तजोशीशास्त्रिणो ग्रहगणिताध्यायस्य दीपिका (संस्कृतटीका), शिखा ( हिन्दी टीका ) च । ७. दुर्गाप्रसादद्विवेदिनो हिन्दीटीका उपलभ्यन्ते । - आप्रे० सूच्यनुसारमन्याष्टोकाः-१. लक्ष्मीदासस्य गणिततत्त्वचिन्तामणिः । २. विश्वनाथदैवज्ञस्योदाहरणात्मिका। ३. राजगिरिश्रवासिनः । ४. चक्रचूडामणे:, ५. महेश्वरस्य, ६. मोहनदासस्य, ७. लक्ष्मीनाथस्य, ८. वाचस्पतिमिश्रस्य च टीका: सन्तीति ज्ञायते । सैद्धान्तिको वैशिष्ट्यम् - आर्य-वराह-ब्रह्मगुप्त-लल्लाचार्यादिभिरनुक्तस्योदयान्तरकर्मण अादिस्रष्टा भास्कराचार्य एवासीदिति बहूनां ज्योतिविदां विचारः । किन्तु सिद्धान्तशेखरस्य प्रकाशनेनेदं स्पष्टं जातं यदिदमुदयान्तरकर्म प्रथमं श्रीपतिरेव ससर्जेति । तदीयं सूत्रश्च । १. भा० ज्यो० ३५१ पृ० । २. सि० शिo S.५ ट० । haul ( ९ ) सिद्धान्तशेखरग्रन्थस्य ग्रहयुद्धारम्भे प्रविलोक्यते । तथापि बहवो विशेषा उदयान्तरकर्म सम्बन्धिनो भास्कराचायेंण समुदिता इति सवें विद्वांस: स्वीकुर्वन्ति । तथान्ये विशेषाः सिद्धान्तग्रन्थेभ्यः— १. ज्याचापार्थ भोग्यखण्डस्फुटीकरणम्, २. ग्रहगतिः, ३. इच्छादिच्छाया ४. रवीन्द्वोः कलाकर्णः, ५. योजनात्मककर्णस्य स्फुटत्वम्, ६. रविचन्द्रयोर्योजनबिम्बम् ७. रवीन्द्वोः कलात्मकबिम्बसाधनम्, ८. स्थित्यर्द्धविमर्दार्द्धसाधनम्, ९. सकृदुविधिनालम्बनानयनम्, १०. चन्द्रगोलसन्धिवर्णनम्, ११. लग्नार्थमर्कस्य तात्कालिकीकरणम् १२. सदोदितभानां विवेचनम्, १३. भूपृष्ठफलानयनम्, १४. लल्लोत्तराशिदृश्यादृश्यत्व खण्डनम्, १५ भूपृष्ठीयच्छायानयनम्, १६. फलकयन्त्रवर्णनम्, १७. शङ्कुत्रितयवशाइ दिग्देशादिज्ञानम्, १८. छाययोयगान्तरज्याज्ञानमित्यादयः सन्ति । नृसिंहः ज्योतिषेतिवृत्ते नृसिहद्वयस्यापि प्रसिद्धिरस्ति । प्रथमस्तु तावद् गणेशदैवज्ञस्य भ्राता रामस्य पुत्रो बभूव । अनेन नन्दिपुरस्थितेन रामसुतनृसिंहेन १४८० शके ‘मध्यग्रहसिद्धिः’ उत्तेति म० मी० सुधाकरद्विवेदिमहाभागानां कथनं गणकतरङ्गिण्याम् ॥* द्धितीयो वासनावार्तिककारो नुर्सिहः अस्य महाप्राज्ञस्य जन्मशकस्तत्कथनेनैव ज्ञायते । यथोक्तं वासनावात्तिकान्ते-- गुणवेदशरेन्दुसम्मिते शककाले नगरे पुरेशितुः । वसता वरुणासिमध्यगे नरसिहेन विनिमितं त्विदम् ॥ निजे तत्वमिते वर्ष सौरभाष्यं मया कृतम्। पञ्चत्रिशन्मिते वर्षे वासनावात्तिकं कृतम् ।।* एतेनेदमपि विज्ञायते यदनेन पञ्चविंशतिवर्षे वयांसि पूर्व सूर्यसिद्धान्तस्य टोकां सौरभाष्याख्यां विधाय पञ्चत्रिशन्मितवयःकाले सिद्धान्तशिरोमणेष्टीका कृता वाराणस्याम्। r अयं हि महाराष्ट्रीयो विप्रः कृष्णदैवज्ञपुत्रो दिवाकरदैवज्ञजनकः शिवाग्रजः स्वकीयतात ( कृष्ण ) पितृभ्यां बिष्णुमल्लारिभ्यामधीतविद्यो गोदावर्याः सौम्यतटे गोलग्रामे वसति चकारेति वासनावातिकान्ते तद्वाक्येनैव परिचीयते । यथा

  • गोदावरी सौम्यतटोपकण्ठग्रामे च गोलेऽभिधया प्रसिद्धे وہ

R. To fro Riss go २. सि० शि० ५३६ पृ० । ३. सि० शि० ५३६ पृ० ! ( &o ) अस्य वंशपरम्परा रामः' f: दिवाकर: कृष्णः, विष्णुः, मल्लारिः, केशवः, विश्वनाथः नृसिंहः, शिव: दिवाकरः, कमलाकरः, गोपीनाथः, रङ्गनाथः स्वकीयवासनावात्तिकस्य प्रशंसा स्वयमेव नृसिहेन कृता वर्तते वातिकान्ते । यथा- . . " नो या वराहेण च जिष्णुजेन पृथूदकेनार्यभटेन जुष्टाः ॥ असंस्तुता । भास्करदर्शनेन । ता वासनावात्तिक एव लभ्याः ॥* . . अनेनाऽस्य महत्वमस्ति, तथापि वासनावार्तिके बहूनां पारिभाषिकशब्दानां विवेचनं ग्रन्थकारेणाऽत्र कृतमस्ति । · सङ्गृहीतमातृकाणां परिचयः अस्य वासनावातिकस्य सम्पादनावसरे मया सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्धविद्यालयीयसरस्वतीभवनस्य या मातृका गृहीतास्तासा विवरणमित्थम्- - सं० १-३५६२८ ग्रन्थाडूस्य पत्राणि १-७५ तथास्य ३५७६१ पत्राणि १-४६, अनयोः 'क' स्'ज्ञा कृता । सं० २-९८११६ प्र० सङ्ख्याडूस्य पत्राणि १-११८ तथास्य ६८२५९ प्र० सङख्याकस्य पत्राणि १-१२३, अनयोः 'ख' संज्ञा विहिता । - - -- सं० ३-६८११३ प्र० ग्र० पत्राणि १-५१ तथास्य &८७२१ पत्राणि १-६३, ६५-१२७, अनयोः *ग’ संज्ञया व्यवहारः कृतः ॥ । १. भा० ज्योo ३८५ पृ० । २. सि० शि० ५३५ पृ० । ( & & ) प्रस्तुतं संस्करणम् भास्कराचार्यविरचितेन वासनाभाष्येण सहास्य सिद्धान्तशिरोमणेरासन् द्वित्रापि संस्करणानि प्रकाशितानि, किन्तु वासनावातिकसार्धमस्याद्यावधि न कुतोऽपि प्रकाशन मुपगतम् । यदि पिपठिषूणां विदुषाच्च कृते व्याख्याद्वयमेकत्रैव सुलभं स्यात् तर्हि मणिकाञ्चनसंयोगो भवेदितीहा मे बहोः कालादासीत् । साम्प्रतं संस्कृतवाङ्मयोद्धारायानवरतप्रयत्नवतां विद्वन्मूर्धन्यानां पण्डितः बदरीनाथशुक्लमहोदयानां सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयकुलपतीनां तथा सरस्वती भवनग्रन्थालयाध्यक्षाणां श्रीलक्ष्मीनारायणतिवारिमहोदयानां च कृपया अप्रकाशित ग्रन्थानां प्रकाशनयोजनाया समाविष्ठस्यास्य ग्रन्थस्य सम्पादनेन सफलीभूतो मे मनोरथ इत्युभयोरपि महानुभावयोः कृपालवस्मरणादन्यत्किमपि वक्ततुं मे धाष्ट्र'च्यमेव भवेदिति केवलं प्रणतिं निवेदयामि । · · अस्मिन् संस्करणे मया स्व० म० म० श्रीबापूदेवशास्त्रिभिः सम्पादितं संस्करणमुपयोजितम् । तत्रत्यटिप्पणीभ्योऽपि क्वचित् साहाय्यं लब्धमिति तेषामुपकृतिं मन्ये । । एतत्सम्पादनेऽस्मन्मित्रेण श्रीचन्द्रभानुपाण्डेयेन श्रीजनार्दनपाण्डेयशास्त्रिणा च यत् साहाय्यं विहितम् तत्कृते शतशः साधुवादाः । अन्ते कृाधनान् विपश्चितः सादर प्रार्थये यन्ममाज्ञानाद् दृष्टिदोषाद वा यत्र कुत्राप्यशुद्धथः स्थुस्तत्कृते क्षाम्यन्तु श्रीमन्त इति निवेदयते । हरिशयन्येकादश्याम् मथुरावास्तव्यश्रीमद्भागवताभिनवशुक२०३७ वैक्रमाब्दे पण्डित-श्रीकेशवदेवचतुर्वेदात्मजः ( २३॥७॥१९८० बुधे ) मुरलीधरचतुर्वेदी शिक्षक:, ज्योतिषविभागे सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य ॥ श्रीहनुमते नमः । भूमिका सिद्धान्तज्योतिर्गतमहमालोकं यदाशिषा किञ्चित् ॥ प्रापं परमं श्रीगुरुमवधबिहारित्रिपाठिन वन्दे ॥ १॥ देव्याः श्रीसङ्कटाख्यायाः प्रसादसदृशं वरम् ॥ श्रीसङ्कटाप्रसादं वै गुरुं वन्दे यशस्करम् ॥२॥ इस विषय को तो समस्त भारतीय मनीषी स्वीकार करते हैं कि इस संसार में जन्म लेने वाले जीवों का सब प्रकार से कल्याण-मार्ग का प्रदर्शक वेद ही है। समग्र भारतीय विज्ञान वेद में ही उपलब्ध है इसे भारतीय तथा विदेशी विद्वान् सब ही मानते हैं। इसका यथार्थ से अन्वेषण करने पर ज्ञात होता है कि वेद में कोई भी विषय अनुपलब्ध नहीं है। १. वेदशास्त्र के ज्ञान-प्रवर्तक [ शिक्षा, २. कल्प, ३. व्याकरण, ४. ज्योतिष, ५. निरुक्त, ६. छन्द ] अङ्गशास्त्र हैं । श्रीभास्कराचार्य जी ने इन ६ अङ्गों का वेद पुरुष के शरीरावयव में निम्न प्रकार से न्यास किया है। उनकी सूति- . . ; शब्दशास्त्रं मुखं ज्यौतिषं चक्षुषी श्रोत्रमुक्तं निरुक्तश्च कल्पः करौ ॥ या तु शिक्षास्य वेदस्य सा नासिका पादपद्मद्वयं छन्दअाद्यैर्बुधैः* ॥” १. व्याकरण = मुख। २. ज्योतिष = अाँख। ३. निरुत = कान । ४. कल्प = हाथ। ५. शिक्षा=नाक और दोनों पैर = छन्द हैं। इस कथन से पता चलता है कि षडङ्गों में ज्योतिष शास्त्र का भी स्थान है। यहाँ पर यह जिज्ञासा होती है कि ६ अङ्गों में ज्योतिष को क्यों गिना जाता है, इस प्रश्न का उत्तर भी आचार्य भास्कर ने स्वयं ही दे दिया है। यथा १. सि० शि० ग्र० ग० का० मा० १० श्लो० । ( १३ ) वेदास्तावद्यज्ञकर्मप्रवृत्ता यज्ञाः प्रोक्तास्ते तु कालाश्रयेण । शास्त्रादस्मात् कालबोधो यतः स्याद्वेदाङ्गत्वं ज्योतिषस्योत्तमस्मात्”* ॥ वेद शास्त्र हम को यज्ञ करने के लिये प्रवृत करता है। सुन्दर समय में किया हुआ यज्ञादि शुभ कार्य सफल और दूषित काल में विहित कर्म असफल होता है। शुभाशुभ समय का ज्ञान ज्योतिष शास्त्र से ही होता है। इस लिये षडङ्ग में इसकी गणना भास्कराचार्य जी ने की है। इन शिक्षादि ६ अङ्गों में ज्योतिष शास्त्र मूर्धन्य है, ऐसा भी ग्रन्थकार ने कहा है। क्योंकि समस्त अङ्गों से परिपूर्ण व्यक्ति बिना आँख के कुछ भी नहीं कर सकता। इस लिये षडङ्गों में ज्योतिष शास्त्र श्रेष्ठ है। उनका वाक्य ग्रन्थ में निम्न है ‘‘वेद चक्षुः किलेदं स्मृतं ज्यौतिषं मुख्यता चाऽङ्गमध्येऽस्य तेनोच्यते । संयुतोऽपीतरैः कर्णनासादिभिश्चक्षुषाऽङ्गन हीनो न किञ्चित्करः?’ ॥* · भास्कराचार्य जी के इस कथन के पूर्व में ही आचार्य लगध ने अन्य वेदाङ्गों से इसकी श्रेष्ठता का प्रतिपादन किया है। जैसे मोरों की चोटी व सपों की मणि मस्तक के ऊपर होती है उसी प्रकार षडङ्गों में ज्योतिष शास्त्र भी सब से मूर्धन्य है। कहा भी है ‘यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा। त;द्वेदाङ्गशास्त्राणां ज्योतिषं मूध्नि वर्तते ॥” * लगध ऋषि के इस वचन से भी सिद्ध होता है कि वेदाङ्गों में सब से उत्तम ज्योतिष शास्त्र है। . इस के अनन्तर आकांक्षा होती है कि ज्योतिष शास्त्र किसे कहते हैं। इसका उत्तर निम्न प्रकार से है ज्योतिः अर्थात् ग्रहनक्षत्रादिकों का प्रतिपादन जिसमें हो वह ज्योतिष कहलाता है। अथवा जिससे ग्रह नक्षत्रादि विज्ञान तथा संसार के शुभाशुभ का ज्ञान होता है: उसे ज्योतिष कहते हैं। १. सि. शि. ग्र, ग, का. मा. ९ श्लो.। २. सि. शि. ग्र. ग. का भा, ११ श्लोe । ३. मु चि, १ अ. २ श्लो. पीयू. टी. । ( १४ ) इस शास्त्र के मुख्य तीन विभागों का परिचय नारद ऋषि के वचन से उपलब्ध होता है। उनका वचन “सिद्धान्तसंहिताहोरारूपस्कन्धत्रयात्मकम् । वेदस्य निर्मलं चक्षुज्योंतिश्शास्त्रमनुत्तमम्” ॥* इससे सिद्ध होता है कि सिद्धान्त, संहिता व होरा ये तीन मुख्य भाग हैं। प्रस्तुत ग्रन्य नाम से ही सिद्धान्त ग्रन्थ होना बताता है। अत: चिन्ता होती है कि सिद्धान्त नाम से किस शास्त्र का ज्ञान होता है। इसके उत्तर में निम्न प्रमाण उपलब्ध होते हैं । ‘सिद्धान्त शब्द गणितपद वाचक है, ऐसा कथन गणेशदैवज्ञ का केशवकृतमुहूर्ततत्व की टीका में मिलता है।” तथा [ वासना वातिक में नृसिंहदैवज्ञ ने कहा है कि सडूचा की या गिनने की विधि जिस शास्त्र में हो वह गणित शास्त्र कहलाता है। वह गणित भी चार प्रकार का होता है। १ जिसमें स्पष्ट सर्वजन प्रसिद्ध जोड़ने, घटाने, गुनने व भागादि की विधि १, २, ३ आदि अड्रों द्वारा हो, वह व्यतगणित होता है। २ जिसमें । अभीष्ट सिद्धि के लिये यावत्, तावत्, कालक आदि की सापेक्ष्यबुद्धि से क्रियां होती है, उसे अव्यक्त गणित कहते हैं। ३ जहाँ पर फलादि संस्कारों द्वारा ग्रहमिति का ज्ञान होता है वह ग्रहगणित और ४ वेधादि से ग्रहकर्म वासना अर्थात् युक्ति युत कर्मों की गणना हो वह गोलगणित होता है, क्योंकि वेध गोल के आश्रित होते हैं। इस लिये उत्त चार प्रकार की गणित जिस में हो वह गणित होता है, तथा वही सिद्धान्त भी कहलाता है। कहा है कि- . . . . . व्यक्ताव्यक्तभगोलवासनमयः सिद्धान्तः अादि इति ] . . . → व्यताव्यतादि की सोपपतिक चर्चा जिसमें हो वह सिद्धान्त नाम से प्रसिद्ध अन्य आचार्यों का कहना है कि जिसमें कल्पादि से ग्रहों का आनयन होता है, वह सिद्धान्त नाम वाला होता है। .....? अथवा जिसमें युग, वर्ष, अयन, ऋतु, मास, पक्ष, अहोरात्र, याम,- मुहूर्तं, नाड़ी, विनाड़ी, प्राण, त्र्युट्यादिकों का तथा सौर, चान्द्र, सावनादि मासों का विचार, उपलब्ध हो वह सिद्धान्त ग्रन्थ कहलाता है। · · · . . . . १. मु. चि. १ अ. २ श्लो. पीयू टी.। २. सि० शि0 ९ पृ० । ( १५ ) अन्य सिद्धान्त का लक्षण सिद्धान्त शेखर ग्रन्थ में इस प्रकार से है--

  • ‘शतानन्दध्वस्ति प्रभृतित्रुटिपर्यन्तसमय?'*

इसके अतिरिक्त ‘वटेश्वर सिद्धान्त” में भी इसका लक्षण निम्न प्रकार き THきー 0. 0. . *समष्यमितिप्रशेषा सावनं खेचराणां गणितमखिलमुक्त यत्र कुट्टाद्युपेतम् ।”* तथा प्रकृत ग्रन्थ में भी कहा है ‘त्र्युट्यादिप्रलयान्तकालकलना मानप्रभेदः क्रमात्।' ज्योतिष शास्त्र के इतिहास को देखने से मालूम होता है कि ज्योतिष के ग्रन्थों के दो विभाग हैं। १ आर्ष प्रणीत और दूसरा मनुष्यों द्वारा रचित ग्रन्थ भाग। इस समय में मुनि प्रणीत ग्रन्थों का प्राय: अभाव ही दृष्टिगोचर होता है। मनुष्य रचित सिद्धान्त ग्रन्थों में सर्व प्रथम आचार्य आर्य भट द्वारा रचित ‘आर्यभटीय' ग्रन्थ उपलब्ध होता है। इसके बाद वराहमिहिर कृत ‘पश्चसिद्धान्तिका' पुन: इसके अनन्तर 'ब्रह्मगुप्त' विरचित ‘ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त तत्पश्चात् 'लल्लाचार्य द्वारा रचित 'धीवृद्धिद' तदनन्तर अन्य आचार्यों द्वारा विहित अन्य सिद्धान्त ग्रन्थ प्राप्त होते हैं। प्रस्तुत ग्रन्थ के निर्माता का नाम भास्कर है। वर्तमान समय में दो भास्करों की प्रसिद्धि है। - प्रथम भास्कर । इन भास्कराचार्य जी के इस काल में तीन ग्रन्थ प्राप्त होते हैं। १ आर्य भटीयभाष्यम्, २ रा महाभास्करीयम, ३ रा लघुभास्करीयम् । इनके निवास स्थान आदि विषय में असंदिग्धता ही प्रतीत होती है। क्योंकि इन्होंने अपनी रचनाओं में कहीं भी अपने विषय में कुछ भी नहीं कहा है। शङ्करबालकृष्णदीक्षित ने अपने भारतीयज्योतिष के इतिहास में इनकी चर्चा ही नहीं की है। - - । बड़े खेद का विषय है कि प्रथम भास्कर की चर्चा प्रथम किसी भारतीय विद्वान् ने नहीं की किन्तु इङ्लेण्ड निवासी 'एच्कोलबूक' नाम के विद्वान् ने १८१७ ई० में की। इसके पश्चात् बी० बी० दत्त महोदय ने १९३० ई० में अपने निबन्ध में प्रथम भास्कर का विस्तृत वर्णन किया है। इसके अनन्तर १९३१ ई० में ‘एशार्ट क्रानालाजी आवइन्डियन एस्ट्रानामी' नाम के ग्रन्थ में इनका उल्लेख किया है। १. सि० शे० १ अ० ३ श्लो० ॥ २. वटे० सि० मध्य० ५ श्लो० ॥ ( १६ ) सबसे पीछे १९६० ई० में लखनऊ विश्वविद्यालय द्वारा ‘महाभास्करीय-लघुभास्करीय' का अंग्रेजी अनुवाद तथा टिप्पणी आदि प्रकाशन से प्रथम भास्कर के सिद्धान्त विषय में अच्छा ज्ञान मिलता' है। प्रस्तुत ग्रन्थ कर्ता द्वितीय भास्कर इनकी वंशावली, जन्म स्थान, काल, रचना आदि के विषय में कोई विवाद नहीं है। क्योंकि इन्होंने इस ग्रन्थ के प्रश्नाध्याय के अन्त में स्वयं ही अपना परिचय दिया है। जैसे ‘रसगुणपूर्णमहीसमशकनृपसमयेऽभवन्ममोत्पत्तिः’* इस कथन से इनका जन्म काल १०३६ शक १११४ ई० सिद्ध होता है। जन्मस्थली इन महामनीषी का सह्यपर्वत के पास विज्जडविड नामक ग्राम में वर्तमान में बीजापुर नाम से प्रसिद्ध स्थान में जन्म हुआ था, ऐसा इनके कहने से ही ज्ञात -होता है। जैसे अासीत् सह्यकुलाचलाश्रितपुरे त्रैविद्यविद्वज्जने ॥* इस उक्ति में कुछ विद्वानों का कहना है कि 'जडविड' यही भास्कराचार्य जी के ग्राम का नाम है। क्योंकि वित् जडविड यह पदच्छेद करके वित् पद महेश्वर का विशेषण रूप है । - अन्य लोग* 'विज्जडविड' के आदि के दो शब्दों का अर्थात् 'वित् जड' का का लोप करने से ‘वीडा' यह गाँव मानते हैं। किन्तु शङ्करबालकृष्ण ने इसका खण्डन किया है। अकबर नामक राजा ने १५८७ ई० १५०६ शक में भास्कराचार्यजी की लीलावती का पर्शियन भाषा में अनुवाद कराया था। इस अनुवाद में अनुवादक ने इनकी जन्मभूमि दक्षिण भारत में कहीं ‘वेदर'नाम से स्वीकार की है। किन्तु यह भी सह्य पर्वत के समीप न होने से असङ्गत प्रतीत होती है। खान देश में चालीस गावों में से किसी गाँव से १० मील नैऋत्य दिशा में 'पाटण' नाम का गाँव था। उस गाँव के भवानी मन्दिर में भास्कराचार्य के पौत्र द्वारा १. ल० वि० वि० प्र० महा० भू० ॥ २. सि० शि० ५२४ पृ० ॥ ३- सि० शिo ५२५, पृ० । Y. Tuiaso RS. go 5. भा० ज्यो० ३४५ पृ० ॥ ६. गणक० ३८ ट० ॥ ( १७ ) लिखित एक शिला लेव प्राप्त होता है। इस लेख का डा० भाऊदाजी ने परीक्षण करके इनके गाँव का नाम 'पाटण" बताया है। श्री भास्कराचार्यजी के कथनानुसार सह्य पर्वत के आश्रित या इसके समीप में ‘विज्जडविड' नाम का गाँव था, जो कि इस समय में अन्य नाम से प्रसिद्ध हो गया है। पिता व गुरु इस महाविद्वान् के पिता व गुरु शाण्डिल्य गोत्रोत्पन्न महेश्वराचार्यंजी थे । ऐसा इनके कहने से ज्ञात होता है। जैसे अासीन्महेश्वर इति प्रथितः पृथिव्या - माचार्यवर्यपदवीं विदुषां प्रपन्नः । लब्धावबोधकलिकां ततः एव चक्र तज्जेन बीजगणित लघुभास्करेण।' वंशवृक्षं शिलालेख के आधार पर पूर्वापर पुरुषों की नामावली'-- त्रिविक्रम भास्करभट्ट गोविन्द प्रभाकर मनॊरथ महेश्वर भास्कर लक्ष्मीधर चङ्गदेव १. बी० ग० उप सं० १२ लो० २. भा० ज्योo ३४३ पृ० । ( १८ ) रचनाकाल प्रस्तुत ग्रन्थ की रचना के विषय में आचार्य ने स्वयं ही स्पष्ट निर्देश ग्रन्थ में दिया है। जैसे

  • रसगुणवर्षेण मया सिद्धान्तशिरोमणी रचितः? ५

इस वचन से सिद्ध होता है कि इस ग्रन्थ का निर्माणकाल १०७२ शक है। प्रस्तुत ग्रन्थ की रचना से पूर्व आचार्य ने लल्लाचार्य जी के ‘शिष्यधीवृद्धिद' ग्रन्थ का भाष्य किया है, ऐसा वासनावातिक से सिद्ध होता है। -- - इस भाष्य के अनन्तर ही चार भागों में सिद्धान्तशिरोमणि का निर्माण किया है। इसमें भी प्रथम किस भाग की रचना की इस विचार में जनश्रुति है कि प्रथम पाटी या लीलावती की, द्वितीय में बीजगणित की, तीसरे भाग में ग्रहगणित और चौथे भाग में गोलाध्याय लिखा है। नृसिंह दैवज्ञ' ने उत्त विषय में कहा है कि आचार्य ने पूर्व में ग्रहगणित अर्थात् गणिताध्याय के पाताधिकार तक निर्माण करके पाटी,कुट्टक, वर्गप्रकृति, बीज सूत्रों का । संक्षेप में वर्णन किया है। तत्पश्चात् गोलाध्याय के ईषदोषदिह तक रचना करके यन्त्राध्याय, प्रश्नाध्याय बनाकर उसमें कहा है कि प्रश्नों के उत्तर पाटी आदि में कह दिया हूँ। क्योंकि इस प्रकार के भी सिद्धान्त शिरोमणि ग्रन्थ यत्र तत्र प्राप्त होते हैं। इस प्रकार से सिद्धान्त शिरोमणि का निर्माण करके उदाहरण योजना तथा विशेष सूत्रों के साथ बीजगणित की रचना किया। तथा लीलावती बीज पुस्तक बना कर गोलाध्याय का भाष्य बनाया । तत्पश्चात् गणिताध्याय के भाष्य का निर्माण किया। उत्त विषय उनके कथन से ही स्पष्ट होता है। जैसे

  • 'व्याख्याता प्रथमं तेन गोले या विषमोत्तयः° ।। °अत्रोपपतिर्गीले' 'समंभसूर्या' इत्यादिना कथिता व्याख्याता च । *‘तत्कारणं गोले कथितम्' ।

‘यथा गोले कथितम् । R. सि० सि● ४८२ पृ० R. fo शि० ३ go ३. सि० शि० ४७ पृ० । ४. सि० शि० ५४ पृ० ॥ ५. सि० शि० ५६ पृ० । ६० मि० शि० १३१ पृ० । ( १९ ) १. इत्यादिना गोले सम्यगभिहिता। २. “अस्योपपत्तिगोले कथितैव । ३. तात्कालिकीकरणकारणता गोले कथिता। . इन वाक्यों से स्पष्ट ज्ञात होता है कि पहिले गोलाध्याय के भाष्य का ही निर्माण हुआ है। • बीजगणित के कुट्टक प्रकरण के ‘कल्प्याऽथ शुद्धिविंकलावशेषम्' इस श्लोक की विवृति में आचार्य भास्कर ने कहा है कि इसका उदाहरण प्रश्नाध्याय में कहा हं। इससे भी सिद्ध होता हैं कि प्रश्नाध्याय के अनन्तर बीज पुस्तक का निर्माण उन्होंने किया है। इस समय इनका एक करण ग्रन्थ करणकुतूहल' नाम से उपलब्ध है। गोलाध्याय के यन्त्राध्याय में नाडीवलय यन्त्र के प्रतिपादन में इन्होंने कहा है कि 'स चाऽङ्कनप्रकारः सर्वतोभद्रयन्त्रे यथा मया पठितः’* मैने वह अङ्कन प्रकार सर्वतोभद्र यन्त्र में जैसे पठित किया है, उसी रीति से यहाँ समझना चाहिए। इससे सिद्ध होता है कि इनका ‘सर्वतोभद्र यन्त्र' नामक कोई ग्रन्थ था। किन्तु यह ग्रन्थ आज तक किसी के दृष्टिगोचर नहीं हुआ है। इनके ‘भास्कर व्यवहार' तथा ‘विवाह पटल' नामक ग्रन्थों का उल्लेख अधिक स्थानों में प्राप्त होता है। । १. रत्नमाला की टीका करने वाले 'माधव’ ने शक ११८५ में भास्कर व्यवहार का उल्लेख किया है। - २. रामाचार्यकृत 'विवाह पटल' की टीका में भास्कराचार्य जी का विवाह सम्बन्धी श्लोक मिलता है। - ܙ ܸ ३. शाङ्गीय विवाह पटल में भास्कर कृत विवाह पटल' का उल्लेख प्राप्त होता है। इसलिए उत्त कारणों से निश्चय करने में कोई आपत्ति न होगी कि इनका कोई मुहूर्त सम्बन्धी ग्रन्थ अवश्य ही था। . . . - आचार्य भास्कर द्वारा निर्मित 'बीजोपनयनम्' नामक पुस्तक मुद्रित उपलब्ध होती है। ग्रहों में अन्तर दूर करने के लिए ही आचार्य ने बीज संस्कार की कल्पना की, ऐसा उनके कथन से ही स्पष्ट होता है। जैसे-‘इदानीं ग्रहाणां बीजकर्माह° अब मैं ग्रहों के बीज कर्म को कहता हूँ। इस उक्ति से स्पष्ट होता है कि श्री भास्कराचार्य जी को बीज कर्म अभीष्ट था। १. सि० शि० १३१ पृ० । २. सि० शि० १३२ पृ० । ३. सि. शि. १५० पृ. ४. बी० ग० कु० ३७ श्लो० ॥ ५. सि० शि० ४४१ ॥ ८. भा० ज्यो० ३५१ । ७. सि० शि० go - AV ( २० ) टीका वर्तमान में इस गणित-गोल-अध्यायरूपी ग्रन्थ की निम्न टीकाएँ उपलब्ध होती हैं : - १. मुनीश्वर की मरीचि, २. गणेश दैवज्ञ की शिरोमणि प्रकाश, ३. नृसिंह कों वासनावातिक, ४. बापूदेव शा. का संशोधन, ५. बुद्धिनाथ झा का टिप्पणी विवरण, ६. केदारदत्त जी जोशी की गणिताध्याय की दीपिका व शिखा, ७. दुर्गा प्रसादजी कने हिन्दी टीका प्राप्त हो तो है । आफ्र० सूची के आधार पर ८. लक्ष्मी दास की गणितत्त्वचिन्तामणि, ९. विश्वनाथ की उदाहरणात्मिका, १०.राजगिंरि प्रवासी की ११. चक्र चूणामणि की १२. महेश्वर की, १३. मोहन :ास की, १४. लक्ष्मीनाथ की और १५. वाचस्पति मित्र की टीका का उल्लेख है। सैद्धान्तीय विशेषता आर्य-वराह-ब्रह्मगुप्त-लल्लाचार्य आदि विद्वानों ने उदयान्तर कर्म का प्रतिघादन नहीं किया था। इसलिए बहुत से दैवज्ञों का मत था कि भास्कराचार्य ही इस कर्म के प्रथम निर्माता हैं, किन्तु सिद्धान्तशेखर के प्रकाशन से स्पष्ट ज्ञात होता है कि प्रथम इस कर्म का स्रजनकर्ता श्रीपति ही था। क्योंकि सिद्धान्तशेखर ग्रन्थ के युद्धारम्भ में प्रथम उदयान्तर का सूत्र उपलब्ध होता है, फिर भी भास्कराचार्य जी ने उदयान्तर कर्म सम्बन्धी विशेषताओं का वर्णन किया है : इसे प्रायः सब ही. मानते हैं। सिद्धान्तग्रन्थों से विशेष बात १. ज्याचाप के लिए भोग्य खण्ड का स्पष्टीकरण, २. ग्रहगति, ३. इच्छादिक् छाया, ४. सूर्य चन्द्र का कला कर्ण, ५ योजनात्मक करण का स्पष्टीकरण, ६; सूर्य चन्द्र का योजन बिम्ब, ७. सूर्य चन्द्र का कलात्मक बिम्ब साधन ८. स्थिरुपर्द्ध विमर्द साधन, ९. सकृत् विधि से लम्बन का आनयन, १०. चन्द्रगोल सन्धि का वर्णन, ११. लग्नार्थ सूर्य का तात्कालिकीकरण, १२. सदोदित नक्षत्रों का विवेचन, १३. भूपृष्ठ फलानयन, १४. लल्लोक्त राशि दृश्यादृश्य का खण्डन, १५. भूपृष्ठीघ छायानयन, १६. फलक यन्त्र का वर्णन, १७. शङ्कत्रितय से दिक् देशादिका ज्ञान, १८. चापो की योगान्तरज्या का ज्ञान आदि विशेषती अन्य सिद्धान्त ग्रन्थो से हैं। ( २१ ) नृसिंह ज्योतिष शास्त्र के इतिहास में दो नृसिंह नाम के विद्वानों की प्रसिद्धि है। प्रथम गणेशदैवज्ञ के भाई तथा राम के पुत्र हैं। ये नन्दि गाँव निवासी थे। इन्होंने १४८० शक में 'मध्यग्रह सिद्धि' नामक ग्रन्थ की रचना की है, ऐसा म० म० सुधाकर द्विवेदीजी ने गणक तरङ्गिणी में कहा है।' द्वितीय नृसिंह वासना वार्तिककार इन्होंने जन्मादि के विषय में वासना वातिक के अन्त में कहा है। जैसे गुणवेदशरेन्दुसम्मिते शककाले नगरे पुरेशितुः । वसता वरुणासिमध्यगे नरसिहेन विनिमितं त्विदम् ॥ निजे तत्वमिते वर्ष सौरभाष्यं मया कृतम्। पञ्चत्रिशन्मिते वर्ष वासनावात्तिक कृतम् ।' इससे सिद्ध होता है कि २५ वर्ष की अवस्था में प्रथम सूर्य सिद्धान्त की टीका का निर्माण करके ३५ वर्ष की आयु में इन्होंने सिद्धान्तशिरोमणि की वासना वातिक नाम से टीका १५४३ शक में वाराणसी में निवास करके की है। इसलिए इनका जन्म शक १५४२-३५= १५०८ होता है। ये महाराष्ट्रीय ब्राह्मण कृष्णदैवज्ञ के पुत्र, दिवाकर के पिता, शिव के बड़े भाई थे। इन्होंने अपने पिता कृष्ण तथा विष्णु मल्लारि चाचाओं से विद्या ग्रहण की थी। आप गोदावरी नदी के उत्तर तटस्थ गोलगाँव के रहने वाले थे। ऐसा इन्होंने वासना वातिक के अन्त में कहा है। ‘गोदावरी सौम्यतटोपकंठग्रामे च गोलेऽभिधया प्रसिद्धे??? वंशपरम्परा रामध भट्टायं दिवाकर कृष्ण, विष्णु, मल्लारि, केशव, विश्वनाथ नृसिंह, शिव दिवाकर, कमलाकर, गोपीनाथ, रङ्गनाथ u-r-

  • - भा० ज्यो० ३७७ पृ० । । , २. सि० शिo ५३६ पृ० । २० सि० fo 5३६ पृ० ! Y. *H[o • wjJfo २८५ go I ( २२ )

इस वासना वातिक की प्रशंसा स्वयं ही नृसिंह ने वातिक के अन्त में की है। जैसे नो या वराहेण च जिष्णुजेन पृथूदकेनार्यभटेन जुष्टाः ॥ असंस्तुता भास्करदर्शनेन ता वासनावात्तिक एव लभ्याः ॥* इससे इस वातिक का महत्व है, तब भी इसमें पारिभाषिक शब्दों का विवेचन सबसे उत्कृष्ट है। गृहीतमातृकाओं का परिचय इस वासना वातिक के सम्पादन काल में मैंने स० सं० वि० वि० सरस्वती भवन की जिन मातृकाओं का उपयोग किया है, उनका विवरण निम्न है १ नं० ३५६३८ ग्रन्थाडू के पत्र १-७५ तथा ३५७६१ ग्र० के पत्र १-१४९ इनकी 'क' संज्ञा से व्यवहार किया है। २ नं०-प्र० सं० &८११६ ग्र० के पत्र १-११८ तथा प्र० सं० ९८२& ग्र० के पत्र १-१२३ इनकी 'ख' संज्ञा । ३ नं०-प्र० सं० ९८७२१ ग्र० के पत्र १-६३, ६५-११७ तथा प्र० सं० ९८११३ ग्र० के पत्र १-१५१ इनका 'ग' संज्ञा से उपयोग किया है। प्रस्तुत संस्करण श्री भास्कराचार्य द्वारा निर्मित वासना भाष्य के साथ सिद्धान्तशिरोमणि के २-३ आदि संस्करण प्रकाशित हुए हैं। किन्तु वासना भाष्य तथा वासना वातिक इन दोनों के साथ आज तक प्रकाशन नहीं हुआ था। यदि पढ़ने की इच्छा रखने वाले विद्वानों को उत्त दोनों टीका एक जगह सुलभ हों तो मणि सुवर्ण संयोग हो जाता, यह इच्छा मेरी अधिक काल से थी। इस समय संस्कृतवाङ्मय के उद्धार के लिए निरन्तर प्रयत्न में तत्पर पंडितों के शिरोमणि सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय के कुलपति प्रो० बदरीनाथ जी शुक्ल महोदय की तथा सरस्वती भवन ग्रन्थालय के अध्यक्ष श्री लक्ष्मीनारायण तिवारी जी की कृपा से 'अप्रकाशित ग्रन्थों की प्रकाशन योजना' में इसका समावेश होने से मेरा `नोरथ पूर्ण हुआ है। इसलिए उत्त दोनों महानुभावों का मैं कृतज्ञ हैं। . सि० शिo 5३६ पृ० ॥ ( २३ ) इस संस्करण में मैंने स्वर्गीय म० म० बापूदेव शारत्री द्वारा सम्पादित चौखम्भा संस्कृत सीरीज से प्रकाशित वासना भाष्य का उपयोग किया है, तथा उत्त ग्रन्थ की टिप्पणी से भी कहीं-कहीं सहायता ली है। अत: पूज्य शास्त्री जी की कृपा का आभारी हूँ। मेरे इस सम्पादन कार्य में मेरे मित्र पं० चन्द्रभानु पाण्डेय और पं० जनार्दन शास्त्री पाण्डेय ने जो सहायता की है, उसके लिए मैं उनका अत्यन्त आभारी हूं। अन्त में कृपाधन विद्वानों से सादर प्रार्थना करता हूं कि इस मेरे महान् कार्य में अज्ञान तथा दृष्टि दोष से जहाँ कहीं अशुद्धियां रह गई हों तो उन्हें शुद्ध करके मुझे क्षमा कर। विदुषामनुचर मथुरावास्तव्यश्रीमद्भागवताभिनवशुकपण्डित-श्रीकेशवदेवचतुर्वेदात्मज डा० मुरलीधरचतुर्वेद शिक्षक, ज्योतिषविभाग सम्पूर्णानन्दसंस्कृतविश्वविद्यालय, वाराणसी خٹکsطح<جح~۔ विषयसूची विषयः 8 प्रस्टन . क-घ . मध्यमाधिकारः ३-९६ पूर्वाचार्याणां प्रशंसनम & आत्मनः कतृत्वारम्भणीयस्य च सम्बन्धार्थवर्णनम ६ ग्रन्थस्यानारम्भकारण विशिष्टमारम्भे कारणान्तरं पूर्वार्धनाभिधायो त्तरार्धेन सुजनगणकप्रार्थना ७ सुजनगणकान् प्रार्थयन् प्रयोजनकथनम् सिद्धान्तग्रन्थलक्षणम् - C सिद्धान्तश्रशसनम - - a ज्योतिश्शास्त्रस्य वेदाङ्गत्वम् ko वेदाङ्गत्वादवश्यमध्येतव्य तदुद्विजैरेव नान्ये: , ზo ज्योतिश्शास्त्रमूलभूतस्य सग्रहस्य भचक्रस्य चलनम् १३ - अनाद्यनन्तस्य कालस्य प्रवृत्तिम् १६ ॥ कालमानाना विभागकल्पनाम् Rー कालविभाग परिभाषया सौरादीनि तन्मानानि . მდ. ლა ٭ ब्राह्ममानम् २२ २३ ब्राह्ममानेऽन्यकथनम् RY ब्राह्ममाने कारणान्तरम् २४ वर्तमानदिनगतवर्णनम् - २६ बाहिंस्पत्यं मानुषमानश्च २७ मानोपसंहारः . . . २९ भगणाध्याय: ग्रहाणां मन्दोच्चानां ग्रहपातानाश्च भगणमानम् २९-३० भभ्रममानम् Y4 ( २६ ) सूयह चान्द्राहमानम् । Y4 R. कुदिनमानम् YS ~ अधिकमास-न्यूनाहमानम् 닝o प्रकारान्तरेणाधिमासेन्दुदिनावमानि 'o प्रकारान्तरेण चान्द्रमासदिनक्षयवर्णनम् c प्रकारान्तरेणाधिमासज्ञानम् . ሄቖ ग्रहानयनाध्यायः अहर्गणानयनम् ሄNሪ ग्रहानयनम् - ሂሄ.. ज्ञातेऽर्केऽवमशेषाच्चन्द्रज्ञानम् ५५ अधिमासावमशेषाभ्यां चन्द्राकानयनम् . 以氏 प्रकारान्तरेण ग्रहानयनम् ሄ.& अानयनप्रकाराणामुपपत्तिः o पुनः प्रकारान्तरेण ग्रहानयनम् R मध्यग्रहादहर्गणानयनम् R अहर्गणादपि कल्पगतज्ञानम् ६२ कलिगतादपि, अहर्गणादिकम् 5マ कलिमुखग्रहकथनम् ६२ कक्षाध्याय: खकक्षामानम् ६३ स्वमतप्रतिपादनम् ኟሄ.. ग्रहकक्षानयनम् ፭ኳ रविचन्द्रनक्षत्रकक्ष्ामानम् - 氏守 ग्रहगतियोजनानि vn ६६ ग्रहानयनम् ६६ कक्षानयने विशेषः ૬૭ प्रत्यब्दशुद्धी सावनदिनाद्यम् ६७ प्रकारान्तरेण सावनदिनाद्यम् . ६९ पुनः प्रकारान्तरेण W9 ծ क्षयाहाद्यम् W9 ծ प्रकारान्तरेण क्षयाहाद्यानयनम् wሪካ & ( २७ ) प्रकारान्तरेणावमानि . v9R गताधिमासाना शुद्धेश्वानयनम् a ७२ प्रकारान्तरेणाधिमासानयनम् ७३ दिनाद्येन विनाऽप्यब्दाधिपानयनम् VSR अवमैविनाऽप्यवमशेषघटिकानयनम् VSY रव्यब्दान्तग्रहानयनम् MSK प्रकारान्तरेण चन्द्रध्रुवकम् VSY कलिगतादब्दाधिपानयनम् VSY अहर्गणार्थ क्षेपदिनानि \Sl. अहर्गणानयनम् ७६ अहर्गणानयने विशेषः V96, सूर्यानयनम् ܗܘ चन्द्रानयनम् VSS भौमानयनम् ७९ बुधचलानयनम् ታ ec9 गुरॊः शुक्रश्चलस्य चानयनम् Zo शनेरानयनम् o विधूच्चानयनम् Z पातानयनम् । ○ ※ प्रकारान्तरंण ग्रहानयनम् ८१ दिनगतिसाधनम् とR अतुल्यत्वे कारणम् とマ अधिकमासादिनिर्णयाध्यायः अहर्गणादौ विशेष: ८२ लघुदिनौघविषये कथनम् ८३ अधिकमासाननयने विशेषः ・ zき शुद्धौ विशेषः くき अधिकक्षयमासयोः लक्षणम् Z गतागतक्षयमासकालवर्णनम् 8R अधिकमासविषये 9f9; 3. ९३ भूपरिध्याद्यध्यायः भूपरिधिव्यासयोर्वर्णनम् ९३ भूपरिधिस्फुटीकरण मध्यरेखास्थानकथनच Y (; २८ ) धनुः करणम् परमक्रान्तिज्याकथनम् लघुखण्डकैज्र्यासाधनम् भोग्यखण्डस्फुटीकरणम् भोग्यखण्डस्य धनुः करणाय स्फुटीकरणम् केन्द्रानयनं विधाय ततो ध्विनर्णकल्पना भजकोटिकल्पना च ग्रहाणां मन्दपरिधिप्रतिपादनम्। भौमादीनां शीघ्रपरिधिकथनम् भुजकोट्योः फलानयनम् प्रकारचतुष्टयेन कर्णानयनम् लघुज्यया लघुप्रकारेण सूर्यन्द्रोः फलानयनम् १०१-१०२ १०३ १ o३ &c Y R o Y R e Y & o \9 ? c.4 ? ०९ 88 o ११२ ११२ & 8냈 《닛 8 & 8 ११६ R8と ११९ Rマ R & ❖ሄ. १२६ १२७ Rマー RRと १२९ Rマ° ( २९ ) दिनरात्रिमानम् 8R e ग्रहाणां चरकर्म १३० लड्रोदयसाधनम्। १३१ प्रकारान्तरेण लड्रोदयसाधनम १३१ पुनः प्रकारान्तरेण तदानयनम् १३२ निष्पन्नासूनां कथनम् । R नैपुण्यम् R भुजान्तरम १३३ उदयान्तरम् ፪ ጻY येऽ योदयान्तरस्य वासनां न बुध्यन्ति तेषा प्रतीत्यर्थमन्यदपि ፪ Rፂ प्रकारान्तरेणीौंदयिककर्म • 8 ኛሄ तिथिकरणभयोगानां साधनम् १३६ नतकर्म . १३६ स्फुटग्रहस्य तात्कालिकीकरणम् く。< सूक्ष्मनक्षत्रानयनम् * 浅く ग्रहाणां राशिसङ्क्रान्तिमानं भतिथिकरणयोगानां सन्धिमान १३९ त्रिप्रश्नाधिकारः ፃ¥8--ኛ ❖ሄ त्रिप्रश्नारम्भप्रयोजनम् R×8 लग्नसाधनम्। ? 'ᏑᎸ लग्नात्कालानयनम् RYK R विलोमलग्नज्ञानम् ፪ኳቛ दिग्ज्ञानम् ጳሄ..8 दिक्सम्बन्धम् ቋሄ5 छायातः कर्णं, कर्णाच्छायाज्ञानम् ፪ሄ፤eና शङ्कीर्नामानि, अक्षाशलम्बांशज्ञानम् ܀ ܘ १६४ अक्षक्षेत्राणि । c लम्बाक्षज्याग्रादिभेदज्ञानम् Rä*ーRゆマ कोणशङ्कीरानयनम् - १७२ दिनार्द्धशङ्कुञ्ज्ञानम् 98 VIV मू سر . . | १७६ प्रकारान्तरेण तदानयनम् 390 अन्त्याहत्योरानयनम् अन्त्यातो हृर्ति हृतेश्चान्त्याज्ञानम् अन्त्याहृतिभ्यां दिनार्धशङ्कज्ञानम् दिनार्धदिग्ज्याज्ञानम् प्रकारान्तरेण तदानयनम् छायाकर्णज्ञानम् प्रकारान्तरेण दिनार्धकर्णस्यानयनम् प्रकारान्तरेण तदानयनम् परसंज्ञात्समवृत्तकर्णम् प्रकारान्तरेणोन्मण्डलकर्णातू समवृत्तकर्णाच्च मध्यकणज्ञानम् । छायाज्ञस्य महत्वम् दिग्ज्याज्ञानम् इच्छादिच्छायानयनम् उत्तछायानयने विशेष: प्रकारान्तरेणेच्छायादिच्छायानयनम् दिच्छायानयने मन्दानां शङ्कायाः परिहारः कालनियमेन छायानयनम् । प्रकारान्तरेण कलानयनं विधाय तस्याश्चेष्टयष्टिज्ञानम् प्रकारान्तरेण यष्टिज्ञानम् इष्टान्त्यकाहृत्योरानयनम् इष्टशङ्गोरानयनम् नतकालाच्छड्रोरानयनम् इष्टशङ्कीरानयनम् इष्टान्त्यकाहृतिभ्यां शङ्कज्ञानम् प्रकारान्तरेणेटछायाकणनियनम् कर्णानयने विशेषकथनम् छायातः कालज्ञानम् । प्रकारान्तरेणोन्नतकालज्ञानम् छायातोऽकनयनम् क्रान्तिज्ञाने सति पलभाज्ञानम् छायातो भुजज्ञानम्

  • ロ8 १८१ Rーマ १८२

8t;き Rc;球 R to RG5 Rー5 Rに。 ፪ሪ\9 Rーw9 ※こ;に; くとく දිත& १९१ १९३ १९३ ।। १९४ १९५७ k ༢. १९५ ፪ ዴሄ १९६ . १९७ १९७ 、8%く १९९ ко о . Ro 8 २०१ ( ३१ - ) छायाकणें भुजेऽकें च ज्ञाते वाकज्ञाने भुजद्वये द्वये च ज्ञाते यः पलभां वेत्ति तस्योत्कर्षम् २०३ प्रश्नद्वयम्। *R o Y प्रथमस्योत्तरम् · დ. oY द्वितीयस्योत्तरम् २०६ सममण्डलप्रश्नः - ; R Ro अस्योत्तरम् २१० अन्यौ प्रश्नौ マRR प्रथमस्योत्तरम् RRR द्वितीयस्योत्तरम् RRマ 3r: 99th २१३ अस्योत्तरम् २१३ इष्टप्रभाप्रश्नः RR※ अस्योत्तरम् २१४ विविधप्रश्नाःसोत्तराः RR'aーママ球 नलकयन्त्रण ग्रहविलोकनप्रकार: Rマ× उपसंहारः Rマ史 पर्वसम्भवाधिकारः २२६-२२७ पर्वसम्भवज्ञानम् २२६ सूर्यग्रहार्थं विशेषः चन्द्रग्रहणाधिकारः । " Kr २२९-२५७ आरम्भप्रयोजनम् - RRS - ग्रहणोपयोगिनी इतिकर्तव्यताज्ञानम् - २३ o सूर्यचन्द्रयोः कक्षाव्यासार्धानयनम् R3 0 योजनात्मककर्णस्य स्फुटीकरणार्थ कलाकर्णज्ञानम् । २३१ योजनात्मककर्णस्य स्फुटीकरणम् २३१ रविचन्द्रबिम्बयोजनानि तथा भूभाविस्तृतिः २३२ योजनानां कलाकरणम् RYR प्रकारान्तरेण बिम्बकलानयनम् • マ\マ राहो: प्रकारान्तरेण कलाबिम्बम् マYR चन्द्रविक्षेपानयनम् २४३ ग्रहणे ग्रासप्रमाणम् マゞき ( ३२ ) स्थितिमदर्धयोरानयनम् RYY तयोः स्पष्टीकरणम् - RYYYY इष्टकाले भजानयनम् २४५ ।। इष्टकाले ग्रासप्रमाणम् - ኛ ፉዔ ग्रासात् तत्कालज्ञानम् マYa स्पशदिव्यवस्थितिः २४६ वलनानयनम् । マYー आयनवलनानयनम् RYs स्पष्टवलनानयनम् ス\s अङ्गुललिप्तानयनम् «ኳኛ वलनादीनामङ्गुलीकरणम् २५४ परिलेख: २५४ निमीलनोन्मीलनेष्ठग्रासपरेि लेख: २५५ सम्मीलनादिपरिलेख: २५६ इष्ठआसानयनम् २५६ परिलेखेन ग्रासात् कालानयनम् RY.8 ग्रहणे वर्णज्ञानम् २७ आदेश्यानादेश्यकथनम् ቕሄINS उत्क्रमज्यया वलनानयने दोषकथनम् । २५७ सूर्यग्रहणाधिकारः Re-RV9. आरम्भप्रयोजनम् ス史に。 लम्बनस्य भावाभावं धनर्णत्वं च कथयितुमितिकर्तव्यतायाः प्रतिपादनम् २६० लम्बनानयनमू २६० प्रकारान्तरेण लम्बनस्फुटीकरणम् २६१ लम्बनप्रयोजनम् २६२ सकृत्प्रकारेण लम्बनज्ञानम् २६६ नत्यर्थमर्केन्द्रोर्टक्क्षेपौ ۔ ۔ ۔ २६७ दृकक्षेपान्नतिसाधनन् - - २६८ स्फुटनतेरानयनम् R&乙 सुखार्थ स्थूले लम्बनावनती २६९ नतेः प्रयोजनम् && स्पर्शमोक्षकालज्ञानम् २६९ तत्र विशेषः २७२ ( ' ३३ )' ग्रहच्छायाधिकारः V. 3\5ሄ–ኛ።ኛ ग्रहमध्यमविक्षेपाः RIS' ग्रहविक्षेपानयनम् RV9. विक्षेपस्य क्रान्तिसंस्कारयोग्यतालक्षणमन्यत् स्फुटीकरणम् RV98 अायनदृक्कर्मसाधनम् QVSO अाक्षजदृक्कर्मसाधनम् 8 واة उदयास्तलग्नयोः स्वरूपं प्रयोजनश्च २८१ ग्रहस्य दृश्यत्वलक्षणम् スくR ग्रहस्य छायार्थ द्युगतम् - Rに、R क्रान्तेः स्फुटत्वं कृत्वा छाया साधनातिदेशम् スロR अत्रापि विशेष: くと、 तेषां दूषणस्य निराकरणम् マと球 ग्रहोदयास्ताधिकारः RCR-5C V9 नित्योदयास्तयोर्गतगम्यलक्षणम् २८३ तदन्तरघटिकाज्ञानम् RØYK अर्कासन्नभावेन उदयास्तो RYK बुधशुक्रयोविशेष: マに、 ग्रहाणां कालांशाः Rー:5 इष्टकालाशानयनम् マの短 तेरुदयास्तयोर्गतैष्यता प्रतिपादनम् २८६ अत्र विशेष: Rくい3 श्रृङ्गोन्नत्यधिकारः २८८-२९६ चन्द्रशङ्क्वर्थकथनम् 《ーG अर्कशङ्क्वर्थ-शङ्कतल [र्थकथनम् Rくく भुजज्ञानम् " २८९ कोटिज्ञानम् く%o दिग्वलनसाधनम् く* o चन्द्रस्य परिलेखसूत्रानयनयोग्यतों कतु संस्कारविशेषः २९१ परिलेखसूत्रम् २९४ परिलेख: २९५ ब्रह्मगुप्तकथने दूषणम् २६.६ ( ३४ ) ग्रहयुत्यधिकारः . 3ة - واة o من ग्रहाणां मध्यमबिम्बानि - R&A9 आसा स्फुटीकरणम् マやく युतिकालज्ञानम् ܗܝ २९९ स्थूलकालमानीय सूक्ष्मकथनम २९९ दक्षिणोत्तरान्तरज्ञानम् − Ro o भेदयोगलम्बनज्ञानम् Ro o भग्रहयुत्यधिकारः R o -3 o V9 भध्रुवकाः । ३०१ भान शरशा: ३०३ अगत्स्यलुब्धकयोः ध्रुवकाः ܐ ܘ ܪ इष्टघटिकानयनम् . ʼ Roʻg भग्रहयुतौ पूर्वकर्तव्यता * oY युतिकालज्ञानम् سمي ՀoՎ युतिप्रसङ्गेन भानामुदयास्तज्ञानम् . . . . $ éሄ अत्र विशेषः ३०६ कालान्तरवशेन विशेषः * o \9 पाताधिकार: ኛ o።-8 ♥ ፄ आरम्भप्रयोजनम् Roc सूर्यस्य गोलायनसन्धिप्रतिपादनम् ぇ oく चन्द्रस्य विशेषः - ३०९ साधारण्येन क्रान्तिसाम्यसंभवज्ञानम् ३११ व्यतिपातवैधूतयोर्लक्षणम् ३१२ क्रान्तिसाम्यस्य गतैष्यत्वप्रतिपादनम् ३१३ तस्मात् कालात्गतगम्यस्य क्रान्तिसाम्यकालस्य परिज्ञानम् - 球RY पाताद्यन्तकालपरिज्ञानम् ३१९ स्थित्यधर्मोपपत्तिः ३२० अत्र विशेषः ξ ο पातप्रयोजनम् ३२१ गोलाध्यायः ኛ ኛዟ-ዟ8 ዩ गोलप्रशंसा Rኛሄ मङ्गलाचरणम् 裘灭以 ( ጻፂ ) गोलग्रथनकारणम् गोलप्रशंसया गोलानभिज्ञगणकोपहासः गोलस्वरूपम्। गणितप्रशंसा ज्योतिश्शास्त्रश्रवणाधिकारिलक्षणम्। व्याकरणाध्ययनं प्रथममावश्यकम अन्योक्तिप्रकारेण आत्मनो गोलग्रन्थस्य वैशिष्टयम् गोलस्वरूपप्रश्नाध्यायः द्वीपानां समुद्रणाच स्थाननिर्देशः जम्बूद्वीपमध्ये गिरिनिवेशवशेन नवखण्डानां ज्ञानम् मेरुसंस्थानम् ३२६ R R o ३३० RR 8 ३३४ ३३४ ३३५ - ३३५-३६८ ३३५ ३३५ ३३६ ३३६ ३३६ ३३६ ३३७ ३४१ ३४१ ३४३ SYY RYY RYY RYa . ३४५ 我Y以 ३४६ RY& ३४६ RYVS) RYV9 ३४८ ३४९ ( ३६ ) अन्यविशेष: भारतस्यापि मध्ये नवखण्डानां कुलाचलानाच कथनम् लोकव्यवस्था – दिग्ठ्यस्थितिः अत्र विशेषः भचक्रभ्रमणव्यवस्था ध्रुवक्षसंस्थानम् विशेषार्थ भूपरिधिमानम् लल्लोक्तभूपृष्ठफलस्य दूषणम् गोलपृष्ठफलोपपत्तिः प्रकारान्तरेण गोलपृष्ठफलोपपत्तिः भूमेः प्रलयभेदौ प्रलयाश्र्च ब्रह्माण्डगोलकथनम् भूमेरुपरि सप्तवायवः ग्रहाणां पूर्वगतिमनुपलक्षितामपि दृष्टान्तेन दृढीकरणम् भदिनपूर्वकं रवेः स्फुटसावनम् वषंमध्ये सावनसङ्ख्याकथनम् चान्द्रमासलक्षणम् अधिमासोपपत्तिः अवमोपपत्तिः अहर्गणात् कल्पगतमानेतु विलोमविधिना यान्यवमान्यानीतानि ये चाधिमासास्तेषां विशेष: प्रश्नाध्याये विशेषप्रश्न: उक्तस्योत्तरम् उदयान्तराख्यकमाँपपत्तिः उदयान्तरकर्म देशान्तरस्वरूपम्। रेखादेशा: भूगोले स्फुटपरिधिदेशं स्फुटानुपातं च R', o ३५० 云*领 8ሄቒ ३५१ ३५२ · ३५२ ३६० ३६१ ३६१ ३६३ ३६५9 ३६8 " ३६९-३८२ ३६९ 3७४ 浅Sゞ ३७७ Re8 シーマ 球ーマ ( ३७ ) छेद्यकाधिकारः きくき-きくき ज्योत्पत्तिकथने कारणज्ञानम् - ३८३ जीवीक्षेत्रसंस्थानम् ३८३ स्पष्टीकरणे फलस्योत्पति: Rq& कालबिलम्बेन प्रतारणपरं वाक्यमिति ज्ञात्वा W शिष्यैः पुनः पृष्टस्तस्योत्तरम् । སྡེང་ང༠ विलिख्य छेद्यकज्ञानम् ३८७ फलानयन इतिकर्तव्यतोपपत्तिः ་་༢ང་དང་ मन्दस्फुटं मध्यमं प्रकल्प्य शीघ्रफलसाधने युक्तिः 球ー% उच्चोपपत्तिः ३८९ नीचोच्चवृत्तभङ्गिः ३९० कणनियनं फलञ्च ३९० य्त्रभाङ्ग: ३९० मन्दशीघ्रकमंद्रयेन स्फुटत्वे कारणम् ३९१ मन्दकर्मणि कर्णः किं न कृतस्तस्योत्तरम् • ३९२ नतकर्मवासना ३९२ गतिफलाभावस्थानम् ३९३ ग्रहस्य वक्रत्वं छेद्यके यथा शीघ्र' दृश्यते तदर्थकथनम् ३९३ केन्द्रसंज्ञास्फुटकक्षयोः ज्ञानम् 5% እ भुजान्तरकर्मोपपत्तिः ३९३ छद्यकोपसंहारेण गणकप्रज्ञावर्णनम्। ३९३ गोलबन्धाधिकारः RY-Yo गोलरचना क्रमः ጻ%Yፉ गोलबन्धः ३९४ तत्र विशेषः ३९४ उन्मण्डलविषुवन्मण्डलदृङ्मण्डलाना लक्षणम् ՀՏՎ तत्र विशेषः ՀՏ Վ दृग्गोललक्षणम्। ३९५ भगोलबन्धः ३९६ क्रान्तिवृत्तं, क्रान्तिवृत्तस्य च निवेशनम् ३३.६ विमण्डललक्षणम् ३६६ ( ३८ ) क्रान्तिविक्षेपः ३९७ क्रान्तिपात: विक्षेपपात: Yoo ज्ञशुक्रयोविशेषः Y4orR ग्रहगोले विशेषः YoR अहोरात्रवृत्तम् YoY त्रिप्रश्नवासना Yo-Y9. चरस्थानम् Yoሄደ लङ्कास्वदेशाकोंदययोरन्तरं चरकालकथनम् YoY चरफलस्य धनर्णवासना । Yok दिननि शोलंधुत्वमहत्वे हेतुः Yos fąqq: Yo* मेरुसस्थानम् Y*«oR9 दिनरात्रिस्वरूपे पितृदिनश्च "". YoV3 संहितोक्तस्याभिप्रायः * YoE पितृदिवसस्योदयास्तादिकालाः YY80;«62 ब्रह्मदिनोपपत्तिः Y&o R उदयास्तवासना Yo! R चरखण्डेरुदयानां न्यूनाधिकत्वम् Yዊ © अस्तमयज्ञानम् Y R. R. अत्र विशेषः Y 8 R लग्नशब्दव्युत्पत्योदयास्तमध्यलग्नस्थानानि ४११ लग्नार्थमर्कस्य तात्कीालिकीकरणवासना YKR देशविशेषेण राशयः सदोहिताननुदिताः ४१३ लल्लोक्तस्य दृश्याध्श्यत्वलक्षणस्य दूषणम् YR अन्यद्दूषणम् Y3Y अक्षलम्बज्ञानम् Yፉ፪Yፈ संक्षिप्तशङ्क्वानयनवासना Y?Y ' केषाञ्चिद्दूषणम् Yፉ ፬ሄ शङ्कुस्थानम् Y8 अग्रा, उदयास्तसूत्रलक्षणम् Yፉ8ሄ.. क्रान्तिक्षेत्रं, अक्षक्षेत्राणि Yኟጻ ( ३९ ) স্নহজালালনা Y9-YR R चन्द्रार्कग्रहणयोः स्पर्शे मोक्षे च दिग्व्यत्ययस्योपपत्तिः Y89 नतिलम्बनयोः कारणम् Y 8; छादकनिर्णयः Y88. किं ते सिद्ध कुत:कुत इति प्रश्नस्योतरम् ά ο छेदकप्रकारेण लम्बनम् Y6 ́ro नत्युपपत्तिः ×ママ स्फुटलम्बनज्ञानम् × Rき वलनवासन YRゞ उदयास्तवासना %ーマー、き双 उदयेऽस्ते च दृक्कर्मकारणकथनम् Y球R तत्कर्मज्ञानम् Y球マ शरस्य स्पष्टीकरणम् -- ४३३ ब्रह्मगुप्तादिभिः किं स्पष्टो नोक्त इत्याशङ्का YRY सद्रूषणमुपह्ासः YRY उत्क्रमज्यानिवृत्तिः YRY तद्व्यभिचारः . YiY. तन्मातभ्रमे कारणकथनम् Yኛሄ श्रृङ्गोन्नति वासना Ÿእ%—¥Sw9 शुक्लत्वे कृष्णत्वे कारणप्रतिपादनम् ३३६ उपसंहारः । * * ইও यन्त्राध्यायः YRV3-Y96. अादौ तदारम्भप्रयोजनम् । YR9 गोलयन्त्रलक्षणम् YRA नाडीवलययन्त्रकथनम् “ҮҮ о घटिकायन्त्रवर्णनम् YY8 शङ्कुचक्रयोर्लक्षणम् YYR वेधेन ग्रहज्ञानम् YᎹYᎣᏱ चापयन्त्रतुर्ययन्त्रलक्षणमू s Yፉሄረ फलकयन्त्रप्रतिपादनम् । Yão यष्टिसाधनम् .. `४६२ यष्टिप्रयोजनम् * YaY« एतावत्यभीष्टे काले नते क्वच्छाया लगिष्यतीत्येतदर्थवर्णनम् ४६५ यष्टियन्त्रलक्षणम् Yፉጻሄ अन्यत्किञ्चित् Yão केवलदिग्ज्ञाने सत्यक्षभा Ya's उद्यन्तमर्कमट्ठ्ठापि ४६७ दिग्देशकालानामज्ञाने केवलार्क-दर्शनादेव सर्वम् ४६८ कालज्ञानम् ४६९ ।। धीयन्त्रं विवक्षुरादौ तत्प्रशंसा । *ও • यष्ट्या वेधेन पलभज्ञानम् ४७२ · · वंशादिवेधम् YSR केवलाग्रवेधेन कथनम् Y9 जलान्तर्वेधः YSY किंवा यष्ट्येत्यस्योदाहरणम् . Ys स्वयंवहयन्त्रलक्षणम् YASā अस्मिनन्योपरि अाक्षेपः YVSS ऋतुवर्णनाऽध्याये ऋतूनां वर्णनम् Y90-Y4 प्रश्नाध्यायः Yc-R आरम्भप्रयोजनम् YČR बुद्धमतः प्रशंसा Ye विविधप्रश्नोत्तराणि ४८३-५२६ जयोत्पत्तिः ५२६-३६ ।।

ग्रन्थोद्धरणसूची سم 

श्रीगणेशाय नमः ।

सिद्धान्तशिरोमणिः

वासनाभाष्य-वार्तिकसहितः

ग्रहगणिताध्यायः

वा० भा०--जयति जगति गूढानन्धकारे पदार्थान्
जनघनघृणयाऽयं व्यञ्जयन्नात्मभाभिः ।
विमलितमनसां सद्वासनाभ्यासयोगै-
रपि च परमतत्त्वं योगिनां भानुरेकः ॥

 जयति सर्वोत्कर्षेण वर्त्तते । कः । अयं भानुः सूर्यः । किंविशिष्टः । एकः अद्वितीयः । किं कुर्वन् । व्यञ्जयन् प्रकाशयन् । कान् । पदार्थान् । काभिः । आत्मभाभिः स्वदीप्तिभिः । क्व । जगति । किंविशिष्टान् पदार्थान् । गूढान् अदृश्यान् । कस्मिन् सति । अन्धकारे सति । कया हेतुभूतया । जनघनघृणा तयेत्यर्थः । न केवलं घटपटादीन् पदार्थान् व्यञ्जयन् । अपि च परमतत्त्वं परं ब्रह्म । केषाम् । योगिनाम् । कथंभूतम् । कलुषितमनोभावादज्ञानरूपेण तमसा अतिगूढम् । किंविशिष्टानां योगिनाम् । विमलीकृतचेतसाम् । कैः । सद्वासनाभ्यासयोगैः । सतो ब्रह्मणो वासना सद्वासना तस्या अभ्यासयोगास्तैरमलीकृतचेतसां योगिनां परमतत्त्वं व्यञ्जयन्नेको रविरेव राज्यते ।

अथ निजकृतशास्त्रे तत्प्रसादात् पदार्थान्
शिशुजनघृणयाऽहं व्यञ्जयाम्यत्र गूढान् ।
विमलितमनसां सद्वासनाभ्यासयोगै-
र्हृदि भवति यथैषां तत्त्वभूतार्थबोधः ॥
वासनावगतिर्गोलानभिज्ञस्य न जायते ।
व्याख्याताः प्रथमं तेन गोले या विषमोक्तयः ॥

 तत्रादौ तावदभीष्टदेवतां मनोवाक्कायैर्नमस्कृत्य तस्याः सकाशादभीष्टार्थस्याशंसनमाह ।

यत्र त्रातुमिदं जगज्जलजिनीबन्धौ समभ्युद्गते
ध्वान्तध्वं सविधौ विधौतविनमन्निःशेषदोषोच्चये ।
वर्त्तन्ते क्रतवः शतक्रतुमुखा दीव्यन्ति देवा दिवि
द्राङ्नः सूक्तिमुचं व्यनक्तु स गिरं गीर्वाणवन्द्यो रविः ॥ १ ॥

 वा० भा०--व्यनक्तु प्रकाशयतु । कः । सः । स कः । रविः सूर्यः । काम् । गिरं वाचम् । केषाम् । नः अस्माकम् । किं विशिष्टां वाचम् । सूक्तिमुचं सूक्तिं मुञ्चतीति सूक्तिमुक् तां सूक्तिमुचम् । कथम् । द्राक् झटिति । किंविशिष्टो रविः । गीर्वाणवन्द्यः । गीर्वाणा देवास्तैर्वन्द्य इति गीर्वाणवन्द्यः । पुनः किंविशिष्टो रविः । यत्र यस्मिन् रवाविदं जगत् त्रातुं रक्षितुं निशि मृतपतितमिवोत्थापयितुं समभ्युद्तेऽस्यां पृथिव्यां समभितः समन्तादुद्गते सति वर्त्तते प्रवर्तन्ते । के क्रतवः । यज्ञाः पञ्च महायज्ञा दर्शपौर्णमासयागज्योतिष्टोमादयः यत्र यत्र यदा यदा स भगवानुदेति तत्र तत्र तदा तदा यज्ञा प्रवर्तन्त इत्यर्थः । समभ्युद्गत इत्येवं वदताऽऽचार्येणोदितहोमिनामेव

पक्षोऽङ्गीकृत इति नाशङ्कनीयम् । यतोऽनुदितहोमिनामप्युदयात् प्रागासन्न एव यागकाल इति भावः । न केवलं यज्ञाः प्रवर्त्तन्ते । अत एव कारणाद्दीव्यन्ति च क्रीडावन्तो द्योतन्ते । क्व । विवि स्वर्गे । के । देवाः । किविशिष्टाः । शतक्रतुमुखा इन्द्रादयः । यतस्ते यज्ञांशभुजः । पुनः किविशिष्टे रवौ । ध्वान्तध्वंसविधौ ध्वान्तमन्धकारस्तस्य ध्वंसं विदधातीति ध्यान्तध्वंसविधि स्तस्मिन् । पुनः किविशिष्टे । विधौतविनमन्निःशेषदोषोच्चये विधौतः प्रक्षालितो विघ्नमतां प्रणतानां निःशेषदोषोच्चयः सकलपापसमूहो येन असौ विधौतविनमन्निःशेषदोषोच्चयस्तस्मिन् । पुन। किंविशिष्टे । जलजिनीबन्धी । कमलिनीबन्धी। अत्र जलजिनीशब्देन कुमुदिन्यपि गृह्यते। यतस्तामपि चन्द्रबिम्बसंक्रान्तै: स्वरश्मिभिरेवोल्लासयतीति । एवं जलजस्थलजाद त्रैलोक्योवरर्वातनामुपकारप्रकृतिः स गिरं दिशतु । अहो एवं विशिष्टादपि भगवतः सूर्यात् किं वाङ्मात्रस्याशंसन कृतम्। सत्यं तदप्युच्यते । इह हि कवीनां काव्यरचनोद्यतानां सद्वाक्यप्रवृतिरेवा भीष्टमिति भाव ।। १ ।।

 

॥ श्री गणेशाय नमः ।।

वा० वा०-यस्मात् सर्वमिदं जगत्समुदितं स्वोत्सृष्टभूतैः पुरं,
कृत्वा तत्र निविश्य मानसगुणान् स्वस्मिन् वृथा मन्यते ।
स्वाज्ञानादिव बद्ध मुक्त इति यं वेदो निषेधावधिम्,
ब्रहोत्याह न वेद कश्चिदपि यं प्रेमास्पदं तं भजे ।। १ ।।
गङ्गाधरायाऽमितविक्रमाय, त्र्यक्षाय सर्वाय' दिगम्बराय ।
त्रिशूलहस्ताय नमः शिवाय सुरेन्द्रवन्द्याय जटाधराय।। २ ।।
नमामि लक्ष्मीपतिमिन्द्रवन्द्यमुपेन्द्रमिन्द्रावरजं चतुर्भुजम् ।
गदारथाङ्गाब्जसुशह्वहस्तं सुपर्णपृष्ठोपरिगं वरप्रदम्।। ३ ।।
यां मूलप्रकृर्ति जगाद कपिलो वेदान्तिनो यां महा-
मायामित्यपरे हरस्य गृहिणी' त्रैलोक्यरक्षाकरीम् ।
भक्तापद्विनिवारिणी सुरगर्णर्वन्द्यामनिन्द्या जग-
द्वन्द्यां तां प्रणमामि विश्वजननीं वेदैविमृग्यां पराम् ।। ४ ।।


यद्गावः खगभादिके जलमये संमूच्छिता भास्वरा
ध्वान्तं तत् क्षपयन्ति नैशमनिशं यः सर्वदा भासते ।
कालात्मा खलु कालकृत्समयदिग्देशस्य यो व्यञ्जक-
स्तस्मै चन्द्रतनोः क्षयोपचययोः कत्रं सवित्रे नमः ।। ५ ।।
लम्बोदरं विघ्नविनाशनाय, गजाननं नौमि परावरेशम् ।
यः कर्मकाले स्मरणेन' सद्यः कार्यस्य सिद्धि विदधाति पुंसाम् ।। ६ ।।
यस्याः प्रसादमासाद्य जडो याति बुधार्यताम् ।
ब्राह्मी जयति सा वाणी वीणापुस्तकधारिणी। ७ ।।
निजतातस्य कृष्णस्य कृत्वा पादाम्बुजं हृदि ।
शास्त्रं पितृव्यतोऽधीत्य वक्ष्ये पूर्वां सुवासनाम् ॥ ८ ॥
सिद्धान्तवासनाभाष्यममितार्थ मिताक्षरम् ।
व्याख्यायते नृसिंहेन गणकानन्दहेतवे। ९ ।
विधाय सूर्यसिद्धान्तवासनाभाष्यमुत्तमम् ।
वासनावातिकं कर्तुमुद्यतोऽस्मि शिरोमणेः ।। १० ॥

 अथ शाण्डिल्यमुनिवरगोत्रावतंसः कुम्भोद्भवालङ्कृतदिगङ्गनाभरणसर्वस्वः' सह्यकुलाचलाश्रित-जडविड-नगरनिवासेन sपवित्रतदण्डकारण्यो नानामखाजितपुण्यो याज्ञिकानामग्रणीर्यजुः शाखिनामुपाध्यायः सांवत्सराणामाचार्यः काव्यनाटकालङ्कार विदामध्यापयिता धीवृद्धिदोपायकर्ता ब्रह्मतुल्य-वशिष्ठतुल्य-सर्वतोभद्रादियन्त्रनिर्माता महाराष्ट्राणामाश्रयो महेश्वराचार्यनन्दनः परमकारुणिकः श्रीभास्कराचार्यः श्रीधर ब्रह्मगुप्त-लल्ल-चतुर्वेदाचार्य-निर्मितापारगणितार्णवविचारवारिरिङ्गत्सन्देहसन्दोहग्राह गृहीतानुद्दिधीर्षुः सिद्धान्तशिरोमणि प्रणिनाय ।

 तत्र "प्रत्यूहव्यूहविध्वंसकामो ग्रन्थसमाप्तिप्रचयगमनार्थं छात्रव्रातशिक्षायै मङ्गल माचरति यत्र त्रातुमिति ।

 पितामह-वशिष्ठ-सोम-रोमक-पौलिशादिभ्यः पूर्वंगणितशास्त्रप्रणेतृत्वाद्विवस्वतः प्रसादात्कस्यचिद्रचनेयं प्रादुर्भविष्यतीति सूर्यसिद्धान्तोक्तिश्रवणाच्च रवेवगाशंसनं युक्तम् ।

 स रविर्नः° गिरं व्यनक्तु । स कः । यत्रेति । यस्मिन् समभ्युद्गते क्रतवो वर्त्तन्ते प्रवर्त्तन्ते । अत्राचार्येणोदितहोमिनामेव पक्षोऽङ्गीकृत इति वदता भाष्यकारेण यज्ञ परः क्रतुशब्दो होमपरो व्याख्यातः । अस्ति होमे यागपदाभिधेयं सर्वम् । देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागः किल यागः स एव प्रक्षेपाधिको होम इति । ‘यजति चोदितं कर्म जुहोति नाप्यनूद्यमानं दृष्टं किमुतात्र' इति न कश्चिद्दोषः । ‘उदिते जुहोति अनुदिते जुहोति’


१. रणोन क पु० । २. सर्वस्वमिति क ख पु० । ३. पवित्रत ख पु० । ४. राणाचा ख पु० ॥ ५. प्रत्युहविध्वंस ख पु० । ६. पूर्वमिति क ख ग पु० । ७. रविन ख पु० । ८. प्रवर्त्तते ख पु० ।।

इति 'अग्निहोत्रहोमस्यैव सूर्योदये प्रवृत्तिर्दृश्यते२ । अग्निहोत्रं कुर्वाणा बहवो दृश्यन्ते इति कत्तृबाहुल्याभिप्रायं क्रतव इति बहुवचनम् । कर्मभेदकप्रमाणानां शब्दान्तराभ्यासाॐ सन्निधि गुणसंख्यानाम्नामभावात् प्रत्यभिज्ञातस्य* कर्मण एकत्वात्। यद्वा क्रतुशब्देन पञ्चमहायज्ञा गृह्यन्ते शतक्रतुमुखा देवा दिवि स्वर्गे दीव्यन्ति तदंशभागित्वात्। अंशिनः समुदये 'ज़्शानां क्रीडा समुचितैव । अथवा क्रत्वंशभागित्वात् क्रीडन्ति । यद्यपि श्रूयमाणा देवता कर्मस्वरूपनिष्पादयित्री कर्मणोऽङ्गभूता न प्रधानत्वं प्रतिपद्यते, तथापि कर्मणो जडत्वेन फलदातृत्वासंभवाच्चेतनाधिष्ठितस्य कर्मण: फलदातृत्वसंभवाच्चास्ति कर्माधिष्ठाता देवः प्रधानम्६ । तस्य प्रीतिसम्पादक कर्मेति क्रीडा युक्तैव । इन्द्रादयोऽपि तदंशाः । अतो न किञ्चिद्विरुद्धम् ॥ १ ॥

इदानीं पूर्वाचार्याणां प्रशंसन सविनयमाह।

कृती जयति जिष्णुजी गणकचक्रचूडामणि-
र्जयन्ति ललितोक्तयः प्रथिततन्त्रसद्युक्तयः ।
वराहमिहिरादयः समवलोक्य येषां कृतीः
कृती भवति मादृशोऽप्यतनुतन्त्रबन्धेऽल्पधीः ।। २ ।।



वा० भा०-स्पष्टार्थमिदम्। २ ।।

वा० वा०-गणिताचार्यप्रशंसापूर्वक 'साधनभूयस्त्वे फलभूयस्त्वमिति न्यायमाश्रित्य मङ्गलान्तरमाचरति कृती, इति ॥ २ ॥

इदानीमात्मनः कर्तुत्वारम्भणीयस्य च सम्बन्धार्थमाह ।

कृत्वा चेतसि भक्तितो निजगुरोः पादारविन्दं ततो
लब्ध्वा बोधलवं करोत सुमतिप्रज्ञासमुल्लासकम्।
सद्वृत्तं ललितोक्तियुक्तममलं लीलावबोधं स्फुटं
सत्सिद्धान्तशिरोमणिं सुगणकप्रीत्यै कृती भास्करः ।। ३ ।।



वा० भा० इदमपि सुगमम्। ३ ।।

वा० वा०-निजगुरुचरणारविन्दध्यानपूर्वकं तल्लब्धप्रसादश्चिकीर्षितं प्रतिजानोते कृत्वेति ।

१. अग्निहोम ख पु० । २. दृश्यति ख पु० । ३. म्यासां ख पु० । ४. ज्ञातश्च क ख ग पु० । ५. समुद अशा’ ख पु० । ६. अभेदस्थले ‘वेदाः प्रमाणम् इति वत् समानलिङ्गकत्वमतन्त्रम् । ७. प्रचुरमङ्गलस्यैव प्रचुरसमासि प्रति प्रचुरविघ्नध्वंसं प्रति वा। कारणत्वमितिसिद्धान्त

माश्रित्य वक्ति ‘साधन भूयस्त्व' इति । 
मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः

“विमतिप्रज्ञा इत्यपि पाठः साधीयान् महोत्कर्षाधायकत्वात्' । अनेन विशेषणेन मुनि कृतशास्त्राद्विशेषः सूचितः ।। *सद्युत्तिमित्यनेनार्यभटशास्त्राल्ललितोक्तियुक्तमिति, वराहादिशास्त्रादमलमिति, लल्ल-श्रीपति-प्रणीतशास्त्राद् बालावबोधमिति, ब्रह्मगुप्तशास्त्रात् स्फुटमिति, पितामहादिसिद्धान्ताद्विशेषः सूचितः । एतावता *विशेषणव्यूहेनैतावद्विशेषजिज्ञासुरधिकारीति सूचितम् । एतद्ग्रन्थकरणफलं सुगणकप्रीतिरित्युक्तम् ॥ ३ ॥

इदानीं ग्रन्थस्यानारम्भकारण विशिष्टमारम्भे कारणान्तर पूर्वार्धनाभिधायोत्तरार्धन सुजनगणकान् प्रार्थयन्नाह ।

कृता यद्यप्याद्य श्रतुरवचना ग्रन्थरचना
तथाऽप्यारब्धेयं तदुदितविशेषान् निगदितुम् ।
मया मध्ये मध्ये त इह हि यथास्थाननिहिता
विलोक्याऽतः कृत्स्ना सुजनगणकैर्मत्कृतिरपि ॥ ४ ॥

वा० भा० आद्येराचार्येर्यद्यपि चतुरवचना श्लक्ष्णा ग्रन्यरचना कृता तथाऽपि मयाऽऽरब्धा । इदमः प्रस्तुतनिर्देशादियमीदृशी चतुरवचना अचतुरवचना वा । यद्यचतुरवचना तर्हि किमारम्भणीया तदर्थमाह । तदुदितविशेषान् निगदितुमिति । यत् तैरुदितं तत् तदुदितं तस्माद्ये विशेषास्ते तदुदितविशेषाः । ये तैर्नोक्ता इत्यर्थः । अथ सुजनान् प्रत्याह । सुजनाश्च ते गणकाश्च सुजनगणकास्तैरियं मरकृतिरपि विलोक्या। अपि शब्दः समुच्चयार्थ । तेन हे सुजनगणका भवद्धिब्रह्मादीनां कृतयः किल विलोकिताः । इदानीं मत्कृतिरपि मदुपरोघेन विलोक्या । यदि विलोक्या तहिं कृत्स्ना समग्रा । किमिति । हि यस्मात् कारणात् ते विशेषा इहास्मिन् ग्रन्थे मया मध्ये मध्ये यथास्थानं यथाऽवसरं निहता निक्षिसाः । कृत्स्नग्रन्थविलोकनेन विना सर्वे न ज्ञायन्त इत्यर्थः । ४ ।।

। वा० वा०-नन्वेते विशेषा: सिद्धान्तचूडामणिप्रभूतिष्वपि वर्तन्ते' कृतमनेन' ग्रन्थप्रणयनेनेत्यत आह [ कृता इति ]

असङ्गतिप्रलापस्तु प्रेक्षावतामनवधेयो भवतीति यथास्थान एव विशेषा अभिहिता इत्याह

'मया मध्ये मध्ये त इह हि यथास्थाननिहिता' इति

विशेषवगत मत्कातिविलोक्यापि मदुरोधेन इत्नापि द्रष्येत मुजनातू प्राथयत ।


१. महोव्रत्कषा ख पु० । २. द्युक्तित्येन’· ख पु० । R. व्यूहनता’ ख go Y6. वतते ख go ५. अलमित्यर्थः । ६• अनाहत इत्यर्थ: । 
सिद्धान्तशिरोमणौ ग्रहगणिते

‘विलोक्याऽतः कृत्स्ना सुजनगणकैर्मत्कृतिरपि।' अत्र अपि शब्दो भिन्नक्रम:'। अतो विलोक्या मत्कृतिः कृत्स्नापि द्रष्टव्येत्यर्थः ॥ ४ ॥

इवानों सुजनगणकान् प्रार्थयन् प्रयोजनमाह ।

तुष्यन्तु सुजना बुद्ध्वा विशेषान् मदुदीरितान्।
अबोधेन हसन्तो मां तोषमेष्यन्ति दुर्जनाः ।। ५ ।।

° भा° सुजना इति विशेषणं किम् । यतो डजनाः स्वतस्तोषमेष्यन्ति । यवा दुर्जना मढुक्तान् विशेषान् द्रक्ष्यन्ति तदा तानज्ञात्वा दौर्जन्येन सञ्छन्नमतयो विशेषार्थान् न बुष्यन्ति तेनाबोधेन मदुतिमेव विरुद्धां मन्यमानाः सहर्षाः कि तेन कविना विरुद्धमुक्तमिति मामेव हसन्तस्तोषमेष्यनित । न हि तोष विना हास्यमुत्पद्यत इति भावः ।। ५ ।। वा० वा०-मत्कृतिविलोकने सर्वेषामपि सन्तोषो भविष्यतीत्याह तुष्यन्तु इति ।। ५ ।।

अर्थकश्लोकेन सिद्धान्तग्रन्थलक्षणमनन्तरश्लोकद्वयेन सिद्धान्तप्रशंसा चाह ।

त्रुट्यादिप्रलयान्तकालकलना मानप्रभेदः क्रमा
च्चारश्च द्युसदां द्विधा च गणितं प्रश्नास्तथा सोत्तराः ।
भूधिष्ण्यग्रहसंस्थितेश्च कथनं यन्त्रादि यत्रोच्यते
सिद्धान्तः स उदाहृतोऽत्र गणितस्कन्धप्रबन्धे बुधैः ॥ ६ ॥
जानन् जातकसंहिताः सगणितस्कन्धैकदेशा अपि
ज्योतिः शास्त्रविचारसारचतुरप्रश्नेष्वकिञ्चित्करः ।
यः सिद्धान्तमनन्तयुक्तिविततं नो वेत्ति भित्तौ यथा
राजा चित्रमयोऽथवा सुघटितः काष्ठस्य कण्ठीरवः ॥ ७ ॥
गर्जत्कुञ्जरवर्जिता नृपञ्चमूरप्यूर्जिताऽश्वादिकै-
रुद्यानं च्युतचूतवृक्षमथवा पाथोविहीनं सरः ।
योषित् प्रोषितन्तनप्रियतमा यद्वन्न भात्युच्चकै-
ज्योंतिः शास्त्रमिदं तथैव विबुधाः सिद्धान्तहीनं जगुः ।। ८ ।।

वा० भा० स्पष्टम्। ६-८ । वा० वा०-यदर्थ यो विचार आरभ्यते तत्समाप्तौ। स एव बुद्धिस्थो भवतीति नियमात् सिद्धान्तशिरोमणि करोतीति प्रागभिहितम् । तत्र सिद्धान्तपदेन कोऽसौ ग्रन्थविशेषोऽभिधीयत इति तल्लक्षणमवतारयति त्र्युष्टयादीति ।


R. अयमाशयः, यद्यपि अपि शब्दस्य कृति शब्देन सह श्रूयमाणत्वात्कृतिपदेनाऽन्वयो युक्तः,

परन्तु क्रमभेदपठनेन कृत्स्ना शब्देनाप्यन्वेति ।
सिम्-२
मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः

गण्यते सङ्ख्यायते तद् गणितं तत्प्रतिपादकत्वेन तत्संज्ञं शास्त्रमुच्यते । तत्र व्यक्तन स्पष्ट्रेनोच्चावचजनप्रसिद्धमार्गेण सडूलनादिना यदुच्यते तद्व्यक्तम् । यावत्तावदादिवर्णकल्पनासापेक्षबुद्ध्या गणितमव्यक्तम् । ग्रहकर्मणा ग्रहगणितम् । गोलेन वेधादिना ग्रहकर्म सवासनं गण्यत इति गोलाश्रितत्वाद्गोलगणितम् । गणितचतुष्टयात्मको गणितस्कन्धः । कालविधानशास्त्रापरपर्यायं ग्रहगणितमेव गणितस्कन्धः । स चाध्येतव्यः । अत्र वासनावगतिपूर्वकोऽध्ययनविधिव्यापार' इति । एतद्गणितत्रयं ग्रहगणितवासनायामुपयुक्तम्। अतो गणितचतुष्टयात्मकत्वं गणितस्कन्धस्य व्यवहरन्ति स एव सिद्धान्त इति। तथा चाहु:२।

व्यक्ताव्यत्तभगोलवासनमयः सिद्धान्त अादिरिति ।

आचायोंऽपि *-

गणितस्कन्धसन्दर्भा दर्भगभग्रधीमतः ।
उचितोऽनुचितो यन्मे धाष्टर्यं तत् क्षम्यतां विदः ।

इति सिद्धान्तं गणितस्कन्धत्वेन व्यावहरत् * ( व्यवाहरत् ) ग्रहतिथिसारिण्यो यन्त्रादि सर्वमत्रैवान्तर्भूतम्' । अन्ये त्वेवमिच्छन्ति यत्र कल्पादेर्ग्रहानयनं स सिद्धान्तः । यत्र युगादेस्तत् तन्त्रम् । यत्र शकादेस्तत् करणमिति । अभियुक्तास्तु* सिद्धान्ततन्त्रशब्दाभ्यां गणितस्कन्धतदेकदेशावभिधीयेते । होराशब्दो लग्नतदर्धयोरिवेत्याहुः° । उभयथाप्यभियुक्तिप्रसिद्धिदर्शनात् । तन्त्रशब्देन ग्रहगणितस्कन्धं वराहो व्यावहरत् । (व्यवाहरत् ? ) सांवत्सरसूत्रे तेनोक्तम्। तत्र ग्रहगणिते पौलिशरोमक-वशिष्ठ-सौर्यपैतामहेषु पञ्चस्वेतेषु सिद्धान्तेषु युगवर्षायनर्तुमासपक्षाहोरात्र-याम-मुहूर्त-नाडी-विनाडीप्राणवुट्याद्यवयवाद्यस्यं कालस्य क्षेत्रस्य च वेत्ता चतुर्णा च मासानां सौर-सावननाक्षत्र-चान्द्राणामधिमासकावमसंभवस्य च कारणाभिज्ञ इत्यादिना ग्रन्थसन्दभेण एतानि समस्तानि व्यस्तानि वा यत्र भवन्ति स सिद्धान्त इति लक्षण युक्तम् । बुधैरुदाहृत इत्यनेन यत्राभियुक्तानां सिद्धान्तत्वप्रसिद्धिः स सिद्धान्त' इति द्योतितम् ।


१. सम्यग्रज्ञानपूर्वकत्वे सति अध्ययनानुकूल व्यापार इति । २. चाङ्ग क० पु० । ३- आचार्यापि, ख पु० । ४. व्याव्यवहरत्। ख ग पु० । ५. त्रैकतभूत ख पु० ॥ ६. पूर्वग्रन्थ कर्तार इति । ७. वेत्याङ्गः क पुo । ' ८ तृद्यवय क ख ग पु० । ९. श्रीपतिकृतसिद्धांन्तशेश्वरे सिद्धान्तलक्षणं यथा-- शतानन्दघ्वस्प्रिभृतित्रुटिपर्यन्तसमयप्रमाणं भूधिष्ण्यग्रहनिवहसंस्थानकथनम् । ग्रहेन्द्राणां चाराः सकलगणितं यत्र गदितं स सिद्धान्तः प्रोक्तो विपुलगणितस्कन्धकुशलैः ॥ ( १ अ० ३ श्लो० ) अन्यच्च वटेश्वरसिद्धान्ते समयमितिरशेषा सावनं खेचराणां गणितमखिलमुत्तं यत्र कुट्टाद्युपेतम्। ग्रहभगणमहीनां संस्थितिर्यत्र सम्यक् स खलु मुनिवरिष्ठैः स्पष्टराद्धान्त उत्तः' । (मध्यमा० ५ श्लो०) मुनिकृतशास्त्रे तु येन यावान् विषयः पृष्टस्तं प्रति तावानेवोक्त इत्येकदेशेऽपि सिद्धान्तपदप्रयोगो नैव दोषमावहति । इदं यल्लक्षणं क्रियते तत्पौरुषसिद्धान्तानामित्यविरुद्धम् ॥ ६ ॥

अध्येतव्यं ब्राह्मणेरेवेत्यध्ययनविधिविहितस्य सिद्धान्ताध्ययनस्य प्रवृत्यनुकूलां सिद्धान्तानभिज्ञनिन्दाद्वारेण' सिद्धान्तज्ञप्रशंसामाह (जानन्निति गर्जदिति )।॥ ७-८ ॥
 इदानीं ज्योतिः शास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं निरूप्य वेदाङ्गत्वादवश्यमध्येतव्यं तद्विजैरेव नान्यैः शूद्रादिभिरित्येतत्प्रतिपादनार्थ श्लोकचतुष्टयमाह।

वेदास्तावद्यज्ञकर्मप्रवृत्ता यज्ञाः प्रोक्तास्ते तु कालाश्रयेण ।
शास्त्रादस्मात् कालबोधो यतः स्याद्वदाङ्गत्वं ज्यौतिषस्योत्तमस्मात् ॥९॥
'शब्दशास्त्रं मुखं ज्यौतिषं चक्षुषी श्रोत्रमुक्ततं निरुक्ततं च कल्पः करौ ।
या तु शिक्षाऽस्य वेदस्य सा नासिका पादपद्मद्वयं छन्द आद्यैर्बुधैः ॥१०॥
`वेदचक्षुः किलेदं स्मृतं ज्यौतिषं मुख्यता चाङ्गमध्येऽस्य तेनोच्यते ।
संयुतोऽपीतरैः कर्णनासादिभिश्चक्षुषाऽङ्गेन हीनो न किञ्चित्करः ॥ ११ ॥
तस्माद्द्वजैरध्ययनीयमेतत् पुण्यं रहस्यं परमं च तत्वम् ।
यो ज्यौतिषं वेत्ति नरः स सम्यग्धर्मार्थकामाँल्लभते यशश्च ॥ १२ ॥

वा० भा० स्पष्टम् । ९-१२ ॥


१. भिज्ञानि क० पु० पा० २. वृद्धवसिष्ठ सिद्धान्ते छन्दः पादौ शब्दशास्त्रं च वक्त्रं कल्पः पाणी ज्योतिषं लोचने च । शिक्षा घाणं श्रोत्रमुक्त निरुत्तं वेदस्याङ्गान्याहुरेतानि षड्वा ( १ अ० ७ श्लोक ) तथा च सिद्धान्तशैखरे छन्दः पादौ शब्दशास्त्रञ्च वक्त्रं कल्पः:पाणी ज्यौतिषं चक्षुषी च । शिक्षा घ्राणं श्रोत्रमुक्त. निरुत्तं वेदस्याङ्गान्याहुरेतानि षट् च ( १ अ० ५ श्लोक०) ३. उक्तञ्चैतद्वृद्धवसिष्ठसिद्धान्ते वेदस्यचक्षुः किल शास्त्रमेतत् प्रधानताङ्गषु ततोऽर्थजाता । अङ्गर्युतोऽन्यैः परिपूर्णमूत्तिश्चक्षुविहीनः पुरुषो न किंचित्एवमेव सिद्धान्तशेखरे वेदस्य चक्षुः किल शास्त्रमेतत् प्रधानताऽङ्गेषु ततोऽस्य युक्ता । . . अङ्गर्युतोऽन्यैः परिपूर्णमूतिश्चक्षुविहीनः पुरुषो न कश्चित्' ( १ अ० ६ श्लोक ) ॥ ४. कथितञ्चैतद् वृद्धवसिष्ठसिद्धान्ते

अध्येतव्यं ब्राह्मणैरेव तस्माज्ज्योतिः शास्त्रं पुण्यमेतद्रहस्यम् । एतद्बुध्वा सम्यगाप्नोति यस्मादर्थं धर्मं मोक्षमग्रच्यं यशश्च' (मध्या० १० श्लो०) एवमेव सिद्धान्तशेखरेऽपि ‘अध्येतव्यं ब्राह्मर्णरेव तस्मात्’**“( १ अ० ७ श्लो० ) ॥
११
मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः

वा० वा०-वेदाङ्गत्वाद्धिजैरवश्यमध्येतव्यमिति विवक्षुस्तावदस्य वेदाजुत्वे हेतुमाह वेदास्तावदिति ॥ ननु कालस्योद्देश्यत्वेन विधिसम्बन्धाभावात् कर्थ कर्मशेषत्वम् । काले हि कर्म चोद्यते न कमणि काल इति । सत्यम् । न कर्मणि कालचोदना' तथापि-पौर्णमास्यां पौर्णमास्यां यजेत, इत्यादौ* तूपादेयमपि कर्मस्वरूपं न विधेयं पूर्वप्राप्तत्वात् । तद्रूपमेव प्रत्यभिज्ञायत इत्यनुवाद्यम् । तस्य चोद्देश्येनापि कालेन सम्बन्धमात्रमप्राप्तमिति तन्मात्रं विधीयत इति । एतदेव कालस्य विधेयत्वं नाम, विधेयत्वाच्चाङ्गत्वसिद्धिः तस्माद्वेदप्रतिपाद्यस्य कर्मणो ज्योतिःशास्त्रप्रतिपाद्यः कालोऽङ्गम् । प्रतिपाद्ययोः ॐशेषशेषित्वं प्रतिपादकयोरप्युपचर्यत इति वेदस्य ज्योति:शास्त्रमङ्गमिति सम्यगुक्तम् । प्रत्यक्षो वाऽनुमितो वा *वेदो भवतु तत्र नास्माकमाग्रहः । इदं वेदमात्राङ्गम् । स्मृतिपुराणेतिहासप्रतिपादितकर्माप काले विधेयमित्यनुमितवेदस्यापि ज्योति:शास्त्रमङ्गम् । तिथ्यादिकालनिर्णयशास्त्रमपि ज्योतिश्शास्त्राधीनम्।

तथा चाह सूत्रकृत्-

‘वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालाश्रयास्ते "क्रतवो निरुक्ताः ।
तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्योतिषं वेद *सवेद यज्ञम्' । इति ।

अत्र यज्ञशब्दो होमदानजपाद्युपलक्षणार्थ । यतस्तान्यपि कालविशेषे विधी°यन्ते ।। *कालशब्दोऽपि दिगाद्युपलक्षणार्थः । तस्यापि ज्योतिःशास्त्रप्रतिपाद्यत्वात्कर्मानुष्ठानोपयोगित्वाच्च। ९ । ।

तत्र वेदरूपपुरुषस्य कानि कान्यङ्गानीत्याह शब्दशास्त्रमिति । ज्योतीषि ग्रहनक्षत्राण्यधिकृत्य कृतो ग्रन्थो ज्योतिषम् (अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ) इति सूत्रात् । ज्यौतिषमेव *तस्माच्चक्षुरित्येवमादिषु आद्यैर्बुधैरित्यनेन प्रमाणो* पन्यासः कृतः ॥ १० ॥ <poem>

अथास्याङ्गमध्येऽभ्यहितत्वे युक्तिमाह । वेदचक्षुरिति॥११।।

वेदाङ्गत्वादवश्यमध्येतव्यम् तद् द्विजैरेव न शूद्रादिनेत्येतत्प्रतिपादयति ।


१. प्रेरणा इत्यर्थं, यतः ‘चोदना लक्षणोऽर्थो धर्म' इति मीमांसासूत्रस्मरणात् । २. तु क ख ग पु० । ३. अङ्गाङ्गीभावत्वमिति तात्पर्यम् ।। ४. वेदा ख पु० ।। ५ क्रतो ख पु० । तथेदानीं ज्योतिषवेदाङ्ग द्वितीयचरणः ‘कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः' एवं प्राप्यते । किन्तु सिद्धान्तशेखरे-‘क्रतुक्रियार्थं श्रुतयः प्रवृत्ताः कालाश्रयास्ते क्रतवो निरुक्ताः । शास्त्रादमुष्मात् किल कालबोधो वेदाङ्गतामुष्य ततः प्रसिद्धाः ।।' इति । एवमेव वृद्धवसिष्ठसिद्धान्तेऽपि केवलचतुर्थचरणे ‘वेदाङ्गमुख्यत्वमितः प्रसिद्धम्' इति पाठान्तरमुपलभ्यते ।

६. अयं नास्ति ख पु० । ७. बिधीयते ख पु० । ८. कालब्देपि ख पु० । ९. कस्या क ख पु० ।
१२
सिद्धान्तशिरोमणौ ग्रहगणिते

[ तस्मादिति ] यस्मादिदं प्रशस्तं वेदाङ्गम् तन्मध्येऽभ्यहितञ्च तस्मादिदं पठनीयम्। 'अष्टमे वर्ष ब्राह्मणमुपनयेत्' 'एकादशे क्षत्रियम्'। द्वादशे वैश्यमिति। उपनयन नाम गुरुसमीपे नयनम् । गुरुसमीपानीतो माणवकः प्रयोजनमपेक्षते किमर्थमहमानीतोऽस्मि इति । ‘स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यध्ययनविधिरध्येतारमपेक्षते । अतः स्वाध्यायविधिस्तादृशं माणवकं गृहीत्वा चरितार्थो जातः न शूद्रादीन् गृह्णाति । ‘मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयं,' षडङ्गमित्येके । ‘साङ्गो वेदोऽध्येतव्यो ज्ञातव्यश्चेति', 'द्विजानामेवाध्ययनं प्राप्तम् । तस्मादध्ययनीयमेतदित्येवाचार्यस्य वक्तुमुचितम् । तत्र द्विजैरिति यदुच्यते तच्छूद्रादिनिवृत्यर्थमिति वासनाभाष्यकारेण सम्यक् परिसंख्यापरं व्याख्यातम् । विधि-नियमपरिसंख्या-लक्षण भट्टपादैरुक्तम् ।

विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियमः पाक्षिके सति ।
तत्र चान्यत्र च प्राप्ते परिसंख्येति कीत्यते ॥

चयने मृदाहरणार्थमश्वो गर्दभोऽप्यस्ति तत्र रशनाग्रहणे *ब्राह्मणेन मन्त्रो' नियोजितः' । 'इमामगृभ्णन् रशनामृतस्य इत्यश्वाभिधानीमादत्त इति । इदमत्रोदाहरणं परिसंख्यायाः कृतम् । तत्र यावत्पर्यन्तं लिङ्गापरपर्यायसामथ्येन मन्त्रोऽश्वर-'^ शनाग्रहणेन प्राप्नोति तावत्पर्यन्तं शीघ्रप्रवृत्तया ६ श्रुत्या मन्त्रोऽश्वरशनाग्रहणे नियोजितः तस्मादयमपूर्वविधिरेव फलतः परिसंख्येत्युच्यते । तदुक्तम्-

‘°अपूर्वो विधिरेवायमतो मन्त्रस्य निश्चितः ।
परिसंख्या फलेनोक्ता न विशेषः पृथक्श्रुतेः ॥

इति । बिलम्बेनापि प्राप्स्यतोऽर्थस्य< विधानं व्यर्थमिति फलतः परिसंख्येत्युच्यते । पुनः श्रुतेः फलं त्वन्यनिवृत्तिरेव । तदप्युक्तम् । “न गद्दीभाभिधानीतः फलमन्यन्निवर्त्तनादिति ।” तस्मान्न किञ्चिद्विरुद्धम् । पुण्यमिति यदुच्यते तच्चतुर्द्दशधर्मविद्यास्थानान्तर्गतत्वात्' । उक्तञ्च-


पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः ।
वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्द्दश ॥

वेदोऽखिलो धर्ममूलं * *स्मृतिः शीले च तद्विदाम् ।
अाचारश्चैव साधूनामिति गौतमोत्तेश्च ।


१. द्विजानमेव ख० पु० । २. ब्राह्मणोन ख पु० । ३. मंत्र ख पु० । ४. नेयोजि’ ख पु० । ५ रसना क पु० । ६. प्रवृतया क पु० । ७. अपूर्व क ख पु० । ८. प्राश्यती ख पु० । ९. गताचात् ख पु० ।

१०. तद्विदां च स्मृतिशीले क० ख पु० । 
१३
मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः

मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः रहस्यं गोप्यं दुष्टेभ्यः । तथा च श्रुतिः ‘विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेवधिष्ठेऽहमस्मि । असूयकायानृजवेऽयताय न मा ब्रूया वीर्यवती तथाऽस्याम् ॥

कालप्रतिपादकत्वात् परमतत्वम्' । पुरुषार्थचतुष्टयसाधनस्य वेदस्याङ्गमित्ये. तदध्ययनपूर्वकं ज्ञानं धर्मार्थकाममोक्षदमिति सम्यगुक्तम् । सम्यगित्यनेन प्रत्यक्षागमः सहितमित्युक्तम् । एतत्प्रतिपाद्य' ग्रहचारादेः प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धत्वात् वेदवत् स्वत प्रमाणं स्मृतिवद्वेदमूलकत्वेन वा प्रमाणम् । शाक्यादिप्रणीतशास्त्रवदप्रमाणमिति शङ्कापि नास्ति ।

तथा चाहुः'-

अप्रत्यक्षमिहान्यशास्त्रगदितं कोऽप्यत्र न प्रत्ययो, वादः केवलमत्र तत्र च मिथः सर्वा विरुद्धोक्तयः । ज्योतिः शास्त्रमदो वदत्यवितथं दृष्टप्रमाणं यतो, वक्तारो न विरुद्धबुद्धय इदं स्वाध्यायचक्षुः किल ॥ इति ॥ १२ ।।

इदानीं ज्योतिश्शास्त्रमूलभूतस्य सग्रहस्य भचक्रस्य चलन श्लोकद्वयेनाह। सृष्ट्रा भचक्र' कमलोद्भवेन ग्रहैः सहैतद्भगणादिसंस्थैः । शश्वद्धमे विश्वसृजा नियुक्त तदन्ततारे च तथा ध्रुवत्वे४ ॥ १३।। ततोऽपराशाभिमुखं भपञ्जरे सखेचरे शीघ्रतरे भ्रमत्यपि । तदल्पगत्येन्द्रदिशं नभश्वराश्चरन्ति नीचोच्चतरात्मवत्र्मसु' ॥ १४ ॥ १. परमं क पु० । २. प्रतिपादक क पु० । ३. चाङ्गः क, वाहुः ख पु० ।। ४. वृद्धवसिष्ठसिद्धान्त-सृष्ट्रा ज्योतिश्चक्रं खत्रयवेदाङ्गखाद्रिशशिवर्षेः । शश्वद्भ्रमणे क्षिप्त्वा मेषादिग्रहा: कमलभुवा ( १ अ० ११ श्लो० ) तथा च श्रीपतिः ‘ध्रुवद्वयी मध्यगतारकाश्रितं चलद्भचक्रतं जलयन्त्रवत् सदा । विधिः ससजाश्विनपौष्णमध्यगैग्रहै: सहोपर्युपरि व्यवस्थित:' ( सि० शे० १ अ० ९ श्लो० ) । अत्रायमटः ‘‘उदयास्तमयनिमित्तं प्रवहेण वायुना क्षिसः । लङ्कासमपश्चिमगो भपञ्जरः सग्रहो भ्रमति ।' ९. अत्र लल्ल: । 'मध्यमकक्षावृत्ते मध्यमया गच्छति ग्रही गत्या । उपरिष्टात् तल्लध्व्या तदधिकगत्या त्वधः स्थः स्यात् । वक्री यात्यपराशां निसर्गतो गच्छति ग्रहः प्राचीम् । क्रान्त्या याम्योदीच्योग्रहगतिरेवं भवेत्। षोढा।' शि० धी० गो० भुव० ३८-३९ श्लो० ।। RYK सिद्धान्तशिरोमणौ ग्रहगणिते वा० भा० यदेतद्धचक्र ग्रहै: सह भ्रमद्दृश्यते तद्विश्वसूजा जगदुत्पादकेन कमलोद्धवेन ब्रह्मणा सृष्टयादौ सृष्ट्वा ततः शश्वद्भ्रमेऽनवरतभ्रमणे नियुक्तम् । एतदुक्ततं भवति । भान्यश्विन्यादीन्यन्यानि विशिष्टानि ज्योतीषि तेषा समूहश्चक्र ग्रहाश्च सूर्यादयस्तै: सह सृष्टम् । तानि भानि प्राक्संस्थया समन्तान्निवेशितानि । ग्रहास्तु भगणादावश्विनोमुखे निवेशितास्त उपर्युपरिसंस्थया । तत्रादौ तावदधश्चन्द्रः । तदुपरि बुधः । ततः शुक्रः । ततो रविः । तस्माद्भौमः । ततो गुरुः । ततः शनिः । सर्वेषामुपरि दूरे भचक्रम् । एषां कक्षाप्रमाणानि कक्षाध्याये प्रतिपादयिष्यन्ते। अहो यद्यध्वध्र्वस्था ग्रहास्तदुपरि दूरतो भगणस्तत् कथ भगणादिसंस्थैर्ग्रहैरित्युच्यते । सत्यम् । अत्र भूमध्ये सूत्रस्थैकमग्र बद्ध्वा द्वितीयमग्र भचकेऽश्विनीमुखे किल निबद्धम्। तस्मिन् सूत्र प्रोता मणय इव चन्द्रादयो ग्रहाः सृष्टयादौ ब्रह्मणा निवेशिताः । भमण्डलं द्वादशधा विभज्यैवं भूमध्यात् सूत्राणि प्रतिभाग नीत्वा किल बद्धानि त: सूत्रै: सह ग्रहकक्षायां ये संपातास्ते तासु कक्षासु राश्यन्ताः । तद्वत्प्रकारा राशय इति संक्षिसमिहोक्तम् । कक्षाध्याये गोले च किञ्चिद्विस्तार्य वक्ष्यामः । एवंविधं भचक्रं सृष्ट्वा ब्रह्मणा गगने निवेशितम् । यत्र निवेशितं तत्र प्रवहो नाम वायुः । स च नित्यं प्रत्यग्गतिः । तेन समाहतं भचक्रं सखेचरं पश्चिमाभिमुखभ्रमे प्रवृत्तम् । यत् तस्य प्रत्यग्भ्रमणं तच्छीघ्रतरम् । यत एकेनाह्वा भमण्डलस्य परिवर्त्तः । एवं तस्मिन् भपञ्जरे सखेचरे शीघ्रतरे भ्रमत्यपि खेचरा इन्द्वदिशं चरन्ति पूर्वाभिमुखं व्रजन्ति । नीचोच्चतरात्मवत्र्मत्सु । अनन्तरकथितेषु स्वस्वमार्गेषु तेषा पारिभ्रमणम् । तत् तदल्पगत्या । प्रत्यग्गतेर्बहुत्वात् प्रागल्पगत्या व्रजन्तो नोपलक्ष्यन्त इति भाव: । तथा तस्य भपक्षरस्य यौ दक्षिणोत्तरावन्तौ तत्र ये तारे ते ध्रुवत्वे नियुक्ते । १३-१४ । वा० वा०-इदानों कालव्यक्तिजनकत्वेन ज्योति: शास्त्रमूलभूतत्वात् सग्रहस्य भचक्रस्य [ चलनं श्लोकद्वयेनाह' सृष्ट्रवा इति ]। विश्वसृजा जगदुत्पादकेन' कमलोद्धवेन' 'ब्रह्मणा यदेतद् भचक्र सग्रह भ्रमद्दृश्यते तत् सृष्ट्रवा शश्वद्भ्रमे नियोजितमस्ति। सृष्ट्वेत्यनेन नियोजनात् पूर्वकालता' सृष्टेबॉधिता । कल्पादितः प्राक् सृष्टिः कल्पादौ प्रवहवायौ नियोजनमित्युक्तं तथा च श्रीपति: । 'स्वव्यापारातू प्राग्गतिः खेचराणामूध्वधस्ताद्याम्यसौम्यापराणि ॥ गोलाभिज्ञैः पश्च यातानि यानि तेषामुक्तान्यन्यहेतूनि तानि । प्रत्यग्गतिः प्रवाहवायुवशेन तषां नीचोच्चवृतजनितोध्र्वमधश्च सा स्यात् । याम्योतरा त्वपमवृत्तविमण्डलाभ्यां षोढ़ा गतिनिगदितैवमिह ग्रहाणाम् ।' ( सि० शे० १५ अ० ११-१२ sәїo ) अत्रापि वृद्धवसिष्ठः ‘पश्चिमदिग्गतवायुप्रवहनिबद्धे भपञ्जरे शीघ्रम् । भ्रमति सखेचरे सत्यपि खेटाः गतितः प्रयान्ति पूर्वदिशम्' ( १ अ० १२ श्लो० ) १. कोष्ठान्तर्गतोंऽश: ख पु० नास्ति। २. यादुत्पादकेम ख पु० । ३. कमत्वोतिन्हवन, ख पु० । ४. देतत्, क, ख पु० । ५. कालेता, ख पु० । मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः ?tw भवति । शश्वद्भ्रमतीति शश्वद्भ्रमे निरन्तरनियतपश्चिमगति: प्रवह एव । भान्यश्विन्यादीन्यष्टाविशतिसंख्याकानि। अन्यानि च लुब्धकादीनि ज्योतींषि तेषां समूहो भचक्रमित्युक्तं भाष्यकृता । तत्र नोदयन्ति । यथा परो 'धावतीत्यनेनान्योऽपि प्रतीयते, तथान्यानि च *ज्योतींषीत्यनेन दास्रादिनक्षत्राणामपि *तैजसत्वमभ्युपगतं प्रतीयते, तच्च सिद्धान्तविरुद्धमिति । अत्रोच्यते । परमतप्रसिद्धयभिप्रायेणोत्तत्वानैष दोषः । यद्वौपाधिक तैजसत्वं गृहीत्वोत ज्योतींषीति। अथवा चन्द्रव्यतिरिक्तानां ग्रहाणां* नक्षत्राणाञ्च तैजसत्वमेवाभ्युपगम्यते । अस्ति च तेषां परप्रकाशकत्वं* स्वाभाविकम् । औपाधिकपरप्रकाशकत्वे मानाभावात् । शशाङ्कस्य तैजसत्वे ग्रहणश्रृङ्गोनमनदशदर्शनाद्यनुपपत्तिः । तस्मादन्यथाऽनुपपत्त्या चन्द्रस्य जलमयत्वं स्वीक्रियते । अन्येषां तु तैजसत्वे न किविद्वाधकमस्तीति श्रीमदाचार्येणान्यानि ज्योतींषीति सम्यगुक्तम् । तदन्ततारे च ध्रुवत्वे नियुक्ते । तेषामश्विन्यादीनामन्तयोस्तारे भचक्रस्य सैमन्तात् पूर्वापरयोः स्थितत्वादन्तों नास्त्यतो दक्षिणोत्तरे ध्रुवत्वे स्थिरत्वे नियुक्ते निबद्धे । ध्रुवमध्यगं भवलयं गगनस्थितचुम्बकपाषाणद्वयान्तगताऽयोगोलवद्यथा न पतति तथा ध्रुवयोः स्थिरता कृतेति भावः । ननु भवलयस्य समन्तात् स्थितत्वेन कल्पादौ ग्रहाः कुत्र निवेशिता इत्यत्र विशेषणद्वारेणाह भगणादिसंस्थैरिति । दास्रनक्षत्रस्यादिसंस्थैरित्युक्तम् । यस्मादनवरतनियतपश्चिमगतौ स्थापितं तद्धतोरपराशाभिमुखं सखेचरे भपञ्जरे भ्रमत्यपि नभश्चरास्तदल्पगत्या पूर्वदिशं सच्चरन्ति। यत्तस्य प्रत्यग्भ्रमण तच्छीघ्रतरम्। एकेनाह्ना नाक्षत्रेण भमण्डलस्य परिवत्तः । तस्माद्याऽल्पा पूर्वा गतिस्तया व्रजन्तोऽपि झटिति नोपलक्ष्यन्त° इति तदल्पगत्येत्युतम् । नभश्चराः सङ्खरन्तीत्यनेन या पूर्वगतिः सा ग्रहशक्त्यैवेति सूचितम् । पश्चिमगतिस्तु प्रवहवशतो न स्ववशत इति । ततो भपञ्जरे सखेचरे भ्रमत्यपीत्यनेनोत्तम् । न ह्यश्विनीमुखे युगपतू सर्वेषामवस्थानं संभवतीति कुत्र सञ्चरन्तीत्यपेक्षायां भग्रहसंयोगे' मुहुरनुभूतम् । कक्षाणामूध्वधरत्वमाह'°-नीचोच्चतरात्मवत्र्मसु । अतिशयेन नीचोच्चानि यानि आत्मवत्र्मानि मार्गास्तेषु । केन क्रमेणेत्यत आह । तावदधश्चन्द्र इत्यादि । ननु कक्षाणामूर्ध्वाधरान्तरस्य विद्यमानत्वात् कथं भगणादिसंस्थैरित्युच्यते । सत्यम् । पूर्वापरान्तराभावं भमुखग्रहाणामभ्युपेत्योच्यते । भमुखग्रहाणा पूर्वापरान्तराभाव एव ज्ञायते । अत्र भूमध्ये सूत्रस्यैकमग्रं बध्वा द्वितीयमग्रं चाश्विनीमुखे निवेशनीयम्। तत् VJO सूत्रं ग्रहकक्षासु यत्र लग्नं तासु कक्षासु तत्राश्विनीमुखमित्युपचर्यते । तस्मिन् सूत्रे १. धावता, ख पु० । २. ज्योतां, ख ०पु। ३. तेजेसात्व, ख पु० । ४. ग्रहण ख पु० । ५. परकाश, ख पु० । ६. स्वापितम्, क पु० । ७. लक्ष्यत ख पु० । ८. सभव ख पु० । R. मग्रहग्रह क ख पु० । १०. मुघ्र्वा, क, ग० पु० । । १६ सिद्धान्तशिरोमणी ग्रहगणिते प्रोता मणय इव चन्द्रादयो ग्रहा अश्विनीस्था: पूर्वापरान्तराभावादुच्यन्ते। एवं भमण्डलं विभज्य चन्द्रादिकक्षासु प्रोत्तदिशा भूगर्भातू सूत्रसंपातै राश्यंशकलाविकलाकल्पनया ग्रहसंस्थां भमण्डले वर्णयन्तीति न किञ्चिद्विरुद्धम् ॥ १३-१४ ॥ इदानीमनाद्यनन्तस्य कालस्य प्रवृत्तिमाह । लङ्कानगर्यामुदयाच्च भानोस्तस्यैव वारे प्रथमं बभूव । मधोः सितादेर्दिनमासवर्षयुगादिकानां युगपत् प्रवृत्तिः' ।। १५ ।। वा० भा०-ननु पूर्वटीकायामनादिरनन्तश्च कालोऽभिहितः । अष्थ च सृष्ट्यादौ तस्य प्रवृत्तिः । प्रवृत्तिर्नाम अादिः । प्रलये तदन्तः । तथा च शास्त्रान्तरे ।

  • कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव सहात्मना । कान्ते स पक्वस्तेनैव सहाव्यक्त लयं व्रजेत् ॥' इति तत् कथमनाद्यनन्तः काल उच्यते । सत्यं योऽयं भगवान् मूत्तीं व्यापकश्च कालस्तस्य प्राप्तनप्राकृतिकलयादनन्तरं व्यक्तिजनकानां सूर्यादीनामभावादव्यक्तस्याव्यक्त यदवस्थानं स तस्य लय उच्यते । न त्वात्यन्तिकः प्रलयः कालस्यास्तीति । यत् तूक्तम् । कान्ते स पक्वस्तेनैव सहाऽध्यक्ते लयं व्रजेदिति तत् तेनैवाव्यक्तावस्थानाभिप्रायेण । अतो युक्तमनाद्यनन्तत्वं तस्योक्तम् । तस्याव्यक्तस्य कालस्य सृष्ट्यादौ व्यक्तिजनकानां भग्रहाणां प्रादुर्भावे सति कालस्य व्यक्तीनामपि दिनमासवर्षयुगादीगां युगपदेकहेलया प्रवृत्तिर्बभूव । एतदुक्तं भवति । चन्द्रार्कयोर्मेषादिस्थयोश्र्चत्रस्य शुक्लपक्षादिः प्रतिपत् । अतो मधोः सितादेर्दिनानां सौरादिमासानां वर्षाणां युगानां मन्वन्तराणां कल्पस्य च तदैव प्रवृत्तिः । अथोदयाच्च भानोः । स चोदयः कस्मिन् देशे । लङ्कानगर्याम् । तथा तस्यैव वारे । अादित्यवार इत्यर्थः ॥ १५ ।।

वा० वा०—इदानी कालस्य प्रवृत्तिमाह लङ्कानगर्यामिति । कल्पादिकालस्य युगपत्प्रवृत्तिर्नामादिर्बभूव । कालो द्विविधः नित्योऽनित्यश्च । नित्योऽनित्यश्च* कालौ द्वौ तयोराद्यः *परेशवर: । सोऽवाङ्मनोगोचरश्च देही भक्तद्यनुकम्पय इति । १. अत्र विष्णुधर्मीत्तरपुराणान्तर्गतब्रह्मसिद्धान्ते श्रीमद्भगवद्भृगुसंवादे भगवद्वाक्यम् । 'लड्रायामकोंदये चैत्रशुक्लप्रतिपदारम्भेऽकदिनादावश्विन्यादौ किंस्तुघ्नादौ रौद्रादौ कालवृत्ति: ।' अत एव ब्रह्मगुसः ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ते “चैत्रसितादेरुदयाद्वानोदिनमासवर्षयुगकल्पाः । सृष्टयादौ लङ्कायां समं प्रवृत्ता दिनेऽकस्य ॥ ( १ अ० ४२ श्लो० ) अम्यच्च सिद्धान्तशेखरे ‘मधुसितप्रतिपद्दिवसादितो रविदिने दिनमासयुगादयः दशशिरः पुरि सूर्यसमुद्गमात् समममी भवसृष्टिमुखेऽमवन् । ( १ अ० १० श्लो०) २. नित्यो जन्यश्च ख ग० पु० ।। ३. परमेश्वर ख पु० । fro-R मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः १७ ‘वाशिष्ठेऽपि"-कालोऽपि कल्यते येनेति । `सूर्यसिद्धान्ते च । भूतानामन्तकृत्कालः कालोऽन्यः कलनात्मकः । स द्विधा स्थूलसूक्ष्मत्वान्मूर्तश्चामूर्त उच्यते ॥ तथाऽन्यत्रापि ‘चिरक्षिप्रादिव्यवहारासाधारणो हेतुः कालः । स च द्विधा एकः कालोऽन्यः कालकाल इति । तत्र येन प्राणिदेहादयोऽतीतवर्तमानादिरूपेण कलयितव्याः स केवलः कालः । उक्तञ्च । ‘कलयति जगदेष कालोऽत' इति । स चानित्यः सावयवश्च । ‘अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी’ ‘सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि'इत्यादि श्रुतिभ्यश्च । न चोपाधिरेव जन्यो न काल इति वाच्यम् । शैवागमसारसङ्ग्रहे कालस्वरूपस्य जन्यत्वश्रवणात् । तथा १ च सङ्ग्रहकारिका'नानाविधशक्तिमयी सा जनयति कालतत्वमेवादौ' । तत्त्वं कालस्वरूपम्। एतादृशः कालोप्युत्पत्तिस्थितिविनाशकारिणा येन कलयितव्यः सः कालकाल इति । ननु कालः पचति भूतानि सर्वाण्येव सहात्मना । कान्ते सपक्वस्तेनैव सहाव्यक्त लयं व्रजेत्' ॥ इत्यादिना कालस्य लयश्रवणात् कथमनाद्यनन्तत्वं कालस्येति । उच्यते । योऽयं भगवान' मूत्तों व्यापकश्च कालस्तस्य प्राकृतिकप्रलयादनन्तरं व्यक्तिजनकानां सूर्यादीनामभावात् । अव्यक्त"स्याव्यक्त यदवस्थानं स तस्य लय इत्युच्यते । नह्यात्यन्तिकः प्रलयः कालस्यास्ति । लयं व्रजेदिति यदुक्तं तदव्यक्तस्थानाभिप्रायेण अतो युक्तमनाद्यन्तत्वं कालस्येति, भाष्यकारस्य६ वस्तुतो द्वैविध्यानित्यत्वयोरभावात् । श्रुतिप्रतिपादितानित्यत्वसावयवत्वयोरौपाधिकत्वेनाप्युपपत्तः कालस्यानाद्यनन्तत्वे ' न किचिद्वाधकमस्तीत्येतदभिप्रायिकमपि कालकाल* व्याख्येयम् । केचिदेनं काल मायेत्याहुः । तस्या एव सर्वाधारत्वात् । ईश्वरान्नातिरिच्यत इत्यन्ये । दिश आकाश एव । अाकाशस्यैव दिग्व्यवहारजनकत्वात् । ‘दिशः श्रोत्रमिति' श्रुतेः आकाशोऽप्यनित्य एव । 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत' इति श्रुतेः । काल एव नित्यः स चेश्वर एव । कालव्यक्तिव्यस्रकानां ग्रहाणां प्रादुर्भावे कालस्य व्यक्तीनामपि युगपदेकहेलया कल्पादी प्रवृत्तिर्बभूव । कल्पादित एव गतिप्रारभ्भः स्वीकृतः । विष्णुधर्मोत्तरान्तर्गतब्रह्मसिद्धान्ते लघुवशिष्ठसिद्धान्ते च स्वीकृतत्वात्। पराशरेणापि स्वीकृतत्वात्। अतएवार्यभटेनाप्युक्तम् १. १ अ०१० श्लो० । प्रकाशितसूर्यसिद्धान्ते 'लोकाना' इति पाठान्तरमुपलभ्यते । २. षादवी ग० पु० । ३. यथा च ख पु० । ४. भगवातानम् क पु० । ५. अव्यक्तस्य, अयमंशोनास्ति, ख पु० ।। ६. कालस्य क, ख ग पु० । ७. कालपर ख पु० । くく सिद्धान्तशिरोमणौ ग्रहगणिते कलिसंज्ञे युगचरणे पाराशर्यं मतं प्रशस्तमत, इति । नात्र मते सृष्ट्यब्दाः । शेष कल्पादिकं प्राग्वदिति । 'ब्रह्मोत्त ग्रहगणितं महता कालेन तत्खिलीभूतम् । प्रकाशयत इति वदता च विष्णुधर्मोत्तरान्तर्गतब्रह्मसिद्धान्तः स्वोक्तस्य मूलमिति स्पष्टमेवाभिहितम् । तस्मादत्र मते कल्पादितः प्राक् ग्रहसृष्टिः कल्पादौ पूर्वगतिप्रारम्भ : इति निरवद्यम् ।। " विधेर्दिनादौ युगपत् समस्तं भूत्वा ग्रहाः 'प्राग्गमनप्रवृत्ताः । इतीरितं वेदविरोधिनस्ते ब्रह्मार्कचन्द्रादिमताद्विभिन्नाः । *ब्रह्मा प्राह च नारदाय हिमगुर्यच्छौनकायामलम्, माण्डव्याय वशिष्ठसंज्ञकमुनिः सूर्यो मयायाह यत् । प्रत्यक्षागमयुक्तिशालि तदिदं शास्त्रं विहायान्यथा यत्कुर्वन्ति नरा न निर्वहति तद्विज्ञानशून्याश्चिरम् । इति ये वदन्ति त एव विज्ञानशून्या अबहुदृष्टत्वात् । प्रपञ्चितं चैतत् सूर्यसिद्धान्तवासनाभाष्येऽस्माभिरित्युपरम्यते ॥ १५ ॥ इदानीं कालमानानां विभागकल्पनां श्लोकत्रयेणाह। योऽक्ष्णोर्निमेषस्य खरामभागः स तत्परस्तच्छतभाग उत्ता । त्रुटिर्निमेषैर्धृतिभिश्च काष्ठा तत्त्रंशता सद्भगणकैः कलोत्ता ॥१६॥ त्रिंशत्कलाऽऽक्षीं घटिका क्षणः स्यान्नाडीद्वयं तै खगुणैर्दिनं च । Fa ܝܗ ܬܬܐ ܗ 7 ܠܟ ܓ गुर्वक्षरैः खेन्दुमितैरसुस्तैः षड्भः पलं तैर्घटिका खषड्भः ॥१७॥ स्याद्वा घटीषष्टिरहः खरामैर्मासो दिनैस्तैर्द्विकुभिश्च वर्षम् । क्षेत्र समाद्येन समा विभागाः स्युश्चक्रराश्यंशकलाविलिसाः ॥१८॥ वा० भा० योऽक्ष्णोलोंचनयोः पक्ष्मपातः स निमेषः । स यावता कालेन निष्पद्यते तावान् कालोऽपि निमेषशब्देनोच्यते । उपचारात् ॥ तस्य त्रिशद्विभागस्तत्परसंज्ञः । तत्परस्य शतांशस्त्रुटिरिति ॥ अथ च निमेषैरष्टादशभिः काष्ठा ॥ क्वचिच्छास्त्रान्तरे तिथिभिरिति पाठः । काष्ठात्रिशता कलोता । कलानां त्रिशता घटिका । सा चाक्षी । भभ्रमस्य षष्टिभाग इत्यर्थ: ॥ घटिकाद्वयेन क्षणो मुहूर्त्तः ॥ क्षणानां त्रिशता दिनम् ॥ अथ प्रकारान्तरेण दिनमुच्यते ॥ गुर्वक्षरैः खेन्दुमितैरसुरिति । एकमात्रो लघुः । द्विमात्रो गुरुः । तथा “सानुस्वारो विसर्गान्तो दीघो। युक्तपरस्तु यः ।' . ब्राह्मस्फुटसि० १ अ० २ श्लोक : २. प्रगामन क, ख, पु० ॥ ३. सिद्धान्ततत्त्वविवेके चतुर्थचरणे ‘यत्कुर्वन्ति नराधमास्तु तदसद् वेदोक्तिशून्याभृशमिति पाठान्तर प्राप्यते । मध्याधि० ६५ श्लो० । मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः १९ इति छन्दोलक्षणे प्रतिपादितम् । यद्दक्षरं सानुस्वारं विसर्गान्तं दीर्घं यस्याक्षरस्य परतः संयोगस्तल्लघ्वपि गुरुसंज्ञं ज्ञेयम् । गुर्वक्षरस्योच्चार्यंमाणस्य यावान् कालस्तद्दशकेर्नकोऽसुः प्राणः ॥ प्रशस्तेन्द्रियपुरुषस्य श्वासोच्छवासान्तर्वत्तीं काल इत्यर्थः । षड्भिः प्राणेरेको पानीयपलम् । पलानां षष्टया घटी ॥ घटीनां षष्टया दिनम् । त्रिशद्दिनैरेको मासः ॥ मासैद्व.दशभिर्वर्षमिति कालस्य विभागो दशितः ॥ अथैतत्प्रसङ्गेन क्षेत्रविभागोऽपि कथितः क्षेत्रे समाद्येन समा विभागा इति क्षेत्रे कक्षायां समाद्येन वर्षाद्येन समस्तुल्याः क्षेत्रविभागा ज्ञेयाः । ते के । चक्रराश्यंशकला' विलिप्साः । यर्थकस्य वर्षस्य मासदिनादयो विभागा एवं भगणस्य राश्यंशादयः ॥ १६-१८ ॥ वा० वा०-इदानों कालमानानां विभागकल्पनां श्लोकत्रयेणाह योऽक्ष्णोरिति । न केवलं सूर्यादय एव कालव्यक्तिव्यञ्जकाः किन्तु निमेषादयोऽपीत्युच्यते । अत्र निमेषस्य सहस्रत्रयमितोंऽशस्त्रुटिरित्युक्तम् । शास्त्रान्तरे निमेषद्वयं त्रुटिरभिहिता । अत्र क्षणपदेन मुहूर्त्त उत्तः अन्यत्र निमेषाष्टकं क्षण इति । अत्र द्विसप्ततिसहस्राधिकनवलक्ष ९७२००० निमेषैरहोरात्रमभिहितम् ।। क्वचित्षष्टिसहस्राधिकैकविशतिलक्ष २१६०००० निमेधैरहोरात्रमुक्तम् । अन्यत्रापि द्वात्रिशत्रसहस्राधिकाष्टपञ्चाशल्लक्षनिमेषे ५८३२००० रहोरात्रमिति । तथा च गाग्र्यः ।

  • ‘अक्षिक्षेपपरिक्षेपो' निमेषः परिकीतितः । द्वौ निमेषौ त्रुटिर्नाम द्वे त्रुटी तु लवः स्मृतः ॥ द्यौ लवौ क्षण इत्युक्तः काष्ठा प्रोक्ता दश क्षणाः । त्रिशत्काष्ठा कला प्रोक्ता कलात्रिशन्मुहूर्त्तकः ॥ ते तु त्रिशदहोरात्र इत्याह भगवान् हरः ।। इति ॥ तथा च मनुस्मृतौ शाकल्ये च परिभाषान्तरमुतम् । निमेषतारतभ्याददोषः। मनुष्यलक्ष्यं परिभाषान्तरमुक्त गुर्वक्षरैः खेन्दुमितैरिति पूर्वपरिभाषया मनुष्यदृग्विषयातीतत्वनिमेषपरिमाणस्याव्यवस्थितिस्वीकारदर्शनाच्च ।

क्षेत्रे समाद्यनेति । . *विकलानां कला षष्टया तत्षष्टया भाग उच्यते । १ पक्ष्म ख ग पु० । , २. परिज्ञेयो इ० मु० पा० पु० । ३. कालस्य परिभाषान्तर वटेश्वरसिद्धान्ते यथा ‘कमलदलनतुल्यः काल उत्तस्त्रुटिस्तच्छतमिह लवसंज्ञस्तच्छतं स्यान्निमेषः । सदलजलधिभिस्तैगुर्विहैवाक्षर तत्कृतपरिमितकाष्ठातच्छरार्धन वासु:' (मध्यमा० ७ श्लो०) । अन्यच्च वृद्धवासिष्ठसिद्धान्ते ‘दशगुर्वक्षरोच्चारकालः प्राणोऽभिधीयते । तत्षट्कैश्च पलं षष्टया नाडीषष्टश्चाक्षजं दिनम् ( १ अ० ४ श्लो० ) ।। अपि च सोमसिद्धान्ते -‘दशगुर्वक्षरः प्राणः षड्भिः प्रार्णविनाडिका । तत्षष्टया नाडिका प्रोक्ता नाडी षष्टच्या दिवानिशम्' । ४. सू० सि० १ अ० २८ श्लो० । *Qა सिद्धान्तसिरोमणौ ग्रहगणिते तत्त्रिशता भवेद्राशिर्भगणो द्वादशैव ते । इति क्षेत्रपरिभाषोत्ता' ॥ १६-१८ ॥ इदानीमनयैव कालविभागपरिभाषया सौरादीनि तन्मानान्याह। - रवेश्चक्रभोगोऽर्कवर्ष' प्रदिष्टं द्युरात्र' च देवासुराणां तदेव । रवीन्द्वोर्युतेः संयुतिर्यावदन्या विधोर्मास एतच्च पैत्र' द्युरात्रम् ॥१९॥ इनोदयद्वयान्तरं तदर्कसावनं दिनम् । तदेव मेदिनीदिनं भवासरस्तु भभ्रमः ॥२०॥ वा० भा० रविर्यावता कालेन पूर्वगत्या मेषादिभचक्र भ्रमति तावत्प्रमाण रविवर्ष प्रदिष्टम् ॥ तस्य द्वादशभागो रविमासः ॥ मासस्य त्रिशदंशोऽकदिनम् ॥ दिनषष्टश्यंशोऽकघटिका ॥ तत्षष्ट्यंशोऽर्कविघटिकेति पूर्वपरिभाषया सर्वत्र वेदितव्यम् ॥ इत्यर्कमानम् ॥ अथ दैवमानम् ॥ द्युरात्रं च देवासुराणां तदेवेति । यदकवर्षं तदेव देवानां दैत्यानां च द्युरात्रमहोरात्रम्। एकमेव तेषामहोरात्रम्। किन्तु यद्देवानां दिन सा दैत्यानां रजनी। तथा च गोले वक्ष्यति । अस्मादहोरात्रान्मासवर्षादिकल्पना तयैव परिभाषया ॥ एवं वेवानां वर्ष रविवर्षशतत्रयेण षष्ट्यधिकेन भवति ॥ इति दैवमानम् । अथ चान्द्रमानम् ॥ रवीन्द्वोर्युतेः संयुतिर्याववन्या विथोर्मासि इति । रवीन्द्वोर्युतिरमावास्यान्ते भवति । तस्या युतेरन्ययुतिपर्यन्तं यावान् कालस्तावान् विधुमासः ॥ एवं योऽत्रामावास्यान्तो मासः स विधुमास इत्युक्त भवति । तस्मान्मासात् पूर्वपरिभाषया वर्षादिकल्पनेति चान्द्रमानम् । अथ पैत्रम् ॥ एतच्च पैत्रं द्युरात्रमिति ॥ यो विधुमासस्तदेव पितॄणामहोरात्रम् ! 3{a पूर्ववन्मासवर्षादिकल्पना । इति पैत्रम् । अथ सावनम् ॥ इनोदयद्वयान्तरमिति ॥ अकॉदययोरन्तरं यत् तदर्कसावनं दिनं तदेव कुदिनसंज्ञं ज्ञेयम् ॥ अतोऽपि पूर्ववन्मासवर्षादिकल्पना ॥ अत्रार्कग्रहणमुपलक्षणं तेनान्येषामपि ग्रहाणां तदुदयद्वयान्तरं तत्सावनमिति ॥ इति सावनम् ॥ " अथ नाक्षत्रमानम् । भवासरस्तु भभ्रम इति ॥ भभ्रमो नक्षत्रसावनमित्यर्थः ॥ इति नाक्षत्रम् ॥१९-२० ॥ २. उक्तञ्च सिद्धान्तशेखरे ` प्राणस्याद्दशभिरिहाक्षरैः द्विमात्रैः षट्प्राणैर्भवति विनाडिका हि साक्षीं । षष्टश्याऽसां भवति घटी तदीयषष्टयाऽहोरात्रं निगदितमेतदाक्षमेव ।। १२ ॥ काष्ठा स्मृताऽष्टादशभिनिमेर्ष: कला च काष्ठा दशकत्रयेग । त्रिशत्कलाः स्याद्घटिका घटीभ्यां क्षणः क्षणास्त्रिशदहर्निशं वा ।। १३ ॥ अक्ष्णोर्निमेषः कथितो निमेषस्त्रिशद्विभागोऽस्य च तत्परा स्यात् । शतांशकस्तस्य त्रुटिर्निरुक्ता सर्वज्ञगम्या यदि हन्त सा स्यात्' ( १ अ० १२-१४ श्लो० ) ।। मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः २१ वा० वा०-पूर्व वर्षादिपरिभाषोता। अधुना देववर्षादिसौरादिभेदेन' नवधा भिद्यत इति मानान्याह रवेश्चक्रभोग इति । रवेः द्वादशराश्यात्मकचक्रस्य पूर्वगत्या यावता कालेन भोगः स काली रविवर्षमित्युक्तम्। अंशभोगो दिनप्रमाणम्। रविदिवसे सावनघटीप्रमाणज्ञानमनुपातेन। गतिकलाभिः षष्टिघटिकाः सावनाः लभ्यन्ते तदा षष्टिकलाभिः किमिति, लब्धं सौरदिवसे सावनाघटिकामानं ६०॥५२ ॥ मध्यगत्या मध्यगतिमानं 'महीमितादहगणातू फलानि यानि तत्कला:' इत्याचायों वक्ष्यति । अंशस्य कलाकरणमिच्छायाः प्रमाणसजातीयकरणायानुपातलक्षणं पाटयामुक्तम् ॥* प्रमाणमिच्छा च समानजाती अाद्यन्तयोः स्तः फलमन्यजातिः । मध्ये तदिच्छाहतमाद्यहृत्स्यादिछाफल व्यस्तविधिविलोमे। इति। गुणस्त्वावृत्तिलक्षणः । 'आवर्तकी गुणः प्रोत आवत्र्यो गुण्य उच्यते' गुण्यसंख्यायाः गुणकसंख्यातुल्यावर्तने यावती सङ्ख्या सा गुणनफलसंज्ञाडै लभते । भाज्यसङ्ख्याया भाजकसङ्ख्यामितोंऽशो भाग इति। तत्सङ्ख्याभागहारफलमित्युच्यते। गते: कलाद्यवयवान्भागप्रभागभागानुबन्ध४ भागापवाहजातिभिर्यथासंभवं सवर्णयित्वा भिन्ना भिन्नाभागहारप्रकारेण षष्टिकलागुणितषष्टिघटीभ्यो गत्या भागो ग्राह्यः । तत्सौरे सावनमानं भवति । द्युरात्रञ्च देवासुराणां तदेवेति । तदेव सौरवर्षं देवासुराणामहोरात्रं प्रदिष्टम् । दिनेशदर्शनयोग्यः कालविशेषो दिनमदर्शनं रात्रिरिति । एकप्रदेशस्थद्रष्टुः सूर्योदयद्वयदर्शनान्तरालकालोऽहोरात्रम् । अन्यथा प्रदेशद्वयदृष्टसूर्योदयद्वयदर्शनान्तरालकालस्य भिन्नत्वादहोरात्रभेदः स्यात् । `*यावद्दिनेशदर्शनं तावद्दिनमित्यत्रापि सौम्यायनं दिनं दक्षिणायनं रात्रिरिति दोषः प्रसज्येत । संकल्पादेवाप्तकार्यसिद्धयः सिद्धाः स्वच्छन्दचारिणः सौम्यायनप्रवृत्तः सौरमासत्रयं यावद् वड़वानलप्रदेशमाश्रयन्ते । ततो मेषादिराशित्रयार्कभोगं यावन्मेरु’ संश्रयन्ते । ततः पुनः कर्कादित्रयेण वडवानलं पुनस्तुलादित्रयेण मेरुस्थितिसुखमनुभवन्ति। मृगादिभचक्राद्धकभोगं यावद् दिनेशस्य दृष्टत्वात्सौम्यायन दिनमापद्यत । न चैतादृशदिनप्रमाणं ६शास्त्रेण प्रतिपाद्यते । `*प्रदेशविशेषमधिकृत्यैव दिनप्रमाणस्योत्तत्वात् । तस्मादेकप्रदेशस्थद्रष्टुर्यावद्दिनेशदर्शनयोग्यं कालविशेषः तावद्दिनमिति युक्तम् । अभ्रादिव्यवधानेनादर्शननिवारणाय योग्येति पदम् । यद्वा स्वक्षितिजोपरि यावद्रविबिम्बसञ्चरण तावद्दिनम्। स्वक्षितिजाधो यावद्रविबिम्बसञ्चारस्तावती रात्रिः । यावत्स्वक्षितिज एव रविबिम्बसञ्चरणं तावती सन्ध्येति लक्षणं युक्तम् । एतद्द्वीपवत्त्र्यन्याप्रविष्टनिरस्तसमस्तरविरश्मिजालः कालविशेषो रात्रिरिति लक्षणेऽत्यन्तं गौरवम् । यद्देवानां दिनं तदसुराणां रात्रिरिति भाष्ये देवपदं मेरुस्थो१. भदे नवधा ख पु० । २ लीला० त्रै० १ श्लो० ॥ ३. गुणनफलभ्यते ख पु० ॥ ४ भागभागानु' ख पु० ॥ ५. दिनेदर्श ख पु० । ६. शास्त्रण ख पु० । ७. तदेश ख पु० ॥ RR सिद्धान्तसिरोमणौ ग्रहगणिते पलक्षणार्थ, दैत्यपदं वडवानलस्थोपलक्षकम् । पातालतलाद्यवस्थितानां एतादृश' दिनाभावात् । एतत् कारणं गोले वक्ष्यते । ‘रवीन्द्वोर्युतेः संयुतिर्यावदन्येति । रविचन्द्रबिम्बकेन्द्रयुतेर्यावदन्या युतिः स चान्द्रो मास इति दशविधिरिति यावत् । ‘मास' परिमाणे' इत्यस्माद्धातोनिष्पन्नोऽयं मासशब्दः । मस्येते3 परि४मीयेते यावता कालेन चन्द्रवृद्धिक्षयौ स चान्द्रो मासः । यद्वा चन्द्रवृद्धिक्षयाभ्यां मस्यत इति मासः । 5可牙一 'मस्यन्ते परिमीयन्ते स्वकलावृद्धिहानितः । मास एते स्मृता मासास्त्रिशक्तिथिसमन्विता’ ॥ इति ॥ एतेन मासाभिधा चान्द्रा * एव मुख्याः । सौरादिषु गुणवशादेकस्मिन् मासे चान्द्रे रविचन्द्रातरं भगणांशाः । एकस्मिस्तिथावन्तरं द्वादशभागाः । चान्द्रमध्ये सावनघटोमानमनुपातेन । यदि गत्यन्तरकलाभिः षटिवटिकास्तदा द्वादशभागकलाभिः किमिति, मध्यगत्या चान्द्रे सावनघटयः ॥ ५९॥४ चान्द्रमास एव पित्र्यमहोरात्रम् । पितृशब्देन विधुपृष्ठस्था उच्यन्ते ।॥१९॥ अधुना सावननाक्षत्रदिनप्रमाणमाह इनोदयद्वयान्तरमिति । दिनशब्देनाहोरात्रमुच्यते। दिनशब्दः सावने मुख्योऽन्यत्र गौणः। भानां 3भ्रमो यावता कालेन सम्पद्यते तद्भदिनम् ॥ नाक्षत्रमध्ये सावनज्ञानमनुपातेन । रविगतियुक्तचक्रकलाभिः षष्टिघटिकास्तदा। केवलाभिश्चक्रकलाभिः किमिति, जातम् ।। ५९ ।। ५२ । ( ५० ? ) चन्द्रेण यावता कालेन नक्षत्रं भुज्यते तद्भदिनम् । तज्ज्ञानं त्रैराशिकेन । यदि चन्द्रगत्या ॥७९०॥३५॥ षष्टिघटिका अर्कसावनाः लभ्यन्ते तदाऽष्टशतकलाभिः किमिति जातम् ॥६०॥४७॥ (४२ ?) एवं ‘सप्तविशतिदिनैर्मास इति । इदं नाक्षत्रं मानं प्रवर्षणमेघगर्भपरिज्ञाने । उपयुज्यत इति नादरः । अत्राचायेंण भभ्रमशब्देन नाक्षत्र° सावन मेव* घटिकादिज्ञानार्थम् ॥२०॥ इदानों ब्राह्ममानमाह wr ( a V खखाभ्रदन्तसागरयुगाग्नयुग्मभूगुणः । क्रमेंण सूर्यवत्सरैः कृतादयो युगाङ्घ्रयः ॥ २१ ॥ १. तदृश ख पु० । २. परिमास क ख ग ०पु । ३ मास्येते ख मस्य ते ग पु० च । ४. परिभीषेते ख परिभीयंते ग पु० च । । ५. चांद्र क पु० । ६. प्रमो ख पु० । ܝ - ७. नाक्षत्रे ख पु० । ८. नमवादि क ख ग पु० । मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः २३ स्वसन्ध्यकातदंशकैर्निजार्कभागसंमितैः । युताश्च तद्युतौ युगं रदाब्धयोऽयुताहताः ।। २२ ।। मनुः क्षमानगैयुगैर्युगेन्दुभिश्च तैर्भवेत् । दिनं सरोजजन्मनो निशा च तत्प्रमाणिका ॥ २३ ॥ सन्धयः स्युर्मन्नां कृताब्दैः समा आदिमध्यावसानेषु तैर्मिश्रितैः । स्याद्युगानां सहस्रं दिनं वेधसः सोऽपि कल्पो द्युरात्रन्तु कल्पद्वयम् ॥२४॥ शतायुः शतानन्द एवं प्रदिष्टस्तदायुर्महाकल्प इत्युक्तमाद्यैः । यतोऽनादिमानेष कालस्ततोऽहं न वेद्म्यत्र पद्मोद्भवा ये गतास्तान्॥२९॥ वा० भा०-खखाभ्रदन्तसागरैरिति । रविवर्षाणां लक्षचतुष्टयेन द्वात्रिशत्सहस्राधिकेन चतुर्गुणेन कृतं नाम प्रथमो युगचरणः १७२८००० । त्रिगुणेन त्रेतासंज्ञी द्वितीयो युगचरण: १२९६००० । द्विगुणेन द्वापराख्यस्तृतीयः ८६४c०० । एकगुणेन कलिश्चतुर्थ: ४३२००० ॥ किंविशिष्टा एते युगचरणाः । स्वसन्ध्यकातदंशकॅनिजाकभागसंमितैयुंताश्च । युगचरणप्रमाणस्य यो द्वादशांशस्तत्प्रमाणा तस्य चरणस्य सन्ध्या । सा चरणादौ भवति । तार्वांश्च सन्ध्यांशः । सञ्चरणस्यान्ते । एवं स्वसन्ध्यासन्ध्यांशैः सह एते युगचरणाः कथिता इत्यर्थः । कृतादौ सन्ध्यावर्षाणि १४४००० । कृतान्ते सन्ध्यांश: १४४००० । त्रेतादौ सम्ध्या १०८००० ॥ त्रेतान्ते सन्ध्यांश: १०८००० । द्वापरादौ सन्ध्या ७२००० । द्वापरान्ते सन्ध्यांश: ७२००० ॥ कल्यादौ सन्ध्या ३६००० । कल्यन्ते सन्ध्यांशः ३६००० । तद्युतौ युगमिति । तेषां चतुर्णा चरणप्रमाणानां युतौ युगप्रमाणम् ॥ तच्च रदाब्धयोऽयुताहताः ४३२०००० । मनुः क्षमानगैर्युगैरिति । तैर्युगैरेकससत्या मितैरेको मनुः । तैर्मनुभियुगेन्दुभिश्चतुर्दशभिदिनं सरोजजन्मनो निशा च तत्प्रमाणिका ॥ ब्रह्मणो दिनतुल्या रात्रिश्च भवति । प्रमाणिकाशब्देन छन्दोऽपि सूचितम् ॥ अहो एकससतियुगो मनुरुक्तः ॥ ब्रह्मदिने चतुर्दश मनवः एकसप्सतिर्यावच्चतुर्दशभिगुण्यते तावत् षडूनं सहस्रं भवति ॥ स्मृतिपुराणदौ तु । 'चतुयुगसहस्रण ब्रह्मणो दिनमुच्यते । तत् कथमिदमुच्यत इत्याशङ्कां परिहरन् अाह ॥ सन्धयः स्युर्मनूनां कृताब्दैः समा आदिमध्यावसानेष्विति । आदिश्च मध्यानि चावसानञ्च आदिमध्यावसानानि । एवं तानि पञ्चदश ॥ तेष्वादिमध्यावसानेषु मनूनां सन्धयः स्युः ॥ ते च कृताब्दसमकालाः ॥' कृताब्दा यावत् पञ्चदशभिर्गुण्यन्ते तावद्युगषट्काब्दतुल्या भवन्ति ॥ अतस्तैमिश्रितैर्युगसहस्रं ब्रह्मणो दिनमुक्यते । तत् कथमिदमुच्यत इत्यनुपपन्नमित्युपपद्यते ॥ यद्ब्रह्मदिवसोऽपि कल्पसंज्ञः ॥ एवं निशा च तत्प्रमाणकेति । द्युरात्रं तु कल्पद्वयमिति ॥ अस्माद्दिनाद्यत् पूर्वपरिभाषया वर्षशतं तद् ब्रह्मण अायुः ॥ यत् तस्यायुः स महाकल्प इत्युच्यते । ततोऽन्यो ब्रह्मा तदन्तेऽन्य इति पुराणादौ कथ्यते श्रूयते च ॥ विष्णुपुराणे २४ सिद्धान्तसिरोमणी ग्रहगणिते ‘‘निजेनैव तु मानेन कायुर्वर्षशतं स्मृतम् ॥ तत्पराख्यं तदर्ध तु परार्धमभिधीयते ॥' तत् कियन्तस्ते गता इत्याशङ्कायामाह ॥ यतोऽनादिमानित्यादि । यतः कालोऽनादिमान् । अतो ये गतास्तान्न वेद्मि ॥ २१-२५ ॥ वा० वा०-इदानीं 'ब्राह्ममानमाह खखाभ्रदन्तसागरैरिति ॥ २१-२४।। • एवं ब्रह्मण आयुर्दायमाह शतायुरिति अद्यावधि कियन्तः पद्मोद्भवा गता इति मन्दप्रश्नस्योत्तरमाह । यतोऽनादिमानेष इति । अनन्ता गता इत्युत्तरम् ॥ २५ ॥ इदानीमन्यदाह । V t C - e re-R A-A तथा वत्तंमानस्य कस्यायुषोऽधं' गतं सार्धवर्षाष्टकं* केचिदूचुः । भवत्वागमः कोऽपि नास्योपयोगो ग्रहा वर्त्तमानद्युयातात् प्रसाध्याः ॥२६॥ वा० भा०- तथा वर्तमानस्य ब्रह्मण आयु:कालस्य कि गतमिति न वेद्मि । तत्र केचिदाचार्या अायुषोऽर्धं गतं केचित् सार्धवर्षाष्टकं गतमित्यूचुः । तत्रागमः प्रमाणम् ॥ इहागमद्वौविध्ये कः प्रमाणमित्यत्रास्माकं नाग्रहः । यतोऽस्य गतैर्वषैर्दिनैरपि प्रयोजनाभावः ॥ ग्रहास्तु वर्तमानस्य दिवसस्य गतात् साध्याः ॥ २६ ॥ वा० वा०-अन्यदपि न वेद्मि आगमद्वैविध्यादित्याह तथा वर्तमादस्येति । ननु गतवर्षाज्ञाने ग्रहसाधनं कथं स्यादित्याशङ्कायां सयुक्तिकमुत्तरमाह भवत्वागम् इति ॥ २६ ॥ इदानी तत्कारणमाह । यतः सृष्टिरेषां दिनादौ दिनान्ते *लयस्तेषु सत्स्वेव तच्चारचिन्ता । अतो युज्यते कुर्वते तां पुनर्येऽप्यसत्स्वेषु तेभ्यो महद्भ्यो नमोऽस्तु ॥२७॥ वा० भा०-यत एषां ग्रहाणां दिनादौ सृष्टिदिनान्ते लयः । यदि महाकल्पगताद्ग्रहा: साध्यन्ते तहिं यावत्योऽस्य विभावयौं गतस्तासु ग्रहाभाव एव । अतो विद्यमानेष्वेव ग्रहेषु १. ब्रह्ममा क पु० । २. ‘आयुषोऽर्धमितं तस्य’ –इति सूर्यसिद्धान्तोक्तिः । 'कजन्मनोऽटौ सदला: समा ययु:”-चेति वटेश्वरसि० १ अ० १० श्लो० । ३. अत्र भगवदुक्तिः । * अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।। रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ ब्रह्मगुसः । ‘‘ग्रहनक्षत्रोत्पत्तिर्ब्राह्मदिनादौ दिनक्षये प्रलयः । यस्मात् कल्पस्तस्माद्भग्रहगणिते कल्पयाताब्दाः॥ श्रीपतिः ‘ज्योतिग्रहाणां विधिवासरादौ सृष्टिलयस्तद्वदिवसावसाने। यस्मादतोऽस्मिन् गणिते ग्रहाणां योग्यो मते नः खलु कल्प एव ।।' ( सि० शे० १ अ० २१ श्लो० ) । मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः ૨૧ तच्चारचिन्ता कर्तुं युज्यते ॥ यत्तु कैश्चिदविद्यमानेष्वपि तेषु महाकल्पगताद्वर्तमानाः कृतास्तान् प्रति वक्रोक्त्या सोपहासमाह ॥ तेभ्यो महद्भ्यो नमोऽस्त्विति ॥ २७ ॥ वा० वा०-कस्माद्ग्रहा वर्त्तमानद्युयातात् साध्यन्त इति तत्कारणमाह यतः सृष्टिरिति । ये महाकल्पादेग्रहानयनं कुर्वन्ति तेषां नमोस्त्वित्युपहासः। कल्पादेरेव ब्रह्मदिनादिः स एव पूर्वगतिप्रारम्भकाल इत्यवश्यमेव स्वीकार्यं सौरतन्त्रदक्षैः । अन्यथा यावद्दिनेशदर्शनं तावद्दिनमिति लक्षणेऽव्याप्तिः स्यात् । यत्तु ‘कल्पो ब्राह्ममह’ इत्यत्र यावत्कल्पप्रमाणमुक्तं तत्सम्मितमेव ब्रह्मदिनमानं न तु यदैव 'कल्पादिस्तदैव ब्रह्मदिनप्रवृत्तिः । किन्तु कल्पादेः कृताद्रिवेदतुल्यदिव्याब्देषु शतघ्नेषु गतेषु ब्रह्मदिनप्रवृत्तिरिति व्याख्यानं, तत्र कालविशेषसङ्ख्यावाचकस्य कल्पशब्दस्य सङ्ख्यामात्रपरत्वे ऽदोषः । यथा रवीन्दुयोगात् प्रवृत्तस्य त्रिशक्तिथ्यात्मकस्य चान्द्रस्य पञ्चम्यादितस्त्रिशत्तिथिसङख्यामात्रपरत्वे स्वार्थपरित्याग मन्यन्ते तद्वदत्रापि । सर्वजनसम्मतकल्पप्रवृते: ससन्धिचतुर्दशमन्वात्मकस्य कल्पस्य सौरसम्मतसृष्टयादितःससन्धिचतुर्दशमन्वात्मकपरतायां3 स्वार्थपरित्याग एव महान् दोषः । अथ भवन्मतेऽपि यदि युगपद्ग्रहसृष्टिसञ्चरणं तदा शतपथश्रुतिप्रतिपातिदतक्रामिकसृष्टिविरुध्येत । यदि च कल्पादितः प्राग् ग्रहसृष्टिः कल्पादितो ब्रह्मदिनारभ्भ इति मते यावद्दिनेशदर्शनं तावद्दिनमिति लक्षणेऽतिप्रसङ्गः प्रसज्येत ।। " किञ्च यावत् क्षितिजोपरि रविबिम्बसञ्चारस्तावद्दिनमिति लक्षणेन कल्पादितः प्राग् ग्रहसृष्टावपि गमनापरपर्यायस्य४ सञ्चारस्य कल्पादित एव स्वीकृतत्वात् करतलकलितामलकवत्सकलं भूगोलं पश्यतो ब्रह्मण आाकल्पं रविबिम्बसञ्चारः स्वक्षितिजोपर्येव भवतीति कल्पादित ब्रह्मदिनारभ्भेन किञ्चिद्बाधकम् । तथा मन्मतेऽपि कल्पादावेव रविसृष्टिस्ततः शतघ्नकृताद्रिवेदतुल्यदिव्याब्दैग्रहगतिप्रारभ्भ इति यावद्दिनेशदर्शनं तावद्दिनमिति लक्षणेन किञ्चिद्वाधकमस्तीति । यत्रोभयोः समो दोषः परिहारोऽपि वा समो' नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्तादृगर्थविचारण इति ब्रूयात् । प्रतिब्रूयादेनम् । किं भवता कल्पादिरेव ब्रह्मदिनादिस्तत्रैव ६‘आदित्यो ह्यादिभूतत्वादिति’ सूर्यसिद्धान्तोक्तेः सूर्यबिम्बे° सृष्टिरित्यभ्युपगतम् । यावत्स्वक्षितिजोपरि रविबिम्बं तावद्दिनमिति लक्षणश्व (वा?) किमपराद्ध युगपद्ग्रहसृष्टिगतिवादिना । वेदविरोध इति चेत् । स च युगपद्रविगतिसृष्टिवादिनस्तवापि मते समान एव । कथमयमनुक्तोपालम्भः । न च मया युगपत् स्वीक्रियते किन्तु [ *कल्पादौ रविसृष्टि: रविगतिग्रहगतिप्रारम्भ इति। तह्यांत्रापि दूषणमस्ति । क्षयापरपर्याय कल्पान्ते भग्रहाणां लयश्रवणात्] कल्पादितो १. कलादि ख पु० । २. काल्यपप्र’ ख पु० । ३ ताया ख पु० । ४. पयां मस्य ख पु० ॥ ५. सम. क ख ग पु० ॥ ६. सू० सि० १३ अ० १५ श्लो० । ७. बिम्बो क पु० । ८. कोष्ठान्तर्गतोंऽश: ख पु० नास्ति। सि०-४ २६ सिद्धान्तशिरोमणौ ग्रहगणिते युगमहीधरवेदवर्षेषु' शतगुणितेषु गतिप्रारभाभिधानात् कल्पभगणादीनामानर्थक्यम्। तस्मात् कल्पादावेव ग्रहगतिप्रारभ्भः समुचित इति । यथेच्छाकाले* ग्रहासत्वं दोषस्तथा प्रमाणकालेऽपि ग्रहासत्वं दोष इति सामान्यत उक्तम् । तेष्वसत्सु ये तच्चारचिन्तां कुर्वन्ते ॐ तेभ्यो महद्भ्यो नम इति । तथा चाह श्रीपतिः*ज्योतिग्रहाणां विधिवासरादौ सृष्टिलयस्तद्दिवसावसाने। । यस्मादतोऽस्मिन् गणिते ग्रहाणां योग्यो मते नः खलु कल्प एव ॥ इति । वस्तुतस्तु युगकुदिनादिप्रमाणं युगभगणादिफलमिच्छेष्टाहिर्गणाद्येव । तत्र सावयवेन गुणने भजने च शिष्यक्लेशो मा भूदिति भगवता पडूजवनविकासकेन सूर्यण मन्दशीघ्रोच्चपातभगणाद्यं सहस्रेण सवर्णयित्वा पठितमिति ग्रहासत्वदोषाशङ्काऽपि नास्ति । तस्मान्महाकल्पाद्य ग्रहानयनं' कुर्वते तेषामेवेदं दूषणमित्यलम् । ब्रह्ममानकथनं सङ्कल्पाद्युपयोगितया प्राजापत्यमानवत्। शास्त्रान्तरे प्राजापत्यमानमभिहितम्। 'मन्वन्तरव्यवस्था च प्राजापत्यमुदाहृतम्' इति ॥ २७ ॥ इदानी वर्तमानदिनगतमाह । याताः षण्मनवो युगानि भमितान्यन्यद्युगाङ्घ्रत्रयं नन्दाद्रीन्दुगुणास्तथा शकनुपस्यान्ते कलेर्वत्सराः । गोद्रीन्द्वद्रिकृताङ्कंदस्रनागगोच्चन्द्राः १९७२९४७१७९ शकाब्दान्विताः । सर्वे सङ्कलिताः पितामहदिने स्युर्वर्त्तमाने गताः ॥ २८ ।। स्वायम्भुवो मनुरभूत् प्रथमस्ततोऽमी स्वारोचिषोत्तमञ्जतामसरैवताख्याः । षष्ठस्तु चाक्षुष इति प्रथितः पृथिव्यां वैवस्वतस्तदनु सम्प्रति सप्तमोऽयम्'।।॥२९॥ वा० भा०-श्लोकद्वयं स्पष्टार्थम्। इति ब्रह्ममानम् ॥ २८-२९ ॥ वTo वा०-वर्त्तमानद्युयातं मनूनाञ्च संज्ञां वृत्तद्वयेनाह याताः षण्मनव इति । शकनृपस्यान्ते। शकाश्च ते नराश्च तान्पातीति शकनृपो विक्रमादित्यः । यथा मृगप्राणहरे सिंहे मृगपतिप्रयोगस्तथा शकनृपप्रयोगो विक्रमादित्ये ।। शकनामानो १. धरद ख पु० । २. ग्रंथेच्छा ख पु० । ३. कुर्वते ख पु० । ४. सि० शे० १ अ० २१ श्लो० । ५. नयने ख पु० । ६. सू० सि० १४ अ० २१ श्लो० । ७. अत्र श्रीपतिः । “स्वायम्भुवाख्यो मनुराद्य आसीत् स्वारोचिषधोत्तमतामसाख्यौ । जातौ ततो रौवतचाक्षुषौ च वैवस्वतः सम्प्रति ससमोऽयम् । ( सि. शे. १ अ. २४ श्लो०) अन्येषां नामानि पुराणवचनाज्ज्ञेयानि । तथा च तद्वचनम्। 'सार्वाणदक्षसावर्णिब्रह्मसावणिकस्ततः । धर्मसावर्णिको रुद्रपुत्रो रौच्यश्य भौत्यक: ।' मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः ૨૭ म्लेच्छास्ते व्यापादिता यस्मिन् काले विक्रमार्केण स कालो लोके शकेन्द्र काल इत्युच्यते।' इति भट्टोत्पलोत्त: । य एव विक्रमस्यान्तः स एव शालिवाहनादिरित्युच्चावचजनप्रसिद्धम् । अत्राङ्कानां वामतो गतिः । एकस्थानाद्दशकस्थानादिविन्यासस्य वामक्रमेणैवाद्यैः सङ्केतितत्वात् । एक एव द्वद्यादिनवावसानावृत्तिभिद्वित्त्वादिसङ्ख्यां लभते । एवं नवैवाङ्काः सङ्केतिताः । पुनरेक इव दशगुणोत्तरो दशकशतसहस्रादिसङ्ख्यां लभते । यत्र नवावसानावृत्त एको विन्यस्यते तदेकस्थानम् । यत्र नवान्ताङ्कावृत्त एव दशगुणोत्तरो विन्यस्यते तद्दशकादिस्थानमित्याहुः । स्थानानन्त्यात् सङ्ख्याया आानन्त्यम् । स्थानानां योऽवश्यं मन्तव्य उत्तरावधिस्तस्य पराद्धं इति संज्ञा कृता । आचार्येण परार्द्धस्याष्टादश स्थानान्युक्तानि । क्वचिच्छात्रान्तरेऽधिकान्युक्तानि। शून्यं नामाभावस्तदपि सङ्ख्यान्तर्गतमेव सङ्ख्याद्योतकत्वात् । एक एव सहस्रसङ्ख्यां कथं द्योतयेद्यदि' एकदशशतस्थानेष्वङ्कानामभावाच्छून्यनिवेशो न स्यात् । नन्वेकादिस्थानस्थितानामङ्कानामभावे यद्वच्छून्यनिवेशेन लक्षादिसङ्ख्यावबोधस्तद्वत्पराद्धदिस्थानामभावे शून्यनिवेशनेनापि स्यात् ।। *युक्तश्च वामक्रमाद्दक्षिण इति चेत् किमत्र वक्तव्यम् । उत्तमेवात्र बीजगणितं व्याख्यातवद्भि:* कृष्णदैवज्ञैरुक्तरावधेरभावात् *परिच्छिन्नसङ्ख्यासु तत्सत्वेऽपि तस्यानियतत्वात् प्रथमावधेस्तु नियतत्वादिति । उत्तरावधेः प्रदक्षिणक्रमेणैव द्वितीयादिस्थानानां संज्ञास्त्विति तत्रापीदमेवोत्तरम् । अभ्यर्हितस्थानस्थस्य पङ्क्तौ पूर्वनिवेशस्तदधःस्थितस्थानस्थानां सव्यक्रमेण स्थापनमुचितं, लोकेषु तथा दृश्यते तत्वेकस्थानाद्वामक्रमेण दशकादिस्थानविन्यासेनोपपद्यते । अथवा परमाण्वाद्यधिकृत्य द्वयणुकादिसंज्ञाः क्रियन्ते तद्वदेकस्थानमधिकृत्य दशकादिस्थानसंज्ञाकरणे न कश्चिद्दोषः । एकादिस्थानसाध्यत्वादृशकस्थानादीनामुत्तरोत्तरसङ्ख्यायाँ पूर्वपूर्वसङ्ख्याया: सत्वात्। तस्मादेकमब्जं नवाबुदानि सप्तकोट्यः प्रयुतद्वयं लक्षनवकं चत्वार्ययुतानि सहस्रसप्तकं शतमेकं सप्त दशकाः नव चेति गताः शकादौ । ततः शकवर्षाण्येतेषु योज्यानि ॥ २८-२९ ॥ इदानी बार्हस्पत्यं मानुषमानञ्चाह । बृहस्पतेर्मध्यमराशिभोगात् संवत्सरं सांहितिका वदन्ति' । ज्ञेयं विमिश्रन्तु मनुष्यमानं मानैश्चतुर्भिव्यवहारवृत्तेः ॥ ३० ।। १. द्योते ख पु० ॥ २. युक्ता ख पु० ॥ ३. तविद्धि: ख पु० ॥ ४. परिक्षिण ख पु० । ५. अत्र क्षपक पद्यम् । ‘‘कल्पादितो मध्यमजीवभुक्ता ये राशयः षष्टिहृतावशेषाः । संवत्सरास्ते विजयाश्विनाद्या इतीज्यमान किल संहितोत्तम् । तथा च श्रीपतिः । 'कल्पादि भुता गुरुराशयो ये संवत्सराः स्युविजयादयस्ते । बभाषिरे सांहितिका हि पूर्वे वर्षाणि तस्याविनपूर्वकाणि ॥' ( सि. शे. १ अ. ४३ श्लो० ) RØ सिद्धान्तशिरोमणी ग्रहगणिते वर्षायनतुयुगपूर्वकमत्र सौरान्मासास्तथा च तिथयस्तुहिनांशुमानात् । यत्र कृच्छ्तकचिकित्सतवासराद्य तत् सावनाच्च घटिकादिकमार्क्षमानात्' ।। ३१ ॥ वा० भा०-पूर्वश्लोके पूर्वार्ध सुगमम्। मनुष्यमानन्तु विमिश्र ज्ञेयम् । कुतः ॥ यतो लोके चतुभिरेव मानैव्यवहारः प्रवर्तते । वर्षायनतुंयुगादिकं सौरमानात् प्रवर्तते लोके ॥ मासास्तियश्व चान्द्रात् । व्रतोपवासचिकित्सितसूतकवासराद्यर्कसावनात् । घटिकादिकं नाक्षत्रादेव । एवं सौरचान्द्रसावननाक्षत्रमानैश्चतुभिरेभिमिश्रितैर्मनुष्यमानम् ॥ ३०-३१ ॥ वा० वा०-अथ बाहस्पत्यमनुष्यमाने चाह बृहस्पतेरिति। कल्पादेयवन्तो राशयो गुरुभुक्तास्ते । षष्टितष्टा विजयाद्या गतसंवत्सराः भवन्ति । यतः कल्पादौ विजयः दाक्षिणात्यास्तु मनुजमानात् संवत्सरमिच्छन्ति । तथा च रोमशासिद्धान्ते-- 'विजयाद्यास्तथाऽकब्दाः प्रभवाद्याः स्मृता बुधै:' इति । कि तन्मनुजमान विमिश्रमिति । सौर-चान्द्र-सावन-नाक्षत्राणां मध्ये द्वयोस्त्रयाणां सर्वेषां वा मिश्रणं तन्मिश्रमानम् । यस्माच्चतुभिर्मानैर्व्यवहारो बहु प्रवर्त्तते । चैत्रशुक्लप्रतिपदि रव्युदयान्मनुजमानप्रवृत्ति वदन्ति । अत्र विशेषो मुहूर्तकल्पद्रुमे । 'चेत् स्पष्ट या वाऽप्यथ मध्यगत्या राश्यन्तरं यत्र च चान्द्रवर्षे: ।। गुरुर्न यायादधिवत्सरोऽधिमासेन तुल्यः स शुभेषु वज्र्यः ।।' यशोधरतन्त्रे । “एकस्मिन् रविवर्षे गौरववर्षद्वयावसानं चेत् । त्र्यब्दस्पृगेनमेवं विलुससंवत्सरं प्राहुः ।।' ज्योतिविदामरणी । ‘‘गुरुसङ्क्रमयुग्मवत्समा गदिता सा ननु लुससंज्ञिता । विबुधै रहिता शुभे तु याऽधिसमा गीष्पतिसङ्क्रमोज्झिता ।” १. अत्र श्रीपतिः । 'वर्षाणि सौरात् प्रवदन्ति चान्द्रान्मासौंस्तिथी: सावनतो दिनानि । सौरैन्दवाभ्यां तु विना न तत् स्यान्नाक्षत्रमानाद्घटिकादिकालः । (सि. शे. १ अ. ४९ श्लो०) युगायनर्तुप्रभृतीनि सौरान्मानाद्द्युरात्र्योरपि वृद्धिहानी । पर्वाधिमासोनदिनानि चान्द्रात् तथा तिथेरर्धमपि प्रदिष्टम् । ( सि. शे. १ अ. ५० श्लो० ) प्रायश्चित सूतकाद्य चिकित्सायज्ञाद्यवं कर्म वारादिकश्च । शास्त्रे त्वस्मिन् खेचराणाश्च चारा विज्ञातव्याः सावनाद्भास्करीयात् ।।' (सि. शे. १ अ. ५१ श्लो०) मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः 39, र्तुयुगपूर्वकमिति । वर्ष वत्सरः वसतोऽयने यस्मिन् स वत्सरः । यातीत्ययनं राशिषट्केन दक्षिणाशामुतराशां वेति । इयक्ति गच्छत्यसाधारणं लिङ्गमिति ऋतुः ॥ ३०-३१ ॥ इदानी मानोपसंह्रारश्लोकमाह । fa ܕ ܬ ) ܓ ܓܕ ܐ एवं पृथङ्मानवदैवजैवपैत्रार्क्षसौरैन्दवसावनानि । vNA q ब्राह्मश्च काले नवमं प्रमाणं ग्रहास्तु साध्या मनुजैः स्वमानात्'॥३२॥ वा० भा०-एव कालस्य नव मानानि। तत्र ग्रहानयनं मनुष्यमानात्। यतस्ते मनुष्ये: साध्या: ॥ ३२ ul इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणौ कालमानाध्यायः ॥ वा० वा०-अथोपसंहरति । एवं पृथक्मानवेति । यद्यपि दैवमासुरङ्च मानं दिवसभेदाभिद्यते तथाप्यहोरात्रैक्यादभेद इति नवैव मानानि स्वीकृतानि । काले कलनात्मके ब्राह्मां नवमं प्रमाणं परिमाणमित्यर्थः । एवं वर्षादिकालस्तत्तन्मानैर्नवधा भिद्यत इति । मनुष्योपयोगित्वाच्छास्त्रस्य यथोपयोगस्तथैव ग्रहा मनुजैर्मनुष्यमानात्साध्याः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थस्तेन ग्रहसमवेतानि कर्माण वक्रास्तमनोदयक्रान्तिसाम्यच्छायायुतिग्रहणश्रृङ्गोन्नमनतिथ्यादोनि च साध्यानि ॥ ३२ ॥ इति श्रीकृष्णदैवज्ञात्मजगणकनृसिहकृतौ कालमानाध्यायः । अथेदानीं ग्रहाणां मन्दोच्चानां चलोच्चानां ग्रहपातानाञ्च भगणान् श्लोकषट्केनाह। अकशुक्रबुधपर्यया विधेरह्नि कोटिगुणिता रदाब्धयः ४३२००००००० । एत एव शनिजीवभूभुवां कीर्त्तिताश्च गणकैश्चलोच्चजाः ॥ १ ।। खाभ्रखाभ्रगगनामरेन्द्रियत्माधराद्रिविषया५७७५३३०००००हिमद्युतेः । युग्मयुग्मशरनागलोचनव्यालषण्नवयमाश्विनो२२९६८२८९२२ऽसृजः ॥२॥ सिन्धुसिन्धुरनवाष्टगोऽङ्कषट्त्र्यङ्कसप्तशशिनो १७९३६९९८९८४ज्ञशीघ्रजाः। पञ्चपञ्चयुगषट्कलोचनद्वयब्धिषड्गुणमिता ३६४२२६४९५गुरोर्मताः ॥३॥ sa १. अत्र श्रीपतिः । 'पैतामहं दिव्यमथासुरश्च पैत्रं तथा मानुषमानमन्यत् । सौराक्षहैमांशवसावनानि जैवं तथेद दश कीर्तितानि । सि० शे० १ अ० ४७ श्लो० । सौरचान्द्रमससावनमान: साक्षकैग्रहगतेरवबोध: । एभिरत्र मनुजव्यवहारो दृश्यते च पृथगेव चतुभि:।” सि० शे० १ अ० ४८ श्लो० । २. मानि ख पु० । ३ कालक’ख पु० । Hemk-m રેo सिद्धान्तशिरोमणौ ग्रहगणिते द्विनन्दवेदाङ्कगजाग्निलोचनद्विशून्यशैलाः७०२२३८९४९२सितशीघ्रपर्ययाः। भुजङ्गनन्दद्विनगाङ्गबाणषट्कृतेन्दवः१४६५६७२९८सूर्यसुतस्य पर्ययाः॥४॥ खाष्ट्रब्धयो ४८०ऽटाक्षगजेषुदिग्द्विप द्विपाब्धयो ४८८१०९८५८ द्वयङ्कयमा २९२ रदाग्नयः३३२ ।। शरेष्विभा ८५५ स्त्र्यक्षरसाः ६५३ कुसागराः ४१ स्युः पूर्वगत्या तरणेधुंदूच्चजाः ca, गजाष्टिभर्गोंत्रिरदाश्विनः २३२३१११६८ कुक्षु r~a fra द्रसाश्विनः २६७ कुॉद्विशराः ९२१ क्रमत्तवः ६३ ॥ त्रिनन्दनागा ८९३ युगकुञ्जरेषवो ५७४ निशाकराद्व्यस्तगपातपर्ययाः ॥ ६ ॥ वा. भा.-ग्रहाणां पूर्वगत्या गच्छतां कल्प एतावन्तो भगणा भवन्ति । तथा मन्दोच्चानां चलोच्चानाञ्च प्राग्गत्या एतावन्तः पर्यया भवति । तथा पाताना पश्चिमगत्या एतावन्तो भवन्ति । अत्रोपपत्ति: । सा तु तत्तद्भाषाकुशलेन तत्तत्क्षेत्रसंस्थानज्ञेन श्रुतगोलेनैव श्रोतुं शक्यते नान्येन ॥ ग्रहमन्दशीघ्रोच्चपाताः स्वस्वमार्गेषु गच्छन्त एतावतः पर्ययान् कल्पे कुर्वन्तीत्यात्रागम एव प्रमाणम् । स चागमो महता कालेन लेखकाध्यपकाध्येतृदोषेबहुधा जातस्तदा कतमस्य মালাত অন্ম । । अथ यद्येवमुच्यते गणितस्कन्ध उपपत्तिमानेवागमः प्रमाणम् ॥ उपपत्त्या ये सिध्यन्ति भगणास्ते ग्राह्याः । तदपि न । यतोऽतिप्राज्ञेन पुरुषेणोपपत्तिज्ञातुमेव शवयते ॥ न तया तेषां भगणानामियक्ता कुत्तु' श्वयते ॥ पुरुषायुषात्पत्वात् ॥ उपपत्तौ तु ग्रहः प्रत्यहं यन्त्रेण वेध्यः ॥ भगणान्तं याव्त् ॥ एवं शनैश्चरस्य ताव् द्वषणां त्रिशता भगणः पूर्यते ॥ मन्दोच्चानां तु वर्षशतैरनेकैः ॥ अतो नायमर्थः पुरुषसाध्य इति ॥ अत एवातिप्राज्ञा गणकाः साम्प्रतोपलब्ध्यनुसारिण प्रौढगणकस्वीकृत कमप्यागममङ्गीकृत्य ग्रहगणित आत्मनो गणितगोलयोनिरतिशय कौशलं दर्शयितुं तथाऽन्यैभ्रन्तिज्ञानेनान्यथोदितानर्थाँश्च निराकर्तुमन्यान् ग्रन्थान् रचयन्ति । ग्रहगणित इति कर्तव्यतायामस्माभिः कौशलं दर्शनीयं भव्त्वागमो योऽपि कोऽप्ययमाशयस्तेषाम् । यथाऽत्र ग्रन्थे ब्रह्मगुसस्वीकृतागमोऽङ्गीकृत इति ॥ तहि तिष्ठतु तावदुपपत्त्या भगणानामियत्तासाधनम् । अथ यद्युपपत्तिरुच्यते तहि इतरेतराश्रयदोषशङ्कया वक्तुमशक्या । तथापि संक्षिप्तामुपपत्ति वक्ष्यामः ॥ इतरेतराश्रयदोषोऽत्र दोषाभासः ॥ ॐपपत्तिभेदानां यौगपद्येन वक्तुमशक्यत्वात् ॥ अथोच्यते । अर्कशुक्रबुधपर्यया विधेरित्यादि । यावांन्त कल्पे वर्षाणि तावन्त एव सूर्थभगणा इत्युपपन्नम् । यतो भगणभोगकालो हि वर्षमुक्तम् । बुधशुक्रो तु रवेरासन्नावेव कदा चिदग्रतः कदाचित् पृष्ठतस्तस्यानुचराविष्व सदा व्रजन्तौ दृश्येते । अतस्तयोरपि रविभगणतुल्या भगणा' इत्युपपन्नम् ॥ चलोच्चभगणोपपत्तिमग्रे वक्ष्यामः ॥ १. अत्र कस्यचित् पद्यम् । ‘‘शुक्रज्ञौ पृष्ठतश्चाग्रे सदाऽर्कोनुसरौ यतः । ततोऽर्कभगणैस्तुल्याः कल्पे स्युर्भगणास्तयोः ॥' मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः ३१ अथ समायां भूमावभीष्टकर्कटकेन त्रिज्यामिताङ्करङ्कितेन वृत्तं दिगङ्कितं भगणांशैश्चाङ्कितं कृत्वा तत्र प्राचीचिह्माद्दक्षिणतो नातिदूरे प्रदेश उत्तरेऽयने वृतमध्यस्थितेन कीलेन रवेरुदयो वेध्यः ॥ · ततोऽन्तरं वर्षमेकं रव्युदया गणनीयाः ॥ ते च पञ्चषष्टयधिकशतत्रय-३१५ तुल्या भवन्ति । तत्रान्तिमोदयः पूव दयस्थानादासन्नो दक्षिणत एव भवति । तयोरन्तरं विगणय्य ग्राह्यम् । ततोऽन्यस्मिन् दिने पुनरुदयो वेध्यः । स तु पूर्वचिह्नादुत्तरत एव भवति । तदप्युत्तरन्तरं ग्राह्यम् । ततोऽनुपातः ॥ यद्यन्तरद्वितयकलाभिरेकीकृताभिः षष्टि-६० घटिका लभ्यन्ते तदा दक्षिणेनान्तरेण किमिति' । अत्र लभ्यन्ते पञ्चदश घटिकास्त्रिशत् पलानि सार्धानि द्वाविशतिविपलनि १५ ॥ ३० ॥ २२ ॥ ३० । अाभिर्घटीभिः सहितानि पञ्चषष्टश्यधिकशतत्रयतुल्यानि सावनदिनान्येकस्मिन् रव्यब्दे भवन्ति ३६५ । १५ ॥ ३० ॥ २२ ॥ ३० । ततोऽनुपातः । यद्येकेन वर्षेणैतावन्ति कुदिनानि तदा कल्पवर्षेः किमिति ॥ एवं ये लभ्यन्ते ते सावनदिवसा भवन्ति कल्पे ॥ अथ तैरेव रवेवर्षान्तः पातिभिः कुदिनैश्चक्रकला लभ्यन्ते तदैकेन किमिति ॥ फलं मध्यमा रविगतिरित्युपपन्नम् ॥ अथ चन्द्रभगणोपपत्तिः ॥ तत्रादौ तावद्ग्रहवेधार्थं गोलबन्धोक्तविधिना विपुलं गोलयन्त्रं कार्यम् ॥ तत्र खगोलस्यान्तर्भगोल अाधारवृत्तद्वयस्योपरि विषुवद्वृत्तम् । तत्र च यथोक्ततं क्रान्तिवृत्तं भगणांशाङ्कितं च बद्ध्वा कदम्बद्वयकीलकयोः प्रोतमन्यञ्चलं ग्रहवेधवलयम् । भगणांशाङ्कितं कार्यम् ॥ ततस्तद्गोलयन्त्रं सम्यग्ध्रुवाभिमुखयष्टिकं जलसमक्षितिजवलयञ्च यथा भवति तथा स्थिरं कृत्वा रात्रौ गोलमध्यचिहुगतया दृष्टया रेवतीतारां विलोक्य क्रान्तिवृत्ते यो मीनान्तस्तं रेवतीतारायां निवेश्य मध्यगयैव दृष्टया चन्द्र' विलोक्य तद्वधवलयं चद्रोपरि निवेश्यम् । एवं कृते सति वेधवृत्तस्य क्रान्तिवृत्तस्य च यः संपातस्तस्य मीनान्तस्य च यावदन्तरं तस्मिन् काले तावान् स्फुटचन्द्रो वेदितव्यः । क्रान्तिवृत्तस्य चन्द्रबिम्बमध्यस्य च वेधवृत्ते यावदन्तरं तावास्तस्य विक्षेपः ॥ ततो यावतीषु रात्रिगतघटिकासु वेधः कृतस्तावतीष्वेव पुर्नाद्वितीयदिने कर्तव्यः ॥ एवं द्वितीयदिने स्फुटचन्द्र' ज्ञात्वा तयोर्यदन्तरं सा तद्दिने स्फुटा गतिः ॥ अथ तौ चन्द्रौ ‘‘स्फुटग्रहं मध्यखगं प्रकल्प्य'-इत्यादिना मध्यमौ कृत्वा तयोरन्तरं सा मध्यमा चन्द्रगतिः । तयाऽनुपातः यद्येकेन दिनेनैतावती चन्द्रगतिस्तदा कुदिनैः किमित्येवं चन्द्रभगणा उत्पद्यन्ते ॥ तथा चाह श्रीमान् ब्रह्मगुप्त:* ।

  • ज्ञातं कृत्वा मध्यं भूयोऽन्यदिने तदन्तरं भुक्तिः ॥ त्रैराशिकेन भुक्त्या कल्पग्रहमण्डलानयनम् ।' । एवमन्येषामपि भगणोपपपत्ति: ।

अथ चन्द्रोच्चस्य ॥ एवं प्रत्यहं चन्द्रवेधं कृत्वा स्फुटगतयो विलोक्याः । यस्मिन् दिने गतेः परमाल्पत्वं दृष्टं तत्र दिने मध्यम एव स्फुटचन्द्रो भवति तदेवोच्चस्थानम् ॥ यत उच्चसमे प्रहे फलाभावो गतेश्च परमाल्पत्वम् । ततश्च तस्मादिनादारभ्यान्यस्मिश्चन्द्रपर्यये प्रत्यहं चद्रवेधात् ۔۔--ــــــــــــــــــــــــــےسس- ------ --Samskritabharatibot (सम्भाषणम्)-- १. अत्र तात्कालिकगतिविवेचनयाऽग्रान्तरानुपातो भास्करीयो युक्तियुक्त इति । २. ब्रा० सि० १९ अ० १२ श्लो० । ३२ सिद्धान्तशिरोमणी ग्रहगणिते तथैवोच्चस्थानं ज्ञेयम् ॥ तच्च पूर्वस्थानादग्रत एव भवति । यत्तयोरन्तरं तज्ज्ञात्वाऽनुपातः क्रियते ॥ यद्यतावद्भिरन्तरदिनैरिदमुच्चयोरन्तरं लभ्यते तदैकेन किमिति ॥ फलं तुङ्गगतिः ॥ तयाऽनुपातात् कल्पभगणाः । अथ चन्द्रपातभगणोपपत्तिः ॥ एवं प्रत्यहं चन्द्रवेधाद्दक्षिणविक्षेपे क्षीयमाणे यस्मिन् दिने विक्षेपाभावो दृष्टः क्रान्तिवृत्ते तत् स्थानं चिह्नयित्वा तत्र यावान् विधुः स भगणाच्छुद्धः पातः स्यादिति ज्ञेयम् ॥ पुनरन्यस्मिन्नपि पर्यये दक्षिणविक्षेपाभावस्थानं ज्ञेयम् ॥ क्रान्तिवृत्ते तत् स्थानं पूर्वस्थानात् पश्चिम एव भवति । अतो ज्ञाता पातस्य विलोमा गतिः ॥ सा चानुपातात् ॥ यद्यतत्कालान्तरदिनैरेतावत् पातयोरन्तरं लभ्यते तदैकेन किमिति ॥ फलं पातगतिः ॥ तया प्राग्वत् দলনায়াঃ । अथ रवितुङ्गोपपत्तिः । मिथुनस्थे रवौ कस्मिश्चिद्दिने रेवतीतारकोदयाद्यावतीभिर्घटिकाभीरविरुदितस्तावतीभिर्मीनान्ताल्लग्नं साध्यम् यल्लग्नं स तदा स्फुटो रविज्ञेयः । एवमन्यस्मिन् दिनेऽपि तयोः स्फुटार्कयोरन्तरं गतिः ॥ एवं प्रत्यहं स्फुटगतयो ज्ञातश्याः ॥ यस्मिन् दिने गतेः परमाल्पत्वं तद्दिने यावान् रविस्तावदेव रवेरुच्चं भवति । तस्योच्चस्य चलनं वर्षशतेनापि नोपलक्ष्यतें । किन्त्वाचायैश्चन्द्रमन्दोच्चवदनुमानात् कल्पिता गतिः ॥ सा चैवम् । यैर्भगणैः साम्प्रताहर्गणाद्वर्षगणाद्वा एतावदुच्चं भवति ते भगणा युक्त्या कुट्टकेन वा कल्पिताः' ॥ १. अत्र शास्त्रिवापूदेवेन रविमन्दोच्चस्य स्वल्पान्तरादष्टाद्रिभागमितस्योपलब्धौ कुट्टकयुक्त्या यद्धगणानयन कृत तत् प्रदश्यते। तथा हि ससाष्टात्यष्टिमिते शालिवाहनशके कल्पगतिवर्षगणः १९७२९४८९६६ अथ रविमन्दोच्चकल्पभगणप्रमाणं यावत्तावत् । अस्मिन् गतवर्षगुणिते कल्पवर्षभक्त गतमन्दोच्चभगणा लभ्यन्ते तत्प्रमाणं कालक । एतद्गुणितेषु कल्पवर्षेषु यावत्तावद्गुणितगतवर्षेभ्यः शोधितेषु सिद्धं मगणशेषम् =या १९७२९४८९६६ का ४३२००००००० इदं चक्रांशैः ३६० सङ्गुण्य कल्पवर्षेविभज्य लब्धमष्टाद्रिभिः समं कृत्वा छेदगमश्च विधाय नखनगरपवर्तिती जाती या ९८६४७४४८३ का २-१६०० ००००० = & Yeo ooooo समशोधनेन जाती या ९ - ६४७४४८३ रू ४६८० ०००९० = ФT SR* Ço o o o o o o पुनः पक्षौ युगाभ्रनागषट्पक्षनेत्रयुग्मैः २२२६८०४ स्वल्पान्तरत्वादपवर्तितौ जातौ या ४४३ रू ३० १० = क ९७० अतः कुट्टकाल्लब्धं यावत्तावन्मानम् = ४८० ॥ मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः । ३३ अथान्येषां शीघ्रोच्चोपपत्तिः । तत्र एत एव शनिजीवभूभुवामित्यादि । उच्चो ह्याकर्षको भवति ॥ तेन स्वकक्षामण्डले भ्रमन् ग्रहः स्वाभिमुखमाकृष्यते ॥ तेनाकृष्टः सन् कक्षामण्डले मध्यग्रहादग्रतः पृष्ठतो वा यावताऽन्तरेण दृश्यते तावत् तस्य फलं मान्दं शैध्यं वा ॥ अहो उच्चो नाम प्रदेशविशेषस्तेन कथमाकृष्यत इति तदुच्यते ॥ यथोक्ततं सूर्यसिद्धान्ते' ॥ ‘‘अदृश्यरूपाः कालस्य मूर्तयो भगणाश्रिताः ॥ शीघ्रमन्दोच्चपाताख्या ग्रहाणां गतिहेतवः ॥ तट्टातरश्मिभिर्बद्धास्ते: सव्येतरपाणिभिः । प्राक्पश्चादपकृष्यन्ते यथाऽऽसन्नं स्वदिङ्मुखम् ॥' इत्यादि ॥ एवमत्रोच्चस्य देवताविशेषत्वेनाङ्गीकृतत्वाददोषः । एतदुक्तं भवति ॥ शनेजोंवातू कुजाद्वा यदा रविरग्रे वर्तते। तदा मध्यग्रहात् स्फुटग्रहोऽग्रती दृश्यते । यदा तु पृष्ठगतोऽकस्तदा मध्यात् स्फुटग्रहः पृष्ठतो दृश्यते । अतस्तेषां त्रयाणां रविसमं शीघ्रोच्चं धीरैः कल्पितम् ॥ अतो रविभगणहुल्याः शीघ्रोच्चभगणा इत्युपपन्नम् ॥ अथ मन्दोच्चोपपत्तिः । तत्र वेधेन स्फुटग्रहं ज्ञात्वा तं मन्दस्फुटं प्रकल्प्य ततः शीघ्रफलमानीय तत् तस्मिन् स्फुटे विलोमं कृत्वैवमसकृन्मादस्फुटो ज्ञेयः । एवं प्रत्यहं मन्दस्फुटो ज्ञेयः ॥ एवं प्रत्यहं मन्दस्फुटमुपलक्ष्य स मन्दस्फुटो धनमन्दफले क्षीयमाणे यस्भिन् दिने मध्यमतुल्यो भवति तदा तत्तुल्यमेव मन्दोच्चं ज्ञेयम् ॥ ततस्तस्माद्रविमन्दोच्चवद्भगणाः कल्प्याः ॥ एवं 田a丐日 比 अथ बुधशुकयोः शीघ्रोच्चोपपत्तिः । तत्र रविशुक्रयोः पूर्वस्यां दिशि चक्रयन्त्रवेधेनान्तरभागा ज्ञेयाः ॥ ते तयोः स्फुटयोरन्तरांशा जातास्तैः स्फुटाकाद्विशोधितैः स्फुटः शुक्रो भवति ॥ ततः शुक्रस्य मन्दफलपानीय तत् स्फुटे शुके .धनणं व्यस्तं कार्यम् ॥ रविश्च मध्यमः कार्यः ॥ तयोर्यदन्तरं तच्छीघ्रफलमृणं धनञ्च ज्ञेयम् । एवं प्रतिदिनवेधेन तच्छीघ्रफलं परममृणं ज्ञातव्यम् । तत् तादृक्। फलमर्कात् तिर्यक्स्थितेनोच्चेनाकृष्टस्य भवति । तच्च तिर्यक्रस्थत्वं त्रिभान्तरितस्य स्यात् । अतस्तत्र त्रिभोनेन स्फुटशुक्रेण तुल्यं शीघ्रोच्चं ज्ञेयम् । एवं पुनरन्यस्मिन् पर्यये प्राच्यामेवान्यच्छीघ्रोच्चं ज्ञात्वाऽनुपातः क्रियते ॥ यद्येतत्कालान्तरदिनैस्तयोरुच्चयोरन्तरमिदं लभ्यते तदेकेन किमिति ॥ फलं तुङ्गगतिः । प्राग्वत् तया भगणाः ॥ एवं बुधस्यापि ॥ अथ भौमादोनो वेधेन प्राग्वद्दक्षिणविक्षेपाभावस्थाने यावान् मन्दस्फुटो ग्रहश्चक्रशुद्धस्तावान् पlतः ॥ बुधशुक्रयोस्तु तदा मन्दफलाव्यस्तसंस्कृतं यावच्छीघ्रोच्चं चक्रशुद्धं तावान् पातो ज्ञेयः ॥ तत: प्राग्वद्धगणकल्पना ॥ १-६ ॥ वा० वा०-अथेष्टकालिकग्रहसाधनोपयोगितया भगणादिज्ञानस्यावश्यकत्वा --سہ ہســــــــــ سس۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ـــــــــــــ--- १. स्पष्टा० १-२ श्लो० । ܪ-ffo ইx सिद्धान्तशिरोमणौ ग्रहणणिते दिदानीं ग्रहसाधकानुपातफलभूतान्मन्दोच्चशीघ्रोच्चपातग्रहभगणानाह अर्कशुक्रबुधपर्यया' इति। अत्रोपपत्तिः भगणोत्पादने युक्तिः । युक्तिज्ञाने कस्याधिकारस्तत्राह । सा तु तत्तद्भाषाकुशलेन तत्तत् क्षेत्रसंस्थानज्ञेन श्रुतगोलेनैव ज्ञातुं शक्यते नान्येन । एतावन्त एव ग्रहपर्यया इत्यत्र किं प्रमाणमित्यत आह । ग्रहमन्दोच्चपाताः स्वस्वमार्गे गच्छन्त एतावतः पर्ययान् कल्पे कुर्वन्तीत्यत्रागमः प्रमाणम् । कलात्मिकगतेः अप्रत्यक्षोपलब्धभिन्नत्वाद्योजनात्मिकगतितुल्यत्वस्वीकाराद् ग्रहभेदयोगे ग्रहयोरूध्र्वाधरत्वानुभवाच्च ग्रहकक्षाणां भेदस्य स्पष्टत्वात् स्वस्वमार्गेषु गच्छन्त इत्युक्तम् । यद्यपि यैव ग्रहकक्षा सैव तन्मन्दशीघ्रोच्चेपातानामित्यस्ति तथापि मन्दशीघ्रोच्चपातसाधनाय याः कल्पिताः कक्षास्तदभिप्रायेणोक्तं ग्रहमन्दपाता इति । मन्दपदं चलोपलक्षकम् । यन्त्रवेधादिनापि ग्रहकलाद्यवयवोपलम्भासम्भवान्न प्रत्यक्षेण भगणज्ञानम् । प्रत्यक्षमूलत्वान्नानुमानादिकमपि भगणानामियत्ताया मूलम् । तस्मात् पितामहोपदिष्टवाक्यान्यागमः प्रमाणमित्युक्तम् । को नामान्यः पितामहादाप्ततमः स्यात् । ब्रह्मोत्तागमोऽपि शाकल्यविष्णुधम्मर्मोत्तरयोः कथं भिन्नो दृश्यत इति तत्कारणमाह । स चागमो लेखकाध्यापकाध्येतृदोपैर्बहुधा जातः । लेखकदोषो यथा यमाङ्गा इत्यत्र यमागा इत्यनुस्वारराहित्यादि लिखनम् । अध्यापकदोषो यथा कुधराग्नय इत्यत्र . सप्ताग्नय इति विवक्षितार्थे शशाङ्कचन्द्राग्नय इति व्याख्याकरणं करणापाटवादिञ्च । अध्येतृदोषोऽपि यमाश्विचन्द्रा इत्यत्र यमाश्वचन्द्रा* इति श्रवणादि । “मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह'- इत्यादिभीत्या सावधानतया यथा वेदमध्यापयन्ति पठन्ति च। न तथा सिद्धान्तानध्यापयन्ति न पठन्ति चेति संभवति पाठकाध्येतृदोषोऽत्रेति भावः । यद्वा वस्तुनि द्वरूप्यासंभवात् कथमागमभेदस्तत्रोत्तरम् । स चागमो लेखकेति । ब्रह्मणा नारदं १. एतद्भगणमानं सिद्धान्तशेखरानुरूपमिति । JRT'अष्टकोटिगुणिताः कृतेषव: ४३२००००००० सूर्यसौम्यभृगुसूनुपर्यंयाः । कल्पकालकथिताश्चलोच्चजा भौममन्दसुरमन्त्रिणामपि ॥ २६।। देववाणनगर्शलवायवो लक्षकाभिनिहता ५७७५३३००००० हिमविषः । अाकृतीष्वहियमाष्टषडङ्कद्वयश्विनोऽ २२९६८२८ २२ वनिसुतस्य कीर्तिताः ॥ २७ ॥ वेदाटनन्दवसुगोऽडूरसाग्निरन्ध्रशैलेन्दवो १७९३६९९८९८४ बुधचलोच्चजमण्डलानि । वाणेषुवेदरसनेत्रयमाब्धिषट्क रामाः ३६४२२६४५५ गिरामधिपतेर्भगणाः प्रदिष्टाः ॥२८॥ एवमग्रेऽपि । सि० शे० १ अ० २६-३१ श्लो० ।। २. प्रमाणः, इति ख पु० ।। ३. पलाश्विच्च ख० पु० ।। ४. यमाश्च, इति ख० ग० पु० ।। ५. महाभाष्ये प्रथमाह्निके व्याकरणप्रयोजनव्याख्यावसरे विलोकनीयमिदं पद्यमिति । मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः ३५ प्रति कथितं तच्छाकल्येन लिखित शास्त्र कालान्तरे किञ्चित्सान्तरं दृष्ट्रवा नियतबीजयुतमेव पुनस्तैरुक्तमिति दोषेण बहुधा जातः । तदा कतमस्य प्रामाण्यमिति प्रश्नस्योत्तरं' वक्ष्यते भवत्वागमो योऽपि कोऽपीति । कतमस्य प्रामाण्यमित्यत्र तावत् ॐ समाधानमुद्भाव्य दूषयति । अथ यद्येवमुच्यते गणितस्कन्धे उपपत्तिमानागमः प्रमाणम् । धर्मानुष्ठानोप ( यो ? ) गितालक्षणं प्रामाण्यमुच्यते । उपपत्तिर्नाम युक्तिः । तत्सहितो यो यदागमः स तदा प्रमाणमिति धर्मानुष्ठानोपयोगीत्युतम् । यस्तकॅणानुसन्धत्ते* स धर्म वेदेनेतर* इत्युक्तः । उपपत्तिमानेवागमः प्रमाणमित्यस्याभिप्रायमाह । उपपत्त्या ये भगणा सिध्यन्ति त एव ग्राह्याः ।। ६अयमुपपत्तिमानागम इति तदा स्याद्यदि भगणा’नामियत्तोपपत्त्या स्यात्सा तु कत्तुं न शक्यत इति दूषयति । तदपि न । यतोऽतिप्राज्ञेन पुरुषेणोपपत्तिर्ज्ञातुमेव शक्यते न तया तेषां भगणानामियक्ता कत्तु' शक्यते । तत्र हेतुमाह पुरषस्यायुषोऽल्पत्वात् । हेतुं° विवृणोति । उपपत्तौ तु यन्त्रेण प्रत्यहं ग्रहो वेध्यः भगणान्तं* यावत् । एवं शनैश्चरस्य तावद्वर्षाणां त्रिशता भगणः पूर्यते, *मन्दोच्चानान्तु वर्षशतैरनेकैः । यैर्वर्षैर्मन्दोच्चपातानामेका विकला वर्धते तान्याहुः। सप्तभिः स्मरहरैः खभूमिभिः सागरैरिषुभिरीक्षणक्र्तुभिः । वत्सरैदिनकराद्यथाक्रमं मन्दतुङ्गविकला विवर्धते ॥ १। वत्सरैर्दिनकरै रसोन्मितैः कृष्णवत्र्मविषयैर्गुणैः शरैः । मेदिनीतनयतो यथाक्रमं प्रोक्तपातविकला विवर्धते ॥ २ ॥ अतो नायमर्थः पुरुषसाध्य इति । कस्मात् पुनर्ग्रन्थरचनायां यतन्ते कृतिनः । 'भगणेयताप्रधानत्वाच्छात्रस्येत्याशडूष्य 'पुरुषायुषोऽल्पतयायद्यपि'भगणानामियक्ता कतु न 'अशक्यते तथाप्यन्यान्यपि प्रयोजनानि विद्यन्त इति प्रयोजनवद्ग्रन्थकरणमित्याह। अत एवातिप्राज्ञगणका: साम्प्रतोपलब्ध्यनुसारिण प्रौढ़गणकस्वीकृतं कमप्यागममङ्गीकृत्य ग्रहसाधने आत्मनो गणितगोलयोरतिकौशलं°४ दर्शयितं तथान्यैभ्रन्तिज्ञानेनान्यथोदितानर्थाश्च निराकर्नुमन्यान् ग्रन्थान् रचयन्ति । पितामह-सौरपराशरादिसिद्धान्तोत्तग्रहभगणैः संसाधिता ग्रहा दृक्तुल्यतां सर्वदैव न यान्त्यत उत्ततं साम्प्रतोपलब्ध्यनुसारिणमिति । अष्यमिदानीं पक्षः संवदतीति 'दृग्गणितसाम्यसम्पादन १. तयोतरं ख, प्रश्नस्तस्योत्तरमिति ग पु० च। २. वक्षाते ख पु० । ३ - समाध्यानमिति ख पु० । ४. णनु सं’ख पु० । 以。 वेदनेतर ख ग पु० । ६. अथमुप a O ख पु० ॥ ७. हेतु इति ख पु० । ८. भगणां याव’ख, भगणीत याव’क ग पु० च । ९. मंदाच्चानां ख पु० । १०. प्रधान्नत्वा ख पु० । ११. पुरुषापुरुषो ** ख पु० ।। १२. भगणानोमिता ख पु० । १३' शते ख पु० । १४. कौलमिति ख पु० । १५. संपानकु ख। ३६ सिद्धान्तशिरोमणौ ग्रहगणिते कुशलेन सांवत्सराचार्यर्णव वत्तुं शक्यते। अत उत्त-प्रौढ़गणकस्वीकृतमिति। अतीन्द्रियार्थविज्ञाने पुरुषबुद्धिप्रभवा कल्पना न प्रभवतीत्यागमङ्गीकृत्येत्युक्तम् । कि तेनापि सुवर्णन कर्णघातं करोति यत् । तथा किं तेन शास्त्रेण यन्न प्रत्यक्षतः स्फुटम् ॥ इत्यागमाविशेषात्कमपीत्युतम् । एतदेव व्यनति ग्रहगणितेत्यादिना । अयमाशयस्तेषामित्यन्तेन तत्र दृष्टान्तमाह-- यथात्र ग्रन्थे* ब्रह्मगुप्तस्वीकृतागमोऽङ्गीकृत इति । अागम एव साम्प्रतोपलब्ध्यनुसारी* प्रमाणं नास्ति । भगणेयत्तासाधनमुपपत्त्येत्युपसंहरति । तर्हि तिष्ठतु तावदुपपत्या भगणानामियक्तासाधनम् । अस्तु वा भगणानामियक्तासाधनं नोपपत्त्या तथापि 3युक्तिरेवोच्यतामित्यत्र नोदयति। अथ यद्युपपतिरुच्यते तहतरेतराश्रयदोषशङ्कया४ वस्फुमप्यशक्या । स्यात्संस्कृतो' मन्दफलेन मध्यो मन्दस्फुटोऽस्माच्चलकेन्द्रपूर्वम् । विधाय शैघ्रयेण फलेन चैवं खेटः स्फुटः स्यात्' *****'। तथा च । - स्फुटग्रहं मध्यखगं प्रकल्प्य कृत्वा फले मन्दचले यथोत्त ॥ ताभ्यां मुहुर्व्यस्तधनर्णकाभ्यां सुसंस्कृतो मध्यखगो भवेत्सः । इति स्पष्टज्ञाने मध्यमज्ञानं, मध्यज्ञाने `°स्पष्टग्रहज्ञानमित्यन्योन्याश्रयदोषः८ । यथेतरेतराश्रयदोषो न स्यात्तथोपपत्ति वक्ष्याम इत्याह । तथापि संक्षिप्तामुपपत्ति वक्षयान्म: १ कथमत्रान्योन्याश्रयनिरास इत्यत्राह। इतरेतराश्रयदोषोऽत्र दोषाभासः । गणितकर्मणा सिद्धस्पष्टाद्यदि मध्यज्ञानं तदेतरेतराश्रयदोषः स्यात् । अत्र यन्त्रवेधोपलब्धस्पष्टान्मध्यज्ञानेनान्योन्याश्रय' इत्यभिप्रायेणीत दोषाभास इति । दोषवदाभासत इति । वस्तुतो' ° नान्योन्याश्रय इत्यर्थः । संक्षेपेणोपपत्तिकथने हेतुमाह-उपपत्तिभेदानां यौगपद्येन वक्कुमशक्यत्वात् । भिद्यन्त इति भेदाः प्रकाराः, ते तु शब्दस्य` क्रमिकत्वाद्युगपद् वक्तुमशक्याः । य एव प्रकारः प्रथममुच्यते स एव कार्यायालं किमनन्तरोत्तद्या तस्मादुक्तं संक्षिप्तामिति ॥ अथोच्यते। अर्कशुक्रबुधपर्यया इति। कल्पे यावन्ति वर्षाणि तावन्तोऽर्कभगणा इति । ‘रवेश्चक्रभोगोऽर्कवर्षं प्रदिष्टम् इत्युक्तेः' । बुधशुक्रौ तु रवेरासन्नत्वात् कदाचिद १. ग्रंथो ख पु० । । २. लब्धन सा ख पृ० । ३. चयतो ख पु० । ४. शंकाया ख पु० । ५. सि० शि० स्पष्टाधि० श्लो० सं० ३४-३५३ । ६. सि० शि० स्पष्टा० ४५ श्लो० । ७. स्पग्रह ख पु० । ८. त्यन्यान्या ख पु० । R स्पष्टन्म ख पु० । % o . स्तुते ख पु० ११. शब्दनस्य ख पु० 1 मध्यमाधिकारे भगणाध्याय: ३७ ग्रतः कदाचित्पृष्ठतस्तस्यानुचराविष्व व्रजन्तौ दृश्येते तस्मात्तयोरपि भगणा रविभगणतुल्या इति । कुजगुरुशनीनां मध्यमानामग्रस्थे मंध्यमाकें मन्दस्पष्टात् स्पष्टग्रहोऽग्रतो दृश्यते पृष्ठस्थे पश्चात् दृश्यत इति । अत एव ‘शनिजीवभूभुवां कीक्तिताः सुगणकैश्चलोच्चजाः' इत्युक्तम् । ननु चलोच्चतुल्यत्वे ग्रहस्य गतिबाहुल्यफलाभावबिम्बाल्पत्वान्युपलभ्यन्ते । तत्र कथं यस्मिन्नग्रस्थेऽग्रतः पृष्ठस्थे पृष्ठतो मध्यात् स्पष्टो दृश्यत इत्यनेन फलाभावमात्रं कार्य स्वकारणचलोच्चज्ञापकमुक्त' भाष्यकृता । यद्यपि कार्यत्रयमध्ये किमपि वक्तव्यमित्युक्तं तथापि *कार्यद्वयोपन्यासानादरोऽभिप्रायान्तरमाक्षिपति3-( इति ?) शून्यहृदयत्वमापद्योत । अत्रोच्यते। यद्यपि गतिबाहुल्यं चलोच्चतुल्यताज्ञापकमस्ति तथाऽपि नेदं प्रागवधारितं यदोच्चतुल्यत्वं ग्रहस्य तदा गतिभूयस्त्वमिति । मन्दोच्चतुल्यतायां गतेः परमाल्पत्वदर्शनात् । तस्माद्गतिबाहुल्यदर्शनं चलोच्चतुल्यत्वेऽकिञ्चित्करम् । बिम्बाल्पत्वमप्यप्रयोजकत्वम् न केवल बिम्बाल्पत्वे चलोच्चतुल्यत्वं कारण सूर्यसान्निध्यस्यापि कारणान्तरस्य विद्यमानत्वात्। किञ्च सौरमते बिम्बविष्कम्भानां त्रिज्यागुणितानां मन्दकर्णचलकर्णयोगाद्धपरपर्यायस्पष्टकर्णभक्तानां स्पष्टत्वाभिधानाद्यदा युगपन्मन्दचलोच्चतुल्यत्वं तदा बिम्बाल्पत्वमिति केवलचलोच्चस्य बिम्बाल्पत्वे पाक्षिकी कारणतेति सम्यगुक्त यतुल्ये ग्रहे४ फलाभावस्तदुच्चमिति । एकस्मिन् सावनाहे कियती रविगतिरिति ज्ञानार्थं सौरवर्षान्तःपातिरविसावनज्ञानोपायस्तावदुच्यते । समायां भूमावभीष्टकर्कटेन त्रिज्यामिताङ्करङ्कितेन वृत्तं दिगङ्कितं भगणकलाड्रितव कृत्वा तन्मध्यकीले सूक्ष्माग्रद्वयवतीं केन्द्रादुभयतो नातिदूरे प्रदेशे तुर्य, वत्कृतवेधकर्णद्वयशालिनी सूक्ष्मशलाका मध्यच्छिद्रवर्ती निवेश्य रवेरुदयो वेध्यः । यस्मिन् दिने दक्षिणक्रान्त्यभावो भविता तस्मिन्ननेहसि प्राचीचिह्माद्दक्षिणतो नातिदूरे प्रदेशे उत्तरेऽयने रविबिम्बाद्धेऽभ्युदिते तथा शलाका चालनीया यथा युगपत् कर्णरन्ध्रान्तोऽ कतेजः प्रविशेत् । एवं कृते शलाकाग्रं यत्र परिधौ स्पृशति तत्पूर्वोदयस्थानमित्युच्यते । ततो वर्षमेकं रव्युदया गणनीयाः, ते च पञ्चषष्टयधिकेन शतत्रयेण तुल्याः भवन्ति तत्रान्तिमोदयः° पूर्वोदयस्थानादासन्नो दक्षिणत एव भवति । तयोरन्तरं विगणय्य ग्राह्यम् । ततोऽप्यन्यस्मिन् दिने पुनरुदयो वेध्यः । स तु पूर्वचिह्नादुत्तरत एव भवति तदप्युत्तरमन्तरं ग्राह्यम् । ततोऽनुपातः यद्यन्तरकलाभिरेकीकृताभिः षष्टिघटिकास्तद १. स्वरणचलो’ख पु० । २. द्वयोपि न्यासा ख पु० । ३. इतः पर, अन्यथा भगणे भाष्यकारस्य इत्यधिक: पाठो दृश्यते खपुस्तके। ४. ग्रह इति ख पु० । ५. दये ख पु० ! ३८ सिद्धान्तशिरोमणौ ग्रहगणिते दक्षिणान्तरेण किमिति या लभ्यन्ते घटिकास्ताभिर्युक्तानि पञ्चषष्ट्यधिकशतत्रयतुल्यानि सावनानि सायनार्कस्य भगणभोगकाले भवन्ति । ततो वर्षमध्ये यावानयनांशविप्रकर्षस्तत्कालमानीय तेषु सस्कार्य, तानि निरयनाशार्कभगणभोगकाले सावनानि भवन्ति । रेवतीयोगतारासंयोगादन्यरेवतीयोगतारासम्बन्धो यावता कालेन भवति तावान् कालो भगणभोगकाल इत्युच्यते 'पौष्णान्ते' भगणः स्मृत' इति सौरश्रवणात् ।। *यवनास्तु दक्षिणक्रान्त्यभावस्थानमेव * मेषादि मन्यन्ते । तत्रास्मन्मते सावनानि ।॥३६५॥१५॥३०॥२२॥३०॥ एतान्येव पौलिशेनोक्तानि । सौरमते सावनानि* ३६५॥१५॥३१॥३०॥२४॥ एवं रोमकमतादिष्वन्यादृशानि । ततोऽनुपातः । यद्येकेन वर्षेणतावन्ति तदा कल्पवर्षेः किमिति कल्पसावनानि भवन्ति । अथ तैरेव वर्षान्तः पातिभिः सावनैश्चक्रकला तुल्या गतिस्तदैकेन किमिति रविगतिः । नैवमुदयवेधेन भौमादीनां' सावनानि साधयितुं शक्यन्ते । तेषामुदयस्य दृक्कर्मवशेनान्यादृशत्वात् । अत एवाहु:- ६'वक्रवक्त्रखचरॅकपर्यंये पूर्ववद्दिनगणं समानयेत् । तन्महत्वलघुतैक्यखण्डक तेन कल्पभगणांश्च साधयेत् ।।इति । अथ चन्द्रादिभगणोपपत्तिः । तत्रादौ ग्रहवेधार्थं गोलबन्धोक्तविधिना ७ विपुलं गोलयन्त्रं कार्यम् । तत्र खगोलस्यान्तर्भगोले अाधारवृत्तद्वयस्योपरि विषुवद्वृत्तं तत्र १. सू० सि० म० २७ श्लो० । २. यवणास्तु ख पु० वा० । ३. मेवेति ख पु० न दृश्यते । ४. विविधसिद्धान्तग्रन्थेषु वर्षमानम् । यथा १ वेदाङ्ग ज्योतिषे ३६६॥oo २ पितामह सिद्धान्ते ጻ%ዔዘኛ ፪ |ኛዒ ३ पुलिश ३६५॥ १५३० ४ सूर्य 5 ኛዒl &'\!ኛ ፻በእ o ५ वसिष्ठ o lo i o ६ रोमक jy jy ጸ ኛጝ!8¥ፐፈሪ ७ पाराशर , , ኛ ኛዒ! &ዟዘጓ ፻!?ሪ!ቑ c ८ आ० पo , R ኛዒዞ ጀዒ ]ኛ ፻ዘኛ ጀ!፣¥ ९ प्रथम अार्यभट्ट , ३६५॥ १५३११५ १० द्वितीय ३६५॥१५॥३१३० ११ ब्रह्मगुप्स 1靠 ३६५||१५||३०||२२||३० १२ नित्यानन्द , ३६५॥ १४३११५ १३ वटेश्वर , , ጓዩሂ! & ሂበኛ ፻! ፻ዒ १४ सिद्धान्तसम्राजि 5 ዩ'ሏ!8¥ዝኛ & ! ५. मादिना, इति ख पु० । ६. चक्रवक्त्र इति ख पु० । ७. न्धोत्तो ख पु०, न्धोक्त्य क पु० च० । मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः ३९, यथोक्तं क्रान्तिवृत्तं भगणांशाङ्कितञ्च कृत्वा कदम्बद्वयकीलयोः 'प्रोतमन्यच्चलं ग्रहवेधवलयं तच्च भगणांशाङ्कितं कार्यम् । ततस्तद्गोलयन्त्रं सम्यग् ध्रुवाभिमुखयष्टिकं जलसमक्षितिजवलयञ्च यथा भवति तथा स्थिरं कृत्वा गोलस्थमीनान्तं* रेवतीतारायां निवेश्य गोलमध्यस्थ दृष्ट्या ग्रहोऽवलोकनीयः । ततो वेधवलयं ग्रहोपरि निवेशनीयम्* । तद्वेधवृत्तं यत्र क्रान्तिवृत्ते लगति तस्य मीनान्तस्य यदन्तरं स तस्मिन् काले स्पष्टो ग्रहो ज्ञेयः । वेधवृत्ते यत्क्रान्तिवृत्त-वेधवृत्त* सम्पाताद्ग्रहपर्यन्तं यदन्तरं सोऽस्फुटशरो वेद्यः" । एवमन्वहं ६ स्पष्टग्रहोऽवलोकनीयः । पूर्वं यस्मिन्नेव काले दृष्टस्तस्मिन्नेव काले द्वितीयदिवसेऽपि वेध्यः । ततः '°'स्फुटग्रहं मध्यखगं प्रकल्प्य कृत्वा फले मन्दचले तथोत्त । याभ्यां मुहुव्र्यस्तधनणकाभ्यां सुसंस्कृतो मध्यखगो भवेत् सः । इत्यनेनाद्यतनश्वस्तनमध्यमौ ज्ञेयौ । तयोरन्तरं मध्यमा गतिः । तया त्रैराशिकेन कल्पभगणाः साध्याः । एवमिदं ग्रहभगणसाधनं ब्रह्मगुप्तेनाप्युक्तत्वान्नास्माकमसम्बद्धाभिधायित्वमापादयतीत्याहतथा चाह श्रीमान् ब्रह्मगुप्तः

  • ज्ञातं कृत्वा मध्यं ( म? ) भूयोऽन्यदिने तदन्तरं भुक्तिः । त्रैराशिकेन भुक्त्या कल्पग्रहमण्डलानयनम् । मन्दतुङ्गचलतुङ्गभगणज्ञाने किल ग्रहभगणज्ञानमुक्तम् । कथं पुनर्मन्दचलोच्चभगणज्ञानम् । किमत्र वक्तव्यम् । उत्तमेवास्माभिः सौरभाष्ये । तद्यथा तत्र तावद्ग्रह-- च्छाया लक्षणीया । सा चैवम् ।
  • पश्येज्जलादौ प्रतिबिम्बितं वा खेट दृगौच्यं गणयेच्च लम्बम्। तल्लम्बपातप्रतिबिम्बमध्यं दृगौच्च्यहृत् सूर्यहतं प्रभा स्यात्।

इति छाया भवति । तस्याः दिनगतसाध्यम् । तद्भूपृष्ठस्थक्षितिजादूर्ध्वं भवति । गतिविधिनापि दिनगतमानयेत्। तद्भूगर्भस्थक्षितिजादूध्र्व भवति। तासां नाडीना-' मन्तरं कृत्वा, अनुपातः कार्यः यद्यनेनान्तरेण भूव्यासार्धयोजनानि लभ्यन्ते तदा षष्टिघटीभिः किमिति स्पष्टा ग्रहकक्षा भवति । चन्द्रादिकक्षासु परिधिषण्णवत्यंशस्य धनुज्र्यातुल्यत्वस्वीकारात् ॥ शाकल्ये । यः परिधेः षण्णवत्यंशो दण्डवद्यः समः स तत् । १. प्रेतमिति ख पु० । २. मिना 'ख पु० । २ निवेशनिय इति ख पु० । ४. वेधवृत्तेति ख पु० न लभ्यते । ५ वद्य ख पु० ॥ ६. मन्वहः, इति ग पु० । ७. सि० शि० स्प० ४५ श्लो० ॥ ८. ब्राह्म स्फु० १९ अ० १२ श्लो० । ९. ग्र० ला० ग्रo छा० २ श्लो० ॥ १०. मंन्त कृ० ख पु० । ११. धटिभिः क पु० ।। Yo सिद्धान्तशिरोमणौ ग्रहगणिते इत्युक्तेर्धुयातान्तरघटीभिर्भूव्यासार्द्धयोजनानि लभ्यन्ते तदा षष्टिघटीभिः किमित्यनुपातो युक्तः । ततः `कक्षापरिधेव्यसार्द्धं साध्यम् । स योजनकर्णो भवति । परमाधिकाल्पयोजनकर्णयोयोंगार्ध मध्यमकर्ण: 2 । यद्वा चन्द्रकक्षां स्पष्टां ज्ञात्वा स्पष्टगत्या इयं तदा मध्यगत्या केति चन्द्रमध्यकक्षा स्यात् । सा चन्द्रभगणगुणा स्वस्वभगणभक्ता* स्वस्वमध्यकक्षा स्यात् । तस्याः व्यासार्धं मध्यमयोजनकर्णो भवति । ग्रहरेवतीसंयोगादन्यसंयोगोपलक्षितकालेन भगणज्ञान सुलभम् । स तु लिप्ताश्रुतिघ्नस्त्रिगुणेन भक्तः स्पष्टो भवेद्योजनकर्ण एवम्' इति जातः । तस्मात् स्पष्टयोजनकर्णस्त्रिज्यागुणो मध्यमयोजनकर्णस्त्रिज्यागुणो मध्यमयोजनकणभक्तशचलकणों भवति । ग्रहस्य कक्षाचलकर्णीनिघ्नी स्फुटा भवेद्व्यासदलेन भक्ता । तद्व्यासखण्डान्तरितः कुमध्यात् स भ्राम्यते हि प्रवहानिलेन । इत्युक्तेः । एवमिष्टदिवसे चलकर्णः° साध्यः । एवमन्वहं ६ शरा वेद्याः । यत्र दक्षिणशराभावस्तत्र यावान्° ग्रहः स भगणशुद्धः पातो ज्ञेयः । एवमसकृत्पातगतिज्ञेया । तया पातभगणज्ञानं चन्द्रादीनाम् । सपातमन्दस्पष्टदोज्यायाः शीघ्रकर्णतुल्यत्वें यावान् शर उपलभ्यते स पठितशर इत्युच्यते । असौ सपातमन्दस्पष्ट्दोज्यगुण इष्ट्शीघ्रकर्णभक्त इष्टशरो भवति । तस्माद्वेधसिद्धशरोऽभिमतस्त्विष्टशीघ्रकर्णगुणस्त्रिज्याभक्तो यावान् सम्पद्यते स एव शरो वेद्यः । एवमन्वहमेतादृशः शरो वेद्यः । एवमीट्टशः शरो यदा परमो भवति स एव पठितशरस्तत्र सपातमन्दस्पष्टदोज्र्या त्रिज्यातुल्या' । एवं पठितशरं ज्ञात्वा वेधेनेष्टशरच्च ज्ञात्वेष्ठसपातमन्दस्पष्टदोज्याज्ञानोपायः'° । वेधसिद्धेष्टशरः कक्षाप्रकारावगतचलकर्णगुणः पठितञ्शरभक्तः सपातमन्दस्पष्टदोज्य स्यात् । तस्या धनुः सपातमन्दस्पष्टः स्यात् ।' ' [ पातोनो मन्दस्पष्टः स्यात् ।। ] एवं प्रत्यहं मन्दस्पष्टो वेद्यः । यत्र मन्दस्पष्टगतेरल्पत्वं तद्दिने यावान्मध्यमस्ततुल्यमुच्चं ज्ञेयम् । एवं 'कालान्तरेणोच्चगतिः । यदा शीघ्रकर्णः परमस्तदा यावान् ग्रह उपलभ्यते वेधेन तत्तुल्यमेव शीघ्रोच्चं वेद्यम् । परमशोघ्रकर्णस्य त्रिज्यायाश्चान्तरं शीघ्रान्त्यफलज्या। ततः प्रात्यहिकशीघ्रफलज्ञानं सुगमम्। परमाधिकपरमाल्पमन्दस्पष्टगत्योयोंगार्ध मध्यमा गतिः । गतिर्नामाद्यतनश्वस्तनग्रहयोरन्तरं प्रसिद्धम्। १. वक्षा क पृ० । २. मध्य क पु० । ३. गत्येयं कग, गत्यं ख पु० । ४. भक्तया ख, तक्ता ग पु० च । ५. चकर्णः खपु० ॥ ६. सारा खपु० ॥ ७. यावत् खपु० ॥ ८. वल्पत्वे गपु० । ९. तुल्य इ० खपु० ॥ १०. ज्ञाने तु ख ज्ञाने उपा’गपु० च। ११. अयमंशः ख पुस्तके नावलोक्यते । १२. ज्ञालां खपु० । मध्यमधिकारे कालमानाध्यायः Y8 तया मध्यमगत्या कल्पादितो मध्यमज्ञानम् । तस्य मध्यमस्य मन्दस्पष्टस्य यदन्तरं तन्मन्दफल तदपि परमं ज्ञात्वा प्रात्यहिकमन्दफलसाधनं च सुगमम्। 'बुधशुक्रयोस्तु परमाधिकपरमाल्पशीघ्रकर्णावगतशीघ्रोच्चगतितोऽभोष्टशीघ्रोच्चं ज्ञेयम् । शराभावे शीघ्रोच्चं चक्रशुद्धं पातः स्यातू । वेधसिद्धेष्टशरावगतभौमादिसपातमन्दस्पष्टधनुर्वत् सिद्धे धनुषि शीघ्रोच्चपातौ संस्कार्यम् । बुधशुक्रयोर्मन्दफलं सुधिया वेद्यम् । इदं मनसि सम्प्रधार्य 'स्फुटग्रहं मध्यखगं प्रकल्प्ष्य' इति ग्रहमध्यगतिज्ञानमुक्त भाष्यकृता। स्पष्ट विलोममन्दफलसंस्कारेण शीघ्रोच्चज्ञानमुतम्। विलोमशीघ्रफलसंस्कृतस्पष्टान्मन्दोच्चज्ञानमुक्तम्' । इतरेतराश्रपदोषस्तु दोषाभास इति प्रागप्यभिहितमिति ध्येयम् । यद्वा युगपदेव कूपोद्धृतपुरुषवन्मन्दोच्चशीघ्रोच्चग्रहभगणानभिज्ञस्तं3 प्रति भगणज्ञानमाचार्येण नोपपाद्यते । किन्तु मन्दोच्चभगणग्रहभगणाभिज्ञं प्रति चलोच्चभगणज्ञानम् । चलोच्चभगणग्रहभगणज्ञानाभिज्ञं प्रति मन्दोच्चभगणज्ञानम् । मन्दोच्चभगणाचलोच्चभगणज्ञानं ( चणं* ) ( वा क्षणं ? ) प्रति मध्यग्रहज्ञानोपायः प्रतिपाद्यत इति न किञ्चिद्विरुद्धम्। यतु पूर्वमुक्त यत्र परमश्चलकर्णस्तत्र यावान् ग्रहस्तावदुच्चम् । परमकर्णत्रिज्ययोश्चान्तरमन्त्यफलज्येति । तत्र परमाल्पकणें नीचतुल्यत्वम्। ततोऽन्त्यफलज्याज्ञानमिति योज्यम् । यस्माच्छीघ्रोच्चतुल्ये किल परमकर्णस्तत्र ताराग्रहाणामस्तजुङ्गतत्वात् तेषां छायोपलम्भासम्भवः । कथं पुनर्मन्दस्पष्टतुल्ये शीघ्रोच्चेऽस्तमयः । उच्यते। कुजगुरुशनीनां "मध्यमार्कश्चलोच्चम्। यदा च स्पष्टग्रहाकविवरं स्वस्वकालांशाल्पं तदाऽस्तमनम्। तत्र शीघ्रोच्चतुल्ये मन्दस्पष्टे मन्दस्पष्टग्रहस्पष्टार्कयोरन्तरं परमं परमार्कमन्दफलतुल्यमेव स्यात्। ननु बुधशुक्रयोः शीघ्रनीचतुल्यत्वे मन्दस्पष्टस्यैव स्पष्टत्वान्मंध्यमयोश्च तयोर्मध्यमार्कतुल्यत्वादस्तमयो दुनिवारः स्यात् । तत्रोच्यते । यदा च मध्यमयोस्तुल्यत्वेन शुक्रार्कयोः स्पष्टयोरपि कदाचित्तुल्यता स्यात्तदा विम्बैक्यार्धाच्छरस्य ६ न्यूनतायां जातायां रवेरधः स्थितत्वेन परमास्तकाले बुधशुक्रयोरादशदिौ दर्शनं भविष्यतीति न किञ्चिद्वाधकम् । ननु को नाम मध्यः कश्च मन्दस्पष्टः किञ्च तयोः स्पष्टादन्यथात्वे कारणम् । यद्यतात्विकता तयोस्तह्यलं तच्चिन्तया ॥ अतात्विकसाधितस्य कथं याथाथ्यमिति चेत् । उच्यते । श्रूयतामवधानेन । नक्षत्राणां ग्रहाणाञ्च पूर्वस्यामुदयदर्शनात् पश्चि १- व शुक्र’इति क ग पु० । २. मन्दाच्च ख पु० । रे महमगणभिज्ञः, क पु० पा० । ४. इति क ख ग पु० । ५. मध्यमार्क एव चलोच्चमिति पाठः साधु प्रतिभाति । ६. द्वद्दरस्य ग पु० द्धक्षरस्य क ख पु० । fo-YR सिद्धान्तशिरोमणी ग्रहगणिते मायां नित्यमस्तमनदर्शनात् पश्चिमगतौ किञ्चित् कारणेन भाव्यम् । अश्विनीस्थस्य ग्रहस्य भरण्यादि संयोगदर्शनाद्ग्रहाणां पूर्वगतिरप्यस्ति' । तत्रापि कारणेन भाव्यमिति कारणानि कल्पयन्ति । तत्र यवन:- ग्रहाणां *सप्ताकाशास्तदुपरि भचक्राकाशस्तदुपर्यप्याकाशोऽस्ति । स च नाक्षत्रघटीषष्टयो नियतपश्चिमगत्यैकवारं भ्रमति । तद्भ्रमणेनैव परवशाः । शन्यादिकक्षास्थानीयाः सजीवाः सावयवाः परस्परसंलग्ना आकाशाः पश्चिमाभिमुखं परिभ्रमन्ति । शन्याद्याकाशास्तु स्वशक्त्या पूर्वस्यां यान्ति । तत्र भचक्रादप्यूध्वंगस्याकाशस्य जवेन स्वशक्त्या पूर्वाभिमुखं गच्छत आघातेन तदन्तर्गतभचक्राकाशादयोऽपि पराशाभिमुखं गच्छन्तीति भावः । प्रवाहप्रातिलोम्येन गच्छन्तोऽपि पुरुषाः नदीप्रवाहदिश्येव यान्ति तद्वदित्यर्थ: । काचविमलमणिवनिर्मले सचेतने सावयवे भूताद्यावेशवति स्वस्वाकाशोऽधिष्ठिता नक्षत्रग्रहा भूपृष्ठस्थैः सम्यगेव दृश्यन्ते । यथा रत्नघटमध्यस्थोऽपि दीपः प्रतिबन्धे दूरस्थैर्यथावस्थित एवावलोक्यते । खस्था गोलाकारा विशिष्टशक्तिमन्तो भूमिवन्निराधारा जीवविशेषा एवाकाशशब्देनोच्यन्ते । तैराकाशैरेव मण्यादिवत्स्वाधिष्ठितो निर्गतिकोऽपि3 ग्रह इतस्ततो नीयते। आकाशगतिरेव तत्स्थग्रहगतिरिति लोकैरुपचयंते । कदलीपुष्पपुष्टवच्च तेषामाकाशानां संलग्नतेत्याहुः । एतान्याकाशानि मध्यकक्षास्थानीयानि । ईदृशमध्यकक्षापरिधौ अनवरतं मन्दनीचोच्चवृतमध्यो भ्रमति । परं मध्यगत्या मन्दनीचीच्चवृत्तपरिधौ चोच्चप्रदेशान्मन्दकेन्द्रगत्या ग्रहो भ्रमति रविशचन्द्रशच्च । भौमाद्यास्तु मन्दनीचोच्चवृत्तपरिधावप्प्यनवरतं भ्रमणशीलस्य शीघ्रनीचोच्चवृत्तमध्यस्य मन्दस्पष्टगत्या गच्छतः परिधौ स्वस्वशीघ्रकेन्द्रगत्या ४चलतुङ्गाद् भ्रमन्ति । तुङ्गप्रदेशो नाम भूगर्भाद्रतरप्रदेशः स्वस्वनीचोच्चवृत्ते । नीचोच्चवृत्तं नामान्त्यफलज्यया कृतं वृतम् । नीचोच्चवृत्तान्यपि गोलाकारा जीवविशेषा एवेत्याहुः । आर्यभट्टास्तु ग्रहाः पूर्वस्यां यान्ति । नक्षत्राणि तु स्थिराण्येव । भूरेव नाक्षत्रदिनमध्ये पूर्वाभिमुखमेकवारं भ्रमति तेनैव नक्षत्रग्रहाणामुदयास्तौ पूर्वपश्चिमयोर्घटतः । प्रवहानिलकल्पना व्यर्था । तथा च वृद्धार्यः । 'अनुलोमगतिनाँस्थः पश्यत्यचलं विलोमगं यद्वत् ॥६' १. रथस्ति ग पु० । २. शसाका ग० पु० । ३- तिगति ग० पु० । ४. वलतु’ग पु० । ५. मगत क ख ग पु० । ६. आo म० ४ पा० १० २लीo । मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः *াই । अचलानि भानि तद्वत्समपश्चिमगानि लङ्कायाम् इति स्पष्टगतावपि किञ्चित्कारणेन भाव्यम् । मध्यग्रहस्य स्पष्टग्रहसाम्यत्वादर्शनात् । न च स्पष्टग्रहस्वरूपादन्यन्मध्यग्रह'स्वरूपमाकाशेऽस्तीति वाच्यम् । अनुपलम्भात् । स्पष्टसूर्यस्वरूपादन्यन्मध्यमसूर्यबिम्बमाकाशे यद्यभविष्यत् तहि तदप्युपलभ्येत । कादाचित्कस्याप्युपलम्भस्याभावान्नास्त्येव । अथ वक्तव्यं यस्मिन् वृत्ते ग्रहो भ्रमति यस्मिश्च वृत्तान्तरे विलोक्यते तद् वृत्तयोरेकस्यापि ग्रहबिम्बस्य मेषादेः सकाशाद्भिन्नप्रदेशयोदृष्टत्वान्मध्यस्पष्टभेदो घटत इति । तद्यदि द्वयोर्वृत्तयोर्मध्यं भूगर्भ एव स्वीक्रियते तदा मध्यस्पष्टयोः कलाद्यमन्तरं न स्यात् । एकत्र वृत्ते महत्य: कला अन्यत्र लध्व्य इति मेषादे: सकाशाद्यासु कलासु महति वृत्ते पारमार्थिको ग्रहस्तास्वेव लघुवृत्तेऽपि स्यात् । दृश्यते च मध्यग्रहातू स्पष्टग्रहभिन्नत्वं कलाद्यवयवेन । तस्मात्कलाद्यवयवान्तरान्यथाऽनुपपत्या यस्मिन्वृत्ते पारमार्थिको ग्रहो भ्रमति तस्य मध्यं भूगर्भे नास्तीति कल्प्यते । कक्षामण्डलमध्यस्तु भूगर्भ एवेति भूस्थो द्रष्टा भवलयान्तः समन्तात् समान्तरेणावस्थिते स्वकक्षामण्डले ग्रहं पश्यति । चक्रयन्त्रवेधेन नक्षत्रग्रहयोरन्तरं लवादि यदुपलभ्यते तत् खलु नक्षत्रकक्षास्थनक्षत्रं प्रति भूगर्भात्रीयमानसूत्रस्य ग्रहकक्षायां यः सम्पातस्तस्य भूगर्भात्प्रतिमण्डस्थग्रहं प्रति२.नीयमानकर्णसूत्रस्य कक्षायां यः सम्पातस्तस्य चान्तरमिदमिति कक्षामण्डल एव ग्रहमानमुच्यते। प्रतिमण्डलस्थग्रहस्य *[ग्रहकक्षास्थ-] नक्षत्रसूत्रस्यान्तरज्ञानं ४दुर्बोधमिति न प्रतिमण्डले द्रष्टा ग्रहं पश्यतीत्याशयः । स्पष्टगतिवासनायामाचार्योऽपि वक्ष्यति । ‘भूमेर्मध्यं खलु' भवलयस्यापि मध्यं यतः स्याद्यस्मिन् वृत्ते भ्रमति खचरो नास्य मध्यं कुमध्ये । भूस्थो द्रष्टा न हि भवलये मध्यतुल्यं प्रपश्येत् तस्मात् तज्ज्ञैः क्रियत इति तद्दोः फलं मध्यखेटे६ । इति । यो मध्यमो भौमादिको ग्रहः स तु मन्दप्रतिमण्डले भ्रमति । भूगर्भात् त्रिज्याव्यासाद्र्धेन कृतं यद्वृत्तं तत् कक्षावृत्तम् । तस्योर्ध्वाधररेखायामन्त्यफलज्याग्रे यत् त्रिज्यया° कृतं वृत्तं तत् प्रतिमण्डलम् । तदपि मन्दशीघ्रभेदेन द्विविधम् । तत्र मन्दप्रतिमण्डले तुङ्गदेशान्मेषादिर्मन्दोच्चभुक्त्या प्रत्यहं पृष्ठ*तो गच्छत । तस्मान्मेषादेरनुलोमं मध्यगत्या मध्यमी भ्रमति । स मध्यमः कर्णगत्या यत्र कक्षावृत्ते दृश्यते तत्र १. सूर्य बिम्ब. ग. पु० । २. नियमा० ग पु० । ३. अयमंशो ग पु० नास्ति । ४. दूवोध ग पु० । ५. मध्यं क ख पु० । ६. सि० शि० गो० ज्यो० ७ श्लो० । ७. त्रिज्याया क ख पु० । ८. पृछतो ग पु० । YY सिद्धान्तशिरोमणौ ग्रहणणिते कक्षावृत्ते मन्दस्पष्टः । चन्द्रकक्षावलया'द्बुधकक्षावलयं महत् । कक्षयोरूध्र्वाधरान्तरेण बह्वन्तरितत्वात्। इदं कक्षावलयं शीघ्रकर्मणि मन्दकम्मणि चैकमेव त्रिज्ययोरेकत्वात्। मन्दकर्मणि तु द्वितीयमपि कक्षावलयं स्वीक्रियते । मन्दफलानयने कर्णानुपातस्याकृतत्वात्। भूगर्भान्मध्यकर्णतुल्यव्यासाद्र्धन यद्वृत्तमुत्पद्यते तत् किल द्वितीयं कक्षावलयम्। इदं प्रतिक्षणं चलं मन्दकर्णस्य चलत्वात् । अस्य कक्षावलयस्य मन्दप्रतिमण्डलस्य योगे सर्वदा मध्यमो ग्रहो भ्रमति । द्वयोः कक्षावलययोर्मेषादिचिह्नमेकत्रैव भवति वृतमध्यस्यैक्यात् । तस्माद्वितीयकक्षावृत्तमेषादेयंस्मिन् राश्याद्यवयवे ग्रहुस्तस्मिज्ञेव प्रथमेऽपि कक्षावलये भवितुर्महति । प्रतिमण्डलस्थमेषादिस्तु कक्षा3मण्डस्थमेषादेरग्रतः पृष्ठतो वा भवति। तस्माद् द्वितीयकक्षावलयप्रतिमण्डलयोगस्थग्रह प्रति *भूगर्भानीयमानं यत्सूत्रं तदवधिक' द्वितीयकक्षावृत्तस्थमेषादिचिह्माद्याः कलास्ता एव स्पष्टग्रहलिप्ताः । यास्तु प्रतिमण्डस्थमेषादेर्गण्यन्ते ता एव मध्यकलाः ६ कर्णानुपातं विनैव सिध्यन्ति । अत एव कल्प्यते द्वितीयकक्षावलयमन्दप्रतिमण्डलयोग एव मध्यमो भ्रमति तत्रैव स्पष्टोऽप्यवलोक्यते । तद्वृत्तयोर्मेषादिचिह्नस्यैव भिन्नत्वेन मध्यस्पष्टयोरंशाद्यवयवेनैव भेदः ॥ स्थानभेदस्तु नास्त्येव । यतो यावती मन्दप्रतिमण्डले ग्रहोच्चान्तरदोज्या तावत्येव द्वितीयकक्षावलयेऽपि भवति । प्रथमकक्षावृत्तं मन्दकर्णानयनार्थमुपयुज्यते । एवं यः सिद्धो मन्दस्पष्टः स शीघ्रप्रतिमण्डले तत्स्थमेषादेरनुलोमं भ्रमति । परन्तु मन्दस्पष्टगत्या प्रतिक्षणविलक्षणया तत्परिधौ गच्छतीति कल्प्यते । फलान्तरस्य दर्शनात् । यदि सूर्यचन्द्रयोरिवैकमेव फल भविष्यत् तदा मन्दप्रतिमण्डल एव गमनमभविष्यत् । वस्तुतस्तु `°भौमाद्या मन्दस्पष्टगत्यैव वास्तवे शीघ्रप्रतिमण्डलएव <भ्रमन्ति । शररूप । दक्षिणोत्तरगतिरुच्चादिस्थितिरपि शीघ्रप्रतिमण्डलस्थस्यैव ग्रहस्य दृश्यत इति । तस्य वास्तवत्वमुच्यते । तस्य यन्मन्दप्रतिमण्डले भ्रमणं तदवास्तवमपि मन्दफलानयनार्थत्वेनैव यथा कथञ्चित् कल्प्यते । तस्माद् भूगर्भाच्छीघ्रप्रतिमण्डस्थमन्दस्पष्टग्रह प्रति 'नीयमानं कर्णसूत्र यत्र त्रिज्याव्यासार्धांत्थ°वृत्ते कक्षाख्ये यत्र लगति तत्प्रदेशस्य कक्षास्थमेषादेर्यदन्तरं ताः स्पष्टग्रहकलाः । 'आसां शीघ्रप्रतिमण्डस्थमन्दस्पष्टकलानामन्तरं शीघ्रफलम्।।१२।। अत्र शीघ्रकर्णाग्रे मन्दस्पष्टः । स्पष्टस्तु कर्णसूत्रसक्त कक्षावृत्ते । शीघ्रफलानयने कर्णानुनुपातस्य'3 दृष्टत्वात्। कक्षावलयप्रतिमण्डलयो**ग्रीहोच्चान्तरदोज्या भिन्नत्वात्। १. द्वध ग पु० ॥ २. कृत्वा ग पु० । ३. मडस्थे ग पु० । ४. तीपमा० ग पु० । ५. धिका क ख गु० पु० । ६. फल ग पु० । ७. माद्यो क ख ग पु० । ८. भ्रमति क ख ग पु । ९. नियमा ग पु० । १०. त्द्द क ख, स्द्दात्द्दवू० ग पु० च । ११. आशां क ख० पु० । १२ शीघ्रकालमिति ग पु० । १३. पातस्पष्टत्वात् ग पु० । १४. प्योर्यग्रहो ग पृ० । ' मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः ४५ स्पष्टमन्दस्पष्टयोः स्थलभिन्नत्वेन मेषादिचिह्नयोरपि 'वृत्तद्वयेप्यन्तरितत्वादनुपातद्वयेन शीघ्रफलं साध्यते । यद्वा कक्षावृत्तपरिधौ मन्दनीचोच्चवृतमध्यं२ मध्यगत्या भ्रमति । तत्रोच्चप्रदेशाद्ग्रहो मन्दकेन्द्रगत्या गच्छति । यत्रासौ ग्रहः कर्णसूत्रेण कक्षापरिधौ दृश्यते तत्रैव रविचन्द्री स्पष्टी । भौमाद्यस्तु मन्दस्पष्टस्तत्रैव शीघ्रनीचोच्चवृतमध्ये भ्रमति । मन्दस्पष्टगत्या तत्परिधौ शीघ्रकेन्द्रगत्यैवोच्चप्रदेशाद्ग्रही भ्रमति । नीचोच्चवृत्तं नामान्त्यफलज्याकृतं* वृत्तम् । यवनास्तु मन्दकर्णव्यासार्धेन कृतं यत्कक्षावलयं 'तत्परिधौ शीघ्रनीचोच्चवृत्तमध्यं मन्यन्ते । एवं ६ मध्यमन्दस्पष्टस्पष्टानां° भेदः । इयं कल्पना गोले कियन्ति निबद्ध्यानीत्यत्र मन्दनीचोच्चवृत्तानि सस शैघ्रयाणि पद्ध चेति वशिष्ठेन वदता कृतैवेति न मनुष्यबुद्धिप्रभवा । वृद्धार्यब्रह्मगुप्ताभ्यामपि चोक्तैव । ननु नीचोच्चवृतमध्यानामचेतनानां प्रतिमण्डस्थोच्चप्रदेशाधिष्ठितराश्याद्यवयवस्याचेतनस्य च कथं वलनमुच्यते । नैष दोषः ।। *चेतनग्रहसन्निधानादीश्वरेच्छावशद्वा । ‘अचेतनाऽपि प्रकृतिः प्रगाढ़मात्मोपकण्ठे सकलं तनोति । अचेतनं सञ्चलतीव लोहं स्वयं यथा भ्रामकसन्निधाने' ॥ यद्वा मन्दशीघ्रोच्चपातानामेव देवतात्वस्वीकाराददोषः अचार्यसम्मतोऽयं पक्षः । 'तत्तत्कालावच्छिन्नस्पष्टकक्षायामेव स्पष्टगत्या स्वच्छन्दगमनं वा । अथ चन्द्रः सर्वग्रहापेक्षया मन्दगतिरिति '°नित्योदयतारतम्यदर्शनादनुमाय ग्रहाणां स्वशक्त्या पूर्वगमनं नास्ति । या तु पूर्वगतिः सा पश्चिमगत्यनुनिष्पन्नैव । भूः स्थिरैवेति सौरतन्त्रविदो वर्णयन्ति । यथा च** सूर्यसिद्धान्ते—

  • *पश्चाद्व्रजन्तोऽतिजवान्नक्षत्रैः सततं ग्रहाः । जीयमानास्तु लम्बन्ते तुल्यमेव स्वमार्गागाः ॥ प्राग्गतित्वमिति । शाकल्येऽपि

‘इति पर्यटतां तेषां भाग्रे भानि तु तान्ग्रहान् । अतीत्य तरसा साऽह्नि यत्प्रत्यक् प्राग्गतिश्च सा' ॥ इति स्पष्टगतावपि कारणमुच्चदेवताद्याः प्रदेशविशेषाश्रिता आकर्षका उपग्रहसंज्ञा वर्त्तन्त' ॐ इत्याहुः । उच्चो ह्याकर्षकविशेषोऽस्ति तेन स्वकक्षामण्डले भ्रमन् ग्रहो १. द्वयोप्य’ग पु० । २. मध्यां क ख पु० । ३. मध्या कख, मध्यं ग पु० च । ४. कलज्या गपु० ॥ ५. यत्परि गपु० । ६. मध्यं ग पु० । ७. स्पष्टानाभे ग पु० । ८. चैतत्र ग पु० । ९. नस्य स्पष्ट क ख पु० । १०. तस्य ग पु० ॥ ११. तथा च क ख ग पु० । १२ - सू० सि० मध्य० श्लो० सं० २५-२६।। & R. वतत गपु० ४६ सिद्धान्तशिरोमणौ ग्रहगणिते यावन्ताऽन्तरेणापकृष्यते तादृक् तस्य मान्दं * शीघ्रं वा फलमुत्पद्यते । तत्र मन्दोच्चवशेन मन्दफलं शीघ्रोच्चेन शीघ्रफलम् । भूगर्भाद्दूरतरस्थितयोच्चदेवतया वातरश्मिभिर्नद्धा यदा स्वाभिमुखमपकृष्यन्ते तदा ग्रहा: 2स्वकक्षामण्डलादूध्र्व दूर 3 गच्छन्ति । यदा च प्रशिथिलरशिमभिराकृष्यन्ते तदा स्वीयकक्षामण्डलादधो गच्छन्ति । एवमुच्चदेवतया आकृष्टो ग्रहः प्रवहेन पराशाभिमुखं गच्छन्नपि यावन्नक्षत्रेण शीघ्रतरगतिना अतिक्रम्यते तावती तस्य स्पष्टा गतिः । वृद्धवशिष्ठमतानुसरता जिष्णुजेन नक्षत्राणां *ग्रहाणाञ्च पश्चिमगतिः प्रवहवशेन स्वशक्तया च ग्रहाणां पूर्वेव गतिरित्युक्तम् । न यावनं पावनमस्ति यस्म्ादार्यं तथार्याः खलु नूाद्रियन्ते । न गौरवात् सौरमतं श्रयन्ते वाशिष्ठमस्माल्लघुयुक्तियुक्तम् । अस्मन्मते' प्रवहवाय्वाधारं ६ भचक्रतं नियतगतिना प्रवहेनैव पराशाभिमुखं नीयते। यथा° तेन वायुना गगने नीयमानं तृणादि वायुप्रवाहदिश्येवान्तरिक्षे याति वाय्वाधारत्वाच्च भूमौ न पतति तद्वद् भचक्रमपीत्यर्थः । वायोरन्तरिक्षगत्वं तिर्यक्* चलनञ्च f त्र कल नूद्युतुपूराशाभिमुखगमनमा कल्पनीयम् । पश्चिमदिग्गतिवायुप्रवहनिबद्धे ) भपञ्जरे शीघ्रम् । भ्रमति सखचरे सत्यंपि खेटा गतितः प्रयान्ति पूर्वदिशम् ॥ इति यवनमते तूर्ध्वगस्य सजीवाकाशस्य मूक्तिमतोऽन्तरिक्षस्थितत्वं मूक्तिमदाधारं विना अनुपपद्यमानं मूर्तिमदाधारं कल्पयति । १°तस्याप्याधारकल्पनायामनवस्थाभयादूर्ध्वगस्याकाशस्यान्तरिक्षस्थितत्वं शक्त्यैवेति मन्तव्यम् । तस्य नियतपराशाभिमुखगमनशक्तिकल्पनेति शक्तिद्वयम् । 'अकृल्सकल्पना च भचक्राधारभूत स्याकाशस्य च काचमण्यादिवत्`२ । स्वच्छत्वकल्पनाऽपि`3 गौरवमावहतीत्याद्या दोषाः वर्त्तन्त इति परिहार्यो यावनः पन्थाः । किञ्च प्रत्यक्षलक्ष्या नक्षत्रगतिस्तदाधारभूतानामाकाशानामिति कल्पनायां गौरव मेव । अाधाराणां योऽचलत्वलक्षणगुणः स एव ग्रहेष्वेव लाघवात् कल्पयितुं युज्यते । भूमेर्वा, ईदृशी शक्तिरस्ति चुम्बकवल्लोहमणिवन्नक्षत्रग्रहाः समन्तात्तिष्ठन्ति । ध्रुवयोर्चुम्बकवच्छत्तिर्वा यद्ग्रहनक्षत्रजातमन्तरिक्ष एव लोहमणिवदवतिष्ठेदिति शक्तिकल्पनारुचिश्चेदेवमेव कल्प्यताम् । सजीवाकाशकल्पना जघन्या नितरां गौरवादित्यास्तां तावत् । आर्यभट्टन यद्भूभ्रमणमभ्युपगतं तत्र वराहोक्तोऽयं दोषः । यद्यवं १४ श्येनाद्या न खात् स्वनिलयमुपेयु:। भूमेस्तु वेगज्जृनितेन समीरणेन केत्वादयोप्युपरदिग्गतयः सदास्युरिति_ योदि तु भूमेराकर्षणशक्तिरीदृशी कल्प्यते *"तस्माद्भूभागाच्छरादिकमुपरि माद ग पु० । २. कलाम ग पु० । ३. दूर गच्छति ग पु० । अयमंशो ग पु० नावलोक्यते । ५. अस्मान्भते ग पु० । ६. वाद्यधार ग पु० । यथानेन क पु० । ८. तीर्यक्र ग पु० । ९. वृद्धवसिष्ठसि० १ अ० १२ श्लो० । ०. प्यधा गपु० ॥ ११. अक्लुस क ख गपु० ॥ १२. मन्यादि गपु० १३.स्वक्छत्वं क ख गपु० । .. पञ्चसिद्धान्तिकायां पैतामहसिद्धान्ते १३ अ० ६ श्लो० ।। १५. यस्माद् ग पु० ।। Υ मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः Y\S क्षिप्यते तत्तु तस्मिन्नेव पततीति तदिदं मतं समीचीनमेवेति चतुर्वेदाचार्येण स्वी कृतम्। भूभ्रमणवेगसञ्जातवायोभूवायुश्च प्रबल इति। ईहशभूमिशक्तिकल्पना गौर वादेव वृद्धवैशिष्ठमतं वृद्धायेंण स्वीकृतम्।

  • उदयास्तमयनिमित्तं नित्यं प्रवहेण वायुना क्षिप्तः । लङ्कासमपश्चिमगो भपञ्जरः सग्रहो भ्रमेंति ।

सौरे तु नक्षत्राणां ग्रहाणाञ्च पराञ्शूाभिमुखुगमुने प्रवह एव कारणं वक्तव्यम् । प्रवहारूंयो२ मरुत्वांस्तु स्वोच्चाभिमुखेमीरयेत् । इत्यनेन 'व्योम्नि यान्त्यनिलाहुता' इत्यादिना च प्रवहस्यैवू कारणत्वृाभूि धानात् । तत्र यद्युच्येत प्रवहस्य सर्वास्वपि कक्षासु तुल्यैव प्रेरणेति तदा मिथो न्यूनाधिका पश्चिमगतिनोंत्पद्यते । ग्रहाणां स्वशक्त्या पूर्वगत्यनङ्गीकारात् । अथ वक्तव्यं प्रवहप्रेरणाॐ तुल्यैव । यस्योपरिकक्षा तस्य बिम्बं लघु यस्याधस्तात्तस्य बृहदत । लघु स्वल्पकालेन बृहन्महता४ कालेनापकृष्यते तस्मात् संज्ञाऽघटीत्ि न्यूनाधिका गतिरिति तदप्ययुक्तम् । यस्योपरि कक्षा तस्य बिम्बं लघ्विति नियमाः भावात् । अाग्रहशीलत्वमात्मनो गणितकर्मणाऽपि दूरीकरोत्वायुष्मान् । तस्माच्छ न्याद्यधः कक्षासु वायुप्रेरणा मन्दा मन्दतरेति स्वीकार्यं सौरतन्त्रदक्षैः । स्वशक्त्या पूर्वगतिवादिनो मते यथा नाडीमण्डलगत्या पूर्वतो न गच्छति किन्तु क्रान्तिवृतगत्या । तथैवात्र मते नाडीमण्डलगत्या पराशाभिमुखं न याति किन्तु तत्तत्क्षणावच्छिन्नाहो। रात्रगत्या तत्तत्कक्षावच्छिन्नवाय्वंशेन' स स ग्रही नीयत इति द्युरात्रवृत्तक्रान्तिः वृत्तयोरन्तररूपयाम्योत्तरगतौ६ च किञ्चिद्बाधकमस्ति । पूर्वं यस्मिन् प्रदेशे ग्रहस्तस्मिन् ग्रहं जित्वा गतवत्यपि योऽन्यः क्रान्तिमण्डलप्रदेशो ग्रहोपरि भवति तस्मिन्नेव ग्रह इति न किञ्चिद्विरुद्धम् । मण्डलान्तरत्वेन° समन्तात् क्रान्तिवृत्तस्य स्थितत्वात् एवं प्रवहवायुना पराशाभिमुखं नीयमाने यदोच्चदेवता पराशाभिमुखं नयति प्रशिथिल रश्मिना च ग्रहमाकर्षति तदा भूमेरासन्नो वक्री च भवति । नक्षत्र ( म ? ) तीत्य ग्रहस्याग्रतो गतत्वात् । यदा च शुक्रादेस्तात्कालिकस्पष्टगतिद्विकलातुल्यशनिगते. न्यूनाऽपि भवति तदाऽपि शनिकक्षाधः स्थितत्वमेव शुक्रादिकक्षाणां भवन्तो मन्यन्ते । तथैव नक्षत्रमतिक्रम्य गच्छतोऽपि ग्रहस्य नक्षत्रकक्षाधः स्थितत्वमेव वदाम इति सवं निरवद्यम् । अस्मिन् मते [ *ग्रहनक्षत्रबिम्बानां परिधिव्यासभिन्नत्वेऽपि गुरुत्वसाध्य स्वीकृत्य तत्तत्कक्षासु प्रवहप्रेरणावैषम्यं वदन्ति । अन्ये तु प्रवह] प्रेरणा सर्वकक्षास्वपि तुल्येति स्वीकृत्य ग्रहनक्षत्रबिम्बानां परिधिव्यासभिन्नत्वेऽपि कक्षाधः क्रमेण बिम्बः गुरुत्वं *लोहपित्तलपिण्डयोरपि वाञ्छन्ति । नक्षत्रात्तथैव स्वक्त्यैव पराशाभिमुख यातीत्यत्र पक्षेऽपि दोषाभावः । ब्रह्मगुप्तमतानुयायिनस्तु सर्वास्वपि कक्षासु प्रवहप्रेरणातुल्यत्वं बिम्बगुरुत्वतुल्यत्वञ्च स्वीकृत्य नक्षत्रापेक्षया ग्रहस्य नित्योदयबिलम्बे ** १. आर्यभ० सि० ४ पा० १०श्लो० ॥ २. सू० सि० स्प० ३श्लो० । ३ प्रवाह क ख ग पु० ४. वृहता काले ग पु० । ५. वारवेशेन ग पु० । ६. पुत्रवृत्त ग पु० । ७. लाकारत्वेन ग पु० । ८. अयमंशो ग पु० नास्ति । ९, पिंड तूलपि० । १०. बिलम्बो क ख विल चो ग पु० । विरुद्धदिग्जनितग्रहगतिमन्तरेणानुपपद्यमानं' स्वशक्त्या ग्रहस्य पूर्वगतिं कल्पयन्तीत्याहुः । तस्मान्मतत्रयमपि युक्तियुक्तम् ॥

 ननु वस्तुनिविकल्पासंभवात् कर्थ परस्परविरुद्धस्य गतिकारणप्रतिपादकशास्त्रस्य *प्रामाण्यम् । उच्यते । ग्रहगतिप्रतिपादकं शास्त्रं तावत्प्रमाणं गतेः प्रत्यक्षोपलब्धत्वात् । तत्कारणं पुरुषबुद्धिप्रभवत्वाद 3[ तात्विक भवतु] तथाऽपि न कोऽपि दोषः फलतो दोषाभावात्। तत्वज्ञानोपयोगिन्या: जीवेश्वरादिविभागकल्पनाया अपि पुरुषबुद्धिप्रभवत्वेन विकल्पस्य दृष्टत्वात् । गतिर्नाम प्रदेशान्तरसञ्चरण ग्रहाणां तच्च शुभाशुभव्यञ्जकं दिग्देशकालज्ञानोपयोगि च । काले* दिशि देशे च कर्म विधीयत इति ग्रहस्य प्रदेशान्तरसच्चारज्ञानं प्रधानं फलवत्वात्। गतिकारणकल्पना तु पुरुषबुद्धिप्रभवापि सौरादिशास्त्रेणानूद्यते गतिज्ञानोपयोगित्वात् फलवत्सन्निधावफल तदङ्गमिति न्यायात् । यथा कल्पनया शिष्यजनमनः समाधानं स्यात्तथा। क्रियमाणायामपि कल्पनायां न कश्चिद्दोषः। अत एव स्थूलवर्तुलदृषत्परिग्रहादिना वर्णावर्गात कुर्वाणा बहवो दृश्यन्ते ।

 तथा चाह ब्रह्मगुप्तभाष्यकारश्चतुर्वेदाचार्यः ।

 यथा वैय्याकरणा: प्रकृतिप्रत्ययागमलोपविकारैरसत्यरूपै: सत्यं शब्दसाधुत्वं प्रतिपद्यन्ते |

 यथा’ च भिषग्वारा उत्पलनालादिभिः६ शिरावेधादीन् प्रतिपद्यन्ते तथैव साम्वत्सराः पलावलम्बमन्दशीघ्रप्रतिमण्डलादिभिर्ग्रहगतितत्त्वं भूमानादितत्त्वञ्च प्रतिपद्यन्त इति मत्वा सन्तोष्टव्यमिति ।

 इति भणणोपपत्तिः ॥१-६॥

 अथ भभ्रमानाह

 `खखेषुवेदषड्गुणाकृतीभभूतभूमयः ।

 शताहता १९८२२३६४९० ००० भपश्चिमभ्रमा भवन्ति काहनि ।।७।।

 बा० भा०-कानि ब्रह्मदिन एतावन्तो भानां पश्चिमभ्रमा भवन्ति ।

 अत्रोपपतिगले 'समं भसूर्याबुदितौ '-इत्यादिना कथिता व्याख्याता च । ७॥

 वा० वा०-भभ्रमानाह। खखेषुवेदषड्गुणा इति ।

 अत्र कस्य ब्रह्मणोऽहः काहः । ‘राजाहः सखिभ्यष्टच् ।' तस्मिन् काहे सप्तम्येकवचने° वक्तव्ये यत्काहनीत्युक्तं वैभवेन तदयुक्तमिव प्रतिभाति । यद्वा कल्पप्रमाणकमहः काहः


१. मान क ख ग० पु० ।   २. प्रमाण्यं ग पु० ।
३. अयमंशो ग पु० न दृश्यते।  ४. कालो ग पु० ।
५. तथा च ग पृ० ।    ६. उत्पलादिभि ग पु० ।
७. अत्र श्रीपतिः ‘भूतवेदरसरामयमाश्विव्यालवाणशशिनोऽयुतनिघ्नाः १५८२२३६४५०० ०० ज्योतिषामपरया खलु गत्या गच्छतां विधिदिने परिवत्तः' सि० शे० १ अ० ३२ श्लो० ॥
८. सप्तम्योक ग पु० । नामैकदेशे नामग्रहणम् । कल्पपदेन चतुर्युगसहस्रसङ्ख्योच्यते । तस्माद्यथा द्वयहनि तथा काहनीति न कश्चिदोषः । यद्वा समासान्तविधेरनित्यत्वात् 'काहनीत्युक्तमित्यादिगतिश्चिन्त्या । भस्य क्रान्तिवृत्तकृतचिह्नस्य प्रवहवशेनैव परिवत्तों भभ्रमः । कियन्तः कल्पे भपरिवर्त्ताः कथं च तेषां ज्ञानं तत्राह ।

 अत्रोपपत्तिः ।

 समंभसूर्यावुदितौ* किलाक्ष्य षष्टया घटीनामुदितं पुनर्भम् ।

 रविस्ततः स्वोदयभुक्तिघातात् *खाभ्राष्टभू १८०० लब्धसमासुभिश्च ।

 इति रविसावनाहे रविमध्यगतिकलायुक्तो भस्यैको भ्रमः । ततोऽनुपातः' यद्येकस्मिन् सावनेऽयं तदा कल्पकुदिनैः किमिति जाताः खखेषुवेदषड्गुणा इत्यादि ।॥७॥

अथ सूर्याहाँचान्द्राहाँचाह।

विधिदिने दिनकृद्दिवसाः करे-
न्द्रियशरेषुभुवोऽर्बुदसङ्गुणाः १५५५२०००००००० ।।
नवनवाङ्ककराभ्ररसेन्दवः
प्रयुतसङ्गुणिता १६०२९९९०००००० विधुवासराः ।। ८ ।।

 वा० भा०-अत्रोपपत्तिः । रविवर्षाणि दिनीकृतानीति सुगमम् । चन्द्रार्कयोर्यावन्तः कल्पे योगास्तावन्तः किल शशिमासाः । ते तु योगा भगणान्तरतुल्याः स्युः । उभयोरपि प्राग्गमनात् । अतो भगणान्तरतुल्याः शशिमासा भवन्ति । ते त्रिशद्गुणाः शशिदिवसा भवन्तीत्युपपन्नम् ।। ८ ।।

अथ कुदिनान्याह।

भूदिनानि शरवेदभूपगोसप्तसप्ततिथयोऽयुताहताः १५७७९१६४५००००
भभूमास्तु भगणैर्विवर्जिता यस्य तस्य कुदिनानि तानि वा' ।। ९ ।।


१. कहनि ग पु० । २ सि० शि० गो० म० वा० ५ श्लो० । ३ स्वादय ग पृ० ।
४. वाभ्रष्ट क ख ग पु० ५. नुपाद्य ग पृ० ।
६.

चन्द्रभौमगुरुशनिसावनदिनानां निबन्धनश्लोकौ वापूदेवकृतौ ।
खाभ्रखाभ्रशरभूगुणनागाब्ध्यब्धिनेत्रतिथयो विधुक्वहा: १५२४४८३१५०००० |
व्यालशैलमनुनेत्रषण्नवत्र्यङ्कगोनगशरेन्दवः कुजे १५७९९३९६2१४७८ '। पञ्चवेदशरपावकाकृतिव्द्यद्रिधृत्यहिशरेन्दवो गुरोः १५८१८७२२२३५४५ ।। द्व्यभ्रभेभगजगोगजाम्वरद्व्यष्टबाणशशिनः शनिक्वहाः १५८२०८९८८२७०२ ।।

तथा ज्ञसितशीघ्रोच्चयोशचन्द्रमन्दोच्चपातयोश्च ।

‘‘भूपशून्यकुशराब्धिनवाङ्कद्व्यब्धिषट्कतिथयो बुधशीघ्रे १५६४२९९४५१०१६ ॥
नागखेषुखरसाभ्रयुगाब्जद्वययाशुगागशरभूः सितशीघ्र १५७५२१४०६०५०८ ॥ द्वययब्धिभूकृतयुगाग्निगजाब्ध्यत्यष्टिनागतिथयो विधुतुङ्ग १५८१७४८३४४१४२ ॥
दन्तननगगजविश्ववयुगाभ्राभ्राश्विदन्तिसशरभूः शशिपाते १५८२००४१३८८३२ ॥'

सि०-७  वा० भा०-एषामुपपत्तिः प्रोगेवोक्ता । एकस्मिन् रविवर्षे यावन्तो भभ्रमाः स्युस्तावन्त एवकोना रविसावनदिवसा भवन्ति । यतो रविः प्राग्गत्या एकं पर्ययं गतः । अतो भगणसंख्ययोना भभ्रमाः क्वहा भवन्ति । एवमन्येषामपि ग्रहाणां कुदिनानि स्युरित्युपपन्नम् ॥ ९ ॥

अथाधिमासान् न्यूनाहाँश्चाह ।

लक्षाहता देवनवेपुचन्द्राः १५९३३०००००
कल्पेऽधिमासाः कथिताः सुधीभिः ।
दिनक्षयास्तत्र सहस्रनिध्नाः
खबाणबाणाश्व्यहिखेषुदस्त्राः २५०८:२५५००० ० ॥ १० ॥

 वा० भा०-अत्रोपपतिः । अत्र प्रकृतास्तावद्रविमासास्तेभ्यश्चान्द्रमासा यावद्धिप्रधिकास्तेऽधिमासा उच्यन्ते । एवं प्रकृतानां सावनानां चान्द्राणां चान्तरमवमान्युच्यन्ते । सावनदिनेभ्यशचान्द्राहा यावद्भिरधिकास्ते दिनक्षयाः । अतस्तेषामन्तरमेतावद्भवतीत्युपपन्नम् ॥ १० । इदानीमधिमासेन्दुदिनावमानि प्रकारान्तरेणाह ।

रवे: कोटिनिघ्नाः कृताटेन्दुबाणाः ५१८४०००००००
सुराग्न्यब्धिरामेषवो लक्षनिघ्नाः ५३४३३३००००० ।।
शशाङ्कस्य मासाः पृथक् सूर्यमासै-
र्विहीनास्तु कल्पेऽथ वा तेऽधिमासाः ।। ११ ।।

अधिदिनैर्दिनकृद्दिनसञ्चयः सहित इन्दुदिनान्यथ तानि वा ।
विरहितानि च तानि दिनक्षयैः क्षितिदिनान्यत उत्क्रमतोऽपरम् ॥ १२ ॥

 वा० भा०-एवमनया वासनया पठिताकचन्द्रमासान्तरमधिमासा: ।। कि पाठेनेति वा शब्दार्थः । एवमधिमासदिनैः सहिताः सौराहाश्चान्द्राहा भवन्ति । कि तत्पाठेन वा । तेऽवमैरूनाः क्वहाः स्युः ।। ११-१२ ।।

 वा० वा०-एषां वासना भाष्ये स्पष्ट ॥ ८-१२ ॥

इदानी प्रकारान्तरेण चान्द्रमासान् दिनक्षयाँश्चाह ।

अन्तरं तर्राणिचन्द्रचक्रजं यद्भवेत् स विधुमाससञ्चयः ।
चन्द्रचक्रदिवसैक्यमूनितं चन्द्रमासभदिनैर्दिनक्षयाः ॥ १३ ।।

 वा० भा०-पूर्वार्धस्य वासना प्रागेवोक्ता । अथ चन्द्रचक्रदिनैक्ये चन्द्रमासभदिनैक्येन वजिते क्षयाहाः स्युः ।

 अत्र वासना । चन्द्रभगणा रविभगर्णरूनाश्चन्द्रमासाः स्यु । अतो विपर्ययाच्चन्द्रमा सोनाशचन्द्रभगणा रविभगणा भवन्ति । तैरूना भभ्रमाः सावनदिवसा भवन्ति । तैरूनाशश्चान्द्राहा: क्षयाहा भवन्ति । एतदव्यक्तस्थित्या लिख्यते । चश्मा १ चंभ १ । एते किल रविभगणाः । एभिरूनाः भभ्रमाः संशोध्यमानमृणं धनं भवतीति जाताः सावना । चंमा १ भभ्रमाः १ चंभ १ ॥ एभिरूनाश्चान्द्रन्द्राहा जाताः चंभ १ चंदि १ चंमा १ भभ्र १ । एवं क्षयाहा भवन्तीत्युपपन्नम् । एतच्छिष्याणां धनर्णयोगवियोगकौशलार्थ दशितम्। १३ ॥

 वा० वा०-प्रकारान्तरेणाह अन्तरं तरणि चन्द्रे ति

 'प्राग्गमनशीलयोः सूर्याचन्द्रमसोः प्रतिदर्श2 यो योगः स त्वेकभगणतुल्यान्तरमन्तरेणानुपपद्यमान एकस्मिन् चान्द्रे मासि भगणतुल्यमन्तरं गमयति । ततोऽनुपातः (यदि)एकेन भगणान्तरेणीको मासस्तदा कल्पभगणान्तरेण किमिति जाताःशशिमासाः । रविभगणोनाशचन्द्रभगणास्ते चन्द्रमासाः भवन्तीति सिद्धमस्ति । वैपरीत्येन चन्द्रमासोनाशचन्द्रभगणास्ते रविभगणाः । रविभगणोना भभ्रत्रमास्ते सावनाः । सावनोनाश्चान्द्रास्ते दिनक्षयाः भवन्ति । यतः सावनचान्द्रान्तरमवमानि । अत्राद्याक्षराण्युपलक्षणार्थ लेख्यानि । यानि ऋणगतानि तानि 3ऊध्र्वबिन्दूनि च कार्याणीत्यव्यक्तयुक्तचा लिख्यते।

 चं० मा १ चं० भ० १ *एते रविभगणाः खण्डद्वयात्मकाः । एभिरूना भभ्रमा: जाता: खण्डंत्रयात्मक: सावना: |

 संशोध्यमानं' स्वमृणत्वमेति स्वत्वं क्षयस्तद्युतिरुक्तवच्च ॥

 ६ ‘योगे युतिः स्यात् क्षययोः स्वयोर्वा धनर्णयोरन्तरमेव योगः' ।

 इत्यनेन चां० मा १ चं० भ० १, भभ्र १ । एतदूनाश्चान्द्रास्ते जाता दिनक्षया: खण्डचतुष्टयात्मकाः ।

 चां मा०१ चंभ०१ भभ्र० १ चांदि १ । अत्र धनयोयोंगश्चन्द्र७चक्रदिवसैक्यम् । एतदूनमृणेन* चन्द्रमासभभ्रमयोगेनातः सर्वमवदातम् ।

 चन्द्रसावनयुतेन्दुमासकास्ते भवन्ति रविसावनास्तु तैः ।

 वजितानि शशिनो दिनानि वा सम्भवन्ति खलु ते दिनक्षयाः ।

 अयमर्थः चन्द्रभगणोना भभ्रमास्ते चन्द्रसावनास्तेषु चान्द्रमासेषु योजितेषु रविसावना भवन्ति । ततो दिनक्षयसाधनं सुगमम् ॥ नवीनोऽयं प्रकारः । चन्द्रचक्रदिवसैक्यमित्यत्र चन्द्रभगणा एव दिनानि तदधो यद्राश्यादि तत्पञ्चगुणं विधाय राशिस्थाने यद्भवति तदेव घटिकाः ।तस्माद*प्यधो यदंशादि सम्पद्यते तद्द्वगुणं १° विधाय यदंशस्थाने तदेव पलानि शेषाणि विपलानीति प्रकल्प्य चन्द्रचक्रदिवसैक्यं कार्यम् । यद्वा चन्द्रराश्याद्यस्य** कलाः कार्याः । ततोऽनुपातः (यदि) चक्रकलाभिः षष्टि-


१. प्रगमन ग पु० । २. दर्श ग पु० 1
३. ऊध्र्व क ख पु० ४. ये ते ग पु० ।
५. बी० ग० धनर्णव्यवकलने १ श्लो० । ६. बी० ग० धनर्णसङ्कलने श्लो० ।
७. श्चंद्रक्रादि ग पु० । ८. मृनोन ग पु० ।
९. दथधो क ख ग पु० । १०. द्विगुण ग पु० ।
११. श्याकाला ग पु० । घटिकास्तदा राश्यादिकलाभिः किमिति घटश्यादि साध्यम् । ऊनितं चन्द्रमासैरित्यत्र चन्द्रमासा एव दिनानि । तदधो यत् तद् द्विगुणं विधाय घटिकाद्यं भवति ।

 अत्रोदाहरणम् एकस्मिन् सौरवर्षे चन्द्रचक्राणि सावयवानि ॥१३॥४॥१२॥ ४६॥३०॥ अत्र राश्याद्यस्योक्तप्रकारेण घटिकाः ॥२२॥७॥४५॥ एता दिनस्थाने चन्द्रचक्रयुताः ॥ एवं जातानि चन्द्रचक्राणि ॥१३॥२२॥७॥४५॥ एतानि चान्द्रदिवसैरेभिः ॥३७१॥३॥५२॥३०॥ युतानि ॥३८४॥२६॥०॥१५॥ जातं चन्द्रचक्रदिवसैक्यम् । इदं चन्द्रमासैरेभिः ॥१२॥११॥३॥५२॥३०॥ रूनं कार्यम् । तत्र सजातीयकरणाय चान्द्रमासाधो यद्दिनादि तद्विगुणं घटिका इति सम्पादितघटीभिश्चान्द्रमासतुल्यदिनैरेभि ॥१२॥२२॥७॥४५॥ रूप्नं जातम् ॥३७२॥३॥५२॥३०॥ इदं भभ्रत्रमैरेभिः ॥३६६॥१५॥ ३०॥२२॥३०॥ रूप्नं जाता दिनक्षयाः ॥५॥४८॥२२॥७॥३०॥ इदं भाष्यकृदनुक्तमप्यूह्यम् ।

 चन्द्रचक्रदिवसैक्यमित्यत्र वासना प्रकारान्तरेणोच्यते ।

 रविसावनोनाश्चान्द्रास्ते दिनक्षया भवन्ति । केवलयो: शोध्यशोधकयोर्यावदन्तरं तावदेवेष्टसंयुक्तयोरपि स्यादिति चन्द्रचक्रतुल्यमिष्टं चान्द्रदिवसेषु संयोज्य जातश्चन्द्रदिवसैक्यतुल्यः शोधकः । तथैव *रविभगणोनभभ्रमापरपर्यायेषु रविसावनेषु चन्द्रचक्रतुल्यमिष्टं योजितं जातश्चन्द्रमासभभ्रमयोगतुल्यः शोध्यः । भभ्रमेषु रविभगणाः शोध्याश्चन्द्रचक्राणि च क्षेप्यानि । तत्र शोध्यक्षेप्ययोरेवान्तरे क्रियमाणे अन्तरं 'तरणिचन्द्रचक्रजम् इत्यनेन चान्द्रमासा जाताः । त एव भभ्रमेषु योजिता इति सर्वं निरवद्यम् ॥

 नन्वेवं वासना लाघवे धनर्णप्रकारगौरवेण वासना कथनमाचार्यस्य न युक्तमित्यत आह । एतच्छिष्याणां धनर्णयोगवियोगकोशलार्थं दशितम् । अयमर्थः ‘संशोध्यमानं स्वमृणत्वमेति' इत्यस्याव्यक्तगणितोत्तस्य वासना प्रदर्शनार्थमयं प्रकार उक्तः । चन्द्रमासभभ्रमयोगविवजितस्य चन्द्रचक्रदिवसैक्यस्य दिनक्षयतुल्यत्वान्यथाऽनुपपत्त्या संशोध्यमानस्य धनर्णव्यत्यासो युक्त इति भावः ॥ १३ ॥

इदानीमन्यदाह ।

इन्दुमण्डलगुणेन्दु १३ सङ्गुणब्रन्धचक्रविवरेऽधिमासकाः |
खेचरोच्चभगणान्तरोन्मिताः सन्ति मन्दचलकेन्द्रपययाः२ ।। १४ ॥


१. भगणेन ग पु० ।

२.

एषां पर्ययाणां निबन्धनश्लोका वापूदेवशास्त्रिकृताः ।
‘‘मन्दकेन्द्रभगणा नखेषुगोनन्दनन्दनवभूत्रिसागराः ४३१९९९९५२० ।। तीक्ष्णगोद्विमनुवेदनवाब्जाक्षाङ्गपक्षनगसायका विधो: ५७२६५१९४१४२ ॥
खरामाश्व्यहिद्व्यटषङ्गोद्विदस्रा २२९६८२८२३०
गजाङ्गाङ्गगोगोङ्कगोभूत्रिवेदाः ४३१९९९९६६८ ॥

 वा० भा०--अत्रोपपतिः । चन्द्रभगणा रविभागणोनाश्चन्द्रमासा भवन्ति । तेऽधिमासज्ञानार्थं रविमासोनाः कार्याः । रविमासास्तु द्वादशगुणितै रविभगणैर्भवन्ति । पूर्वमेकगुणैरूनां इदानीं द्वादशगुणैश्च ॥। अतस्त्रयोदशगुणै रविभगणैरूनाश्चन्द्रभगणा अधिम। सा भवन्तीत्युपपन्नम् उत्तरार्धेन केन्द्रस्वरूपमुक्तम् ॥ १४ ।।  

इति भगणाध्यायः ॥

 वा० वा०-इदनीमन्यदप्याह इन्दुमण्डलेति ।

 अत्रोदाहरणम् । एकस्मिन् वर्षे चन्द्रचक्राणि १३॥४॥१२॥४६॥३०॥ गुणेन्दुसङ् गुणरविचक्राणि १३विवरम्॥०॥४॥१२॥४६॥३०॥ भगणस्थाने ये तेऽधिमासाः । पुनर्य च्छेषं सावयवं तत्त्रशता सङ्गुण्य विकलासु षष्टया विभज्य लब्धं कलासु निक्षिपेत्॥ एवं कलासु षष्टया, भागेषु त्रिशता, राशिषु द्वादशभिविभज्योपर्युपरि नियोज्य तद् भगणः स्थाने यत् ते दिवसाः । पुनः शेषं षष्टव्या सङ्गुण्योपर्युपरि नियोजनेन भगणस्थाने यत्ताः घटिकाः भवन्ति, एवं पलान्यपि । एवं जातमेकस्मिन् वर्षेऽधिमासाद्यम् ०॥११॥३॥५२॥३o॥

 अत्र वासना केवलयोर्यावदन्त ? तावदेव केनचित्संयुक्तयोरपि स्यादिति सौरमासः चान्द्रमासयोः सूर्यभगणा योजिताः । तत्र रविभगणोनचन्द्रभगणात्मके चान्द्रमासे यावद्रविभगणा योज्यन्ते तावच्चन्द्रभगणा एव भवन्ति । तथैव द्वादशगुणरविभगणाः त्मकेषु सौरमासेषु यावद्रविभगणाः क्षिप्यन्ते तावत्त्रयोदशगुणाः सूर्यभगणा भवन्ति । ततस्तेषामन्तरं कृतम् । यतः सौरचान्द्रमासानामन्तरमधिमासाः ॥ १४ ॥

 इति कृष्णदैवज्ञात्मजनृसिहकृतौ सिद्धान्त [ वासना ] वात्तिके भगणज्ञानम् ॥

 

--:०:--




खखाड्रषुपक्षाश्विवेदाङ्ग:रामा ३६४२२५६००
नगाब्ध्यग्निगोगोङ्कगोभूत्रिवेदाः ४३१९९९९३४७ ।।
नगतत्त्वाद्रयङ्गपश्चरसशक्राः १४६५६६२५७ कुजादथ ॥
गजाद्रिमनुससेन्डुत्र्यश्विखाश्विमिताः २०२३१७१४७८ क्रमात् ॥
कृताष्टाङ्कगजाङ्काङ्कषड्भूषड्रामभूमिताः १३६१६९९८९८४ ।।
पश्चाब्धीष्वग्निससागपञ्चपञ्चनवाग्नयः ३९५५७७३५४५ ॥
द्वयङ्काब्ध्यङ्कगजाग्न्यश्विखभै-२७०२३८९४९२ द्रक्केन्द्रपर्ययाः ।
द्विखभत्र्यब्धिरामागकुवेदा ४१७३४३२७०२ ब्रह्मणो दिने ॥'

 

अथ ग्रहानयनाध्यायः ।

तत्राहर्गणानयनमाह ।

कथितकल्पगतोऽर्कसमागणी
रविगुणो गतमाससमन्वितः ।
खदहर्नेगुणितस्थितिसंयुतः
पृथगतोऽधिकमास-१५९३३००००० समाहतात् ॥ १ ॥
रविदिना-१५५५२oooooooo प्तगताधिकमासकैः
कृतदिनैः सहितो द्युगणो विधोः ।
पृथगतः पठितावम-२५०८२५५०००० सङ्गुणाद्-
विधुदिना-१६०२९९९००० ००० प्तगतावमवर्जितः ।। २ ॥
भवति भास्करवासरपूर्वकी दिनगणो रविमध्यमसावनः ।
अधिकमासदिनक्षयशेषतो द्युघटिकादिकमत्र न गृह्यते । ३ ।।

 वा० भा०-स्पष्टम् ।

 अत्र वासना । कल्पगताब्दा द्वादशगुणिता रविमासा जातास्ते चैत्रादिगतचान्द्रतुल्यैः सौरैरेव युतास्त्रिशद्गुणा इष्टमासप्रतिपदादिगततिथितुल्यैः सौरैरेव दिनैर्युताः ॥ एवं ते सौरा जातास्तेभ्यः पृथक् स्थितेभ्योऽधिमासानयनं त्रैराशिकेन ॥ यदि कल्पसौरदिनैः कल्पाधिमासाः लभ्यन्ते तदैभिः किमिति ॥ फलं गताधिमासाः । तैदिनीकृतैः पृथक् स्थितः सौराहर्गणः सहितश्चान्द्रो भवति । ततः सौरचान्द्रान्तरमधिमासदिनान्येव । अष्थ चान्द्राद् द्युगणादवमानयनं त्रैराकिशेन । यदि कल्पचान्द्राहैः कल्पावमानि लभ्यन्ते तदैभिः किमिति ॥ फलं गतावमानि ॥ तैरूनश्चान्द्रोऽहर्गणोऽतः कर्तव्यः ॥ यतः सावनचान्द्रान्तरेऽवमान्येव ॥ एवं कृते सति रवेर्मध्यमः सावनाहर्गणो भवति न स्फुटः । मध्यमस्फुटाहर्गणयोर्भेदो गोले कथितः । स चाहर्गणोऽकादिः । यतः कल्पादौ रविवासरः । अत्राऽधिमासानयनेऽधिमासशेषमनष्टं स्थाप्यम् ॥ न पुनस्तस्माद्दिनाद्यवयवा ग्राह्याः ॥ एवमवमशेषमपि ॥ न तस्माद्द्घटिकादिकं ग्राह्यम् ॥ नन्वनुपातः सावयवो भवति कुतस्तदवयवा न ग्राह्याः । तत्कारण गोले कथित व्याख्यातव्च ॥ १-३ ॥

वा० वा०-अथाहगणानयनमाह कथितकल्पगतोऽर्क इति ।
अत्र वासना भाष्यकृदुता । शेषत्यागवासना गोलाध्याये वक्ष्यते ।
'दशन्तितः सङ्क्रमकालतः प्राक् सदैव तिष्ठत्यधिमासशेषम् ।


१. सि० शि० गो० म० वा० १६-१८ श्लो० । प्रकाशितपुस्तकेषु 'दशग्रतः' इति पाठी विद्यते । क० ख पु० ‘दर्श तितो' इति ।

दशन्तितो याततिथिप्रमाणैः सौरैस्तु सौरा दिवसाः समेताः ।
यतोऽधिशेषोत्थदिनाधिकास्ते त्यक्ततं च तस्मादधिमासशेषम् ।
तिथ्यन्तसूर्योदययोस्तु मध्ये सदैव तिष्ठत्यवमावशेषम् ।
त्यक्तेन तेनोदयकालिकः स्यात् तिथ्यन्तकाले द्युगुणोऽन्यथाऽतः । इति ॥१-३॥

 इदानी ग्रहानयनमाह ।

द्युचरचक्रहतो दिनसञ्चयः क्वहहृतो भगणादि फलं ग्रहः ।
दशशिरः पुरि मध्यमभास्करे क्षितिजसन्निधिगे सति मध्यमः ॥ ४ ॥

 वा० भा०-अहर्गणे भगणगुणे क्वहते मध्यमो ग्रहो भवति । स च लडूायां मध्यमे रवी क्षितिजासन्ने कदाचिदूध्र्वस्थे कदाचिदधःस्थिते भवतीति ज्ञेयम् । तत्कारणं गोले कथितं व्याख्यातन्ट । ४ ।।

 वा० वा०-इदानों ग्रहानयनमाह। द्युचरचक्रहत इति ।

 कल्पकुदिनैः कल्पग्रहभगणाः लभ्यन्ते तदेष्टकुदिनैः किमिति ग्रहो भवति । केचिल्लङ्कायां मध्याह्नमध्यरात्रास्तमनकालेषु ग्रहगतिप्रारम्भमिछन्ति तन्मतनिवारणाय पूर्वक्षितिजस्थ इति । अग्रे चोदयान्तरकर्म वक्ष्यति, तस्मात् सन्निधिग इत्युक्तम् । देशान्तरचरसंस्कारयोर्वक्ष्यमाणत्वाल्लङ्कापूर्वक्षितिजसन्निधिग इति भास्वत्फलसंस्कारस्य वक्ष्यमाणत्वान्मध्यमभास्कर इत्युक्तम् ॥ ४ ॥

 इदानों ज्ञातेऽर्केऽवमशेषाच्चन्द्रमाह ॥

कोट्याहतैरङ्कृतेन्दुविश्वै-१३१४९०००००००:न्यूनाहशेषे विहते लवाद्यम्।
रविघ्नतिथ्याढ्यमनेन युक्तो रविर्विधुः स्याद्विधुरूनितोऽर्कः ॥ ५ ॥

 वा० भा०-अस्योपपत्तिः । चन्द्राकयोरन्तरभार्गद्वदिशभिरेकका तिथिर्भवति। अतस्तिथयो द्वादशगुणास्तयोरन्तरभागा भवन्ति ॥ ते यदि रवौ क्षिप्यन्ते तदा शशी स्यात् ॥ यदि शशिनः शोध्यन्ते तदाऽर्कः स्यात् ॥ इति युक्तमुक्तम् । किन्त्वेवं तिथ्यन्ते भवति ॥ अथ चन्द्र औदयिकः साध्यः ॥ तत्र तिथ्यन्ताकर्षोदययोर्मध्येऽवमशेषं वर्तते । तच्च सावनम् । तस्य सावनत्वं गोले प्रतिपादितम् । तच्चानुपातेन चान्द्र' कार्यम् ॥ यदि कल्पकुदिनैः कल्पञ्चान्द्रदिनानि लभ्यन्ते तदाऽवमशेषान्तःपातिभिः कुदिनैः किमिति । पूर्वमवमशेषस्य चान्द्रदिनानि भागहार इदानीं तानि गुणकारः । तुल्यत्वात् तयोगुणकभाजकयोर्नाशे कृते कुदिनानि भागहारः ॥ · फलं चन्द्रदिनात्मकं भवति। तद्द्वादशगुणितमंशात्मक भवति। अतो द्वादशभि: कुदिनानामपवतें कृते खाभ्रबाणगिरिरामखत्रिगोशक्रविश्वमितो भागहार उत्पन्नः ॥ तत्र लाघवार्थमाद्येषु सप्तसु स्थानेषु शून्यान्येव कृत्वा भागहारः पठितः । यतस्तथा कृत एकाऽपि विकला नान्तरं भवति । अतस्तैश्च भागैर्युतोऽर्कः शशी स्यादित्युपपन्नम् ॥ ५ ॥

 वा० वा०-अथावमशेषज्ञाने रविचन्द्रयोरन्यतरज्ञाने च तदन्यज्ञानमाहकोटद्याहतैरिति।

 रव्युदयकालिकरवौ रविचन्द्रान्तरयोगेन विधुर्भवति । तत्र रविचन्द्रान्तरज्ञानम् । तद्यथा-पूर्वानीतदशन्तिाद्यस्यां तिथौ रव्युदयकालिकोऽकों ज्ञातोऽस्ति तत्तिथ्यवधिका या गतितिथयस्ता द्वादशगुणा रविचन्द्रान्तरांशाः भवन्ति । यतो *विरविचन्द्रलवा द्वादशहृता गततिथय इति । परन्तु तद्रविचन्द्रान्तरं गततिथ्यन्तावधि जातम् । अपेक्षितञ्च वर्त्तमानतिथ्युदयावधि । तिथ्यन्तसूर्योदययोर्मध्येऽवमशेषं तत्वहर्गणानयने ज्ञातमेवास्ति । तिथ्यन्तकालिकोदयकालिकयोरहर्गणयो रन्तरमिति तदवमशेषं सावनम् । अवमशेषतो रविचन्द्रान्तरांशज्ञानार्थमनुपातः । यद्येकेन सावनेन रविचन्द्रगत्यन्तरांशा एते १२॥११॥२७॥ लभ्यन्ते तदाऽवमशेषान्तः पातिना किमिति गत्यन्तरांशैरवमशेषं गुणनीयम् । शेषस्य कल्पञ्चान्द्राः हरः ॥ गुणहरौ गुणेनापवत्र्य शिष्यक्लेशो मा भूदित्याचार्येणाद्येषु सप्तस्थानेषु शून्यान्येव गृहीत्वा हरः पाठपठित इति सर्वं निरवद्यम् ॥५॥

 इदानीमधिमासावमशेषाभ्यां चन्द्राकानयनमाह

कोट्याहतैर्यभ्दवभै-२७११००००००० रवाप्तं न्यूनाहशेषे विहते कलाद्यम्
तत् स्याद्धनाख्यं तरणेर्विधोस्तत् त्रिभूहतं स्वेषुगुणांशयुक् स्वम् ॥ ६ ॥
चैत्रादियातास्तिथयः पृथक्स्था विश्वैर्हताः सूर्यविधूं लवाद्यौ ।
तौ चाधिशेषाच्छशिमासलब्ध्या हीनी युती स्वस्वधनाहुयाभ्याम् ॥७॥

 वा० भा०- अवमशेषाद्भवभैः कोटिगुणैर्भक्ताद्यल्लब्धं कलाद्य' तद्रवेर्धनसंज्ञं भवति ॥ तदेव फलं त्रयोदशगुणं स्वकीयेन पञ्चत्रिशदंशेन युतं विधोर्धनसंज्ञं भवति ॥ अथ चैत्रादिगतास्तिथयो द्विः स्थाप्याः ॥ द्वितीयस्थाने विश्व-१३ गुणास्तावंशात्मकौ रविचन्द्रौ भवतः ॥ परमधिमासशेषाच्छशिमासभक्ताद्यत् फलं तेन द्वावप्प्यूनीकृतौ । स्वस्वफलेन धनाख्येन युक्तौ कृतौ ।

 अत्रोपपत्तिः । रविवर्षान्ताद्यावन्तोऽर्कदिवसा गतास्तावन्तोऽर्कभागाः किल भवन्ति ॥ ते कियन्त इति न ज्ञायन्ते । रविवर्षान्तोऽपि न ज्ञायते । अतश्चैत्रादेर्गतास्तिथयो यावन्तस्तावन्त एव सौराहाः कल्पिताः ॥ यथाऽहर्गणानयने स एव भागात्मको रविः । असौ पृथग् विश्वगुणः कृतः ॥ यतस्ताभिरेव द्वादशगुणाभिस्तिथिभिर्युक्तः कर्तव्यः । तिथौ तिथौ हि रविचन्द्रान्तरं द्वादश भागाः ॥ अथ चैत्रादिगततिथितुल्याः सौराहाः कल्पितास्तेऽधिमासशेषसंभूतैश्चन्द्रदिनैरधिका जाताः ॥ यतो मध्यमशेषसंक्रान्तिकालो रव्यब्दान्तः । तस्य चैत्रादेश्चान्तरं तिथ्यात्मकमधिमासशेषम् । यथा गोले कथितम् ।


१. रविचन्द्र’ग पु० । २. जाता ग पु० ।
३. अत्र श्रीपतिः ।
कल्पाधिमासगुणितादवमावशेषात् क्ष्माहोद्धृतात् फलयुतं ह्यधिभासशेषम् ।
मासादिकं फलमतः शशिवासरैः स्यात् क्ष्माहैर्हृताच्च दिवसाद्यवमावशेषात् ।

सि० शे० मध्य० २१ श्लो०
 

चैत्रादितो विगतमासदिनैर्युतं तत् कृत्वा दिनाद्यथ पृथग्गुणितश्च विश्वै:।
मासादिना विरहिते विहिते क्रमेण यद्वा दिवाकरतुषारकरौ भवेताम् ।

सि० शे० मध्य० २२ श्लो०
 

"दशग्रतः सङ्क्रमकालतः प्राक् सदैव तिष्ठत्यधिमासशेषम् ॥ "

 इति । तत् तावत् सौरचान्द्रान्तरमधिको जातम् । तथा कल्पितचन्द्रदिनसंबन्धि यत् सौरचान्द्रान्तरं तदप्यधिकं जातम् ॥ तदप्यधिमासशेषसंभूतम् ॥ एतदुक्तं भवति ॥ अधिमासशेषात् त्रिशद्गुणात् स्वच्छेदेन हृताद्य लभ्यन्ते ते चान्द्राहाः ॥ तेषां चन्द्राणां यावन्तः सौरा भवन्ति तैरधिकोऽर्की जातः । अतस्ते शोध्याः तेषां चान्द्राणां सौरकरणायानुपातः । यदि कल्पचान्द्राहैि: कल्पसौराहा लभ्यन्ते तदाऽधिमासशेषस्थे: क्रिमिति पूर्वमधिमासशेषस्य त्रिंशद्गुणस्य सौराहा भागहार इति स्थितम् । इदानी गुणहारस्तुल्यत्वात् तयोर्नाशे कृतेऽधिमासशेषस्य चान्द्राहा भागहारः । ततः पुनर्भाज्यभाजकयोस्त्रिशताऽपवर्तने कृतेऽधिमासशेषस्य चान्द्रमासा भागहारः । फलं सौराहाः । त एव भगणाः । तैरूनः कल्पितोऽकों निरन्तरः स्यात् । परं तिथ्यन्ते । असावौदयिकः कार्यः ॥ तिथ्यन्ताकर्षोदययोर्मध्येऽवमशेषम् ॥ तच्च सावनम् ॥ तेन चन्द्राकविौदयिकौ कायों । तत्रानुपात: यदि चान्द्राहतुल्येन परमावशेषेण रविगतिर्लभ्यते तदेष्टेनानेन किमिति । एवमवमशेष रविगत्या गुणनीयं चान्द्राहैड्र्भाज्यम्। अत्र गुणकभाजकयो रविगत्याऽपवतें कृते भागहारे किञ्चित् प्रक्षिप्य कोटच्याहतभवभतुल्यः सुखार्थं भागहारः कृतः ॥ स्वल्पान्तरत्वात् । तेन भागहारेणावमशेषे भक्ते याः क · T लभ्यन्ते ताः कला रवौ क्षेप्या इति धनसंज्ञाः ॥ अथ चन्द्रस्य परमेऽश्वमशेषे चन्द्रगतितुल्याः कला भवन्ति । अतो रविगत्या चन्द्रगतौ हृतायां स्वपञ्चत्रिशदंशाधिकास्त्रयोदश १३३ लभ्यन्ते ॥ अतो रवेर्धनफलं त्रयोदशगुणं स्वपञ्चत्रिशदंशाधिकतं चन्द्रस्य धनं भवतीत्युपपन्नम् । एवं स्वस्वफलेनाधिकौ तिथ्यन्तकालिकौ भवत इति सर्वं निरवद्यम् ॥ ६-७ ॥

 वा० वा०-इदानीं चन्द्राकानयनमधिमासावमशेषाभ्यामाह कोट्याहतैर्यद्रुवभैरिति ।

 यस्मिन् चैत्रशुक्लादितो वर्त्तमानमासि यस्यां वर्त्तमानतिथौ सूर्योदये रविचन्द्रौ कर्तुमिष्टौ तद्दिवससाधिताहर्गणादधिमासावमशेषे ज्ञातव्ये ।

 'नन्वधिशेषमिदमवमशेषञ्च कयोरन्तरं किं जातीयमिति चेदुच्यते । कल्पसौराहगणिस्य खण्डत्रयम् । एक तावत्कल्पादे: सममीप्सितकालनिकष्टपतितगताधिमासान्तावधि । निकटपतिताधिमासान्तादिष्टसौरवर्षावधि द्वितीयम्। तृतीयन्तु चैत्रादिगतमासगततिथ्यवधिका ये चान्द्रास्तत्तुल्यसौराहात्मकम् । इदं तृतीयखण्डं सौरवर्षादितश्चैत्रादिमासेष्टतिथ्यवधि ये वास्तवाः सौराहास्तेषामज्ञातत्वेनेदृशमङ्गीकृतम् । एवं खण्डत्रययोग: सौराहर्गण इति।

 कथितकल्पगतोऽर्कसमागणो रविगुणो गतमाससमन्वितः ।

 खदहनैर्गुणितस्तिथिसंयुत इत्यनेन कृतः ।

 अस्य सौराहगणिस्य चान्द्रीकरणमनुपातेन । कल्पसौरे: कल्पाधिमासास्तदेष्टसौरैः किमिति लब्धं सावयवं गताधिमासादि । इदं दिनीकृत्य सौराहर्गणे योज्यं चान्द्रद्युगणो भवति । यद्वा गताधिमासानां सावयवानामपि खण्डत्रयं कृतम् । एकं लब्धाधिमासानामेव ये दिवसास्तत्तुल्यम् । द्वितीयमिष्टसौरवर्षादिजशुद्धिदिनतुल्यम् ।


१. मिवमवम क ख पु० । २. सांतटसौ ग पु० ।
सिo–૮ तृतीयन्तु सौरवर्षादित इष्टचान्द्रमासगततिथितुल्यसौरावधि यदधिशेषं तत्तुल्यम् । प्रथमसौराहगणखण्डे प्रथमं लब्धाधिमासदिवसतुल्यं योजितं जाताश्चान्द्राः । द्वितीयखण्डे सौरवर्षादिजा' शुद्धियोज्या तत्रापि चान्द्राः भवन्ति ।

 तृतीयेऽपि सौरवर्षादितश्चैत्रादिगतचान्द्रतुल्यसौराहजनितं योजितम्। त्रयाणां योगे चान्द्रद्युगणो भवति । परन्तु सौरवर्षादितश्चैत्रादिगतश्चान्द्रतुल्यसौराहाः यस्मिन् काले भवन्ति तत्कालीनः । अपेक्षितस्तु चैत्रादित एव चैत्रादिगतश्चान्द्रान्तावधि । अनयोरन्तरमधिशेषं पूर्वमनुपातसिद्धम् । इदं शोध्यम् । पूर्वं पृथक् पृथक् खण्डत्रयेण योजनीयमधुना युगपदेव हेयमिति लब्धादिमासा एव दिनीकृत्य योज्या इत्युक्तम् । चैत्रादितश्चैत्रादिगतचान्द्रदिवसापर्यंन्तं ये कल्पादिगतचान्द्रास्तेषामथं च सौरवर्षादितश्चैत्रादिगतचान्द्रतुल्यसौराहावधि ये कल्पचान्द्रास्तेषामन्तरम् । इदं चान्द्रमेव तिथ्यात्मकम् । अतो वक्ष्यते गोले* ।

 सौरेभ्यः साधितास्ते चेदधिमासास्तदैन्दवाः' ।

 एवमहगणितः कल्पगतसाधने यश्चान्द्रगणाः समायाति स तु कल्पादिमारभ्य चैत्रादितश्चैत्रादिगतचान्द्रावधि ।

 तस्मादधिमासेषु साध्यमानेषु यदधिशेषं समायाति तत् सौरम् । यस्माच्चैत्रादिगतचान्द्रान्तावधि ये सौराः सौरवर्षादितश्चैत्रादिगतचान्द्रतुल्यसौराहावधि ये सौराश्च तेषामन्तरम् । अत एव वक्ष्यते ‘चेच्चान्द्रेभ्यस्तदा सौरा' इति । सौरेभ्योऽधिमाससाधनं चान्द्रीकरणार्थमेव करिष्यति ॥ एवमेवमेष्वपि योज्यम् । सौरवर्षादौ रविः शून्यम् । सौरवर्षादित इष्टकालावधि यावन्तः सौराहास्तावन्तोऽर्कभागाः स्युः । चैत्रादितश्चैत्रादिगतचान्द्रान्ते रविरपेक्षितः । सौरवर्षादित इष्टकालावधि ये सौरास्तेषामज्ञातत्वेन चैत्रादिगतचान्द्रा यावन्तस्तावन्त एव सौरवर्षादितो रवेरंशा इति कल्पितम्। तत्राधिशेष शोध्यं पूर्वन्यायेन । परन्तु सौरमधिशेषमेव कल्पितसौरेभ्यो हातुमुचितं वास्तवसौरज्ञानार्थम् । यत्तु सिद्धमधिशेषं तत् तिथ्यात्मकमिति निरूपितम् ।

 अधिशेषस्य *सौरीकरणायानुपातः । कल्पचान्द्र: कल्पसौरास्तदेष्टाधिशेषेण त्रिशद्गुणितेन कल्पसौराहभक्तैन किमिति सौरतुल्ययोर्गुणहरयोर्नाशे त्रिशता चान्द्रेषु भक्तषु चान्द्रमासा एव भवन्ति । तस्मादधिशेषाच्छशिमासलब्ध्या हीनाश्चैत्रादिगततिथयो रव्यंशा इष्टतिथ्यन्ते भवन्ति । अस्मिन् रवौ शुध्यूनचैत्रादिगततिथयो द्वादशगुणा योज्याः । स च सौरवर्षादेश्चन्द्रो भवति । । अत्र सौरवर्षादिजश्चन्द्रो योज्यः । द्वादशगुणिता शुद्धिः सौरवर्षादौ लवाद्यश्चन्द्रो भवति । तिथ्यन्तसूर्योदययोर्मध्येऽवमशेषम् । तच्चान्द्रगणसिद्धत्वात् सावनम् ।


१ जाद्वियों ग पु० । ३. सि० शि० गो० म० ग० १३ श्लोo ।
२. मथे ग पु० । ४. सौरि गपु० ।  तत्रानुपातः । यद्येकेन सावनेन रविगतिर्लभ्यते तदाऽवमशेषेण किमिति रवि2गतिर्मुणो हरस्तु कल्पचान्द्राहः ।

 गुणहरौ 'गुणेनापवत्र्यं रविहरः कृतः । रविगत्या चन्द्रगतौ हृतायां स्वपञ्चत्रिशांशयुक्तास्त्रयोदशल*ब्धाः । अतः सर्वं निरवद्यम् ।

 चन्द्राहतुल्येन परमावशेषेण रविगतिलभ्यते तदेष्टेन किमित्यनुपातः कृतो भाष्यकारेण स त्वयुक्त एव ।

 'महीमितादर्हणात्फलानी’ति सावनदिवस एव रविमध्यकला वक्ष्यन्ते न चान्द्रे । तस्मात्तावदिदमयुक्तम् । चान्द्रगणसाधितावमशेषस्य सावनस्येच्छास्थानीयस्य प्रमाणस्थानीयचान्द्राद्विजातीयत्वमपि दोषावहम् । त्रैराशिके प्रमाणेच्छयोः समानजातित्वनियमात् । समानजातित्वं सादृश्यादवगम्यते । सादृश्यमुपाधिना क्वचिदवगम्यते ।। अशीतिवराष्टकप्रमाणक [स्य पण ]° स्याशीतिवराटकमानपणे: सादृश्यावबोधः । क्वचिज्जात्याऽपि । घटानां घटैः ।

 'त्रिज्ये पृथक् कोटिभुजाहते ते कणोंद्भुते लम्बपलज्यके स्त:।'

 *[इत्यत्र सर्वेष्वक्षक्षेत्रेषु पलभा भुजो, द्वादश कोटिः, पलकर्णः कर्णं, इत्येव (क्षेत्र) मावर्त्तत इत्युपाधि] नैव प्रमाणेच्छयोः समानजातित्वमिति न कश्चिद्दोषः । प्रकृते तु चान्द्रमिदं सावनमिदमित्युपाधिभेदेनैव प्रमाणेच्छयोः समानजातित्वमिति न कश्चिद् भेदस्य सुज्ञानत्वात्। प्रमाणेच्छयोविसदृशत्वं न दण्डेन परानूद्यते ।

 अतोऽन्यथा भाष्यं व्याक्रियते । तावच्चन्द्रदिनमध्ये सावनं पूर्वोत्तप्रकारेण ज्ञात्वा तन्मध्ये रवि'गतिमानमानयेत् । चान्द्राहतुल्येनेत्यत्र चान्द्रे दिनेऽहः सावनं तच्चन्द्राहशब्देनोच्यते । इयमानीता रविगतिश्च रविगतिशब्देनोच्यते । तस्माद्युत्तोऽयमनुपातः । चान्द्रान्तर्वक्तिना सावनेन तन्मध्यवत्तिनी गतिलभ्यते तदाऽ [६वमशेषेण किमिति । यद्वाऽवमशेषस्य ] कल्पञ्चान्द्राः हरस्तस्मात् परमावमशेषं कल्पचान्द्रतुल्यमेव स्यातदेकसा वनतुल्यमतो युक्तोऽनुपातश्चान्द्राहतुल्येन परमावमशेषेणेति ।

 अत्र चान्द्राहपदेन कल्पचान्द्रा उच्यन्ते ॥६-७॥

 इदानों प्रकारान्तरेण ग्रहानपनमाह।

अर्कसावनदिवागणो हतः स्वस्वसावनदिनैस्तु कल्पजैः ।
खाभ्रबाणगिरिरामखत्रिगोशक्रविश्व-१३१४९३०३७५००
विहृदाप्तराशिभिः ।। ८ ॥


१. गुणोना क ख पु० । २. त्रयोदश लध्वाः क ख पु० ।
३. कोष्ठान्तर्गतोंऽशो ग पु० नास्ति। ४. अयमंशो नास्ति ग पु० ।
५. गतिसमानयेदिति ग पु० । ६. अयमंशो नोपलभ्यते ग ६० ॥ 

विवर्जितो विकर्तनो गृहादिको गृहादिकाः ।
ग्रहा भवन्ति वा बुधैर्विचिन्त्यमन्यदप्यतः ॥ ९ ॥

 वा० भा०-अहग्णाद्ग्रहस्य कल्पसावनदिनैर्गुणिता त्खाभ्रबाणगिरिरामखत्रिगोशष्क्रवि श्वेविहुताद्यतू फलं राश्यादि तेन राश्यादिना राश्यादिको रविरूनोऽभीष्टो प्रहःस्यात् । अस्मादानयनप्रकाराद्बुधेरन्यदपि प्रकारान्तरं विचिन्त्यम्।

 अत्रोपपत्तिः ॥ भगणैरूना भभ्रमा ग्रहसावनदिवसा भवन्ति ॥ तः सावनैरूनास्ते भभ्रमा गृहभगणा भवन्ति । अतोऽहर्गणाद्ग्रहवदनुपातेन गतभभ्रमान् ग्रहसावनक्विसाँश्वानीय तैः सावनेस्ते भभ्रमा वजिता यदि क्रियन्ते तदा भगणादिको ग्रहो भवतीत्युपायो दृष्टः । अथ च यो भगणाद्यो। रविरागतः सोऽहर्गणतुल्यैर्भगणैर्युतो यावत् क्रियते तावद्गतभभ्रमा भवन्ति । यतः कुदिनानां रविः भगणानाञ्च योगे भभ्रमाः । अत्र भगणानां प्रयोजनाभावाद्राश्यादिरेव रविर्भभ्रमावयवीभूतो गृहीतः । एवं ग्रहगतसावनानयनेऽपि । तत्र ग्रहकल्पसावनैरहर्गणे। गुणिते कुदिनैहते भगणादिक किल फल भवति। तद्द्वादशगुणित राश्यादिक स्यात्। अत: कुविनानि द्वादशभिरपवर्तितानि भागहारः कृतः ॥ लब्धराशिषु द्वादशतष्टेषु भगणा लभ्यन्ते ते प्रयोजनाभावात् त्याज्याः ॥ अत उत्तम्। 'आसराशिभिविवजितो विकर्तन इत्यादि जातं सर्वमुपपन्नम् ॥ ८-९ ॥

 वा० वा०-अथ रव्यहर्गणाभ्यां ग्रहानयनमाह अर्क सावनदिवागणो हत इति। रविभगणसावनयोगे' भभ्रमा इत्युक्तम् । “भभ्रमास्तु भगर्णविवजिता यस्य तस्य कुदिनानि तानि च' इति कल्पे ग्रहसावनान्यपि वेद्यानि । तत इष्टग्रहेष्टसावनज्ञानं त्रैराशिकेन । कल्परविसावनै: कल्पग्रहसावनास्तदेष्टार्कसावनगणेन किमिति । एतानि ग्रहेष्टसावनानीष्टभभ्रमेभ्यः शोध्यानि । तत्रेष्टभभ्रमो नामेष्ठभगणाद्यरवेरिष्टरविसावनस्य च योगः इष्टराश्याद्यो रविस्तु भभ्रमावयवः ।

 तस्मादिष्टभभ्रमाणां पञ्चावयवाः । तत्र पूर्वोक्तानुपातेन ग्रहेष्टसावनेषु लब्धेषु यच्छेषं तद्द्वादशगुणं रविकल्पसावनहृतं सद्ये राशयस्ते रविराशिभ्य एव शोध्याः । अत्र राश्यादिग्रहाणामेव प्रयोजनादनुपातेन सिद्धो यो ग्रहकल्पसावनरवीष्टसावनघातः स एव द्वादशगुणः कार्यः रविकल्पसावनैर्भाज्यः । तत्र गुणहरौ गुणेनापवत्र्यं हर एव खाभ्रवाणेति पठितः । लब्धं राश्यादि चतुर्धा । तद्राश्याद्यरवेः शोधितं जाताः राश्यादिकाः ग्रहाः ॥ ८-९ ॥

इवानीमानयनप्रकारान्तराणामुपपत्तिमाह ।

यथायथाऽधिमासकावमेन्दुमासपूर्वकाः |
रस्परं युतोनिता भवन्ति खेटपर्ययाः ॥ १० ॥


१. योगो क ख ग पु० ।

त एव सूर्यसावनद्युपिण्डतोऽनुपातजाः ।
तथातथा युतोनिता भवन्ति तेऽथवा ग्रहाः ॥ ११ ।।

 वा० भा०-अत्राधिमासावमेन्दुमासपूर्वका इति पूर्वशब्दोपादानादन्येऽप्यभीष्टा राशयो यथायथा परस्परं युतोनिताः सन्त इष्टग्रहभगणसमा भवन्तीति पूर्व संप्रधार्य तानेव राशीन् भग णान् प्रकल्प्याहर्गणादनुपातेन फलानि साध्यानि । तेषा फलाना तथातथा योगे वियोगे च कृते ग्रहः स्यादिति ॥ तद्यथा ॥

'इन्दुमण्डलगुणेन्दुसंगुणब्रध्नचक्रविवरेऽधिमासकाः ।'

 इति चन्द्रभगणानां त्रयोदशगुणार्कभगणनां चान्तरे यद्यधिमासा भवन्ति तदा ऋग्रोदशगुणार्कभगणाधिमासयोगे चन्द्रभगणाः स्युरित्यर्थाज्जातम् । अतोऽहर्गणादधिमासग्रहमानीय त्रयोदशगुणोऽर्कस्तेनाधिकश्चन्द्रः. स्यादित्येवमादीनि प्रकारान्तरशतान्युत्पद्यन्ते ।। १०-११ ॥

 वा० वा०-अत्राध्यायान्तमेकादवृत्तनि भाष्ये स्पष्टानि ॥१०-२०॥

इति श्रीकृष्णदैवज्ञात्मजनृसिहकृतौ ग्रहामयनाध्यायः ॥

इदानीमस्योदाहरणभूतानि प्रकारान्तराणि दर्शयन्नाह ।

द्विचक्रयोगजओ ग्रहो वियोगजेन युग्वियुक् ।
दलीकृती च तो क्रमादमन्दमन्दगामिनी । १२ ।
द्विपर्ययान्तरोद्भवग्रहेण वर्जितो द्रुतः।
स मन्दगोऽथ मन्दगो युतो भवेदमन्दगः ॥ १३ ॥।

 वा० भा०-अत्राद्यानयनस्योपपतिः सङ्क्रमगणितेन । द्वितीयस्यातिसुगमा। १२-१३।।

पुनः प्रकारान्तरेणाह ।

केन्द्रोच्चयोश्चश्चलयोर्वियोगे योगेऽथवा स्यान्मृदुनोः प्रसाध्यः ।
साध्यस्य चक्रर्गुणितः प्रसिद्धो भक्तो निजैः स्यादथ वा प्रसाध्यः ।।१४।।।

 वा० भा०-अत्रोपपतिः । शीघ्रोच्चाद् ग्रहे शोधिते शीघ्रकेन्दं भवति । शीघ्रकेन्द्रे शोधिते ग्रहो भवतीति किमाश्चर्यम् । मन्दोच्चोनो ग्रहो मन्दकेन्द्रम् । तत् केन्द्रं मन्दोच्चेन युतं ग्रहो भवतीति किं चित्रम् । यदि सिद्धग्रहस्य युगभगणैः सिद्धग्रहो लभ्यते तदा साध्यभगणैः किमिति फलं साध्यग्रहः स्यादित्युपपन्नम् ।। १४ ॥

 अहर्गणान्मध्यमग्रहमानीयेदानी मध्यमग्रहावहर्गणमाह ।

साग्रात् सचक्राच्च खगात् क्वहध्नात् तत्कल्पचक्राप्तमहर्गणः स्यान्।
निरग्रचक्रादपि कुट्टकेन वक्ष्येऽग्रतोऽग्राच्च तथाग्रयोगात् ।। १५ ॥।

 वा० भा०-ग्रहस्य भगणराशिभागकलाविकला अन्ते विकलाशेषत्र्च कुदिनैः संगुण्य स्वच्छे देन विभज्योपर्युपरि निक्षिपेत् । तद्यथा । भगणादिग्रहे विकलाशेषावधि कल्पकुदिनगुणे विकलाशेष स्थाने कुदिनैविभज्य विकलास्थाने फल प्रक्षिप्य तत्र षष्ट्रया ६० विभज्य कलास्थाने निक्षिप्यवं भगणान्तं यावत् ॥ तत्र कल्पभगणैर्हृतेऽहर्गणः स्यात् ॥

 अत्रोपपत्तिविलोमगणितेन । तथा निरग्रचक्रादपि ग्रहात् तथा केवलादग्रादपि तथा शेषयोः शेषाणां वा योगादहर्गणानयनमग्रत इति प्रश्नाध्याये कुट्टकविधिना वक्ष्ये ॥ १५ ॥  इदानीमहर्गणादपि कल्पगतमाह ।

अभिमतयुगणादवर्मेर्हतान् क्षितिदिनाप्तगतावमसंयुतः । ।
दिनगणः स भवेत् तिथिसञ्चयः पृथगतोऽधिकमाससमाहतात् ॥१६॥
विधुदिनाप्तगताधिकमासर्कः कृतदिनै रहितोऽर्कदिनोच्चयः ।
भवति मासगणः खगुणो३०द्धृतो रवि१२हृतः स च कल्पगताः समाः ।।१७॥।

 वा० भा०- स्पष्टार्थमिदम्।

 अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकाभ्याम् । अहर्गणानयनाद्विलोमप्रकारेण कल्पगतानयर्न सुगमम् ॥ १६-१७ ।

 इदानी कलिगतादप्यहगंणादिकमाह ।

कलिगतादथ वा दिनसञ्चयो दिनपतिर्भृगुजप्रभृतिस्तदा' ।
कलिमुखधुवकेण समन्वितो भवति तद्द्युगणोद्भवखेचरः। १८ ॥।

 वा० भा०--अत्र कलिगताहर्गणेऽयं विशेषः । शुक्राद्यो वारो गणनीयः । अतः कल्प*गताहर्गणात् कलिमुखे शुक्रवारो भवति । तत्र च ये ग्रहास्ते ध्रुवसंज्ञाः कल्पिताः । तद्युगणभवः खेचरश्च कलिमुखध्रुवकेण समन्वितः कार्य इत्यत्र वासनाऽपि सुगमा ॥ १८ ॥

 इदानी कलिमुखग्रहानाह ।

खाद्रिरामाग्नयः ३३७० कग्निरामाङ्कका ९३३१
वेदवेदाङ्कचन्द्रा १९४४ विलिप्ताः क्रमात् ।
षड्रसाङ्गब्धयो-४६६६ऽङ्गाभ्रवेदाब्धयो ४४०६
वेदषट्काभ्रभूपाभ्रभूसंमिताः १०१६०६४ । १९ ।।
वेदचन्द्रद्विवेदाब्धिनागाः ८४४ २१४ कर
द्वयब्धिवेदाब्धिशैला ७४४४२२ भवेयुः कुजात् ।
द्वापरान्तध्रुवाश्चक्रशुद्वास्तथा
सूर्यतुङ्गेन्दुतुङ्गेन्दुपातोद्भवाः ॥ २० ।।।

 वा० भा-कुजादीनां सर्वेषां ध्रुवाश्चक्रशुद्धाः पठिता लाघवार्थम्। स्पष्टार्थ मिदम् ।। १९-२० ।।


१. श्रीमत्पण्डितशिरोमणिबापूदेवानुकम्पितश्वन्द्रदेवः ।
 तिथ्यक्षयुगवेदाब्धिरामाङ्गनखभूधराः ७२०६३४४४२७१५ ।।

द्युगणेन कलेर्युक्ताः कल्पादेयुँगणो भवेत् ।'

क्ल्यादौ ग्रहाः ॥

io so go go o रतु० चंतु० चपाo

88 88 ११ R Y 以 २९ २७ २९, २८ २८ १७ 以 R RYK وابة YR ゞ気 Yፉሂ २९ १२ o २९ ३६ &Y き× ३६ ४६ 双○

इति ग्रहानयनाध्यायः ॥

अथ कक्षाप्रकारेण ग्रहानयनाध्यायः ।

 तत्र खकक्षाँ तावदाह।

कोटिघ्नैर्नखनन्दषट्कनखभूभूभूद्भुजज्ञेन्दुभि-१८७१२०६९२०००००००० ज्योंतिश्शास्त्रविदो वदन्ति नभसः कक्षामिमां योजनैः' ।

तद् ब्रह्माण्डकष्टाहसंपुष्टतटे केचिजगुर्वेष्टनं
केचिद् प्रोचुरदृश्यदृश्यकगिरेिं पौराणिकाः सूरय:२ ॥ १ ॥
करतलकलितामलवदमल सकलं विदन्ति ये गोलम् ।
दिनकरकरनिकरनिहततमसो नभसः स परिधिरुदितस्तैः ।। २ ।।

 वा० भा—एभियोजनैस्तुल्यां गणकाः खकक्षामाकाशपरिधि वदन्ति । तत्र कथमनन्तस्याकाशस्येयत्ता वक्तुं शक्यत इत्याशङ्कयाऽहर्पतिद्युतियुजो नभसः परिधेरिदं मानं वदन्ति । अत एव पौराणिका गणकास्ते ब्रह्माण्डपरिधि वदन्ति । केचिल्लोकालोक वदन्ति । यतस्तदन्तर्वर्तिन एवार्करश्मयः । एवमन्ये वदन्तीति नास्माकं मतमित्यर्थः । प्रमाणशून्यत्वात् । करतलकलितसकलब्रह्माण्डगोला एवं वक्तुं शक्नुवन्ति ॥ १-२ ॥


१. अत्र ब्रह्मगुप्सः । ‘अम्बरयोजनपरिधिः शशिभगणाः शून्यखखजिनाग्निगुणाः ।।'

.         ब्रा० स्फु० सि० २१ अ० ११ श्लो०

तथा च श्रीपतिः ।

‘द्वयङ्कर्तुखेनागधृतिप्रमाणा कक्षाम्बरस्यार्बुदयोजनघ्नी ।।' सि० शे० मध्य० ६२ श्लो० ।। चतुर्वेदाचायोंऽपि ।

“द्विच्छिद्रषट्काम्बरनेत्रचन्द्रशैलाष्टरूपाणि गुणानि कोटया ।
व्योम्नः सधाम्नः परिधिर्दशघ्नैः कल्पे ग्रहाणां स च योजनाध्वा ।।'

२. अत्र श्रीपतिः

'हिरण्यगर्भाण्डकष्टाहसंपुष्टप्रवेष्टनं तच्च बभाषिरे बुधाः ।
अदृश्यदृश्यं च गिरि पुरातना जगुः खकक्षामिति गोलवादिनः ।।'

 वा० वा०-अथ कक्षाध्यास्तत्र ग्रहकक्षाखकक्षयोज्ञानोपायो' भगणोपपत्तौ

चिन्तितः । नक्षत्रकक्षाज्ञानं भूगर्भभूपृष्ठस्थक्षितिजान्तराले दृङ्मण्डले

स्वस्वक्षितिजोध्र्वशङ्कुद्धयान्तरकलाभ्यः सुगमम् ।

२पश्येज्जलादौ प्रतिबिम्बितं भं खेट दृगौच्यं गणयेच्च लम्बम्।
तल्लम्बपातप्रतिबिम्बमध्यं दृगौच्च्यहृत्सूर्यहतं प्रभा स्यात्।।

 छायातः शङ्कर्यः स तु भूपृष्ठस्थक्षितिजात् । त्रिप्रश्नविधिना भौमादिवन्न- क्षुत्रशङ्कः सुध्यः । सं तु भूगर्भस्थ्रक्षिर्त्ज़िादूर्ध्वं भवति । आभिः शङ्क्वन्तर्कलाभि- भूव्यासोर्द्धयोजनानि तदा चक्रलाभिः किमिति भकक्षा भवति । सा च रविकक्षातः षष्टिगुणोत्पद्यते । कक्षासाधनस्य मनुष्यैरेवं कर्तुमशक्यत्त्वादागम एव कक्षामाने प्रमाणमित्युक्तम् । स्वकक्षातो वा शङ्क्वन्तरसाधनं वैपरीत्येन । रवीन्द्वोरेव मध्यक- क्षातः शङ्क्वन्तरसाधनम् ।

 भौमादीनान्तु ।

 'ग्रहस्य कक्षा चलकर्णनिध्नी स्फुटा भवेद्धव्यासदलेन भत्ता।'

 इति स्फुटकक्षातः शङ्क्वन्तरं साध्यम् । अथ ग्रहकक्षोपरि चलोच्चकक्षाऽस्ति तदधो वा। *नाद्यः। ग्रहापेक्षया चलोच्चगतेरल्पत्वं प्रसज्येत तच्चायुक्त प्रत्यक्षविरो- धातू । न द्वितीयः । भूगर्भाद्दूरतरप्रदेशावस्थितिनिबन्धनोऽयमुच्चव्यपदेशो बाध्येत । दूरप्रदेशावस्थितत्वं नाम स्वीयग्रहादनधः स्थितत्वम् । तस्माद् ग्रहकक्षैव तुङ्गपातयो:* कक्षेत्याह ।

 ‘ग्रहस्य कक्षैव हि तुङ्गपातयोः पृथक् च कल्पाऽत्र तदीयसिद्धये' ।

 ग्रहकक्षाया उच्चप्रदेशस्यैवोच्चत्त्वव्यपदेशः । ग्रहकक्षाया यत्र विमण्डलेन संयोग- स्तत्प्रदेशस्य पात इति संज्ञा । कुजगुरुशनिचलोच्चानां प्रत्यक्षोपलब्धगतेर्मध्यरविगति- तुल्यत्वदर्शनान्मध्यरविश्चलोच्चमिति कल्पना । वस्तुतस्तु स्वीयग्रहकक्षास्थानामेव चलोच्चानां नन्दाक्षाः कला भुजगाश्च विकला गतिरिति । अत्र ‘ग्रहस्य चक्रविहृता खकक्षा भवेत् स्वकक्षा' इति या तुङ्ग पातानां पृथक् कक्षा समायाति सा तु ।

 'स्वया स्वया तानि पृथक् च कक्षया हृतानि वा स्युर्भगणादिका ग्रहाः ।

 इति प्रकारेण तेषां साधनार्थमेवोपयुज्यते । न तेषामवस्थित्यर्थमित्यर्थः । सम- मण्डलमप्राप्तस्य रवेः समशङ्कू'त्पत्तिवत् । नन्वेवं ६ विसदृशगतीनां तुङ्गपातग्रहाणा- मेककक्षास्थित्यङ्गीकारे रव्यादीनां ग्रहाणां सर्वेषामप्येककक्षास्थितत्वं कुतो न स्यात् ! ’ स्यादेतद्यदि ग्रहभेदयोगकाले ग्रहबिम्बयोरूध्र्वाधरत्वानुभवो न भवेत् । शीघ्रफला- भावे भूमेर्दूरतरप्रतिमण्डलप्रवेशावस्थितो ग्रह एवोच्चपदेनोच्यते। प्रतिमण्डले विलोमं


१. ग्रहा ग० पु० ।   २. ग्रहला० ग्रहच्छा० ३ श्लो०।

३. लाद्य दू० ग पु० ।   ४. कक्षोत्याह ग पु० पा०॥

५. कून्यतिवन् ग० पु० कूत्पत्यवन् क० ख पु० च० ॥  ६. विशूद्दश ग० पु० ॥ भ्रमतो मेषादेर्या गतिः सैवोच्चगतिरित्युच्यते । कक्षास्थप्रदेशविशेषत्वेन सिद्धस्योच्चस्य को नाम भिन्नकक्षास्थितत्वं वदेत् । तथैव प्रतिमण्डलेन गच्छतो ग्रहस्य यत्र प्रदेशे शराभावः स एव प्रदेशः पात इति । तस्मादस्ति मिथो ग्रहाणां वैषम्यं ग्रहतुङ्गपातेभ्य इति सिद्धम्* ।

 एवं विसदृशगतीनां तुङ्गपातग्रहाणामेककक्षास्थितत्वमुक्तम् । अधुना तुल्यगतीनामपि रविबुधशुक्राणां कक्षाभेदमाह।

 अर्कस्य कक्षैव सितज्ञयोः सा ज्ञेया तयोरानयनार्थमेव ।

 ‘उत्ते तयोर्ये चलतुङ्गकक्षे तत्रैव तौ च भ्रमतोऽर्कगत्या' ॥

 कक्षासाधनप्रकारेण साधिते कक्षे ज्ञशुक्रयोश्चलोच्चकक्षे एव भवतः ।

 ज्ञशुक्रमध्यकक्षाभ्यां खकक्षातो भागे गृहीते ज्ञशुक्रचलोच्चभगणाः भवन्ति ।

ज्ञशुक्रयोर्मध्यगतौ साध्यमानायां रविमध्यगतितुल्यैव तयोर्गतिरुत्पद्यते । अत उत्तं चलतुङ्गकक्षायामेव ज्ञशुक्रयोरकीमध्यगत्या भ्रमणमिति । किन्तु ज्ञशुक्रयोयोजनात्मिकागतिः पादोनगोक्षधूतिभूमितयोजनेभ्यो भिन्ना । कक्षाभिन्नत्वे योजनात्मककलात्मक- गत्योरभेदासंभवात् । लघुवृत्ते लघ्व्यः कला, महतिवृत्ते महत्य इति कलात्मकगतेरेकत्वस्वीकारे योजनगतिरवश्यं भिद्यत इति भावः। *तयोर्गतेरानयनं त्रैराशिकेन। मध्यचलोच्चकक्षायोजनानि चक्रकलाभिस्तदा रविमध्यगतितुल्यकलाभिः किमिति ज्ञशुक्रयोर्योजनात्मिके गती भवतः । अतः सर्वं निरवद्यम् ॥१-९॥

 

॥ इति कृष्णदैवज्ञात्मजनृसिहकृतौ कक्षाध्यायः ॥

  इदानों स्वमतमाह-

- ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु नो वा कल्पे ग्रहः क्रामति योजनानि ।
यावन्ति पूर्वैरिह तत्प्रमाणं प्रोक्ततं खकक्षारत्यमिदं मतं नः ॥ ३ ॥

 वा० भा०-स्पष्टार्थम्। ३ ।।

 इदानी ग्रहकक्षा आह ।

ग्रहस्य चक्रेर्विहता खकक्षा भवेत् स्वकक्षा निजकक्षिकायाम् ।
ग्रहः खकक्षामितयोजनानि भ्रमत्यजस्रं परिवर्त्तमानः ।। ४ ।

 । वा० भा०-सा खकक्षा यस्य यस्य भगणेंह्रियते तस्य तस्य ग्रहस्य कक्षामितिर्लभ्यते । अस्योपपत्तिरूपं श्लोकस्योत्तरार्धमिति । यतः स्वकक्षायां ग्रहो भ्रमन्नजस्रं परिवर्त्तमानः खकक्षामितानि योजनानि पूरयति ॥ अतो ग्रहभगणैर्भक्तायाः खकक्षाय यल्लभ्यते सा ग्रहकक्षामितिरित्युपपन्नम् । ४ ।।


१. सिद्धि ग पु० ॥ २. भदशह ग पु० ॥ ३. तथेर्गते ग पु० ॥

सिम्-९  इदानीमेवं सिद्धे रवीन्दुकक्षे भकक्षाञ्चाह ।

सार्धाद्रिगोमनुसुराब्धिमिताऽर्ककक्षा ४३३१४९७
चान्द्री सहस्रगुणिता जिनरामसंख्या' ३२४००० ॥
अभ्रेष्विभाङ्कगजकुञ्जरगोऽक्षपक्षाः २५९८८९८५०
कक्षां गृणन्ति गणका भगणस्य चेमाम् ॥ ५ ॥

 वा० भा०-रवेः कक्षा४३३१४९७ । चान्द्रकक्षा ३२४००० । भकक्षा २५९८८&८५० । अत्राककक्षातो भकक्षा षटिगुणा । 'अकीं भषष्ट्यंश' इत्यागमप्रामाण्येनाङ्गीकृता । एवमन्येषामपि ग्रहाणां कार्याः ।। ५ ।।

 इदानों ग्रहगतियोजनान्याह ।

कल्पोद्भवैः क्षितिदिनैर्गगनस्य कक्षा
भक्ता भवेद्दिनगतिगंगनेचरस्य ।
पादोनगोऽक्षधृतिभूमितयोजननि ११८५८ ।। ४५
खेटा व्रजन्त्यनुदिनं निजवत्र्मनीमे ॥ ६ ॥

 वा० भा०-अत्रोपपत्तिः । यदि कुदिनैः खकक्षामितयोजननि गच्छन्ति तदैकेन किमिति । फलं दिनगतियोजनानि । तानि च स्थूलत्वेन तावत् पादोनगोऽक्षधृतिभूमितानि स्युः ।। ६ ।।  इदानी ग्रहानयनमाह ।

अहगणातू कक्षिनवाडू-९९२१ निघ्नान्वेन्दुवेदेषुहुताश-३५४१९ लब्ध्या ।
अहर्गणो गोऽक्षधृतीन्दु-११८५९ निध्नो विवर्जितः स्युर्गतयोजनानि ॥७।।
स्वया स्वया तानि पृथक् च कक्षया हुतानि वा स्युर्भगणादिका ग्रहाः ।

 वा० भा० -अहर्गणे भूनेत्र नवनन्दगुणे ९९२१ नवशशिश्रुतिबाणाग्निभिर्भक्त ३५४१९ यल्लब्धं तेन विर्वाजितः कार्यः । कः । नन्देन्द्रियधृतीन्दु ११८५९ गुणोऽहर्गणः । एवं गतयोजनानि स्युः । तेभ्यः पृथक् पृथक् स्वया स्वया कक्षया भाजितेभ्यो भगणाद्या ग्रहा लभ्यन्ते ।


१. शेषाणा ग्रहाणामपि कक्षाप्रमाणानि श्रीपतिनोक्तानि ।

 *'अष्टव्यङ्कषण्मनुगजाः ८१४६९१६ क्षितिनन्दनस्य

 ज्ञस्येशदन्तकृतखेन्दुमिता-१०४३२११ ऽथ सूरेः ।

 रूपाश्विनागयुगार्शलगुणेन्दबाणाः ५१३७४८२१

 खाग्न्यङ्गसागररसोत्कृतयः २६६४६३० सितस्य ॥

 भूधराहिनगनागरसर्तुक्ष्माधराश्विशशिनः १२७६६८७८७ शनिकक्षा ।।'

     सि० शे० मध्यमा० ६४-६५ श्लो० ।। r  अत्रोपपत्तिः । दिनगतियोजनैरहर्गणे गुणिते गतयोजनानि भवन्तीति सुगमम् । अत्र सुखार्थं गोऽक्षधृतीन्दुभिः ११८५९संपूर्णैरहर्गणो गुणित । सोऽधिको जातः । यदधिकं तच्छोध्यम् । तस्याधिकस्य ज्ञानार्थमुपायः । परमोऽहर्गणः कुदिनतुल्यः । तेन गुणकेन गुण्यः । एवं गोऽक्षधृतीन्दुनिघ्नः सन् खकक्षातोऽधिको भवति । तस्मात् खकक्षां विशोध्य शेषेणानुपातः । यदि कुदिनतुल्येनाहर्गणेनैतावदधिकं भवति तदेष्टेनाहर्गणेन किमिति । अत्र कुदिनानां तस्य शेषस्य च पञ्चपञ्चयुगवेदैरयुतगुणितै-४४५५०००० रपवर्ते कृते सति शेषस्थाने क्वक्षिनवाङ्का उत्पन्नाः । कुदिनस्थाने नन्देन्दुवेदेषुहुताशाः । एवं त्रैराशिकेन यल्लभ्यते तेन स्थूलगतिगुणितेऽहर्गणे वजिते गतयोजनानि भवन्ति ॥ सर्वेषां ग्रहाणां तान्येव । गतेस्तुल्यत्वात् । अथ ग्रहार्थमनुपातः । यदि कक्षातुल्यैर्गतयोजनैरेको भगणस्तदैभिः किमिति ॥ फलं गaभगणाद्याः सर्वे ग्रहा भवन्तीत्युपपन्नम्। ७-७है।

 इदानीं विशेषमाह।

ग्रहस्य कक्षैव हि तुङ्गपातयोः पृथक् च कल्प्याऽत्र तदीयसिद्धये ॥८॥
अर्कस्य कक्षैव सितज्ञयोः सा ज्ञेया तयोरानयनार्थमेव ।
उत्तते तयोर्ये चलतुङ्गकक्षे तत्र व तौ च भ्रमतोऽर्कगत्या ।। ९ ।।

 वा० भा०-अत्रोच्चस्य पातस्य च या कक्ष[ऽऽगच्छति सा तयोरानयनाथंमेव कल्प्या । अन्यथा या ग्रहस्य कक्षा सैव तयोरपि । यतो ग्रहकक्षाया उच्चप्रदेशस्योच्चव्यपदेशः । यत्र च विमण्डलेन सह संपातस्तस्य प्रदेशस्य पातसंज्ञेति गोले सम्यक् प्रतिपादितमस्ति । तथा बुधशुक्रयोरत्र ये अर्ककक्षातुल्यकक्षे अागच्छतस्ते तयोरानयनार्थमेव । किन्तु तयोर्ये चलकक्षे तत्रैव तौ च भ्रमतः । परमर्कगत्या । एतदुक्ततं भवति । भूमध्यादकं प्रति नीतं सूत्रं यत्र ज्ञचलकक्षायां लगति तत्र-बुधो यत्र शुक्लकक्षा लगति तत्र शुक्रो भ्रमतीत्यर्थः ॥ ७३--& ॥

 

इति कक्षाप्रकारेण ग्रहानयनाध्यायः ।

 

अथ प्रत्यब्दशुद्धिः ।

  तत्रादौ सावनदिनाद्यमाह ।

अधोऽधख्रिधा कल्पयाताब्दवृन्दात् कराभ्यां कृतैः पावकैः ४ सडुणाच्च ।
भुजङ्गैरवाप्तं फलं स्यादिनाद्यं तदब्दान्वितं भास्करादब्दपः स्यात्' ॥१॥


१. अत्र वापूदेवः ।

 ‘'समास्त्रिनिध्न्यः खभुजङ्गभक्ता स्वदिग्लवोनाः सहिता गताब्दैः ।

 चतुविभक्ताश्च भवेद्दिनाद्यं तदब्दयुग्भास्करतोऽब्दपः स्यात् ॥  वा० भा०-स्पष्टार्थम्।

 अत्रोपपत्तिः । एकस्मिन् रविवर्षे सावनाहाः प्राक् प्रतिपादिताः । तेभ्यः पञ्चषष्टश्यधिकं शतत्रयं ३६५ प्रोह्य शेषं दिनस्थाने पूर्णं पञ्चदश नाड्यस्त्रिशत् पलानि तथा सार्धानि द्वाविंशतिविपलानि ० ॥ १५ ॥ ३० ॥ २२ ॥ ३० एतदष्टभिः सर्वाणतं जातम् ४ । अतोऽनुपातः । यद्यष्टभिर्वषैरेतावदिनाद्यं तदा कल्पगतैः किमिति ॥ फलं दिनाद्यम् । तदनष्टं संस्थाप्यम् । ततो गताब्दैर्युतं सदब्दपतिः स्यादिति यदुक्तं तदतः । यतः पञ्चषष्टयधिकशतत्रये ससभिर्भक्त एकोऽवशिष्यते । अत एकगुणाब्दसंख्या तस्मिन् दिनाद्ये निक्षिसा । तस्मिन् ससतष्टेऽकद्योऽब्दपतिः ॥ यतो यस्मिन् वारेऽब्दादिः सोऽब्दपतिः स्यादित्युपपन्नम् ॥ १ ।।

 वा० वा०-प्रत्यब्दशुद्धया ग्रहानयनमारभते । तत्राब्दपानयनमाह अधोधस्त्रिधा इति । सौरवर्षान्ते यः सावयवो वारः सोऽब्दप इत्युच्यते । अहर्गणाद्ये अानीयेते ।

 'मासाब्ददिनसंख्यात द्वित्रिध्नं रूपसंयुतम्।

 सप्तोद्धृतावशिष्टौ च विज्ञेयौ मासवर्षपौ ।

 इत्यादिना मासाब्दपती ती फलादेशायोपयुज्येते । अत्रानीयमानो यमब्दपः स तु वार्षिकग्रहानयनाद्युपयोगाय । मन्दादध: कक्षाक्रमेण कालहोरेशा उत्ताः सौरे। मन्दादधः क्रमेण चतुर्थाश्च वारा उक्ताः । कथमत्राब्दपो ज्ञातव्य इत्यत्राह भास्करादिति । कल्पादौ रविरेवाब्दपः। अत्राचायेंण वर्षशमासेशहोरेशा नोक्ता दिनेश उत्तस्तेनैव क्रमेणाब्दपो भविष्यतीति भाष्येऽभिहितं सावयवो वार इति ॥

 अत्रवासना-तत्रैकवर्षसावनेषु सप्ततिष्टेषु शेषं दिनाद्यम् १॥१५॥३०॥२२॥३०॥ सौरे ॥१॥१५॥३१॥२४॥ कल्पादित आनीयमाने बह्वन्तरं पतति । येन पक्षेण दृग्गणितैक्यं भवति स एव पक्षोऽङ्गीकार्यः । भवतु योऽपि कोप्यागमो *ग्रहगणिते इतिकर्त्तव्यतायामस्माभिः कौशलं दर्शयितव्यम् इति वदतो भाष्यकारस्य न कोऽपि दोषः । प्रकृतमनुरामः ॥१॥१५॥३०॥२२॥३०॥ अत्राऽनुपातः । एकेन वर्षेणेदं तदेष्टवर्षेः किमिति सावयेवनेष्टवर्षाणि गुणनीयानि । एवं क्रियमाणे शिष्याः क्लिश्येरन्निति *सुगमोपायः कृतः । अत्र कल्पितमिष्टम् ०॥१५॥३०॥२२॥३०॥ इष्टोऽनेन गुणेन निघ्नो गुण्य इति यावन्तोऽब्दास्तावन्तो वारा इत्युक्तम् ।

 अथेष्टघ्नगुण्ययुक्तास्ते कर्त्तव्याः । एकेन भाज्याः । अत्र सञ्चारः । यद्यनेन हरेणाऽ यं गुण ०॥१५॥३०॥२२॥३०॥ स्तदा वसुमितेन किमिति लब्धो वाराद्यो गुणः ॥२॥४॥३॥ अयं स्वरूपेणौव *खण्डत्रयात्मकः ।

 “'गुण्यस्त्वधोऽधो गुणखण्डतुल्यस्तैः ६ खण्डकैः सद्गुणितो युतः’ इति प्रकारेण ‘अधोऽधस्त्रिधा कल्पयाताब्दवृन्दात् कराभ्यां कृतैः पावकैः सगुणादित्युक्तम्' । भुजङ्गभीगे हृते दिनाद्य लभ्यते ॥ १ ॥


१.सूर्यसिद्धा०मध्यमा०५४श्लो०॥ २.गणित इति साधु पाठ: ।। ३.सुगमनोपाय इoग पु०

४. खंडययात्मक० ग पु० । ५लीला० गुणने २ सूत्रम् । ६. तै ख इ० क ख ग पु० ।   इवानों प्रकारान्तरेणाह।

निजाशीति-८० भागेन युक्त समाध' ।
खषड्-६० भक्तमब्दाङ्घ्रयुग्वा दिनाद्यम् ।

  वा० भा०-अत्र वर्षाणामधं निजेनाशीतिभागेन युक्तं षष्ट्या हृतं वर्षचतुर्थाशेन युक्तं सद्दिनाद्य वा।

 अत्रोपपत्तिः ॥ पूर्वस्मिन् दिनाद्ये पञ्चदश घटिकाः स एकस्य दिनस्य चतुर्थाशः। यानि त्रिशत् पलानि तद् घटिकाया अर्धम् ३० । एतदनष्टमर्धघटिकाया अधस्तनेनावय वेन २२ सर्वाणतेन यावध्रियते तावदशीतिर्लभ्यते। अतो वर्षाध निजाशीतिभागेन युक्त घटिका भवन्ति ॥ तत्षष्ट्यंशो दिनानि । तानि पूर्वकथितवर्षचतुर्थाशेन युतानि दिनानि भवन्तीत्युपपन्नम् ॥ १३ ।।

 वा० वा०-प्रकारान्तरेणाह निजाशीतिभागेनेति ।

 अत्राब्दान्वितमिति सम्बध्यते। इदन्तु केवल दिनाद्यशब्देन व्यवहियते दिनाद्य त्रिनिघ्नमित्यादिवक्षमाणोपयोगाय । तत्रेदं दिनाद्यम् ॥l०॥१५॥३०॥२२॥३०) अस्यापि खण्डत्रयम् '[ ॥०॥१॥ द्वितीयम् ॥०॥०॥३०॥] तृतीयम् ॥०॥०॥०॥२२॥३०॥ घटिका तु दिनस्य षष्टद्यंशो भवति । तस्मात् पञ्चदशघटिकाः पञ्चदशदिनषष्टव्यंशाः ॥

 समेन केनाप्यपवत्र्य हारभाज्यौ भजेद्वा सति संभवे तु'।

 प्रकारेणानेन भागहारौं भागेनैवापवत्र्य जातो दिनचतुर्थाशः । 'अब्दाङ्घ्र युग्गिति' ॐ । त्रिशत्पलानि घटिकायास्त्रिशत् षष्ट्यंशाः । अत्राप्यपवत्र्तेन घटिकाद्धं जातम्। तृतीये तु*साद्धद्वाविंशत्यक्षराणि ॥

 अत्र 'छेदघ्नरूपेषु लवा धनर्णमेकस्य भागा अधिकोनकाश्चेत् ।

 इति पञ्चचत्वारिंशदक्षराणामर्द्धम् । अक्षरन्तु पलषष्ट्यंशः । एवं पञ्चचत्वारिशदर्द्धषष्ट्यंशा इति ।

 'अंशा हति: छेदवधेन भत्ता लब्धं विभिन्न गुणने फल स्यादिति ।

 इति जाताः पलस्य पश्चचत्वारिंशत्खा°कशाः । अत्र साद्धपलेन हरां’ शावपवत्र्य हरस्थाने जातमशीतिः । अंशस्थाने च

 *छेदं लवं च परिवत्र्यं हरस्य शेषः कार्योऽथ भागहरणे गुणनाविधिश्च ।


१. कोष्ठान्तर्गतोंशो ग पु० नास्ति। २. समनेके इ० ग० पु० । लीला० भागहारे सूत्रम् ।

३. युदिति ग पु० ।   ४ द्वाशत्य इ० ग पु० ।

५. लीला० भिन्नगुणने सूत्रम् ।   ६. फलस्य ग पु० ॥

७. वाकाँशा इ० क ख ग पु० ।   ८. लीला० भिन्नभागहारे सूत्रमू ।  इति त्रिशत्पलानि । इदन्तु घटिकार्द्धमेव । तस्मान्निजाशीतिभागेन युक्त समार्द्ध घटिकाः भवन्ति । इदं षष्ट्या भक्ततं दिनीकरणायेति सर्वं शोभनम् ॥। ॥१३॥

 पुनः प्रकारान्तरेणाह । -

गताब्दा विभक्ताः समुद्रैः ४ खस्रुर्यैः १२०
खखाङ्गाङ्ककैः ९६०० वर्षा फलैक्यं दिनाद्यम् ॥ २ ॥

 वo भा०-स्पष्टार्थम् ।

 अत्रोपपत्तिः ॥ एकं दिनं पश्चदशघटिकाभिर्यावध्रियते तावच्चत्वारो लभ्यन्ते । यावदर्धघटिकया तावत् खसूर्याः १२० ॥ यावदधस्तनेनावयवेन ॐ ॥ ० ॥ ० ॥ २२ ॥ ३० तावत् खखाङ्गाङ्ककाः ९६०० ।॥ एवं प्रत्यब्दम् ॥ अतो गताब्दा एभिविभक्ताः फलैक्यं दिनाद्यं स्यादित्युपपन्नम् ॥ १३-२॥  वा० वा०-प्रकारान्तरेणाह गताब्दा इति ।

 अत्र पूर्ववद्दिनाद्यानि खण्डत्रयाणि कृत्वा वारस्थरूपमेभिः पृथक् भजेत् । यल्लभ्यते त एव हराः । समानामिति योगे दिनाद्यं भवति । अयमर्थः । यद्यनेन खण्डेन रूपमितो हरस्तदाऽचार्यकल्पितरूपमितदिनेन किमिति सर्वमुत्पद्यते ॥ २ ॥

 इदानी क्षयाहानाह ।

स्वषष्टयंशयुक्तानि वर्षाणि वर्षैः खरामाहतैः संयुतान्यभ्रभूपैः १६० ।।
विभक्तानि तान्यत्र लब्धं विशुद्ध' समाभ्यो गताभ्यो भवन्ति क्षयाहाः॥३॥


 वा० भा०--स्पष्टम्।

 अत्रोपपत्तिः ॥ यदि कल्पवर्षेः कल्पक्षयाहा लभ्यन्ते तदैकेन किमिति ॥ फलमेकस्मिन् वर्षे क्षयाहाद्यम् ५ ॥ ४८ ॥ २२ ॥ ७ ॥ ३० । अस्मात् पञ्च विशीध्य शेषेणाब्दा गुणिता अवमाद्यं भवति ॥ तत्र लाघवार्थं शेषं रूपाद्विशोध्योर्वरितमभ्रभूपैः १६० सर्वाणितं जातम् ३१॥१॥ ततोऽनुपातः ॥ यद्यभ्रभूपैर्वषैरेकत्रिशद्दनानि घटिकयाऽधिकानि लभ्यन्ते तदा गताब्दैः किमिति ॥ अत्र स्वषष्ट्यंशयुक्तानि वर्षाणि खरामाहतवर्षयुतानि एकत्रिशता नाड्यधिकया गुणितानि भवन्ति । अत्राभ्रभूपै-१६० लब्धफलेन गताब्दा अतो वजिताः कृताः ॥ यतः प्रत्यब्दं षष्ठेऽवमे यन्न पूर्यंते तद्गृहीत्वा कर्म कृतमिति सर्वमुपपन्नम् ॥ ३ ॥


 वा० वा०-क्षयानाह स्वषष्ट्यंशयुक्तानि वर्षाणीति।

 तत्रैकवर्षेऽवमदिनानि ॥५॥४८॥२२॥७॥३०॥ अत्र कार्यान्तरवशेनैभ्यः पञ्चदिनानि त्यक्त्वा यच्छेषं तदेव क्षयाहपदेनोच्यते । तस्मात् क्षयाहाः ॥०॥४८॥२२॥७॥ ३०॥ अत्र दिनस्थाने रूपं गृहीत्वा यावन्ति वर्षाणि तावन्तः' क्षयाहा इति जातम् । अत्रेदमधिकम् ॥०॥११॥३७॥५२॥३०॥ गृहीतमासीदिति शोध्यम् । यदेव शोध्यते तदेवास्वमिति व्यवह्रियते । न हि स्वरूपेणाङ्कानामृणत्वं धनत्वं वास्ति, किन्तु कार्यान्तरवशात् यथास्थितेषु गृह्यमाणेषु २ यावत्तेभ्योऽल्पं गृह्यते तदेव धनमिति । याव


१.तावत् ग पुम    २. मानेयु इ० ग पु० ॥ दधिकं गृह्यते तदृणमिति । प्रकृतेऽधिकत्वादृणम् । अतोऽनुपातः । यद्येकेन वर्षेणेदमृणं ०॥११॥३७॥५२॥३०॥ तदेष्टवर्षेः किमिति यदायाति तत् क्षयाहेभ्यः शोध्यं ‘धनर्णयो रन्तरमेव योगः' इति।। इदमपि खण्डगुणनमेव । खण्डैगुणनस्य विद्यमानत्वात्। यथास्थितस्यैव धनखण्डानि कार्याणि । धनर्णखण्डानि वा ।। *गुण्यस्त्वधोऽधो गुणखण्ड- तुल्यस्तैः खण्डकैः संगुणितो युतो वा ॥'

 इति प्रकारस्य वेटोनयुक्रेन गुणेनेति प्रकारोऽन्तर्गत इति द्विधा भवेदूपवि भाग* इत्युक्तम् ।

 खण्डगुणनस्य द्वैविध्यमुक्तं रूपविभागस्थानविभागाभ्याब्रेति । तस्मादनेन *गुणेन ०॥११॥३७॥५२॥३०॥। इष्टवर्षाणि धनगतानि गुणनीयानि यदायाति तच्छी ध्यत्वादृणम् । अत एव ‘स्वर्णघाते क्षयः' इत्युच्यते । वस्तुतस्तु ऋणगुणको नाम विपरीतगुणकस्तस्मादृणं गुणनष्फलमुत्पद्यते । विपरीतस्य विपरीतापवर्तने क्रियमाणे 'धनगतत्वमेव युक्तं, अभावाभावस्य भावत्वनियमात् । ऋणयोर्घातो धनं ऋणस्य शोध्यत्वे धनत्वमिति स्फुटम् ॥ तत्र शोध्यस्यास्य खण्डद्वयं कृतम् ॥०॥११॥१५॥ द्वितीयं ०॥०॥२२॥५२॥३०॥ प्रथममभ्रभूपैः सर्वाणितं जाता दिनस्थाने त्रिशदत उक्तं खरा माहतैरिति । द्वितीयमपि तैरेवाभ्रभूपैः सर्वाणितं जातं दिनस्थाने ॥१॥१॥ अत उक्तं स्वषष्ट्यंशयुक्तानि वर्षाणीति ।। ६‘योगोन्तरं तुल्यहरांशकानाम्' इति पूर्वद्वितीयफलयोग एव हरेण हृत इति सर्व निरवद्यम्। ३ । ।

 इदानी प्रकारान्तरेण क्षयाहानाह ।

दिनाद्यं त्रिनिघ्नं समाभ्राभ्रवेदां-४०० शकोनं समात्रिंशदंशेन युग्वा ।

 वा० भा०--यत् प्रागानीतं दिनाद्यं तत् त्रिगुणं वर्षचतुःशतांशोनं वर्षत्रिददंशेन युतं वा क्षयाहा भवन्ति ।

 अत्रोपपत्तिः । अत्रैकवर्षे दिनाद्यम् ० ॥ १५ ॥ ३० ।। २२ ॥ ३० ॥ तथाऽवमाद्यम् ० ॥ ४८ । २२ ॥ ७ ॥ ३० । दिनाचे त्रिगुणितेऽवमाद्याद्विशोधिते जात शेषम् ० ॥ १ ॥ ५१ । इर्द त्रिगुणे दिनाद्ये यदि क्षिप्यते तदाऽवमाद्यं भवति ॥ इदं शेषं खखार्क-१२०० गुणितं जातं ससत्रिशत् ३८ ॥ अब्दाः ससत्रिशता गुण्याः खखाकैर्भक्तास्त्रिगुणे दिनाद्ये यदि क्षिप्यन्ते तदा गतावमानि भवन्ति ॥ अत्र गुणके रूपत्रयं प्रक्षिप्य सुखार्थं चत्वारिशद्गुणकः कृतः ॥ रूपत्रयमृणं गुणकश्च ४० ॥ ३ ॥ अाभ्यामब्दा गुण्याः ॥ खखार्कभज्याः । तत्र प्रथमगुणकश्चत्वारिंशताऽपर्वातितो जातः १ ॥ हरश्च ३० ॥ द्वितीयो गुणकस्त्रिभिरपर्वाततः १ ॥ तत्र हरश्चतुःशती ४०० ॥ अतो गताब्दाः पृथक् त्रिशता चतुःशत्या च हृताः प्रथमफलं त्रिगुणदिनाद्य धनं द्वितीयमृणमेवमवमाद्य' भवतीत्युपपन्नम् ॥ ३३ ॥


१. बीजग० धनर्णसङ्कलने सूत्रम् । २. लीला० गुणने द्वि० सूत्रम् ।

३. लीला० गुणने चतुर्थसूत्रम् ।   ४. कणेंने क पु० ।

५. घने गतत्वमेव युक्तम्।इति ग पु०।। ६.लीलावत्यां मिन्न सङ्कलितव्यवकलितयोःसूत्रम्।  वा० वा०-आत्रापि प्रकारान्तरमाह। दिनाद्य त्रिनिध्नमिति । दिनाद्यं त्रिगुणितं सत् क्षयाहासन्नं भवतीति दिनाद्यं त्रिनिघ्नमित्युक्तम् । अस्मिन् क्षुयाह्देः शोधिते शेषम्' ॥१॥ ॥५१॥। अत्र घटीस्थाने सुखार्थं द्वयमेव धृत्वा समात्रिशदंशेन युगिति । इदमेव द्विच्युतं जातम् ॥०॥९॥ चतुःशत्या सर्वाणतं जातं समाभ्राभ्रवेदांशकोनमिति ॥३३॥


अथ प्रकारान्तरेणावमान्याह ।
स्वषष्टयंशहीनाब्दखाङ्गन्दु-१६० भागः स्वपश्चांशहीनाब्दयुग्वा क्षयाहाः॥४॥

 वा० भा०-स्पष्टम् ।

अत्रोपपत्तिः ॥ एकस्मिन् रविवर्षेऽवमशेषमष्टचत्वारिंशद् घटिकाः । तत् पञ्चांशोनं दिनम् ॥ अतः पञ्चांशोना अब्दाः कृताः ॥ अथ तदधस्तना अवयवाः ० ॥ ० ॥ २२ ॥ ७ ॥ ३० एते खान्ङ्गदुभि –-१६० गुणिता जाताः ० ॥ ५९ ॥ एतत् षष्टच्यशोनं रूपमतः स्पषष्टयंशोनाब्दाः खाङ्गन्दुभिर्भक्ताः पञ्चांशोनाब्दयुता अवमाद्य' भवतीत्युपपन्नम् ॥ ४ ॥

 वा० वा०-प्रकारान्तरमाह । स्वषष्टच्यंशहीनाब्देति । अत्राष्टचत्वारिंशद् घटिकास्तत्पञ्चांशोनं दिनम् ॥०॥०॥२२॥७॥३०। खाङ्गेन्दुभिः सर्वाणितं जातम् ०॥५९॥ इदन्तु स्वषष्ट्यंशोनदिनम् । अस्य खाङ्गेन्दुभाग इति सुगमम् ॥४॥

 अथ गताधिमासाश्छुद्धि चाह ।


दिनादिक्षयाहादिदिग्ध्नाब्दयोगः खरामैर्हृतः स्यु प्रयाताधिमासः ।
भवेच्छुद्धिसंज्ञं यदत्रावशिष्टं तदूनं सदूनाहनाडयादिकेन ॥ ५ ॥

 वा० भा०-अनन्तरानीते ये दिनादिक्षयाहाद्य तयोर्योगो दशघ्नैर्गताब्दैर्मुर्तास्त्रशता हृत: फलंगताधिमासा भवन्ति । यदत्रावशिष्टं तच्छुद्धिसंज्ञम् । परं क्षयाहानांनाड्यादिकेन वजितं सत् ॥

 अत्रोपपत्तिः । अत्रैकवर्षसावनाना-३६५ ॥ १५ ॥ ३० ॥ २२ ॥ ३० मवमानाञ्च ५ ॥ ४८ ॥ २२ ॥ ७ ॥ ३० योगातुल्या वर्षे चान्द्राहा भवन्ति ३७१ ॥ ३ ॥ ५२ ॥ ३० । तथा वर्षे षष्ट्यधिकशतत्रयं ३६० सौराहाः ॥ एभिरूनाश्चान्द्राहाः प्रत्यब्दमधिमाससम्बन्धिन एकादश भवन्ति घटीत्रयञ्च सार्धानि द्विपञ्चाशत् पलानि ११ ॥ ३ ॥ ५२ ॥ ३० ॥ एवमेकस्मिन् वर्षे दिनादिक्षयाहादियोगो दशाधिकोऽधिदिनानि भवन्ति । अधिदिनैस्त्रिशद्भिरधिमासो भवतीत्युपपन्नमधिनासानयनम् । अथाधिशेषदिनान्यहर्गणानयने शोष्यत्वाच्छुद्धिसंज्ञानि अत्राधिमासशेषतिथिभ्यो यदवमघटिकाः शोधितास्तत्कारणमग्रे कथयिष्यामः ॥५॥

 वT० वा०-अथ गताधिमासाद्यमाह । दिनादिक्षयादीति ।

 यथा सौरवर्षान्तःपाति सावनचान्द्राणामन्तरं क्षयाहास्तथैव सौरचान्द्राणामन्तरमधिदिनानि । तान्येकस्मिन् वर्षे ॥११॥३॥५२॥३०॥ वाषिकं दिनाद्यम् ०॥१५॥ ३०॥२२॥३०॥ भासावनमिदम् । वाषिकक्षयाहाद्यम् ॥०॥४८॥२२॥७॥३०॥ अनयोयोंगे जातं चान्द्रमिदम्॥१॥३॥५२॥३०॥ अत्र चेद्दश योज्यन्ते तदा वाषिकाधि


१. ०॥१॥१५ इति ग० पु० ॥ २. वाषिकं क्षयाहाद्यम् ५॥४८॥२२॥७॥३० इति साधुः । दिनानि । एवं खण्डत्रयेण साध्यमानेष्वधिदिनेषु दिनादिक्षयाहादिदिग्ध्नाब्दयोग इति तल्लघ्वहर्गणोपयोगित्वेनावमघटीशोधनमिति प्रतिपादयिष्यते ॥५॥

 अथ प्रकारान्तरेणाधिमासानयनमाह ।

द्विधाब्दा द्विरामैः ३२ खरामै-३० श्च भक्ताः फलैक्यं शिवघ्नाब्दयुक्ततं विभक्तम् । खरामैस्तु ते वाधिमासाश्र शेषं भवेच्छुद्धिरूनाहनाडीविहीनम् ॥ ६ ॥

 वा० भा० - स्पष्टार्थम्।

 अत्रोपपत्तिः ॥ प्रत्यब्दं यान्यधिमासशेषसम्बन्धिदिनानि ११ ॥ ३ ।। ५२ ॥ ३० । एभिः किलाब्दा गुण्यास्त्रशता ३० हृता अधिमासा भवन्ति । तत्र लाघवाथंमेभ्य एकादश विशोध्य शेषम् ० ॥ ३ ॥ ५२ ॥ ३० । खाष्टवेदै-४८० गुंणितं जातमेर्कात्रंशत् ३१ । अनेना।ब्दा गुण्याः किल खाष्टवेर्द-४८० भञ्ज्याः । तत्राचार्येण रूपविभागाद्गुणकस्य खण्डद्वयं कृतम् । तत्राद्य पञ्चदश द्वितीयं षोडश ॥ उभयत्र हरः स एव ॥ ततः खण्डाभ्यां हरे पृथगपर्वातिते जात अाद्यो हरो द्वत्रिंशत् ३२ अन्यस्त्रिशत् ३० । अतो द्वत्रिंशता त्रिशता च पृथग्गताब्दा भक्ताः । फर्लक्यमेकादशगुणाब्दयुतं त्रिशद्भक्ततं फलमधिमासाः ॥ शेषं प्राग्वच्छुद्धिरित्युपपन्नम् ॥ ६ ॥

 वा० वा०-अत्रापि प्रकारान्तर द्विधाब्दा द्विरामैरिति ।

 अत्राधिदिनानां ।।११॥३॥५२॥३० खण्डत्रयं कृतम् । एकम् ।।११। द्वितीयम् ।०॥२॥ तृतीयम् ।।०॥१॥५२॥३०॥ तत्र प्रथमे शिवघ्नाब्दाः । द्वितीयं त्रिशता सर्वाणतम् । तृतीयन्तु द्वात्रिशतेति सर्वं निरवद्यम् ॥ ६ ॥

 इदानीं दिनाद्यन विनाऽप्यब्दाधिपानयनमाह।

गताब्दाधिमासान्तरं द्विध्नमाढ्यं क्षयाहैर्गतैः सप्तभक्तावशिष्टम्।
विशुद्धञ्च शुद्धः स वर्षाधिपो वा भवेत् सप्तभक्तावशिष्टोऽर्कपूर्वः ॥७॥

 वा० भा०-स्पष्टम् ।

 अत्रोपपत्तिः । रव्यब्दान्ते योऽहर्गणस्तत्र यो वारः सोऽब्दाधिपः ॥ प्रत्यब्दं सौरदिनसङ्खया षष्टव्यधिकं शतत्रयम् । तस्मिन् ससतष्टे त्रयोऽवशिष्यन्ते मासदिनेषु ससतष्टेषु द्वयमवशिष्यतेऽतो गताब्दास्त्रिगुणा गताधिमासा द्विगुणास्तद्वैक्यं ससतष्टं यावद्भवति तावदेव चैत्रादेः प्रागतीते तिथिगणे सप्सतष्टेऽवशेषं स्यात् । तत् किल शुद्धितिथिषु योज्यम् । ततः पूर्वलब्धाः क्षयाहाः शोध्याः ॥ तथा प्रत्यब्दं पञ्च पञ्च । अतोऽब्दाः पञ्चगुणाः शोध्याः ॥ पूर्वं त्रिगुणाः क्षेप्याः ॥ अतो द्विगुणा शोध्या एव । द्विगुणाः किलधिमासाश्च योज्याः । अती लाघवार्थमधिमासोना अब्दा द्विगुणास्तैर्लब्धावमैश्च ससतष्टै: शुद्धिरूना सप्ततष्टा रव्यब्दान्ते वारो भवति । स एवाब्दप इत्युपपन्नम् ॥७॥

 वा० वा०-इदानीं दिनाद्यन विनाप्यब्दपमाह गताब्दाधिमासान्तरमिति ।

 अत्र भाष्यकारः । सौरवर्षाणि षष्टव्यधिकशतत्रयगुणितानि सौरदिनानि भवन्ति । तेषु गताधिमासास्त्रिशद्गुणिता योज्यास्ते चान्द्राः भवन्ति । तेषु पूर्वानीतक्षयाहाः पञ्चगुणाब्दयुक्ताः शोध्यास्ते सावनाः सौरवर्षादौ भवन्ति । शुद्धिश्च योज्या । ततः सप्ततिष्टाः कार्याः ॥ स सौरवर्षादौ वारो भवति ॥ तत्रैवं कृतम् ॥ वर्षदिनानि ३६०॥ सि०-१०  सप्ततष्टानि जातं त्रयम् ३। गताधिमासगुणकीभूतास्त्रिशदपि सप्ततष्टाः शेषं द्वयम् । तस्मादयमर्थो निष्पन्नः ॥ द्विगुणगताधिमासेषु त्रिगुणवर्षाणि योज्यानि पञ्चगुणवर्षाणि शोध्यानि । तत्र द्विगुणगताधिमासेषु द्विगुणवर्षाण्येव शोध्यानीत्यागतम् । तत्रापि प्रथममेवान्तरं कृत्वा द्विगुणे क्रियमाणे तादृशमेव भवतीति गताब्दाधिमासान्तरं द्विघ्नमित्युक्तम् ॥ तत्राब्दानां बहुत्वाद्गताधिमासा एव तेभ्यः शोधिताः । तस्माद्विपरीतशोधनादृष्णमिदं शोधितम् । स्वषष्टयंशहीनाब्दखाड्रन्दुभाग इत्याद्यानीतक्षयाहा अपि शोध्यत्वेनर्णगताः । अस्वयोयोंग इति 'गताब्दाधिमासान्तरं द्विघ्नमाद्य क्षयाश्हैर्गतैरित्युक्तम् । पुनः सति संभवे सप्ततिष्टम् । द्विगुणगताब्दाः सावयवेषु द्विगुणगताधिमासेषु शोध्या इति शुद्धिर्धनगतैवास्ति । द्विगुणगताधिमासा एव विपरीतशोधनेन परमृणगता जाताः शुद्धिस्तु धनगतैव । तस्माद् ‘धनर्णयोरन्तरमेव योगः' इति विशुद्धञ्च शुद्धेरित्युक्तम् । पुनः सप्तभक्तावशिष्टोऽर्कपूर्वोऽब्दपो भवति ।  अथवान्यथोच्यते-दिनादिक्षयाहादिदिग्घ्नाब्दयोगे खरामहृते लब्धं गताधिमासा अवशिष्टं शुद्धिसंज्ञं भवतीति प्रागभिहितम् । तत्र दिनादिस्थानेऽब्दपो यदि गृह्यते तदाऽब्दपक्षयाहादिनवघ्नाब्दयोगः खरामैर्हृतो लब्धं गताधिमासाः भवन्ति । शेषञ्च शुद्धिरिति । यतो दिनाद्य वारेष्वब्दान्वितमब्दप इति । अतो विलोमेन त्रिंशद्गुणितगताधिमासाः शुद्धियुक्ता विधेयास्तेषु नवगुणगताब्दाः पूर्वानीतक्षयाहाद्य च शोध्यं सप्ततष्टेऽब्दपो भवति । तत्र गुणकावेव पूर्वं सप्ततष्टौ कृत्वा ताभ्यां गुणने द्विगुणागताधिमासाः जाताः ॥ नवसु सप्तोर्वरितेषु द्वयमेव गुणो भवतीति द्विगुणागताब्दाश्च भवन्ति । तयोरन्तरे क्रियमाणे पूर्ववत् सर्वमुत्पद्यते । एवं सर्वत्र वासनाभिरनेकाभिः शिष्याणां कौतूहलमुत्पादयन्त्यस्मद्विधाः । अत्रास्माभिर्ग्रन्थविस्तरभयान्न लिख्यते । ७ ।।

 इदानीमवमैविनाऽप्यवमशेषघटिका अाह ॥

यत् त्वधिमासकशेषकनाडीपूर्वमिदं रहितं विहितं सत् ।
आद्यदिनाद्यघटीभिरथैवं स्युः क्षयशेषभवा घटिका वा ।। ८ ॥

 वा० भा०-यदधिमासशेष तिथ्यात्मकं तस्याधो या घटिकास्ता आद्यदिनाद्यस्य घटीभिरूनाः सत्यः क्षयघटिका भवन्ति ॥ अत्र द्विधाब्द द्विरामैः खरामैश्च भक्ता इत्यादिना ये दिनाद्ये फले उत्पद्येते तन्निराकरणार्थमाद्यग्रहणम् ।

 अत्रोपपत्तिः सुगमा ॥ यतो दिनावमघटिकैक्येनाधिमासशेषस्य घटिकास्ता दिनघटिकोना अवमघटिकाः । यदाऽवमघटिकोनास्तदा दिनघटिकाः स्युरिति भावः ॥ ८ ॥

 वा० वा०-अथावमैविनाऽवमशेषघटिकानयनमाह।

 यत् त्वधिमासकशेषकेति। ८ ।

 इदानीं रव्यब्दान्तग्रहानयनमाह।

कल्पजचक्रोहतास्तु गताब्दाः कल्पसमाविष्हता भगणाद्याः ।
स्युर्भुवका दिनकृद्भगणान्ते पातमृदुच्चचलोच्चखगानाम् ॥ ९ ॥

 वा० भा०-स्पष्टार्थमिदम् ।

 अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि कल्पवर्ष: कल्पभगणा लभ्यन्ते तदा गर्त: किमिति फल रविमण्डलान्तिका ग्रहा भवन्ति ॥ ये तत्र ग्रहास्ते ध्रुवकाः कल्पिताः ॥ यदत्र पातमृदूच्चग्रहणं तत् तेषामतिमन्दगतित्वाद्वर्षगणेनैवानयनमुचितमिति सूचितम्। ९ ॥

 वा० वा०-इदानीं रव्यब्दान्ते ग्रहानयनं कल्पजचक्रहता इति ॥ ९ ॥

 इदानी चन्द्रध्रुवको प्रकारान्तरेणाह ।

यत्तु दिनाद्यधिशेषमिन्घ्नं १२ स्याद् ध्रुवकस्त्वथवा स लवाद्यः ।
कैरविणीवनिताजनभर्तुः पीतचकोरमरीचिचयस्य ॥ १० ॥

 वा० भा०-यदधिमासशेष तिथ्यात्मक तद्रविगुण भागात्मको विधुर्भवति।

 अत्रोपपत्तिः सुगमा । यतो द्वादशगुणास्तिथयो रवीन्द्वोरन्तरभागाः स्युः ॥ तत्र रविः पूर्णम् । अतस्तादृगेव शशीत्युपपन्नम् ॥ १० ।।

 वा० वा०-प्रकारान्तरेण चन्द्रध्रुवकमाह यदिति ।

 यदूनाहनाडीविहीनं न कृतं तदधिशेषमेव शेषं स्पष्टम् ॥ १० ॥

 इदानों कलिगतादाह।

कलेगंताब्दैरथ वा दिनाद्यं पूर्वं यदुक्ततं खलु तत् प्रसाध्यम् ।
अब्दाधिपस्तत्र सितादिकः स्याद् ध्रुवाश्च युक्ताः कलिवक्त्रखेटेः ॥११॥

 वा० भा० - स्पष्टम् ॥ ११ ।

 इदानीमहर्गणार्थ क्षेपदिनान्याह ।

 स्वीयनखांशयुताः क्षयनाडयः क्षेपदिनानि दिवागणसिद्धयै ।

 वा० भा०-पूर्वमानीता ये क्षयाहास्तेषामधो यन्नाडिकाद्य तत् स्वीर्यावशांशयुतं सद्दिनाद्यं कल्प्यम् ! या घटिकास्तानि दिनानि या विघटिकास्ता घटिकास्तासामप्यधो ये षष्टश्यंशास्तान पानीयपलानीति । किमर्थम् । दिवागणसिद्धचै अहर्गणसिद्धयर्थम् ।

 अत्रोपपत्तिः । वक्ष्यमाणेऽहर्गणानयने यदवमानयनं तत्र चतुःषष्टिभागहारः कृतः ॥ यतश्चान्द्रहाणां चतुःषष्टश्चैकमवमं पतति ॥ अतो रव्यब्दान्ते यदवमशेषं तच्छुद्धयूनासु तिथिषु स्वीयकराभ्रतुरङ्ग-७०२ लवयुतासु सदृशच्छेदं कृत्वा क्षेप्यम् । ततश्चतु:षष्ट्या भागे गृहीते लब्धमवमानीत्युचितम् । तत्र रध्यव्र्दान्ते यदवमशेषं घटिकात्मकं पूर्वं गृहीतमस्ति तत् तु षष्टिच्छेदं तच्चतुःषष्टिच्छेदं कार्यम् । अतस्ता घटिकाश्चतु:षष्टया किल गुण्याः षष्ट्या भाज्याः ॥ एवं चतुषष्टिच्छेदमवमशेषं भवति ॥ अथ चतुःषष्टिस्थाने त्रिषष्टिरेव कृता ॥ किमिति ॥ तत्रोच्यते पूर्वं या अधिमासशेषतिथय अागतास्ता एव शुद्धित्वेन ग्रहीतुं युज्यन्ते ॥ यतस्ताभिरूनाश्चैत्राद्यास्तिथयोऽब्दान्तादग्रतो गृहीता भवन्ति ॥ अथ च शुद्धितिथयः कार्यान्तरवशादवमघटीभिरूनाः शुद्धित्वेन परि कल्पिताः । अवमघटिकोनया शुद्धया यावच्चैत्राद्यास्तिथय ऊनीकृतास्तावच्छेषतिथिष्ववमशेषघटिका अधिका जाताः ॥ यतः शोध्यमानमृणं धनं स्यादिति ॥ यत एकगुणा युक्ताः ॥ अतस्त्रिषष्टि गुणा योज्याः ॥ तत्रावमघटिकानां त्रिषष्टिर्गुणकारः षष्टिभागहारः । तत्र गुणकभागहारौ त्रिभिरपवतितौ । गुणकस्थान एकविशति-२१ भागहारस्थाने विशतिः २० ॥ फलं दिनानि ॥ अत्र हराद्’ गुणको विशांशाधिकोऽतः ‘स्वीयनखांशयुताः क्षयनाड्यः क्षेपदिनानीत्युपपन्नम् ॥ 88

 इदानीमहर्गणानयनमाह ।

 चैत्रसितादिगतस्तिथिसङ्घः शोधितशुद्धिरधस्तु ? समेतः ॥१२॥

स्वीयकराभ्रतुरङ्ग-७०२ लवेन क्षेपयुतः कृतषट्कविभक्तः ।
लब्धदिनक्षयवर्जितशेषो रव्युदये घुगणोऽब्दपतेः स्यातू॥१३॥

 वा० भा०-चैत्रादेर्गततिथिसञ्चयः शुद्धिरहितस्त्रिष्टः कार्यः ॥ अन्तिमो द्विखतुरङ्गे७०२ भज्यः ॥ फलं मध्यस्थे क्षेप्यम् ॥ ततोऽनन्तरानीतानि क्षेपदिनानि तत्र क्षिप्त्वा स राशिश्चतुःषष्टया भाज्यः फलमवमानि ॥ शेषमवमशेषम् । चन्द्रानयनार्थ तत् पृथगनष्टं स्थाप्यम् अवमैरूनः प्रथमो राशिरहर्गणः स्यात् । स चाब्दपत्यादिः । यस्मिन् वारे यावतीषु घटिकास्ता एवाहर्गणावयवीभूताः ॥ यतस्तासु गतास्वब्दान्तो जातोऽभूत् । तदग्रतो दिनतुल्या वारा इति बुद्धिमता गणनीयम् ।

 । अत्रोपपत्तिः ॥ अत्र चैत्रादिगततिथयः शुद्धयूना अतः कृताः । यतोऽधिमासशेषतिथिभिः सावयवाभिरूनीकृताः सत्यो रव्यब्दान्तादग्रतो गृहीता भवन्ति । रव्यब्दान्तादूध्र्वमिष्टदिनोदयं यावद् द्युगणः साध्यः । अतोऽब्दानन्तराकोदयान्तरघटीतुल्येनाहर्गणाधोऽवयवेन भवितव्यम् ॥ अब्दान्तस्तु दिनाद्यस्य घटिकान्ते । अतः शुद्धितिथिषु सावयवास्ववमघटिका विशोध्य दिनघटिका यथोक्ता भवन्ति । एवं कृतेऽवमानयनं किञ्चित् सान्तरं स्यात् तत् क्षेपदिनानयनेन निरन्तरीकृतम् ॥ अवमानयनेऽनुपातः ॥ यदि कल्पतिथिभिः कल्पावमानि लभ्यन्ते तदाऽऽभिः किमिति ॥ एवमवमानि गुणश्चन्द्रदिनानि हारः । तत: सञ्चारः । यदि चन्द्रदिनहारेणावमानि गुणस्तदा चतुःषष्टया किमिति । चतुःषष्टया गुणितानामवमानां चन्द्रदिनहृतानां लब्धं रूपम् । शेषेण शेषमपर्वातितं जातं रूपम् । हारश्चापवतितो जातो द्विखशैलमितः.७.३ । अयं गततिथीनां गुणश्चतुःषष्टिहंरोऽतः समेतः स्वीयकराभ्रतुरङ्गलवेनेति सर्वं निरवद्यम् ॥ ११३-१३ ॥

 वा० वा०-इदानीमहर्गणानयनमाह।

 शोधनं शुद्धिः । चैत्रादेः सकाशाद् रव्यद्वान्तो यावतीभिः सावयवाभिस्तिथिभिः शुद्धयति तास्तिथय एव सावयवाः शुद्धिशब्देनोच्यन्ते । रव्यब्दान्तादूध्वँमिष्टदिनोदयं यावदहर्गणोऽपेक्षितः । तस्माच्चैत्रसितादिगतस्तिथिसङ्कः शोधितशुद्धिः कृतः । ननु केवला शुद्धिरेव चैत्रादिगततिथिभ्यो हातुं युज्यते नावमघटिकोना ॥ अवमघटिकोनशुद्धौ शोध्यमानायां ‘संशोध्यमानं स्वमृणत्वमेति स्वत्वं क्षयः' इत्यनेन केवलशुद्ध्यूनचैत्रादितिथिषु क्षयशेषघटिका योजिता भवन्ति तच्चायुक्तमित्यत आह भाष्यकारः । अतोऽब्दान्तानन्तराकोदयान्तरघटीतुल्येनाहर्गणावयवेन भवितव्यम् । अब्दा न्तादिष्टदिनोदयं यावदहर्गणोऽपेक्षितः । अब्दान्तस्तु दिनादिघटिकान्ते । अत्रायमभिसन्धिः । यस्मिन् दिने रव्यब्दान्तस्तस्मिन्नकॉदयकाले कल्याद्यहर्गणः साध्यः । तस्मिन् साध्यमाने लब्धा ये दिनक्षयास्ते तु सौरवर्षांद्यकाँदयं यावत्प्रागानोतचान्द्राणां सावनानामन्तरे भवन्ति । ततस्तु रव्यब्दान्ताकॉदयादग्रत इष्टदिनोदयं * यावद्यदि द्युगणः साध्यते तदा ये दिनक्षया वर्षाद्यकॉदयकालीनावमशेषयोगेन निरवयवाः सिद्धयन्ति तन्मितमेव चान्द्रसावनानामन्तरं भवति । तयोरहगणयोर्यावद्योगः क्रियते तावत्कल्पादेरिष्टदिनोदयं यावत् कल्पाद्यहर्गण एव भवति। तत्र रव्यब्दान्ताद्ग्रहानयनं चिकीषितमिति तत्कालीन एवाहर्गणः कर्तुं युज्यते । यस्भिन् दिने रव्यब्दान्तस्तदकॉदयाद्रव्यब्दान्तपर्यन्तमन्तरमब्दपघटिकाः ।

 शुद्धेरवमघटीषु शोधितासु दिनादिघटिका एव भवन्ति । यतो दिनक्षयचान्द्रघटोनामन्तरं सावनघटिकाः । तस्मात् प्रागुक्ताहर्गणप्रथमखण्डेऽब्दपघटिका योजिता जातोऽहगणः सौरवर्षादौ । द्वितीयखण्डे तु दिनादिघटिकाः शोध्या एव । अन्यथाऽहर्गणखण्डद्वययोगस्य कल्पाद्यहर्गणतुल्यत्वं भवेत् । अतो युक्तमुक्त भगवता भाष्यकारेण यस्मिन् दिने रव्यब्दान्तो यावतीभिर्घटीभिस्तद्दिने तत्कालादनन्तरार्कोदयं यावद्या घटिकास्ता एव लघ्वहगणिस्य शेषभूताः । रव्यब्दान्तानन्तराकौंदयत इष्टदिनोदयं यावद्ये वारास्त एव लघ्वहर्गाणे दिवसा इति ।

 अथावमानयनं सावनीकरणाय । कल्पचान्द्र: कल्पावमास्तदाऽनेन सावनशुद्धद्यूनचैत्रसितादिगततिथिसङ्घेन किमिति दिनक्षयानयनम् । तत्र सञ्चारः । यदि कल्पचान्द्रमिते हरे कल्पावमानि गुणस्तदा चतु:षष्टिमिते हरे को वा गुण इति लब्धो गुणः सावयवः ॥१॥०॥५॥७॥४२ हरस्तु चतुःषष्टिरेव । तत्रैकखण्डं रूपमितम् ॥ १ ॥ द्वितीयमिदं ॥०॥५॥७॥४२ कराभ्रतुरङ्गः सर्वाणतं जातमुपरि रूपम् । अत उक्तं ‘पृथक् च समेतः स्वीयकराभ्रतुरङ्गलवेनेति' । इदं चतुःषष्टिच्छेदम् । पूर्वोक्तखण्डद्वयसाधितावमयोगेन कल्पादेरिष्टदिनोदयावधिसाधितनिरययवावमतुल्येन भवितव्यमिति सौरवर्षादिजा अवमघटिकाः षष्टिभक्ता अस्मिनवमाद्ये योज्याः । एवं कृतेऽत्र ये निरग्रावमाः सिद्धयन्ति त एव लघ्वहर्गणे शोध्याः ॥ सौरवर्षादौ या दिनक्षयघटिकास्ताः षष्ठया भाज्या दिनानि भवन्ति । एतेषामवमदिनानां यदि चान्द्राः क्रियन्ते चान्द्रद्युगणे चेत् क्षिप्यन्ते ततोऽवमानयनेनापि येऽवमास्ते यथोक्तापेक्षितावमा एव भवन्तीति षष्टिभक्तावमघटिकाश्चतुःषष्टिगुणिताश्चान्द्रगणे योज्याः । तत्र त्रिषष्टिगुणिता एव योजिताः । यतोऽवमानयने केवलशुद्धद्यूनचैत्रादिचान्द्रेभ्य एवावमाः साध्यास्तत्र सावनशुद्धिशोधनादवमघटिकाः केवलशुद्धयूनचैत्रादिचान्द्रेष्वधिकाः सन्ति । तस्मात्सौरवर्षादिजावमघटिकास्त्रिषष्टया गुणनीयाः षष्टया भाज्याः । तत्र गुणहरौ त्रिभिरप वत्र्य गुणस्थाने एकविंशतिः हरस्थाने विंशतिर्जाताः । यस्तु एकविंशत्या गुण्यते विंशत्या ह्रियते स स्वीयनखांशयुक्त एव भवति ॥ अतः ‘क्षेपयुतः कृतषट्कविभक्त' इत्यादि


१. दिनोदिन इ० क ख पु० । २. भज्येत कख पु० । शोभनमुक्तम्। अत्र चतुषष्टया गुणनं स्थूलमपि क्षेपे स्वीकृतं स्वल्पान्तरत्वात्। न हि चतुःषष्टिञ्चान्द्राणामेकोऽवमो भवति ‘रुद्रांशकोनाब्धिरसैः क्षयाह” इति गोले प्रतिपादितत्वात् । इतः प्रभृत्या मध्यमाधिकारान्तं भाष्ये सुगमम् । किन्तु कुत्रचिद्विशेषार्थमुच्यते ॥ ११४-१३ ॥

 इदनीं विशेषमाह।

यावत् तिथिभ्योऽभ्यधिकाऽत्र शुद्धिः प्राक्चैत्रत्स्तावदहर्गणः स्यात् ।
प्राक्कूशुद्धिपूर्वेण तथैव खेटाः प्राग्वर्षजातैर्ध्रुवकैः समेताः' ॥१४॥

 वा० भा०-अत्र यावच्चैत्रादितिथिभ्यः शुद्धिर्न शुध्यति तावत् पाश्चात्यर्चेत्रावेरारभ्य तिर्थर्गणयित्वा पूर्ववर्षभवैः शुद्धयब्दपक्षेपदिनैरहर्गणः साध्यः । तस्मादागता ग्रहाः पूर्ववर्षध्रुवकैश्च युताः कार्याः । यतो रव्यब्दादेरहर्गणस्यान्यरव्यब्दान्तं यावदुपचय इयमेवात्र वासना ॥ १४ ll

 इदानीं रव्यानयनमाह।

दिनगणो निजषष्टिलवोनितो भवति तिग्मरुचिः स लवादिकः ।
गुणगुणाद् द्युगणादथ भाजताद् यमयमः २२ कलिकादिफलान्वितः ॥१९॥

 वा० भा०-स्पष्टम् ।

 अत्रोपपत्तिः । अत्र बालावबोधार्थ रूपमहर्गाणं कृत्वा ग्रहाणां दिनगतयः साधिताः ।

र 可 बु गु शु उ -q O १३ Y R O O ५९ १० ३१ t Y R R ६ R 6. ३४ २६ ३२ ५९ V9 с с 8 o 8 o いき R乙 Rと Q Yፉ`(ፉ RR ԿՀ Yo २१ () V マと R, 3以 ५.१ ५६ Ro

 दिनगणः स्वषष्टश्यंशोनो भागा इति प्रत्यहमेकोनषष्टि: कला गृहीताः । शेषावयवेन सत्रिभागैः सप्तभिदिनैरेका कला भवति । अतो गुणगुणाद् द्युगणाद्यमयमैर्भाजितादित्युपपन्नम् । १५ ।


१. अत्र लल्ल: ।

 यावन्न मेष व्रजति प्रभाकरस्तावन्न पूर्वध्रुवकान् परित्यजेत् ।

 चैत्र प्रविष्टेऽपि विलोमकर्म वा शुध्द्या विजह्यादगते क्रिय रवौ ।

 भास्वानृणाहर्गणतश्च सिद्धः पात्यो भचक्रात् स्वफलानि चैवम् ।

 स्वस्वध्रुवादप्यथ खेचराणां शोध्यानि यत्नात् प्रवदन्ति सन्तः ॥

( शिष्यधी० ग्र० ग० म० ३५-३६ )  अथ चन्द्रानयनम्गह ।

रविगुणैस्तिथिभिः पृथगुष्णगुर्लवगतः सहितः स हिमद्युतिः ।
स्वनगभागयुतेन दशाहतक्षयदिनोर्वेरितेन कलान्वितः । १६ ।

 वा० भा०--स रविः पृथग् रविगुणतिथितुल्यैर्भागैः सहितो हिमद्य तिर्भवतीति प्रसिद्धा वासना । परमेवं तिथ्यन्ते । अथ चौदयिकः कार्यः । तिथ्यन्ताकॉदययोर्मध्येऽवमशेषम् । तत् सावनम् । तस्य चान्द्रीकरणायानुपातः । यदि त्रिषष्टया सावनैश्चतुःषष्टितिथयस्तदाऽवमशेषान्तः पातिभिः सावनावयवैः किमिति । पूर्वमवमशेषस्य चतुःषष्टिश्छेद इदानीं गुणस्तुल्यत्वात् तयोर्नाशे कृते त्रिषष्टिरेव हरः । फलं तिथ्यात्मकम् । तद्द्वादशगुणं किल भागाः । पुनः षष्टिगुणं कलाः ॥ एवं द्विससतिर्दशगुणाऽवमशेषस्य गुणस्त्रिषष्टिर्हरः । हरगुणौ नवभिरपवतितौ ॥ हरस्थाने जाताः सस ७ गुणस्थानेऽष्टौ दशगुणाः ८० । यो राशिरष्टभिर्गुणितः ससभिह्रियते स स्वससमांशेनाधिकः कृतो भवति । अत उत्ततं ‘स्वनगभागयुतेन दशाहतक्षयदिनोर्वरितेन कलान्वितः' इति । एवं ताभिः कलाभिश्च युत औदयिकः शशी स्यादित्युपपन्नम् ।। १६ ।।

 वा० वा०-रविगुणैस्तिथिभिरिति । अत्रैवं साध्यमानश्चन्द्रस्तिथ्यन्ते भवति । तस्यौदयिकत्वादहर्गणसाधितावमशेषस्य चान्द्रीकरणं क्रियते । अवमशेषस्य चतुःषष्टिश्छेदः । यदि त्रिषष्टिसावनैश्चतुःषष्टिञ्चान्द्रा लभ्यन्ते तदाऽवमशेषान्तःसावनेन किमिति चतुःषष्टितुल्ययोर्गुणहरयोर्नाशे त्रिषष्टिरेव हरः । द्वादशगुणनमंशकरणाय । पुनः षष्टिगुणं कलीकरणायेति गुणघातो गुणः कृतोऽवमशेषस्य ७२० गुणहरौ नवभिरपवत्र्यं गुणस्थानेऽशीतिः हरस्थाने सप्त । अशीतिसप्तमांशस्तु स्वसप्तमांशाधिकाः दशैव भवन्ति तस्मादुक्तं ‘स्वनगभागयुतेन दशाहतक्षयदिनोर्वरितेन कलान्वितः” इति । अहारराशेः रूपं हरः कल्प्यः दशानामधो रूपं हरस्तदधः सप्तमांशो धनगतः स्थाप्यः । ततः सूत्रेण ।

स्वांशोऽधिकोनः' खलु यत्र तत्र भागानुबन्धे च लवापवाहे ।
तलस्थहारेण हरन्निहन्यात् स्वांशाधिकोऽनेन तु तेन भागान् ॥
इति खवसूनां सप्तमांश इति स्पष्टम् ॥ १६ ।।

 इति वासनावात्तिके प्रत्यब्दशुद्धिः ॥

 इदानी भौमानयमाह ।

दिनगणार्धमधो गुणसङ्गुणं द्युगणसप्तदशांशविवर्जितम् ।
लवकलादिफलद्वयसंयुतः क्षितिसुतध्रुवकः क्षितिजो भवेत् ॥ १७ ।।

 वा० भा० स्पष्टार्थमिदम् ।

 अत्रोपपत्तिः । दिनगणार्धं भागा इति प्रत्यहं त्रिशत् कला गृहीताः ६० । ततः पृथक् त्रिगुणं जातम् द्वै ॥ एताः कलाः पूर्वकलामिश्रीकृता जाताः ॐ ॥ एतत् कुजगतेरधिकम


१. लीलावत्यां भागानु० सूत्रम् । तोऽतः कुजगति विशोध्य शेषम् ॥ ० ॥ ३ ॥ ३१ ॥ ५३ ॥ अनेन संसदशगुणेनैका कला भवति ॥ अत उत्तं द्युगणससदशांशविवर्जितमिति । पूर्वफलेन भागादिनाऽनेन च कलादिना भौमध्रुवको युक्तः कुजो भवति । यतोऽयमहर्गणोऽकब्दान्तादूध्र्वमतस्तदुत्थं फलं रविमण्डलान्तिके योज्यमित्युपपन्नम् ।। १७ ।।

 इदानी बुधचलानयनमाह

दिनगणः कृतसङ्गुणितः पृथग् गुणगुणः खगुणेन्दुभिरुद्धृतः ।
फलयुतः खलु तेन लवादिना बुधचलं भवति ध्रुवकोऽन्वितः ।।१८।।

 वा० भा०-स्पष्टार्थम् ।

 अत्रोपपत्तिः । अहर्गणश्चतुर्गुणो भागा भवन्तीति प्रसिद्धम् ॥ अथ ज्ञचलस्य कल्पभगणानां भागान् कृत्वा तेभ्यश्चतुर्गुणान् क्वहान् विशोध्य शेषस्यास्य १४५६५३८३४२४० द्वादशांशेनानेन १२१३७८१९५२० शेष क्वहाश्वापर्वातंता जाताः शेषस्थाने द्वादश १२ क्वहस्थाने खगुणेन्दवः १३० । अतः पृथगहर्गणो द्वादशभिगुण्यः । पूर्व चात्र चतुर्गुणोऽहर्गण आसीत् । स एव त्रिगुणो द्वादशगुणो भवतीति गुणगुण उत्तः ॥ पृथक् स्थितो यश्चतुर्गुणितः स एव त्रिगुणीकृतस्तेन द्वादश.गुणितो जातः ॥ खगुणेन्दुभिर्भक्तः फलभागैः पृथक स्थितश्चतुर्गुणोऽहर्गणो युतः कार्यः । एवं ते भागाः प्राग्वत् ध्रुवके क्षेप्या इत्युपपन्नम् ॥ १८ ॥

 इदानी गुरोरानयनमाह ।

 द्युमणिभिः कुनगैर्युगणो हतो लवकलाः स्वमृणं धुवके गुरुः ।

 वा० भा०-स्पष्टम् ।

 अत्रोपपत्तिः । किञ्चिन्यूनाः पञ्च कला गुरोर्गतिरिति द्वादशभिदिनैरेको भागः । यन्न्यूनं तेन रूपे हृते एकसप्ततिर्लभ्यते । अत एकसप्तत्या दिनैरेका कलोनेत्युपपन्नम् ॥ १८ ॥

 अथ शुक्रचलानयनमाह।

 ऋतुभिरक्षदिनैर्देशसङ्गुणात् फललवाः स्वमृणं ध्रुवके सितः ।। १९ ॥

 वा० भा०-स्पष्टार्थम् ।

 अत्रोपपत्तिः । अत्र सुखार्थमहर्गणं दशगुणं कृत्वा भागहारद्वयेन फले साधिते ॥ तत्र दशभ्यः षड्रभिर्भागे हृते लब्धमेको भागवत्वारिंशत् कलाः १ ॥ ४० । इदं दिनगतेरधिक जातम्। अस्माद् गति विशोध्य शेषम् ० ॥ ३ ॥ ५२ ॥ १५ ॥ २५ । अनेन दशभ्यो भागे हृते लब्धाः पञ्चपञ्चेन्दवः १५५ । अतोऽहर्गणाद्दशघ्नात् पृथक् षडभिः पञ्चतिथिभिश्च हृताल्लब्धे भागाद्य धनर्णरूपे फले इत्युपपन्नम्। १९ ।

 इदानी शनेरानयनमाह ।

 द्विध्नो दिनौघ: पृथगक्षभक्तो लिसा विलिसा ध्रुवके स्वमार्कि: ।

 वा० भा०--अत्रोपपत्तिः । गतिः कलाद्वयम् । अधोऽवयवात् पञ्चभिदिनैर्द्वे विकले च भवत इत्युपपन्झं द्विष्नो दिनौघ इत्यादि ॥ १९॥   इदानी विधूच्चानयनमाह

 दिग्भिर्गजेभैश्च हृतो दिनौघ. क्षेप्यो ध्रुवांशेषु भवेद्विधूच्चम् ॥२०॥

 वा० भा०-अत्रोपपतिः । कलाषट्क गतिरिति दशभिदिनैर्भागः । भागादिगते: कला षट्क विशोध्य शेषेणानेन ० । ० ॥ ४० ॥ ५३ ॥ ५६ रूपे हृते लब्धा गजेभा: ८८ । अतो दिग्भिर्गजेभैरित्याद्य पपन्नम् ॥ २० ॥

 अथ पातानयनमाह।

ताडितः खदहनैर्दिनसङ्घः षट्कषट्कशरहृत् फलमंशा ।
स्वं धुवे कुमुदिनीपतिपातो राहुमाहुरिह केऽपि तमेव ॥ २१ ॥

 वा० भा० -अत्रोपपत्तिः । कल्पराहुभगणानां राशिभिः कुदिनेषु भक्तेषु लब्धं षट्क षट्कशराः ५६६ । एभिद्यु'गणे भक्ते राश्यादि फलम् । तद्भागादिकं कर्तुं ताडितः खदहनैरित्युपपन्नम् ।


 इदानीं प्रकारान्तरेण ग्रहानयनमाह। २१ ।


दिग्भिः १०१४६१ नंगाष्टनगभूतिथिभिः क्रमेण १५१७८७ ।।

देवाष्टखाडूशशिभि १९०८३३ श्री रसाग्निवेद

सिद्ध: २४४३६ खखाब्धिदहनाभ्रयमेन्दुभिश्व १२०३४०० ॥ २२ ॥

भूपाब्धिलोचनरसै: ६२४१६ खखखाभ्रनन्द

नन्दाश्विभि २९९०००० गंगनखाभ्रगजाडूनागैः ८९८००० ॥

खाभ्राष्ट्षङ्गजधृतिप्रमिर्ते १८८६८०० श्र भक्ताद्

भागादिकानि हि फलानि रवे सकाशात् ॥ २३ ॥

विधोः फलं खाश्विगुणं विधेयं ग्रहध्रुवाः स्वस्वफलैः समेताः ।

ते वा भवन्ति युचरा क्रमेण भागादिकः स्यात् फलमेव भानुः ॥२४॥

 वा० भा०-स्पष्टम् ।

 अत्रोपपत्तिः । यदि कल्पकुदिनैः कल्पभगणभागा लभ्यन्ते तदाहर्गणेन किमिति । एवं त्रैराशिके कृते पश्चात् सञ्चारः । यदि भगणभागमिते गुणके कुदिनानि हारस्तदा लक्षमिते किमिति । एवं लक्षगुणकुदिनेभ्य पृथग्र भगणभागहतेभ्यो यानि फलानि तानि लक्षाहतस्य दिनगणस्य भागहारा भवन्ति । विधोस्तु लक्षेण विशत्या च गुणितेभ्यः कुदिनेभ्यो हारः साध्यते ॥ गतेर्बहुत्वादित्युपपन्नम् ॥ २१-२४ ॥

 सि०-११  इदानी दिनगतिसाधनमाह ।

महीमितादहर्गणात् फलानि यानि तत्कलाः ।
भवन्ति मध्यमा क्रमान्नभःसदां द्युभुक्तयः ॥ २५ ॥

समा गतिस्तु योजनैर्नभः सर्दा सदा भवेत् ।
कलादिकल्पनावशान्मृद्धृता च सा स्मृता ॥ २६ ॥

 वा० भा०-अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । पूर्व गतियोंजनात्मिक ग्रहाणां तुल्यैवोता। इवानीमतुल्या । सा कलादिकल्पनावशात्। २५-२६ ॥

 इदानीमतुल्यत्वे कारणमाह ।

कक्षा. सर्वा अपि दिवषर्दा चक्रलिप्ताङ्कितास्ता
वृत्ते लव्यो लघुनि महति स्युमंहित्यश्च लिप्ताः ।
तस्मादेते शशिजभृगुजादित्यभौमेज्यमन्दा
मन्दाक्रान्ता इव शशधराद्भान्ति यान्तः क्रमेण ॥ २७ ॥

 वा० भा०-यत: सर्वा अपि कक्षाश्चक्रलिप्ताभिरेवाङ्किताः । अतो महति वृते महत्यो लिप्ताः स्युः । लघुनि लघ्व्यः । तद्यथा चन्द्रकक्षा सर्वाधःस्था लघुः । तस्यामेका कला पञ्चदशभियोजनैर्भवति । शनेः कक्षा सर्वोपरिस्था सा महती । तस्यामेका कला योजनानां षड्भः सहस्रैरेकसप्तत्योनै ५९२९ भवति ॥ योजनं चतुःक्रोशमेव । अतश्चन्द्रात् सकाशादूध्वध्र्वस्था बुधशुक्रादयः क्रमेण मन्दाक्रान्ता मन्दगतय इव भान्ति। मन्दाक्रान्ता छन्दोऽपि सूचितम्। २७ ॥

 इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये प्रत्यब्दशुद्धिः ।

 इदानीमहर्गण दौ विशेषमाह ।

अभीष्टवारार्थमहर्गणश्चेत् सैको निरेकस्तिथयोऽपि तद्वत् ।
तदाधिमासावमशेषके च कल्पाधिमासावमयुक्तहीने ॥ १ ॥

 वा० भा० - इह किल स्थूलत्थ्यिानयने यस्यां तिथौ यो वार आगतः स चेदहर्गणे नागच्छति तदाहर्गीणं सैकं निरेक कृत्वा ग्रहा: साध्या इति ज्योतिविदां संप्रदायो युक्तियुक्त एव । यतोऽहर्गणस्य वारो नियामकः । एवं कृते यो विशेषः सोऽभिधीयते । तिथयोऽपि तद्वदित्यादि । अत्रैतदुक्ततं भवति । यदा वारार्थं सैकोऽहर्गणः कृतस्तदाधिमासावमशेषाभ्यां चन्द्राकनयने 'कोट्याहतैरङ्गकृतेन्दुविश्वैरित्यादौ द्वादशगुणास्तिथयोऽर्कभागेषु याः क्षेप्यास्ताः सैकाः कृत्वा द्वादशगुणाः क्षेप्याः । यदा निरेकोऽहर्गणः कृतस्तदा निरेकाः कृत्वा ॥ तथा यदि सैकोऽहर्गणस्तदाधिमासशेषं कल्पाधिमासैर्युतं कार्यम् । अवमैरवमशेषञ्च ॥। यतः सैकासु तिथिषु सैकोऽहर्गणो निरेकासु निरेकः । तथा प्रतिदिनमधिमासशेषस्याधिमासरुपचयोऽवमैरवमशेषस्यातो युक्तमुक्तम् ॥ १ ॥ मध्यमाधिकारेऽधिकमासादिनिणयाध्यायः く。 इदानीं लघुदिनौघविषयमाह। WM N N » N ܝܢܡ ܔ अथैवमेवाल्पदिवागणेऽपि सैकं निरेकं च तदावमाग्रम् । तथाधिमासस्य तिथीगृहीत्वा लघुर्दिनौघः सुधिया प्रसाध्यः ॥ २ ॥ वा० भा०-लध्वहर्गणे सैके निरेके तिथयोऽपि सैका निरेकाः। तत्रावमशेषमपि सैक निरेकं कार्यम् । यतस्तत्रावमानयने रूपगुणा एव तिथयश्चतुःषष्टया हृताः । अथ लघ्वहर्गणे साध्यमानेऽभीष्टाहचैत्राद्यन्तरे यद्यधिमासोऽस्ति तदा तस्यापि तिथीर्गृहीत्वा लघुर्दिनौघः साध्यः । अत्र लघुरिति विशेषणाद्बृहदहर्गणे न ग्राह्याः । यतस्तत्राधिमासानयनेन लब्धाधिमासे ता युक्ता भविष्यन्ति । लघ्वहर्गणानयने त्वब्दान्तादूध्र्वमधिमासानयनस्याभावात् तत्रावशयं योज्याः ॥ २ ॥ इदानीमन्यदाह । स्पष्टोऽधिमासः पतितोऽप्यलब्धो यदा यदा वाऽपतितोऽपि लब्धः । ra VINM ra ra ܠܠ ܟܕ ܘܼܢܝ ܠܝ ܠ सैकैर्निरेकैः क्रमशोऽधिमासैस्तदा दिनौघः सुधिया प्रसाध्यः ॥ ३ ॥ कृत्वा युतोनं क्रमशोऽधिशेषं दिनीकृतैः कल्पभवाधिमासैः । सैकान्निरेकान्मधुयातमासांस्ततः प्रसाध्यौ खलु पुष्पवन्तौ ॥ ४ ॥ वा० भा०-अथाहगणानयने योऽधिमास आगच्छति स मध्यममानेन । यदा स्पष्टोऽधिमासः पतितः । अथ चाहर्गणानयने न लब्धस्तदा लब्धाधिमासान् सैकान् कृत्वाऽहर्गणः साध्यः । तदा यदधिमासशेषमागतं तच्च युतं कार्यम् ॥ फैः । दिनीकृतैः कल्पभवाधिमासैः ॥ तथा चैत्रादिमासान् सैकान् कृत्वा चन्द्राकाँ साध्यौ । यदा वाऽपतितोऽपि लब्धस्तदास्माद्विपरीतम् ॥ एतदुक्तं भवति । यदा स्पष्टोऽधिमासः पतितस्तदाऽलब्धोपि ग्राह्यः । यदा न पतितस्तदा। लब्धोऽपि न ग्राह्यः । तदाधिमासशेषं कल्पाधिमासैदिनीकृतैर्यथाक्रमं युतोनं कार्यम् ॥ यतस्त्रशता देिनगणोऽन्तरितः ॥ तस्मादधिमासशेषाच्चन्द्राकाँ साध्यौ । तदा चैत्रादयो मासाः सैका निरेकाश्च प्राह्याश्चन्द्राकसाधने । ३-४ । इदानी शुद्धी विशेषमाह । शुद्ध्यागमें त्वपतितोऽपि स लभ्यतेचेच्छुद्ध्या तदा खदहनै ३० युतया दिनौघः । एतद्विदन्ति सुधियः स्वयमेव किन्तु बालावबोधविधये मयका निरुतम् ॥ ५ । वा० भा०-शुद्ध्यानयने स स्पष्टोऽधिमासोऽपतितोऽपि यदि लभ्यते तदा सोऽपि न प्राह्यः ॥ तस्मिन्न गृहीते त्रिशदधिका शुद्धिर्भवति । तयाहर्गणस्तदा कर्तुं युज्यते । स्पष्टाधिमासस्य ग्रहणात् ॥ ५ ॥  वा० वा०-अत्राहगणानयने यो वारः समायाति स तु मध्यमवर्तमानतिथावुदये । अपेक्षितस्तु स्पष्टतिथिसूर्योदये । यतोऽयं लोकव्यवहारः स्पष्टेनैव प्रवर्तते स्पष्टस्यैव मुख्यत्वात् । यत्रोदयात् पञ्चचत्वारिशद्घटिका वर्तमान्तथिः पुञ्चमी मध्यममानेन तस्यां मन्दफलघटिकास्त्रिशन्मिताः धनं क्रियन्ते तदा द्वितीयसूर्योदयभिन्नत्वादहर्गणः सैको विधेय इत्यादि शोभनमुक्तम् । एवं स्पष्टाधिमासवशेनाहर्गणोपेक्षिते, जातस्तु मध्यममानेनातो युक्त सैकनिरेकत्वमधिमासानामपि तथैव शुद्धावपि शेष भाष्ये स्पष्टमुक्तम् ॥ १-५ ॥

 इदानीमधिमासस्य क्षयमासस्य च लक्षणमाह ।

R ': स्फुटं स्याद्'
द्विसंक्रान्तिमासः क्षयाख्यः कदाचित् ।
क्षयः कार्तिकादित्रये नान्यतः स्यात्
c तदा वर्षमध्येऽधिमासद्वयञ्च च* ॥६॥

 वा० भा०--यस्मिन् शशिमासेऽकसंक्रान्तिनस्ति सोऽधिमास इति प्रसिद्धम् । तथा यत्र मासे संक्रान्तिद्वयं भवति स क्षयमासो ज्ञेयः । यतः संक्रान्त्युपलक्षिता मासाः । अत एकस्मिन् मासे संक्रान्तिद्वये जाते सति मासयुगलं जातम् । स क्षयमासः कदाचित् कालान्तरे भवति । यदा भवति तदा कातिकादित्रय एव । तदा क्षयमासात् पूर्वं मासत्रयान्तर एकोऽधिमासोऽग्रतश्च मासत्रयान्तरितोऽन्यश्चासंक्रान्तिमासः स्यात् ।

 अत्रोपपत्तिः । चन्द्रमासप्रमाणमेकोनत्रिशत् सावनदिनान्येकत्रिशत् घटिकाः पञ्चाशत् पलानि २९॥३१॥५०। तथार्कमासस्त्रिशद्दिनानि षड्वशतिर्घटिकाः सप्तदशपलानि ३०॥२६॥१७॥ एतावद्धिदिवसरविर्मध्यमगत्या राशि गच्छति । यदाकगतिरेकषष्टिः कलास्तदा सार्धेकोनत्रिशता दिने २&॥३० राशि गच्छति । अतःश्वान्द्रमासादल्पोऽर्कमासस्तदा स्यात् । एवं रविमासस्य पर


१. अत्र ब्रह्मसिद्धान्ते।

मेषादिस्थे सवितरि यो यो मासः प्रपूर्यते चान्द्रः ।
त्रैत्राद्यः स ज्ञेयः पूतिद्वित्वेऽधिमासोऽन्त्यः ॥

२. अत्राषवचनानि ।

सर्वेषु मासेष्वधिमासकः स्यात् तुलादिषट्केऽपि च शून्यमासः ।
संसर्पकः सर्वभवो हि मासः सर्वेऽपि त्रैते खलु निन्द्यमासाः ॥

वृ० वसि० सि० मध्य० ६२ श्लो० ॥

एकस्मिन्नपि वर्षे चेद्द्वी मासावधिमासको ।
पूर्वो मासः प्रशस्तः स्यादपरस्त्वधिमासकः॥
एकस्मिन्नपि वर्षे यत्रेदं लक्ष्म दृश्यते उभयोः ।
तत्रोत्तरोऽधिमास: स्फुटगत्या चायमकॅन्द्वोः ॥

माल्पता' २९॥२०॥४० । सा चैषष्टिर्गतिवृश्चिकादित्रयेऽर्कस्य । स ईदृशोऽल्पोऽर्कमासो यदा चन्द्रमासस्यानल्पस्यान्तः पाती भवति तदैकस्मिन् मासे सङ्क्रमणद्वयमुपपद्यते । अत उत्ततं क्षयः कातिकादित्रय इति । पूर्वं किल भाद्रपदोऽसङ्क्रान्तिर्जातस्ततोऽर्कगतेरधिकत्वान्मार्गशीर्षो द्विसङ्क्रान्तिः । ततः पुनर्गतेरल्पत्वाच्चैत्रोऽप्यसङ्क्रान्तिर्भवति । ततो वर्षमध्येऽधिमासद्वयमित्युपपन्नम् ।। ६ ।।

 वा० वा०-अथाथिमासक्षयमासलक्षणमाह । असङ्क्रान्तिमास इति ।

 अत्र गणितशास्त्रे दर्शावधि मासं चान्द्रमुशन्ति । तत्र यस्मिन् दर्शावधिके मासि मेषार्कसङ्क्रमणं स चैत्रः यस्मिन् वृषसङ्क्रमणं स वैशाख इति । एवमन्यत्रापि । यस्मिन् मासि क्रमप्राप्तं सङ्क्रमणं न भवति स एवाधिकमास इति ।

उव्रतञ्च‌

मेषादिस्थे सवितरि यो यो मासः प्रपूर्यते चान्द्रः ।
चैत्राद्योऽसौ ज्ञेयः पूत्तिद्वित्वेऽधिमासोऽन्त्यः॥

इति अयमधिमासः स्फुटः स्पष्टमानेनैव अ[ स्यान्न मध्यममानेन ] ।
अनेन वासनानभिज्ञतया स्वच्छन्दं प्रवर्तमानस्य स्वपक्षस्थापनाय च सम्मतिवाक्यानि कल्पयतश्चोलभट्टस्य मध्यममानेनाधिक इति मतं निरस्तम् ।

१. वर्तमानकाले स्वल्पान्तरेणाङ्गीकृताटाद्रिभागमितसूर्यमन्दोच्चे मेषादिराशिस्थितेऽकें साव नदिनानि ।

मे | वृ | मि | क | सि | क | तु | वृ | ध | म | कु | मी ३० | ३१ | ३१ | ३१ || ३१ | ३० | २९ || २९ || २९ || २९ || २९ || ३० YYSS DSDDSS S DDDD SS DJJSS S SSS S DSDSS gA SSSS S OD SS SE SSSSSSJSSS SLSSS DDD ३३ | ५६ | ३२ ३५ | ५२ || ४ || २ || ३९ || ३ o YR R8

 एतन्निबन्धनश्लोकाश्च बापूदेवकृताः ।

त्रिशत् पञ्चशरा देवा मेषेऽर्के दिवसादिकम् ।
वृषे घराग्नयः सिद्धाः षट्शरा मिथुने क्रमात् ॥
धराग्नय: सप्तरामा रदा: कर्के धराग्नय: ।
गजाश्विनोऽक्षरामाश्च सिहे भूवन्हयो द्वयम् ॥
द्विशराश्च स्त्रियां त्रिशद्गोऽश्विनः श्रुतयस्तुले ।
गोऽश्विनोऽद्रिशराः पक्षौ गोऽश्विनो भानि गोऽग्नयः ॥
कौप्यें धनुषि गोदस्रास्तिथयो वन्हयो मृगे।
गोऽश्विनोऽब्धियमाः कुम्भे गोदस्रा गोऽब्धयस्तथा ॥
रामाब्धयो झषे त्रिशद्रामदस्रा धराग्नयः ।

२. चैत्राघः स ज्ञेयः ग पु०।   ३. अयमंशो ग पु० नास्ति।

द्वात्रिशद्भगतैर्मासैदिनैः षोडशभिस्तथा ।
घटिकानां *चतुष्केण पततीत्यधिमासकः ॥

 इति नियमोऽनर्थकः स्यादिति मध्यमः स्वीक्रियतामिति यदि ब्रूयात् प्रतिबूयादेनम्। किं भवता कृष्णद्वितीयायां घटिकाचतुष्टये गतेऽधिकमासारम्भः स्वीकृत: ! तथा सति शिष्टसमाचारभङ्गो दूषणम् ।

किन्न्च

यस्मिन् मासे न संक्रान्तिः सङ्क्रान्तिद्वयमेव वा ।
मलमासः स विज्ञेयो मासे त्रिशत्तमे भवेत् ।
इति काठकगृह्य भवन्मते विरुध्येतं ।
पञ्चमे पञ्चमे वर्ष द्वौ मासावधिमासकौ ।
तेषां कालातिचारेण ग्रहाणामतिचारतः ॥
इन्द्राग्नी यत्र हूयेते मासादिः परिकीतितः ।
अग्नीषोमौ स्थितौ मध्ये समाप्तौ पितृसोमकौ ।
तमतिक्रम्य तु यदा रविगच्छेतू कदाचन ।
अाद्यो मलिम्लुचो ज्ञेयो द्वितीयः प्राकृतो बुधैः ॥
असंक्रान्तिद्विसंक्रान्तिः संसर्पाहस्पती उभौ ।
समौ च बहवश्चाब्दे त्वधिमासः परः स्मृतः ॥

 इति महाभारत-लघुहारीत-ज्योतिर्नारदादिवाक्यानि च विरुध्येरन् । इह गणितशास्त्रे श्रीतस्मार्तकर्मानुष्ठानार्थ फलादेशोपयोगाय वा श्रृङ्गोन्नतिग्रहणादिग्रह गणितजातमुच्यते । तत्र फलादेशशास्त्रेषु नारदोक्तसंहितादिषु स्मृतिषु च स्पष्टत्वेनैव व्यवहारः । यत्, गणिते मध्यमानयनं कृतं तत् स्पष्टत्वसाधनार्थमेव । अहर्गणोऽपि स्पष्टाधिमासवशेनैव सैको निरेक: प्राक् साधितः ।

 किञ्च ‘यज्ञादिकालार्थसिद्धये गणितशास्त्रं वदामः ॥' इति वदतामृषीणां यादृशो ग्रहगणितोपबन्धस्तादृश एव कर्मानुष्ठानोपयुक्तो भवति । यस्मिन् मुनिकृतशास्त्रे ग्रहयुतिमहापातादिगणितकर्म स्वल्पं दृश्यते तत्साकाङ्क्षमिति ज्ञेयम् । तस्याकाङ्क्षापूरणमन्यमुनिशास्त्रादुविशेषगणितप्रतिपादकात्कार्यम्।

 ‘सर्वशाखाप्रत्ययमेकं कर्म' इति वत् । यथा च सूर्यसिद्धान्ते महापातसाधने गत्यन्तरं हर उक्तः स च साकाङ्क्ष एव शाकल्ये क्रान्तिगत्यन्तरस्यैव हरत्वाभिधानादिति । तस्मात् स्पष्टत्वेनासङ्क्रान्तिमास एवाधिकमासः ‘द्वात्रिशद्भिर्गतैर्मासैः” इति वाक्यं मध्यममानाभिप्रायेणोक्तम् ‘मासे त्रिशत्तमे भवेत्’ इति वाक्यमुपलक्षणत्वेनाङ्गीकार्यमिति न कोऽपि दोषः ।


 द्विसङ्क्रान्तिमासः क्षयाख्य उक्तः । द्विसङ्क्रान्तित्वं तदा भवति यदा चान्द्रमासमानात् सौरमासमानं न्यूनं भवति । सौरमासमानञ्च तदा न्यूनं भवति यदा सूर्यगतेराधिक्यं भवति रविगतेराधिक्यश्च सम्प्रतीदृशे रविमन्दोच्चे २॥१८॥०l० वृश्चिकादिस्थिते भवतीति । क्षयः कात्तिकादित्रय एव सम्प्रति स्यादिति भाष्यं व्याख्येयम्।

 वृश्चिकादित्रयस्थेऽपि तदा स्याद्यद्यधिशेषं तात्कालिकमतिस्वल्पं स्यात् । तत्स्वल्पत्वमधिकमासे पूर्वनिकटपतिते भवेदिति क्षयमासात्पूर्वमधिमासो नियतः । ईं यदैव सौरमासस्योपचयस्तदैवाधिकमास इति वर्षेऽधिमासद्वयमुत्पन्नम् । मासत्रयाभ्यन्तरेऽधिकमासो भवतीति भाष्यकृदभिप्रायः । न च पूर्वोऽधिमासः क्षयमासान्मासत्रयमित एवान्तरे भवतीति युक्तम् क्षयमाससंलग्नोप्यधिमासः संश्रूयते ।

तत्प्राक्संग्यधिमासको यदि भवेत् तत्रत्य सांवत्सरम् ।
तस्मिन् शुद्धतया क्षयेऽपि वचनात् कुर्याद्द्वयोः कोविदः ।

 इति निर्णयश्रवणात् । मासत्रयोक्तिरुपलक्षणम् । भाद्रपदोऽधिमास उदाहरणार्थत्वेनेति । इदमधिमासद्वयं क्षयश्च स्पष्टमानेनैव । मध्यममानेन क्षयमासो नोत्पद्यते । मध्यमसौरमासमानस्य मध्यमचान्द्रमासमानादधिकत्वात् ।

 क्षयमासोदाहरणं सकलागमाचार्यगणेशदैवज्ञैः कृतं तत् प्रदर्श्यते । शकातीकाले १४६२ सौरपक्षे दशन्तिाः सङ्क्रान्तयश्च । अत्र मासाः शुक्लादिका वेद्या । भाद्रकृष्णपक्षेऽमातिथिभाँमेि घटिकाः ४७ रव्युदयात् । तत्रोदयात्कन्याकों जात एतासु घटीषु । एवं सर्वत्र वेद्यम् । आश्विने ३० गुरौ घ० १४॥ तत्र तुलार्कः घ० २४ अधिमासोऽयम् । काप्तिके ३० शनौ घ० ४८ वृश्चिकेऽर्क: घ० ४९ । मार्गशीर्षवदि ३० रवौ घ० ३० धनुष्यर्कः घ० ४७ । पौषकृष्ण ३० भौमे घ० १६ मकरेऽर्कः घ० ६ क्षयमासोऽयम् । माघवदि ३० गुरौ घ० ३ चतुर्दश्यां घ० १४ बुधे कुम्भेऽर्कः घ० ३३ ।।

 शके १४६३ वैशाखोऽधिमासः ।

 एवञ्च शके १६०३ सौरपक्षे भाद्रवदि १४ गुरौ घ० ३ तत्र कन्यार्कः । भाद्रवदि ३० शुक्रे घ० ३ । तत्र आश्विनवदि ३० शनौ' घ० ३५ तुलार्कः घ०.५३ अधिमासोऽयम् । काक्तिकवदि ३० । घ० १५ चन्द्रे वृश्चिकेऽर्कः घ० ४७ ।। मार्गशीर्षवदि ३० बुधे घ० धनुष्यर्कः घ० १६ । पौषवदि ३० गुरौ घ० ४८ मकरेऽर्कः घo ३५ क्षयमासोऽयम् ।

 ततः शके १७४४ भाद्रवदि १४ शनौ घ० २४ कन्यार्कः घ० ५६ । भाद्रवदि ३०॥ रवौ घ० २४ । आश्विनवदि ३० भौमे घ० १ तुलार्कः घ० २२ अधिमासः । कातिके ३० बुधे घ० ४४।। मार्गशीर्षशुक्ल १ गुरौ वृश्चिकेऽर्कः घ० १६॥ मार्गशीर्षवदि ३० शुक्रे घ० ३१ धनुष्यर्कः घ० ४५॥ पौषवदि ३० रवौ घ० २० मकरेऽर्कः घ० ४ क्षयमासोऽयम् ।


१ दर्शाः स’* क ख ग पु० ।।

एवं सौरपक्षे शके १८८५ अाशिवघ्नोऽधिमासः पौषः क्षयमासः ।
ततः शके २०२६ भाद्रपदोऽधिमासः पौषः क्षयः ।

 ततः शके २०४५ भाद्रपदोऽधिमासः । माघः क्षयमासः । अत्रैकवाषिकी शुद्धिर्यावद्गोकुभिः कुवेदेन्दुवर्षेर्वा गुण्यते तदा तिथिस्थाने शून्यं भवतीति तैर्वर्षेः । क्षयमाससंभव उत्तः ।

 केचितु—

सवितृमण्डलमेति यदा शशी तदनुसङ्क्रमण कुरुते रवि:।
मखमहोत्सवनाशकरस्तदा मुनिवरैः कथितोऽधिकमासकः ॥

 इत्यादिवाक्यैर्योऽयमीदृशोऽधिकमासः स एव मखमहोत्सवादौ निषिद्ध इत्याहुः । अयमर्थः । योऽयं गणिते दशान्तः समायाति स किल रविचन्द्रबिम्बकेन्द्रयोगकालः । तस्मात् कालाद्रविचन्द्रबिम्बप्रान्तयोगो मानैक्यखण्डकलाकालेन पूर्वमासीद् भविष्यति च तदग्रत इति स कालः साध्योऽनुपातेन । यदि गत्यन्तरकलाभिः षष्टिघटिकास्तदा। मानैक्यखण्डकलाभिः किमिति स कालो भवति । अनेन कालेन दर्शान्त ऊनितो युक्तश्च कार्य । स तु बिम्बस्पर्शभुक्तिकालयोरन्तरमिव रविचन्द्रबिम्बकालो भवति। अमुमेव मण्डलान्तमासमित्याहुः ।

 मण्डलान्तमासानन्तरं चेद्रविसङ्क्रमणं तदाऽधिमासः सर्वकर्मसु निषिद्धो नान्यथाऽधिके निषिद्ध इति कर्मानुष्ठानोपयोगिकालप्रतिपादकग्रहगणितशास्त्रप्रवर्तकैर्मुनिभिरयं मण्डलान्तमासोऽधिकमासनिर्णयायादृतश्तेत्तदा को नाम न स्वीकुर्यात् । वेद एव धर्मे प्रमाणं नान्यदिति वादिनामृषीणां श्रुतिस्मृतिकर्मानुष्ठानोपयुक्तं यदेव स्मरणं तदपि वेदमूलकमेव । तस्मान्मण्डलान्तमास आर्षमूलकश्चेत्तदा प्रमाणिक एव कि बहुनोत्तन।

 किञ्च ग्रहयुती 'ध्रुवात्रीयमानसूत्रस्थयोरेव ग्रहयोयोगो विवक्षितः। भेदयोगे च भूपृष्ठस्थदृक्सूत्रस्थयोर्योंगो विवक्षितः । अत एव शाकल्ये भेदयोगे न दृक्कर्मदानं किन्तु ग्रहयुतिकाले लम्बनदानमन्ययोगे च न लम्बनदानं किन्तु दृक्कर्मसंस्करणमुक्तम् ।

दृक्कर्मणैव तत्सिद्धेर्भग्रहग्रहसंयुतौ ॥*
लम्बनावनती स्याता3 मपि सत्यन्तरद्रये ॥
इष्टं लम्बनमन्यत्र यदिष्टाऽवनतिर्भवेत् ॥ इति ॥

 अमा साद्ध वसतः सूर्याचन्द्रमसौ यस्यां साऽमावास्येति शब्देन दशांन्त उच्यते । अत्र दर्शान्तकाले भूगर्भात्रीयमानमर्कोपरि यत्सूत्र तत्सूत्रस्थयोरेव रविचन्द्रयोयोगः स्वीकृतः । तनोति विस्तारयति वर्धमानां क्षीयमाणां वा चन्द्रकलां यः कालविशेषः स तिथिशब्देनोच्यत इत्यत्रापि भूगर्भाक्षीयमानमर्को प्रति यत्सूत्र यच्च भूगर्भाच्चन्द्र प्रति नीयमानं तत्सूत्रयोरन्तरं यदा द्वादशभागमितं तदैकैका तिथिरिति मुनिभिः स्वीकृतम् । यत्र तेषां मुनीनां यादृशी गणितरचना तत्र स्थले तादृशोऽर्थस्तेषां सम्मतो विवक्षित


१. कुर्वन क० ख० पु० । २. संगतौ क ख ग पु० । ३. नस्ता क ख ग पु० । इति गम्यते। यद्यन्यमुनिग्रन्थे विशेषो दृश्यते तदेदं मुनिकृतं सामान्यशास्त्रमिति गम्यत इति प्रागुक्तमेव । 'पदे जुहोति' इत्यनेनाहवनीये जुहोतीतिवत् । यथा च भेदयोगे दृक्कर्मसंस्कारो न कर्तव्य इत्यर्थप्रतिपादके न ग्रहणादन्ययोग इति शाकल्यवाक्येन नक्षत्रग्रहयोगेष्विति सर्वत्र प्राप्युष्माणं सूर्यसिद्धान्तवाक्यमिव । एतेनाधिकमासनिर्णयाय दशन्ते लम्बनसंस्कृति स्वकपोलकल्पितां वदन्तश्चन्द्रग्रहणे च तिथौ दृक्कर्मसंस्कारं च वदन्तो निरस्ताः । अथवा मुनिमतविरुद्धं वदन्तु नाम किं ममानेन तथाऽपि ।

 “शाकल्यसंज्ञमुनिना निखिलं निबद्धं पद्यस्तदेव विवृणोमि सवासनं स्वैः” । इति तेषां प्रतिज्ञाभङ्गो मम चित्तं क्षोभयति ।

यद्यपि न भवति हानि: परकीयां चरति रासभे द्राक्षाम्।
असजमञ्जसमिति मत्वा तथापि खलु खिद्यते चेतः ।

 इति न्यायेन । किञ्च शीघ्रोच्चमन्दोच्चपाताख्यदेवताविशेषाः सौरादिशास्त्रेषूक्तास्त्वया च नीचदेवताऽप्यधिका स्वीकृता ।

"ग्रहात्प्राग्भगणार्द्धस्थः प्राक्मुखं कर्षति ग्रहम् ।
उच्चसंज्ञोऽपरार्द्धस्थस्तद्वत्पश्चान्मुखं ग्रहम् ।
इत्यनेन कि न विरुध्यते ।
दूरस्थितः स्वशीघ्रोच्चाद्ग्रहः शिथिलरश्मिभिः ।
सव्येतराकृष्टतनुर्भवेद्वक्रगतिग्रहः ।

 इत्यनेनापि नौचदेवतास्वीकरणं विरुध्यते । यथोच्चदेवतया ग्रह आकष्यंते तथा नीचेनाप्याकष्यंत इति त्वयोच्यते । तथा सति नीचसान्निध्ये न वक्रा गतिर्धनर्णवासनाप्रतिपादनं यन्मुनिभिरुच्यते तत्सर्व त्वदुतनीचदेवतास्वीकारेण विरुध्यते। उच्चनीचदेवतयोस्तुल्यगतित्वेन विरुद्धदिग्जनितसमाकर्षणाद्ग्रहबिम्बस्वरूपमुन्मथ्येत निष्क्रियं वा प्रसज्जेत।

 किञ्चोच्चदेवतावशेनैवोपपद्यमानं ग्रहोर्ध्वाधरगमनं न स्वार्थेॐ देवताद्वयं कल्पपयति । याम्योत्तरगतौ विक्षेपात्मिकायामेकस्य पातस्यैव कारणत्वेन कल्पितत्वात् । तस्मादिदमप्यसत् । किञ्च शनिकक्षोध्वस्थस्य भचक्रस्य

 'सममुडुभिरदृश्यैरडूितं दस्रभाद्य:' इत्यनेनाभानप्रतिपादनं दृश्यमानानामश्विन्यादिनक्षत्राणाञ्च चन्द्रकक्षास्थितत्वापादनं मुनिमतविरुद्धत्वादयुक्तत्वाच्चासत्। किश्व भूमेराधारकल्पना स्वीकरणं गतिशास्त्रप्रणेतृविरुद्धत्वादयुक्तम् ।

 किञ्च गतेर्मन्दफलसाधने४ टीकाकारेण धनर्णव्यत्यास उक्तस्तत्र च मन्दकर्णवृद्धिह्रासयोः कारणत्वाभिधानं कृतं तदप्यसत्।


१- सूर्य सिद्धा० स्पष्टा० ४ श्लो० ।
२. सू० सि० स्प० ५२ श्लो० । वक्रगतिस्तदा' इ० पाठा० ।
३. स्वार्थ क ख ग पु० । ४. फलमाधने इ० ग पु० ।
 सि०-१२  किञ्च यष्टिसाधने शृङ्गोन्नतौ च यद्दूषणं दत्तं तद्युक्तिशून्यत्वादसत् । उच्छास्त्रं स्वच्छन्दं प्रवर्त्तमानानामेवमादीनि दूषणान्येव भूषणानि भवन्तीति गुणा एव तेषां वक्तव्यास्त एव दूषणाय प्रभविष्यन्ति ।

 यथा सौरचान्द्रान्तरेऽधिकामासाः पूर्वे: स्वीकृतास्तथा त्वया सौरसावनान्तरे चान्द्रसावनान्तरे वा न स्वीकृता इति तवायं गुण उत्तयुक्तस्तुल्यत्वादिति । नक्षत्रानयनं स्थूलसूक्ष्मभेदेन धर्मशास्त्रफलादेशशास्त्रोपयुक्तत्वाद्द्वविधमादृतम्। तत्त तथैव त्वयाप्यादृतमिति महान् गुणो वैषम्यस्वीकारात् । रविचन्द्रयोगाद्योगः साधितस्तदान्यग्रहयोगाद्योगाः कुतो न भवन्तीति नोक्तमिति गुणः । ग्रहाणां स्पष्टीकरणे वैषम्याङ्गीकरणमपि भवतो गुणगणनार्थं प्रभवति ।

 अथ यथा मुनिशास्त्रं तथैव मया स्वीक्रियत इति यदि ब्रूयात् प्रतिब्रूयादेनम् । किमर्थ तहि लम्बनदृक्कमांड्युक्तमिति ।

 ननु मुनिभिरनुप्त बीजमपि भवद्धि: स्वीक्रियते तद्वन्मदुत्तलम्बनसंस्करणमधिमासार्थ स्वीक्रियतामिति चेत् । उच्यते । अस्मिन् काले बीजमेतावत् तस्मिन् काले चेदमिति नोक्तं तथापि बीजं संस्कार्यं ग्रहेष्वित्युक्तं मुनिभिः ।

 ध्यानग्रहोपदेशाद्वीज ज्ञात्वा सुदैवज्ञे: ।  तत्संस्कृतग्रहेभ्यः कर्त्तव्यौ निणयादेशौ ।। इति । अत एव बीजं त्वयापि स्वीकृतम् ।

‘मुनिप्रणीते मनुजैर्दृश्यते क्वचिदन्तरम्।
तदा तदेव संसाध्यं न कार्यं सर्वमन्यथा इति । तथा सौरे।

'तत्तद्गतिवशान्नित्यं यथा दृक्तुल्यतां ग्रहाः ।
प्रयान्ति तत्प्रवक्ष्यामि स्फुटीकरणमादरात् ॥ इति ।

 अत्र नित्यमिति स्फुटीकरणविशेषणं, तेन नित्यं स्फुटीकरणं वक्ष्यामीति । तत्र स्फुटीकरणं द्विविधम् । एकं नित्यम् । अन्यन्नैमित्तिकञ्च । तत्र नियतनिमित्तोपाधिना तुङ्गव्यवधानादिना क्रियमाणं नित्यमित्युच्यते । अनियतनिमित्तोपाधिना बीजवशेन क्रियमाणं नैमित्तिकम् । बीजाख्योऽपि कश्चन वायुविशेषोऽस्तीति कल्प्यते तत्संस्कारस्य दृष्टत्वात्, उच्चपातादिदेवतावत् । स तु स्वच्छन्दगतिश्चन्द्रकक्षाप्रभूतिष्वष्टाष्वपि कक्षासु भिन्नभिन्नजवेन कदाचिद्वाति । कदाचिदेकस्यामेव कक्षायां वाति द्वद्यादिकक्षायां वा कदाचित् कक्षाष्टकेऽपि न वाति। यन्मते मुनीनामतीन्द्रियार्थविज्ञाने शक्तिरस्ति तन्मते बीजजवस्य त्रैविध्यं स्वीकार्यम् । कल्पकाले या वास्तवा ग्रहशीघ्रमन्दोच्चपातानां भगणाद्या गतिस्तस्याः संख्याया एकरूपत्वमेवापेक्षितम् । वस्तुनि द्वैरूप्यासंभवात् । तस्याः कल्पगतेरनुपातसिद्धा यैकदिनजा गतिः साप्येकरूपैव । मुनिभिः कस्मिश्चित् कालविशेषे योपलब्धा मध्यमा गतिः सा वास्तवगतेन्यूनाधिका


१. to सि० स्पष्टा० १४ হস্তীo दृष्टा । कल्पादितो वास्तवगत्या साधितग्रहेषु कल्पादित एव वास्तवोपलब्धगत्यन्तरानुपातसिद्धान्तरसंस्कारेण दृक्समत्वं सः बहुकालं दृष्टमिति प्रत्यक्षोपलब्धमध्यगूत्यैव नूतनाः कल्पभगणाः शिष्याणा क्लेशो मा भूदिति कल्पिताः । एवं बोजजववशेनैव भगणानां भेदी जातः । इयं बीजगतिनियतोपाधावेवान्तर्गता। अत एव ।

 युगे' युगे महर्षीणां स्वयमेव विवस्वता।
 इति सूर्यसिद्धान्ते उत्तम् । किञ्च यन्मते अतीन्द्रियार्थविज्ञानं श्रुतित एव भवति तत्र तु ग्रहपातोच्चभगणानां संख्यानानात्वं वेदमूलकमिति वेदितव्यम् । श्रुतावपि कथमनेकधा पाठ इति । तत्रापीदमेवोत्तरं तत्तत्कालविशेषावच्छिन्नमध्यमगतिभिन्नत्वाभिप्रायेण वेदे नोत्तम् । किमिति वास्तवा एकविधा एव भगणा नोक्ताः । कथमेवं विधा उक्ता इति वेदं कः पर्यनुयुज्यात् । तस्मादियं बीजगतिर्नियतोपाधावन्तर्गतेत्ययमेको भेदः । अत एव स्मर्यते यस्मिन् काले येन पक्षेण दृग्गणितैक्यं दृश्यते तस्मिन् काले स एव पक्षोऽङ्गीकार्यं इति विषयव्यवस्था । अयं बीजगतिभेदो मनुष्यैः पार्थक्येन विवेत्तुं न पार्यते । कल्पादिकालादन्यस्माद्वा कालादुपचयापचयात्मकः कतिपयकाले नियतगतिद्वितीयो भेद:। यथा चाचायों वक्ष्यति 'खाभ्रखाकेंहता: कल्पयाता: समा इति। अयं पारम्पयेंणोपदेशान् मनुष्यैरपि ज्ञातुं शक्यते।

 सम्प्रति नवकलोनश्चन्द्रो दृक्सम इति तृतीयो भेदः यथा च गणेशदैवज्ञैरुक्तं ‘अङ्ककलिकोनाब्ज इति । अयञ्च मनुष्यलक्ष्यः । ‘ध्यानग्रहोपदेशादिति पूर्वं यदुक्तं २तदनयोर्भदयोविषयः । वेधस्य चित्तैकाग्रयेण यन्त्रद्वारा ग्रह [ण] ज्ञानं ध्यानग्रहशब्देनोच्यते । तस्मात् पारम्पर्योपदेशाॐच्चेत्यर्थः । तस्मादयं बीजाख्यवायुविशेषः समस्तैव्र्यस्तैर्वा गतिभेदैग्रहमुच्चं पातं वा नक्षत्र बहून्वा सर्वान् वा चालयति । नक्षत्रध्रुवकस्यापि दृक्समत्वमिष्टम् ।

 “गोलं बध्वा *परीक्षेत विक्षेपं ध्रुवकं स्फुटम्' इति सूर्यसिद्धान्तोक्तेः ।

 तस्माद्बीजसंस्करणमार्षशास्त्रमूलं लम्बनसंस्करणमधिमासनिर्णयार्थं दशन्तेि न कार्यमार्षशास्त्रविरुद्धत्वादयुक्तत्वादद्ययावत्प्रामाणिकैरकृतत्वाच्चेत्यलमनया प्रसङ्गागततन्त्रान्तरदूषणकथा प्रस्तावनय ॥६॥

श्रीमत्कौङ्कणवासिकेशवसुतप्राप्तावबोधाद् बुधा-
द्भट्टाचार्यसुताद्दिवाकर इति ख्याताज्जनि प्राप्तवान् ।
यः कृष्णस्तनयेन तस्य रचिते सद्वासनावात्तिके
सत्सिद्धान्तशिरोमणेः सुविषमो मध्याधिकारो गतः ॥
॥ इति गणिताचार्यनृसिहकृतौ मध्यमाधिकारः ।


१- सू० सि० मध्य० ८ श्लो० । २. तदसयोविषय इ ग पु० । ३. देशात्यर्थ: इ ग पु० । ४.परं रक्षेत इ ग पु० ।  इदानीं गणकानों प्रतीत्यर्थ क्षयमासकालान् गतागतान् कतिचिद्दर्शयति स्म ।

गतोऽब्ध्यद्रिनन्दै ९७४ र्मिते शाककाले ।
तिथीशै १११९ भविष्यत्यथाङ्गाक्षसूयैः १२५६ ।।

गजाद्युग्निभूमिः १३७८ स्तथा प्रायशोऽयं
कुवेदेन्दु १४१ वर्षैः कचिद्गोकुभिश्च १९' ॥७॥

 वा० भा०-स्पष्टम् ।
 अत्रोपपत्तिः । यदा किलैकविशतिः शुद्धिस्तदा भाद्रपदोऽधिमासः । तस्मिन् जाते कातिकादित्रये क्षयमासः संभाव्यते । सा च तथाविधा शुद्धिः कुवेदेन्दु १४१ वर्षान्तरे काले पुनर्भवति । किन्तु सत्रिभागाभिः षड्रभिर्घटिकाभिरधिक। भवति। कदाचिदेकोनविंशत्या वर्षस्तादृशी भवति। तत्र त्रिभागोनाभिश्चतुर्दशघटिकाभिरधिका भवति । कुवेदेन्डुवर्षभ्यस्तथैकोर्नावशतिवर्षेभ्यो ‘द्विधाब्दा द्विरामैः खरामैश्च भक्ता इत्यादिना लब्धेष्वधिमासेषु शेषतिथिषु शून्यं प्रथमस्थाने सत्र्यंशाः षड्घटिकाः स्युः ६ । २० ॥ द्वितीये वित्र्यंशाश्चतुर्दश १३ । ४० । अत उत्ततं प्रायशोऽयं 'कुंवेदेन्दुवर्षेः क्वचिद्गोकुभिश्चेति । प्रागग्रतश्चेत्यर्थादुक्तं स्यात् ॥७॥


१. अत्र बापूदेवः ॥

अासन्नमानं भिन्नस्य ज्ञातुमिष्टं यदा तदा ।
आदावंशहरौ। कायाँ दृढौ तौ च मिथो भजेत् ।

पृथक् फलानि विन्यस्य पङ्क्त्यां तेषामधः क्रमात् ।
आद्य फल लवस्थाने हरे रूप न्यसेत्तत: ।

द्वितीयलब्धिसंक्षुण्णं कल्पितांशं युतं भुवा ।
तयैव लब्ध्या भक्त तं द्वितीयासादधो न्यसेत् ॥

ततस्तृतीयलब्ध्या च द्वितीयांशहरौ हतौ ।
युतावाद्यांशहाराभ्यां तृतीयाप्तादधो न्यसेत् ॥

चतुर्थासादधोप्येवं पञ्चमासादिषु क्रमात् ।
लब्ध्यन्त न भवेद्यावत्तावत्कार्य विजानता ॥

न्यूनानि विषमाणि स्युः स्यु: समान्यधिकानि वै ।।
एवमासन्नमानानि स्यु: सूक्ष्माण्युत्तरोत्तरम् ।

 अत्रोदाहरणम् । राशिः भैर्दैईदैछैई६६६ई एतावंशहरौं लक्षत्रयेणापवर्तितौ जातौ दृढी  इदानीमस्य प्रश्नमाह -

यत् प्रोक्तं फलकीर्तनाय मुनिभिर्वर्षेऽधिमासद्वयं'
तत् प्रब्रूहि कथं कदा कतिषु वा वर्षेषु तत्संभवः ।
एवं प्रश्नविदां वरेण गणक: पृष्टो विजानाति य
स्तं मन्ये गणकाब्जकुङ्मलवनश्रोद्वोधने भास्करम् ॥८॥

 वा० भा०-स्पष्टम् ।।८।

 

इत्यधिमासादिनिर्णयः ॥

 इदानों भूपरिधिमाह।

प्रोक्तो योजनसंख्यया कुपरिधिः सप्ताङ्गनन्दाब्धय-४९६७
स्तद्व्यासः कुभुजङ्गसायकभुवो १५८१ ऽथ श्रोच्यते योजनम् ।
याम्योदक्पुरयोः पलान्तरहतं भूवेष्टनं भांश ३६० हृत्
तद्भक्तस्य पुरान्तराध्वन इह ज्ञेयं समं योजनम् ।।१।।


१. अत्रार्षवचनानि ।

प्रायशो न शुभ: प्रोतो ज्येष्ठवाषाढ़ एव च ।
मध्यमौ चैत्रवैशाखावधिकोऽन्यः सुभिक्षकृत् ।
प्रायः कार्तिकमासस्य वृद्धिर्नेप्टेह तादृशी ।
आत्यन्तिकी यदा सा स्याङ्ज्जगदौत्पातिक तदा ॥
देव कातिकमासोऽयं वर्धते नापि हीयते ।
मासानामितरेषां वै वर्धनं प्राह नारदः ।
यां तिथि समनुप्राप्य तुलां गच्छति भास्करः ।
तयैव सर्वसंक्रान्तियवन्मेषं न गच्छति ।

२. अत्र श्रीपतिः ।

वेश्मान्तः पतितेषु भास्करकरेष्वालोक्यते यद्रजः ॥
स प्रोक्तः परमाणुरष्टगुणितैस्तैरेव रेणुर्भवेत् ।
तैर्बालाग्रमथाष्टभिः कचमुखैलोँक्षा च यूकाष्टभिः
स्यात् ताभिश्च तदष्टकेन च यवोऽष्टाभिश्च तैरङ्गलम् ।
तैः स्याद्द्वादशभिर्वितस्तिरुदितो हस्तश्च ताभ्यां पुन
श्चापं हस्तचतुष्टयेन धनुषां क्रोशः सहस्रद्वयम् ।
एवं क्रोशचतुष्टयेन गदित सांवत्सरैयोंजन
कक्षा तद्ग्रहधिष्ण्यभूपरिधितो व्यासादिसंसिद्धये ।

सि० शे० Ho Q-90 श्लो०
 
 वा० भा०-भूपरिघेरुपपतिगॉले कथ्यते । योजनलक्षण गणिते कथितमस्ति। तथाप्यत्र यदुच्यते तत्रेदं कारणम् । भूरेकैव किन्तु यत्त्वार्यभटादिभिराचार्यैः सत्यपि नियामके पलांशादर्शनेऽन्यथान्यथा तत्प्रमाणमभिहितं तत्र षट्ससाष्टयवमङ्गुलं कनिष्ठिकादिभेदेन शास्त्रेषूच्यते ॥ तेनाभि प्र,येणाऽन्येन वा यत् तैरुक्तं तदनेन स्पष्टीक्रियते । याम्योत्तरयोः पुरयोः पलांशान् वक्ष्यमाणप्रकारैज्ञात्वा तेषामन्तरेणानुपातः । यदि भांशपरिधौ दक्षिणोत्तरमण्डल एतावत् पलान्तरं तदा भूपरिधौ पुरान्तरे किमिति । यल्लब्ध तावन्तो विभागाः पुरान्तरस्य क्रियन्ते । यावानेको विभागस्तावद्योजन ज्ञेयम्। तादृशेयजनैर्देशान्तर कर्तव्यमित्यर्थ: ।। १ ।।

 इदानीं भूपरिधिस्फुटीकरण मध्यरेखां चाह-

लम्बज्यागुणितो भवेत् कुपरििधः स्पष्टखिभज्याहुतो
यद्वा द्वादशसंगुणः स विषुवत्कर्णेन भक्तः स्फुटः ।
यल्लङ्गोञ्जयिनीपुरोपरि कुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशत्
सूत्र मेरुगतं बुधैर्निगदिता सा मध्यरेखा भुवः१ ।२।

 वा० भा० - अत्रोपपत्तिगले । २ ।।

 इदानी देशान्तरमाह ।

यत्र रेखापुरे स्वाक्षतुल्यः पलस्तन्निजस्थानमध्यस्थितैयोंजनैः ।
खेटभुक्तिर्हता स्पष्टभूवेष्टनेनोद्धृता प्रागृणं स्वं तु पश्राद् ग्रहे ॥३॥

 वा० भा०-अत्रोपपतिस्त्रैराशिकेन गोलेऽभिहिता च । ३ ।। ।

 इदानीं देशान्तरघटिका आह।

प्राग्भूविभागे गणितोत्थकालादनन्तरं प्रग्रहणं विधोः स्यात् ।
आदी हि पश्चाद्विवरे तयोयां भवन्ति देशान्तरनाडिकास्ता: ।।४।।
तद्घ्नं स्फुटं षष्टिहृतं कुवृत्तं भवन्ति देशान्तरयोजनानि ।
घटीगुणा षष्टिहृता द्युभुक्तिः स्वर्णं ग्रहे चोक्तवदेव कार्यम् ॥५॥


१. अत्र श्रीपतिः ।

लङ्का कुमारी नगरी च काञ्ची पानाटमद्रिश्च सितः षडास्यः ।
श्रीवत्सगुल्मं च पुरी ततश्च माहिष्मती चोज्जयिनी प्रसिद्धा ।॥
स्यादाश्रमोऽस्मान्नगरं सुरम्यं ततः पुरं पट्टशिवाभिधानम् ।
श्रीगर्गराटं च सरोहिताक्षस्थानेश्वरं शीतगिरिः सुमेरु: ॥
इतीव याम्योत्तरगां धराया रेखामिमां गोलविदो वदन्ति ।
अन्यानि रेखास्थितिभाजि लोके ज्ञेयानि तज्ज़: पुटभेदनानि ।

( सि० शे० मध्य० ९५-९७ श्लो० )
 

अकॉदयादूर्ध्वमधश्च ताभिः प्राच्यां प्रतीच्यां दिनपप्रवृत्तिः ।
ऊध्र्व तथाधश्वरनाडिकाभी रवावुदग्दक्षिणगोलयातें ॥६॥

 वा० भा० - यः किल मध्यरेखाया अपरिज्ञानात् ततः प्राक् पश्चाद्वा स्थितोऽस्मीति न वेति तेनैवं ज्ञातव्यम् । विधुग्रहणदिने घटिकायन्त्रेण स्पर्शकाले रात्रिगतं ज्ञेयम् । अथञ्च गणितेन स्पर्शकाली ज्ञेयः । गणितोत्थकालादनन्तरं प्रग्रहण यदि दृष्ट तदा द्रष्टा रेखात: प्राग्भूविभागे । यतो द्रष्टा यथा यथा रेखात: प्राग्व्रजति तथा तथा रेखोदयात् प्रागेवाकॉदय पश्यति । इतोऽन्यथा चेतदा पश्चाद् द्रष्टा । दृग्ग्रहणप्रग्रहणकालयोरन्तरं देशान्तरघटिकास्ताभिगुणितं षष्टया हृतं स्पष्टभूवेष्टनम्। एवमनुपाताद्देशान्तरयोजनानि । अथवा कि योजनैः । यदि वटीषष्टया गतिलभ्यते तदा देशान्तरघटीभिः किमिति एवं यत् फलमुत्पद्यते तत् प्रागूणं पश्चाद्धनमिति युक्तमुक्तम् । तथा प्राच्यां ताभिर्घटीभिर्दिनवारप्रवृत्तिरकर्षोदयादूध्र्वं भवति ॥ ५ तीच्यान्तु तस्मादधः ॥ यतो लड्रोदये वारादिः। अत एव च रवावुतरगोलस्थे। चरार्धघटिकाभिरूध्वम्। यतस्तदोन्मन्डल क्षितिजादूर्ध्वम् । दक्षिणे त्वधोऽतस्तत्रोदयादधो वारप्रवृत्तिरिति सर्वं निरवद्यम् ।। ४-६ ।।

 इदानों ग्रहाणां बीजकर्माह।

खाभ्रखाकैर्हृताः कल्पयाताः समाः शेषकं भागहारात् पृथक् पातयेत् ।
यत्तयोरल्पकं तद्द्वशत्या २०० भजेल्लिप्तिकाद्यं फलं तत् त्रिभिः सायकैः॥७॥


१. अत्र ब्रह्मगुप्तः ।

जगति तमोभूतेऽस्मिन् सृष्टयादौ भास्करादिभिः सृष्टैः । यस्माद्दिनप्रवृतिदिनवारोऽकोंदयातू तस्मात् ।

ब्रा० स्फु० सि० १ अ० ३३ श्लो० ।
 

तथा श्रीपति:

सृष्टमुंखे ध्वान्तमये हि विश्वे ग्रहेषु सृष्टष्विनपूर्वकेषु।
दिनप्रवृत्तिस्तदधीश्वरस्य वारस्य तस्मादुदयात् प्रवृत्तिः ।

सि० शे० मध्य० ११ श्लो० ।।
 

लङ्कोदग्याम्यसूत्रात् प्रथममपरतः पूर्वदेशे च पश्चाद
ध्वोत्थाभिर्घटीभिः सवितुरुदयतो वासरेशप्रवृत्तिः ।
ज्ञेया सूर्योदयात् प्राकू चरशकलभवैश्चासुभिर्याम्यगोले
पश्चात् तैः सौम्यगोले युतिवियुतिवशाच्चोभयोः स्पष्टकालः ॥

सि० शे० मध्य० १३ श्लो० ।।
 

अन्यच्च तत्रैव ।

केचिद्वारं सवितुरुदयात् प्राहुरन्ये दिनार्धाद्धानोरर्धास्तमयसमयादूचिरे केचिदेवम् ।
वारस्यादि यवननृपतिर्दिङ्मुहूर्ते निशायां लाटाचार्यः कथयति पुनश्चार्धरात्रे स्वतन्त्रे ॥

सि० शे० म० १० श्लो० ॥
 

पञ्चभिः पञ्चभूभिः कराभ्यां हतं भानुचन्द्रेज्यशुक्रेन्दुतुङ्गेष्वृणम् ।
इन्दुना दस्रबाणैः कराभ्यां कृतैर्भीमसौम्येन्दुपातार्किषु स्वं क्रमात् ॥८॥
 वा० भा० - स्पष्टम् ।
 अत्रोपलब्धिरेव वासना यद्वर्षसहस्रषट्कं यावदुपचयस्ततोऽपचय इत्यत्रागम एव प्रमाणं
नान्यत् कारणं वक्तुं शक्यत इत्यर्थः ॥ ७-८ ॥

 अथाधिकारोपसंहारे श्लोकद्वयं युक्तियुक्तमाह।

 यद्ग्राम्यैरपि विस्तृतं बहुतरैस्तन्त्र'प्रकारान्तरै
 र्मन्दानन्दकरं तदत्र निपुणैः प्राज्ञैरवज्ञायते ।
 आख्याते पृथुता सगोलगणिते व्यर्था हि तस्मान्मया
 संक्षिप्तं नच विस्तृतं विरचितं रञ्जयो हि सर्वो जनः ॥ ९ ॥
 रूपस्थानविभागतो दृढगुणच्छिद्भ्यां च संचारतो
 नानाच्छेदविभेदभिन्नगुणकैर्नानाप्रकारेष्वपि
 अाद्याद्यत्र विचित्रभङ्गिभिरभिप्रेतप्रसिद्धयै क्रिया
 लष्वी वाथ समा तदेव सुधिया कार्य' प्रकारान्तम् ॥ १० ॥
वा० भा०-स्पष्टार्थमिदं श्लोकद्वयम्। ९-१० ।

  इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे
     मध्यगतिसाधनाधिकारः प्रथम: ? ॥ १ ।।





१. अत एव विष्णुदैवज्ञः ।
 यद्यत् क्रियालाघवमत्र तन्त्रे तत् तद् गुरुत्वाय भवेत् कृतीनाम् ।
 क्रियागुरुत्वानितरां लघुत्वमहो विचित्रा गणितप्रसति:।  अत्राधिकारे ग्रन्थसंख्या नवशतानि ॥ ९०० ।
 इदानीं स्पष्टगतिव्याख्यायते । तत्रादौ तदारम्भप्रयोजनमाह--
 यात्राविवाहोत्सवजातकादी खेटै: स्फुटैरेव फलस्फुटत्वम् ।
 स्यान् प्रोच्यते तेन नभश्राणां स्फुटक्रिया दृग्गणितैक्यकृद्या'॥ १॥
 वा० भा०-स्पष्टार्थम् ।। १ ।।


१. जातकसारदीपेऽपि प्रस्फुटद्युच्चराधीनमेव सर्वं फलमिति निगदितमस्तिः ।
यथा विवाहे जातके यात्रा प्रश्नवास्तु व्रतादिषु ।
 ज्योतिश्शास्त्रात् फल सर्व प्रस्फुटद्युचराश्रयम् । १७ अ० २ श्लो० ।
२. दृग्गणितैक्यसंस्थापनार्थमत्र ग्रन्थान्तरवाक्यानि ।
जातकादिषु सर्वत्र ग्रहैज्ञान प्रजायते।
तस्माद्गणितदृक्तुल्यात्स्वतन्त्रात्साधयेद् ग्रहान् ।
तत्तु सम्यक् प्रकारेण प्रवक्तुं नैव शक्यते ।
सिद्धान्तानान्तु सर्वेषां साम्यन्नास्ति मिथो यतः ।।
प्रत्यक्षसमयाच्चैते येन पक्षेप यत्र वै ।
स्फुटं दृक्तुल्यतां यान्ति तेन · सर्वविनिर्णयः ॥

जा० सा० दी० १७ अ० १, ३-४ श्लो० ।

अन्यच्च ज्योतिविवरणे—
यात्रोद्वाहप्रभृतिषु फलं स्पष्टखेटाश्रयं यत्
 तस्मात्तत्साधन - इह बुधैर्भाषतेऽपि क्वचित्ते ।
स्पष्टा न स्युः परमपुरुषाशाश्चला लक्ष्यचारा- -
 स्तस्मात्साध्या बहुविधमतैर्नेकपक्षाभिमानः ।

जा० सा० दी० १७ अ० ५ श्लोo ।

तथा च वसिष्ठ:—यस्मिन् पक्षे यत्र काले येन इग्गणितैक्यकम् ।
 दृश्यते तेन पक्षेण कुर्यातिथ्यादिनिर्णयम् ॥

( जा० दी० १७ अ० ६ श्लो० )

अन्यच्च ब्रह्मसिद्धान्तेऽपि- -
 संसाध्य स्पष्टतरं बीजं नलिकादियन्त्रेभ्यः ।
 तत्संस्कृतग्रहेभ्यः, कतव्यौ निर्णयादेशौ ।

(हो० र० २ अ० ग्रहा० ३५ श्लो०)

 सि०-१३  वा० वा

जगद्गुरोः पितृव्यस्य पादावानम्य भक्तितः
स्पष्टाधिकारेऽपूर्वोक्त्या क्वचित्किञ्चिदिहोच्यते ॥ १ ॥
स्फुटक्रियोपयोगाय मध्यमानयनं कृतम् ।
स्फुटक्रियारभ्भणस्य प्रयोजनमथोच्यते ॥ २ ॥।



सौरभाष्येऽपि

संसाध्य स्पष्टतरं बीजं नलिकादियन्त्रेभ्यः ।
तत्संस्कृतास्तु सर्वे पक्षाः साम्यं भजत्येव ॥।

(जा० सा० दी० १७ अ० ७ श्लो० )

वसिष्ठसिद्धान्तेऽपि

इत्थं माण्डव्यसंक्षेपादुक्तं शास्त्रं मयोक्तमम् ।
 विस्रस्ती रविचन्द्राद्यैर्भविष्यति युगे युगे ।।

(हो० र० २ अ० ग्रहा० ३४ श्लो० )

सिद्धान्तसुन्दरेऽपि

मुनि प्रणीते मनुजैः क्वचित्ते दृश्यतेऽन्तरम् ।
तदा तदेव संसाध्यं न कायं सर्वमन्यथा ।।

(हो० र० २ अ० ग्रहा० ३६ श्लो० )

दामोदरपद्धती च

यान्ति संसाधिताः खेटा येन इग्गणितैक्यकम् । ।
 तेन पक्षेण ते कार्याः स्फुटास्तत्समयोद्भवाः । ।।

(हो० र० २ अ० ग्रहा० ३२ श्लो० )

अपि च श्रीगणेशदैवज्ञेन बृहत्तिथिचिन्तामणौ स्पष्टतया दृग्गणितैक्यस्यैव प्रधानत्वं स्वीकृत मस्ति ।यथा

ब्रह्माचार्यवसिष्ठकश्यपमुखैर्यत् खेटकमदित
तत् तत्कालजमेव तथ्यमथ तद्भूरिक्षणेऽभूच्छलथम् ।
प्रापातोऽथ मयासुरः कृतयुगान्तेऽकात् स्फुटं तोषितात्
तच्चास्ति स्म कलौ तु सान्तरमथाभूच्चारुपाराशरम् ।। १ ॥
तज्ज्ञात्वार्यमटः खिलं बहुतिथे कालेऽकरोत् प्रस्फुटं
तत् स्रस्तं किल दुर्गसिहमिहिराद्यैस्तन्निबद्धं स्फुटम् ॥
तच्चाभूच्छिथिलं तु जिष्णुतनयेनाकारि वेधात् स्फुटं
ब्रह्मोक्त्याश्रितमेतदप्यथ बहौ कालेऽभवत् सान्तरम् ।। २ ।। ।

श्रीकेशवः स्फुटतरं कृतवान् हि सौरार्यासन्नमेतदपि षष्टिमिते गतेऽब्दे ॥ दृष्ट्रा श्लथ किमपि ततनयो गणेश: स्पष्ट यथा स्वकृतदृग्गणितैक्यमत्र । ३ ।। कथमपि यदिद चेद्भूरिकाले श्लथ स्यात् मुहुरपि परिलक्ष्येन्दु ग्रहाद्वद्युक्षयोगम् । सदमलगुरुतुल्यप्राप्तबुद्धिप्रकाशै: कथितसदुपपत्या शुद्धिकेन्द्र प्रचाल्ये । ४ ।।  फलादेशे स्फुट एव स्वीकार्या न तु मध्यमाः ।
 अत्र लिङ्गान्यनेकानि यात्रायां तावदुच्यते ॥
 यस्योदयास्तारिचतुस्त्रिसंस्थाः शुक्राङ्गिरोङ्गारकसौम्यसौराः ।
 द्विषद्बलस्त्रीवदनानि तस्य क्लान्तानि कान्तानवलोकयन्ति ॥
 लग्नशुक्रात् सुखे चान्दिनं स्यात्स्पष्टक्रियां विना ।
 मध्यगत्या तयोरैक्यात् फलं स्पष्टाश्रयं ततः ॥
 विवाहे च
 रविकविरविजेन्दुभिः क्रमेण व्ययधनषण्निधनेषु कूर्म एषः ।
 इह विहितकरप्रहा गृहाणि भ्रमति भुजष्यतयापरःशतानि ॥
 अत्रापि व्ययस्थे रवौ धनस्थः शुक्रः स्पष्टत्वेनैव भवति ।
 जातके च
 एकान्तरगतैरर्थात् समुद्रः षड्गृहाश्रितैः ।
 विलग्नादिस्थितैश्चक्रमित्याकृतिजसङ्ग्रहः ॥
 अत्रापि रविबुधशुक्राणामेकान्तरादिगतत्वं स्फुटत्वे संभवति ।
 प्रश्नेऽपि ।
 जीवो वा शशधरनन्दनोऽपि वार्कः शुक्रो वा यदि चरलग्नमाश्रितः स्यात् ।
 निर्देश्यं गमनमिहापि मार्गतः स्याद् व्यावृत्तिः स्थिरंतनुगा भवन्त्यमी चेत् ।
 अत्र रविबुधशुक्राणां मध्यमत्वे विकल्पो नावकल्पते । ।
 तथा च शाखास्कन्धे ।
 वक्त्यारोप्युद्गमश्नन्नगवसुनवमेऽग्निस्त्रिके तोयवृष्टी ।
 रुयुग्मेऽतोऽहिभीतीर्मुखरुगपरयोश्चान्ययोश्चौरभीतिः इति ।
 कुजस्यो°ष्णादिवक्रत्वस्पष्टत्वेनैव संभवतीत्येवमादीनि फलस्य स्पष्टखेटाश्रयत्वं
गमयन्ति । ग्रहयोगभृङ्गोन्नमनाद्य ग्रहगणितं स्पष्टखेटेभ्य एव क्रियत इति वक्ष्यमाणां
धिकाराणामयमधिकारोऽत्यन्तमुपयुक्तः ।
 अत एवामुमधिकारमुपकरणाधिकारमित्याचक्षते । तस्माच्छोभनमुक्तं
स्फटैरेव पलस्फुटत्वमिति ।  स्फुटक्रियेति । ग्रहस्य स्पष्टत्वं प्रत्यक्षत्वं यन्त्रवेधेन रेवत्याः सकाशात्क्रान्ति- मण्डलावयवे भाद्येकस्मिन् ग्रहावस्थितिरिति ज्ञानमिति यावत् । तदुपयोगिनी क्रिया स्फुटक्रियेत्यर्थः। गोलबन्धोक्तविधिना गोलयन्त्रं तत्र च कदम्बद्वयकीलयोः प्रोतं वेधवलयच निवेश्य तद्गोलयन्त्रं जलसमक्षितिजवलयं भवति तथा स्थिरं यथा ध्रुवाभिमुखयष्टिकं च कृत्वा गोलस्थमीनान्तं रेवतीतारायां निवेश्य गोलमध्यस्थदृष्टया


१. लिगन्यन्ते ग पु० ।। २. तवदुच्य ख पु० ॥ ३. त्रमति इ० ग पु० ।
४. चू० ज७ १२ अ० ९ ३लो० ५. रोप्यद्गम इति क ख पु० ।
६. स्योष्मादि क ख पु० । ७. वन्धाक्तवि " इति ग पु० । ग्रहकेन्द्रं कुत्र संलग्नमित्यवलोकनीयम् । ततस्तद्वेधवलयं गोले लक्षितग्रहचिन्होपरि
निवेश्यम् । तस्मिन्निवेश्यमाने वेधवलयं यत्र क्रान्तिवृत्ते लगति तत्सर्वेः क्रान्तिवृत्त
ग्रहस्थानमित्युच्यते । तदेव स्पष्टग्रहस्थानम्।
 तत् स्पष्टग्रहस्थानस्य रेवतीयोगतारायाश्च क्रान्तिवृत्त यावदन्तरं तावाना
ग्रह इति वैदिकाना मतम् । स्पष्टग्रहस्थानस्य क्रान्तिमण्डलनाडीमण्डलसम्पातस्य
क्रान्तिवृत्ते यावदन्तरं तावान् सायनो ग्रह इत्युच्यते ।
 यवनास्तु सायनग्रहमेव स्पष्टग्रहत्वेन व्यवहरन्ति । तच्छास्त्रे तादृश एव
फलादेशार्थ स्वीकृत इति न किश्विद्वाधकम्। एवं गोले लक्षितग्रहचिन्होपरि ध्रुवा
न्नीयमानं वलयाकारं सूत्रं यत्र क्रान्तिवृत्त लगति तत्र कृतदृक्कर्मको ग्रह इति वेद्यम् ।
 तत्र सायनो ग्रहः क्रान्तिचरलग्नानयनादावुपयुज्यते।
 कृतदृक्कर्मकस्तृदयलग्नग्रहोन्नतांशा 'स्त दावुपयुज्यते।
 स्पष्टस्तु सर्वत्रैवोपयुज्यते । मन्दधियस्तु तात्पर्यमजानन्तो भ्राम्यन्तु नाम ।
तस्मात् स्पष्टा मुख्यस्तद्वशेन स्पष्टा गतिः । साष्टप्रकारा मुख्येति । इदमेवाक्षिप्य
समाधीयते ।
 न मन्दातिमन्दा न शीघ्रातिशीघ्रा न वक्रातिवक्रा समा°ख्यात्मिका न ।
 मृषा स्पष्टते’तहिं चाष्टौ प्रभेदा यतो नानया यान्ति नीचोच्चवृत्ते' ॥ १ ॥
 तस्मान्मन्दस्फुटा भुक्तिर्वास्तवा सा च पञ्चधा ।
 समा मन्दातिमन्दा च शी शीघ्रतरेति च ॥ २ ॥
 एतासां पूर्वमुक्तानां लक्षणं समुदाहृतम् ।
 सौरभाष्ये६ यतोऽस्माभिरधुना नोच्यते ततः ॥ ३ ॥


१. स्तादानुययुइति ग पु० ।  २. समारवा इति क ख पु० ।
३. कुटिला शून्यात्मिकेत्यर्थः ।  ४. तेहिं इति क ख ग पु० ।
५. सूर्यसिद्धान्ते ग्रहाणामष्टधा गतिर्यथा
वक्रातिवक्रा विकला मन्दा मन्दतरा समा ।
तथा शीघ्रतरा शीघ्रा ग्रहाणामष्टधा गतिः । स्पष्टा० १२ श्लो० ।
६. आसामष्टविधगतीनां भाष्ये लक्षणं यथा १ वक्रारम्भ-मार्गारम्भयोर्या गतिः सा कुटिला । विकला इति वा भावः । २ वक्रगतौ अत्य या क्षीयमाणा वक्रा सैव वक्रोति । ३ या च वद्धमाना वक्रा सातिवक्रेति ॥ ४ मध्यगतेरल्पा क्षीयमाणा ऋज्वी सा मन्दतरेत्युच्यते । ५. या तु मध्यगतेरल्पा ऋज्वी वर्धमाना सा मन्देत्युच्यते ॥ ६ या तु मध्यगतेरधिका क्षीयमाणा ऋज्वी सा शीघ्रत्युच्यते ॥ ७ या तु मध्यगतेरधिका वर्धमाना ऋज्वी सातिशीघ्रेत्युच्यते ।। ८ मध्यमगतिसमा या गतिः सा समेत्युच्यते । रग्तासां राशिविशेषेषु, स्थाननिर्देश: श्रीपतिना सिद्धान्तशेखरे प्रतिपादित: । स्पष्टाधिकारः भूपृष्ठनिष्ठनरदृष्टिविकारमास्यं स्पष्टत्वमेव खचरस्य न तद्यथार्थम्।
यद्दृष्टिबन्धकरणेन्द्रियजालवत्तत् तुङ्गस्य कर्षणममुत्र विकारहेतुः ॥ ४ ॥

स्पष्टभुक्तस्तु सिद्धयर्थं मन्दस्पष्टा च मध्यमा ।
कल्पितेत्येव वक्तव्यं राद्धान्तोऽयं महात्मनाम्' ॥ ५ ॥
फलादेशादिकार्यार्थ स्फुटकम्माश्रितं बुधै:।
स्फुटैव युक्ता तस्यास्तु य [था]थानुभवो यतः ॥ ६ ॥
तुङ्गस्याकर्षणो भानमनुमानादि चेन्द्भवेत् ।
प्रत्यक्षेणैव बाध्यं तद्युक्ता स्पष्टा गतिस्ततः ॥ ७ ॥। ॥ १ ॥

इदानीमधज्याकरणं ताश्वाह ।
अर्धज्याग्रे खेचरो मध्यसूत्रात् तिर्यक्संस्थो जायते येन तेनर ।
अर्धज्याभिः कर्म सर्व' ग्रहाणामर्धज्यैव ज्याभिधानात्र वेद्या ॥ २ ॥

तत्त्वाश्विनो नन्दसमुद्रवेदाश्चन्द्राद्रिषट्का गगनाङ्कनागाः ।
पश्चाभ्ररुद्रास्तिथिविश्वतुल्या अाद्यैर्निरुक्ता नखबाणचन्द्राः ।। ३ ।।

नन्दावनीशैलीभुवो दिगङ्कचन्द्रा हुताशग्रहपूर्णदस्राः ।
तुरङ्गषट्काकृतयः कुरामसिद्धाः शराष्टेषुयमाः क्रमेण ॥ ४ ॥

गजाश्विभान्यङ्कशराष्टदस्रास्तुरङ्गसतग्रहलोचनानि3 ।
अम्भोधिकुम्भ्यभ्रगुणास्तुरङ्गशैलेन्दुरामा रसभूतदन्ताः ।। ५ ।।

मीनाजादावतिशयचला गोघटादौ च शीघ्रा,
शैत्रे केन्द्र मिथुनमकरादौ च नैसर्गिकी स्यात् ।
कर्काद्यर्धे भवति धनुषश्चान्त्यखण्डे च मन्दा,
चापाद्यर्धे शशिभशकलेऽन्त्येति मन्दा प्रदिष्टा । ।
सि० शे० ३ अ० ६० श्लो० ।

१. महान्मानमिति ग पु० ।
२• अत्र श्रीपतिः-‘अर्धज्याग्रे सन्निविष्टं ग्रहेन्द्रं कक्षावृत्तान्तः स्थितो वीक्षते हि । दृष्टा
यस्माज्ज्यादलैरेव तस्मात् कर्म प्रोक्त न ह्यखण्डज्यकामि:' ।
( सिs शे० १६ अ० १८ श्लो०) ३. ‘‘ततः परं नागहयाङ्क बाहवः इति धीवृद्धिदे ।
“वस्वद्युङ्कयमास्तथा' इति सूर्यसिद्धान्ते ।
किन्तु ‘तुरङ्गसप्तग्रहलोचनानि' इति पाठः साधुः ।
 कुदन्तलोका द्वितुरज्ञदेवा गोऽभ्राब्धिलोकाः कुगुणाब्धिरामाः ।
 भुजङ्गलोकाब्धिगुणाः क्रमज्या' अथोत्क्रमज्या मुनयोऽङ्कदस्राः ।।६।।
 रसर्तवो भूधरभूमिचन्द्रा द्वयप्टेन्दवो भूरसलोचनानि ।
 कृतेषुरामाः शशिषट्कवेदा नन्दाद्रिबाणा गगनेन्दुशैलाः ॥ ७ ॥
 गुणेषुनागा नगखाभ्रचन्द्राः कुशैलरुद्राः शरवेदविश्वे ।
 भुजङ्गनेत्रषुभुवो नवेन्दुससेन्दवोऽथो धृतिनन्दचन्द्राः ॥ ८ ॥
 गोऽटाङ्दस्रा दहनेन्दुदन्ता नागाग्निवेदाज्यभुजख्रिभज्या ॥ ९ ॥
 स्याद्वयासखण्डं खलु खण्डकानि प्रोक्तानि जीवा विवराणि तज्ज्ञैः ।

 वा० भा -इह हि स्पष्टीकरणप्रभूति सर्व कर्मार्धज्याभिः प्रतिपाद्यते । यतो ग्रहवलये
कोऽप्यवधिभूतः प्रदेशो मध्यशब्देनोच्यते । तस्मान्मध्याद्वलयगभंगामिसूत्रं मध्यसूत्रमित्यु
च्यते । तस्मान्मध्यसूत्रात् तिर्यकस्थो ग्रहो वलयेऽर्धज्याग्रे भवति । अतोऽर्धज्याभिः सर्वं कर्म ।
तत्र भगणकलाङ्कितवृत्तचतुर्थाश ईदृशान्येव चतुविशतिज्र्यार्धानि भवन्ति । अत एव सूर्यसिद्धान्ता.
र्यभटतन्त्रेष्वेतान्येव । एषामुपपत्तिर्गोलेऽनेकधा कथिता । तेषां ज्यार्धानामन्तराणि ज्याखण्डसंज्ञानि ।
 क्रमज्याः २२५ ।। ४४६ ।। ६७१ ।। ८९० || ११०५ ॥ १३१५ ॥ १५२० ।। १७१९ ॥
१९१० ॥ २०९३ ।। २२६७ ॥ २४३१ ॥ २५.८५ ॥ २७२८ · ॥ २८५९ ॥ २९७७ || ३०८४ ।
३१७७ ॥ ३२५६ ॥ ३३२१ ॥ ३३७२ ॥ ३४०९ ॥ ३४३१ ॥ ३४३८ ॥
 अन्तराणि २२४ ।। २२२ ।। २१९ || २१५ || २१० || २०५ । १९९ ॥ १९१ || १८३ ।।
१७४ ॥ १६४ ॥ १५४ ॥ १४३ ॥ १३१ ॥ ११८ ॥ १०७ ॥ ९३ ॥ ७९ । ६५ ॥ ५१ ॥ ३७
॥ २२ ॥ ७ ॥
 उत्क्रमज्याः ७ ।। २९ ॥ ६६ ॥ ११७ ॥ १८२ ॥ २६१ ।। ३५४ ।। ४६१ || ५७९ ।।
७१० || ८५३ || १००७ ॥ ११७ १ ॥ १३४५ । १५२८ || १७१९ । १९१८ २१२३ ॥ २३३३ ॥
२५.४८ || २७६७ || २९८९ || ३२१३ || ३४३८ ।।
 अन्तराणि २२' ।। ३७ ॥ ५१ ।। ६५ ॥ ७९ ॥ ९३ ॥ १०७ ।। ११८ ।। १३१ ।। १४३ ।।


१. अत्र बापूदेवोक्तः प्रकारः ।
 ज्यावर्गात् खरसाक्षाभ्रबाणोनात् पूर्वजीवया ।
 अवाप्तमग्रजीवा स्यादग्राप्तं पूर्वशिब्जिनी ।
 एवमासन्नजीवाभ्यां गजाग्न्यब्धिगुर्णर्मिते ।
 व्यासार्धेऽत्रावशिष्टज्याः सिध्यन्ति लघुकर्मणा ॥
यद्वी  त्र्यब्धिघ्नमौव्या अयुतेन लब्धं द्विघ्नज्यकायाः प्रविशोध्य शेषम् ।
 विश्लिष्य पूर्वज्यकयाग्रजीवा वेद्याग्रमौव्या खलु पूर्वजीवा ॥
१०३ १५४ । १६४ । १७४ । १८३ । १९१ । १९९ । २०५ । २१० । २१५ । २१९ । २२२ ।
२२४ । २२५ ॥ २-९१ ।।
 वा० वा०---अथ ज्याचापसाधनं विवक्षुस्तत्राधज्या साधने कारण माह-
अद्धज्याग्र इति
 गोलाकारा ग्रहकक्षास्तत्र भूगर्भावस्थितिकल्पनया दृष्टुग्रंहसमवेतं कर्म
साधयितुं युज्यते । अत्र भूगर्भाद् ग्रह'गोलस्थोच्चप्रदेश यावद्ध्वाधरसूत्रं तथा च नीच
प्रदेशं यावत् सूत्रमेकं मध्यसूत्रमित्युच्यते ।
 उच्चप्रदेशान्नीचावधिभूगर्भ स्पृशत् सूत्रं मध्यसूत्रमित्यर्थः। तत उच्चप्रदेशादग्रतः
पृष्ठतश्च परिधौ केन्द्रं दत्वा चिन्हद्वयं कुर्यात् । तच्चिन्होपरि ज्यारुपाया रेखा सा
ग्रहकेन्द्रभुजजीवा सम्पूर्णा भवति । अस्याः सम्पूर्णजोवायाः मध्यसूत्रस्य यः सम्पातस्त
स्मादुच्चप्रदेशं यावदूर्वाधरसूत्रं सा कोटिः । सम्पाताद् ग्रहावधि या खल्वङ्गंज्या स
भुजः । भूगर्भाद् ग्रहोपरिनीयमानं सूत्र' कर्णः। अत्र मध्यरेखायाः ग्रहोद्रेज्ययैव तिर्यक्
संस्थो जातस्तस्माच्छोभनमुक्तम् । योत्पत्तिस्तद्गणितञ्च गोलाध्याये वक्ष्यते । बृह
ज्याभिज्र्याचापसाधनं लघुज्याभिश्च तद्वासना च भाष्ये स्पष्टा ॥ २–१५ ॥
 इदानीं ज्यासाधन माह ।
तत्त्वाविभक्ता असवः कला वा यल्लब्धसंख्या गतशिञ्जिनी सा ॥१०॥
यातैष्यजीवान्तरदोषघातात् तचारिवलब्ध्या सहितेप्सता स्यात् ।
 वा० भा०. –यदि कलानां जीवाः साध्यास्तदा ताः कलास्तस्वादिवभि २२५ भज्याः ।
यदि कालावयवस्य तदसवस्तत्त्वाश्विभिभज्या: । यल्लब्धं तत्संख्या ग्राह्या । यातैष्यजीव
योरन्तश्स्य शेषकलानां च घातात् तत्त्वाविभक्ताश्च लब्धिस्तया दध्या सहिता सतीप्सिता स्यात् ।
 अत्रोपपत्तिः । चतुविशतिः किल ज्यार्धानि । वृत्तचतुर्थांशे कलाः खखाब्धिविधया
५४०० । आसां कलानां चतुविंशतिभागस्तत्त्वाश्विनः २२५ । अतो गतकलासु तत्वादिवहृतासु
गतया लभ्यन्ते । अथ वृत्ते ज्याप्रयोरन्तरं तत्त्वादिवकलामितधनुःखण्डम् । यद्यनेन धनुःखण्डेन
गतागतज्यान्तरतुल्यं ज्याखण्डं लक्ष्यते तदा शेषकलातुल्येन किमिति । फलेन युक्त सती गत
ज्येप्सिता स्यादित्युपपन्नम् ॥ ९३-१०१ ।।
 अथ धनुःकरणमाह
ज्यां श्रोज्झ्य तचाश्विहतावशेषं यातैष्यजीवाविवरेण भक्तम् ॥११॥
जीवा विशुद्धा यतमात्रतघ्नैस्तत्वाश्विभिस्तत् सहितं धनुः स्यात् ।
 वा० भा०--यस्य धनुः कार्यं तस्माद्या जीवा विशुध्यति सा शोध्या । शेषात् तत्स्वाश्वि
गुणागतागतज्यान्तरहृताद्यल्लभ्यते तत् स्थाप्यम् । ततो यतमा जीवा विशुद्धा तदूगुणितैस्त
त्वाश्विभिः सहितं धनुः स्यात् ।। १०३-११३ ॥


१. ग्रहगोलेस्थो इति ग पु० ।
 इदानी परमक्रान्तिज्यामाह-

अश्वाङ्गविश्वे १३९७ऽत्र जिनांशजीवा यद्वा सुखार्थ लघुखण्डकैज्य ॥१२॥

रूपाश्विनो विंशतिरडूचन्द्रा २१ ॥ २० ॥ १९
अत्यष्टितिथ्यर्कनवेषुदस्राः १७॥१५॥१२॥९॥५॥२
ज्याखण्डकान्यंशमितेर्दशाप्तं
स्युर्यातखण्डान्यथ भोग्यनिघ्नाः ॥१३॥

शेषांशकाः खेन्दुहता यदाप्तं तद्यातखण्डैक्ययुतं लघुज्या ।
जिनांशजीवाङ्कृता विष्पादाः॥४८॥४५ स्याङ्दुत्क्रमज्यात्र विलोमखण्डॅः ॥१४॥
विशोध्य खण्डानि दशघ्नशेषादशुद्धलब्धं धनुरंशकाद्यम् ।
विशुद्धसंख्याहतदिग्युतं स्याद् भोग्यात् स्फुटाज्ज्यातिपरिस्फुटात्र ॥१५॥
 वा० भा०-चतुविंशतिभागानां जीवाश्वाडूविश्व १३९७ तुल्या भवति । इयं परम-
क्रान्तिज्या सन्ततोपयोगित्वात् पठिता । अथ लघुखण्डर्केज्र्या साध्यते सुखार्थम् । कानि तानि
खण्डकानि । रूपाश्विन इत्यादीनि नव ।
 अथ ज्यासाधनम् । यस्य ज्या साध्या तस्य भागान् कृत्वा दशभिः १० भजेत् ॥ १त्र
यावल्लभ्यते तावन्ति गतखण्डकानि स्युः । अथ शेषांशान् भोग्यखण्डेन संगुण्य दशभिर्भजेत् ।
फल यातखण्डैक्येन युत लघ्वी ज्यका स्यात्। एवमत्र त्रिभज्या खार्क १२० मिता स्यात्। तथा
जिनांशज्या पादोना नवाब्धयः ४८ ।। ४५ । अत्रोत्क्रमज्यानां पृथक् पाठाभावात् कथमुत्क्रमज्याः
साध्या इत्यत अाह । ‘स्यादुत्क्रमज्यात्र विलोमखण्डैरिति । अथ धनुःसाधनम् । यस्य धनुः
साध्यते तस्मादाद्यखण्डादारभ्य यावन्ति खण्डकानि शुद्धयान्ति तावन्ति शोधयेत् । शेषाद्दश
गुणादशुद्धखण्डभक्ताद्यल्लब्धमंशाद्य तद्विशुद्धखण्ड्सङ्ख्यागुणेर्देशभियुतं धनुः स्यात् ।
 अत्रोपपत्तिः प्राग्वदनुपातेन । अत्र यावद्यावन्महद्वयासार्धं बहूनि च खण्डानि तावत् तावत्
स्फुटा ज्या स्यात् । तदन्यथा स्थूला । अत उक्त 'भोग्यात् स्फुटाज्ज्यातिपरि-
स्फुटात्रेति ।। ११३-१५ ॥
 इदानीं भोग्यखण्डस्पष्टीकरणमाहयातैस्ययोः
खण्डकयोर्विशेषः शेषांशनिध्नो नखहृत् तद्नम् ।
युतं गतैष्यैक्यदलं स्फुटं स्यात् क्रमोत्क्रमज्याकरणेऽत्र भोग्यम्' ॥१६॥


 १.अत्र बापूदेवोत्तोपपतियंथा-श्रेढया: प्रत्येकराशीनामित्यादिना प्रकारेण यत्र परम्प-
राणामियत्ता स्यात् तस्याः श्रेढया सर्वधनं निरन्तरमवगन्तुं शक्यते । यत्र च परम्पराणामानन्त्यं
तत्र यथायथा परम्परा अधिका गृहीत्वा सर्वधनं साध्यते तथातथा तदासन्नं सूक्ष्मतरश्च भव-
ति । इत्यनर्यवासन्नसवधनानयनयुक्त्या लघुज्याखण्डरूपश्रेढया येषामशानां ज्या साध्या
 बा० भा० -गतैष्ययोः खण्डकयोर्यदन्तरं तज्ज्यासाधने बशभक्तभागेभ्यो ये दोषशास्तै
घृणितं नखैर्भजेत् । फलेन गतैष्ययोः खण्डयोयगाधंमूनीकृतं स्फुटं भोग्यं भवति । उत्क्रमज्या
करणे तु युतम् ।
 अत्रोपपत्तिः । गतेष्ययोः खण्डयोर्योगधं खण्डसन्धौ खण्डं भवितुमर्हति । भोग्यखण्ड
न्तु भोग्यान्तस्याने । तदन्तरेऽनुपातः । यदि वशभिर्भागैस्तयोरन्तराधं लभ्यते तदा शोषांशैः
किमिति । एवं त्रैराशिकेन गते iष्यखण्डान्तरगुणितानां शेषांशानां विंशतिर्भागहारः स्यात् । फलेन
गतेष्ययोर्योगार्धमत ऊनं क्रियते यतः क्रमज्याकरणे खण्डान्यपचयेन वर्तन्ते । उत्क्रमज्याकरणे
सुपचयेनातस्तत्र युतमित्युपपन्नम् ॥१६॥


तेषां दशमांशेन समे गच्छे यत् सर्वधनं स्यात् सैव स्फुटा ज्या भवेत् तस्या विलोमेन भोग्य
खण्डावगमः सुगम इति पूवं सम्यङ्मनसि विचिन्त्यम् । ततो लाघवाथं यदि लघुज्याकरणे
यद्गतखण्डं तदेव श्रेढया आदिः कल्प्येत तहि शेषांशदशांशेन सहितं रूपं गच्छः स्यात् ।
तत एकामेव परम्परां गृहीत्वा साधितात् सबंधनाच्छूद्रथाद्यराशिरूपे गतखण्डे विशोधिते शेषम
मधुस्पष्टज्याशेषं स्यात् । ततो विलोमेन मोग्यानयनाय तस्मिन् शेषे दशभिगुणिते शेषांशैर्हते
स्फुटं भोग्यखण्डं लभ्येतेत्यतिरोहितमेव मतिमतामित्येतदेव बीजक्रियया विलिख्य प्रदश्येते ।
तथाहि । यातखण्डम् या १ इदमेव श्रेढया आद्यराशिः । एष्यखण्डम् ए १ अतः या १ ए १
अयमाद्यपरम्पराया आदिः। रू १ शे १९ अयं गच्छः । अस्माच्छु डंपदादेकभेदमानम् रू १
यो पेठ द्विभेदमानम् शे २ठ शेव ३३ ४ एते क्रमेण या १, या ? ए १, आभ्यां श्रेढ्याद्यप-
रम्परयोराद्याभ्यामाहते जाते ।
 या १ या. शे 'd । या. शे , ए० शेः ३ । या. श व २ १७ ए. शैव ३४८
अनयोर्योगे जातं सर्वधनम् या १ या. शे २२ ए. शे ३ % या. शेव ३ ए. शेव : ।
अस्माद्यातखण्डे विशोधिते जातमिष्टज्याशेषम् । या. शे ; ६३ या. शेव २० ६ ए. शेव
ए. शे
ते अस्मिन् दशमिगुणिते शेषांशैर्हते जातं स्फुटभोग्यखण्डम् या ३ ए ३ या. शं में ए.
शे ३ । यद्वा ( या १ ए १ ) ३ ( या १ ए १ ) शे ; क्रमज्या करणे खण्डानामु-
तरोत्तरमपचयात् या १ ए १ अस्य मानमृणं स्यादुत्क्रमज्याकरणे तूपचयात्तन्मानं धनं भवे-
दित्युपपन्नं यातंष्ययोरित्यादि ।
 अत्र केचिद्भोग्यखण्डस्फुटीकरणपूर्वकलघुज्यासाधनाथंमृद्दिष्टांशानां दशभ्योऽल्पत्वे
यातखण्डं शून्यं मत्वा भोग्यखण्डमानोय ततः स्पष्टां ज्यां साधयन्ति । तथा यदा किल।
पञ्चानामंशानां ज्या साध्या तदा यातखण्डम्० एष्यखण्डम् २१ अनयोविशेषः २१ शेषांची
५ गॅणितो नखे २० मॅक्तो जातः ५१५ अनेनोनितं यातैष्यखण्डयोर्योगार्धम् १०३० इदं जातं
स्फुटं मोम्यखण्डम् ५१५ ततोऽनेन निधनाः शेषांशां २६१५ खेन्दुभि १० भक्ताः २।३७३०
आप्तेनानेन यातखण्डैक्यम् न जाता
युतं लघुज्या २ । ३७ । ३० । यद्वाऽत्र यातखण्डादेष्य
खण्डस्य महत्वाद्यातैष्यखण्डयोयगाउँ १० । ३० अस्मिन् ५ । १५ अनेन युक्ते जातं भोग्यखण्डम्
१५ । ४५ अतः सिद्धा लघुज्या ७ । ५२ । ३० । एवमुभयथापि सिद्धां जीवामशुद्धां बुद्ध्वा
सि०-१४ वा० वा०--अथ लघुजीवायां भोग्यखण्डस्फुटीकरणमाह-‘यातैष्ययोः खण्ड
कयोविशेषःइति । अत्र वासना।
 बृहज्ज्याभिर्दशांशानां जीवा कार्या विचक्षणैः।
 व्यासाद्धे त्रिज्ययेयं चेत्तदा खाडैः कियन्मिता ॥
 रूपाश्विनोरसांशोनाः ॥ २० ॥ ५० ॥ प्रथमं ज्याद्धेमुच्यते ।
 त्रिभज्यातुल्यया कोटिजीवया प्रथमं यदि ।
 भोग्यखण्डं ॥ २० ॥ ५० ॥ स्फुटं लभ्यमिष्टकोटिज्यया च किम् ।
 एवं दशदशांशानां भोग्यखडं प्रसाध्यते ।
 यातैष्यखण्डयोगार्द्धतुल्यं भोग्यं प्रजायते ।
 अत उक्तं भाष्यकृता खण्डं भवितुमर्हति ।
 यातैष्यखण्डयोगाङ्गं खण्डसन्धाविति स्फुटम् ।
 शेषं त्रराशिकाद्यन्तु भाष्ये स्पष्टतरं यतः ।
 तन्नोक्तं भाष्यकठिन्यव्याख्यामात्र मयोच्यते ।
 क्रमेण दशदशांशानां कोटिजीवाः ॥ ११८ ॥ ११३ ॥ १०४ ॥ ९२॥
॥ ७७ ॥ ६० ॥ ४१ ॥ २१ ॥ आभ्यः पूर्वोक्त्या सिद्धानि स्पष्टभोग्यखण्डानि आचार्येण
स्वल्पान्सरत्वाद्यातैष्यखण्डयोगार्द्धतुल्यान्येव स्वीकृतानि प्रथमखण्डश्च रूपादिवमितं
स्वीकृतमित्यदोषः ।
  २० | १९ | १८ | १६ | १३ | १० | ७ | ३
  ३९ ॥ ३५ ॥ ३ ॥ ३९ | २५ | २५ | ७ | ३१
 स्पष्टखण्डस्य प्रयोजनमुक्तं ‘भोग्यात् स्फुटाज्ज्यात्र परिस्फुटेति।।
 ब्रह्मतुल्ये स्पष्टगतिसाधने चावश्यकमिदम् ।


यातैष्ययोः खण्डकयोरित्यादिराचार्योक्तः स्फुटभोग्यखण्डसाधनप्रकार उद्दिशृशानां दशभ्योऽनल्पत्वे
बोध्य इति निश्चिन्वन्ति ।
 अत्रास्माभिरुच्यते । यातयातस्तत्पूर्वीज्यायां शोधितायां यच्छिष्यते तदेव यातखण्डं
नाम अतो दशभ्योऽल्पानामंशानां ज्यासाधने गतज्या पूर्णम्० तत्पूर्वीज्या च रूपाविव २१ मितैव
किन्तु सा चतुर्थपदस्थत्वादृणम् अस्यां ३१ गतज्यातः० शोधितायां संशोध्यमानमृणं स्वं स्यादि
त्यनेन जातं शेषमेकविंशतिर्धनम् २१ इदमेवात्र गतखण्डम् । अतः पञ्चानामंशानां ज्यासाधने
स्पष्टभोग्यार्थं यातैष्ययोः खण्डयोः २१, २१ अनयोविशेषः० शेषांशनिघ्नः ० नखळू ० अनेनोनं
यातैष्यखण्डयोर्योगाञ्च २१, इदमेव स्फुटं भोग्यखण्डम् । अनेन निघ्नाः शेषांशा: १०५
खेन्दुभिऑक्ताः १०३० इदमालं यातखण्डंबयेन ० युतम् १०३० जाता पवनामंशानां लघुज्येति
सवं निरवद्यम् ।
१. ३९ इति ग पु० ।
 अथ छेद्यकं लिख्यते । तत एवात्र सर्वत्र वासनावगतिः सुगमा । तत्र प्रति
मण्डले गृहोच्चरेखयोरन्तरं दोर्या । ग्रहतिर्यगूखयोरन्तरं कोटिज्या । ग्रहकक्षातिर्यग्
रेखयोरन्तरं कोटिः । ग्रहाद्भूबिन्दुगामिसूत्रं कर्णः । 'कक्षावृत्तकणैसूत्रसंपाते स्फुटो
ग्रहः । कक्षावृत्ते स्फुटमध्यमयोरन्तरं फलम् । तन्मध्येऽग्रगे स्पष्टखगादृणं पृष्ठस्थिते धनम् ।
एवं नीचोच्चवृत्तेऽपि दोज्यस्थाने कोटिज्यास्थाने कोटिफलम् । शेषं समानं
भङ्गीलिखनप्रकारस्तु भगणोपपत्तावुक्तः । किन्तु प्रतिमण्डले तुङ्गादनुलोमं मन्दकेन्द्र
देयम् । शीघ्रकेन्द्रं विलोमं देयम्। नीचोच्चवृत्ते तु मन्दकेन्द्रं विलोमं शीघ्रकेन्द्र
मनुलोमं देयम् ।

 एवं कृते मिश्रभङ्ग्यां नीचोच्चवृत्तप्रतिवृत्तयोग एव ग्रहो भवति । तत्र केन्द्र
मेकराशितुल्यं शीघ्रकर्मणि प्रकल्प्य तथा न्यासः । एकादशराशिमितं मान्दं वा
प्रकल्प्य न्यासः । तुङ्गदेशाद्राश्यादितुङ्गभोगेन तत्तत्कालिकं विलोमं मेषादिचिह्नम् ।
मेषदिचिह्नादनुलोमं ग्रहभोगं दत्त्वा ग्रहचिन्हं ज्ञेयम् ।

 एवं कक्षामण्डले तुङ्गदेशाद् विलोमं तुङ्गभोगेन मेषादंज्ञात्वा तस्य कक्षा
परिधिकर्णसम्पातस्यान्तरे राश्याद्यः स्पष्टो वेद्यः । एवं द्वितीयदिवसेऽपि तदैवसिकं
मेषादिचिन्हं कक्षावृत्ते ज्ञात्वा पूर्वादिनज ४[ स्पष्टग्रहं तन्मेषादेः कक्षावृत्तपरिधौ
दद्यात् तत्पूर्वादिनज ]

 स्पष्टस्थानमिति कल्पयेत् । ततस्तदैवसिकोऽपि कक्षावृत्तकर्णसम्पाते स्पष्टो
ज्ञातव्यः । यद्ययं स्पष्टः पूर्वदिनजस्पष्टचिह्नदग्रे तदा मार्गी ग्रहः। यदा पृष्ठतस्तदा
वक्रग इत्युच्यते । अनयोः स्पष्टयोरन्तरं कक्षावृत्तपरिधौ गतदैवसिका गतिः। एव
मुदाहरणकल्पनया वक्रादिशिष्यान् प्रदर्शयेत् ॥ १६ ॥

 इदानीं भोग्यखण्डस्य-धनुःकरणाय स्फुटकरणमाह

विशोध्य खण्डान्यवशेषकार्बनिघ्नं गतैष्यान्तरमेष्यभक्तम् ।
फलोनयुगेष्यगतैक्यखण्डं चापार्थमेवं स्फुटभोग्यखण्डम् ॥१७॥


 वा० भा० –अत्र धनुःकरणे खण्डेषु विशुद्धेषु यच्छेषं तस्याङ्कन गतैष्यखण्डान्तरं गुणित
मेष्यखण्डेन भजेत् । फलेन गतेष्यखण्डेयदलं प्राग्वत् क्रमधनुःकरणाय हीनमुत्तमधनुःकरणाय
योज्यम्।


२ कक्षावृत्ते इति ग पु° ।
३ एकराशि" इति ग पुरे ।
२. मेकरणशतुल्यमिति ग पु० ।
४. कोष्ठाऽन्तर्गतोंऽशो ग पुस्तके नोपलभ्यते
अत्रापि सैव वासना। इदं धनुःखण्डस्फुटीकरण किञ्चित् स्थूलम्। स्थूलमपि सुखार्थमङ्गीकृतम् । अन्यथा बीजकर्मणाऽसकृत्कर्मणा वा स्फुटं कर्तुं' युज्यते' ।।१७।।

इदानीं केन्द्रमभिधीयते ततो धनर्णकल्पनां भुजकोटिकल्पनाञ्च श्लोकचतुष्टयेनाह--

मृदूच्चेन हीनो ग्रहो मन्दकेन्द्र चलोच्चं ग्रहोनं भवेच्छीघ्रकेन्द्रम् ।
तुलाजादिकेन्द्रे फलं स्वर्णमेवं मृदु ज्ञेयमस्माद्विलोमं च शीघ्रम् ॥१८॥

त्रिभिभैः पदं तानि चत्वारि चक्रे क्रमात् स्यादयुग्युग्मसंज्ञा च तेषाम् ।
अयुग्मे पदे यातमेष्यन्तु युग्मे भुजो बाहुहीनं त्रिभं कोटिरुक्ता ॥१९॥

ये दो:कोट्योः स्तः क्रमज्ये तद्ने त्रिज्ये ते वा कोटिदोरुत्क्रमज्ये ।
ये दोःकोट्योरुत्क्रमज्ये तद्ने त्रिज्ये ते वा कोटिदोष्णोः क्रमज्ये ॥२०॥

दो:कोटिज्यावर्गहीनी त्रिभज्यावगों मूले वा तयोः कोटिदोज्यें।
एवं द्युज्याक्रान्तिजीवे मिथः स्तो दृग्ज्याशङ्कू यच्छ्रुतिर्वा त्रिभज्या ॥२१॥

वा० भा०-स्पष्टानि ।

अत्रोपपतिगलेि कथितैव, तथापि बालावबोधार्थ किञ्चिदुच्यते। अत्र समायां भूमी


१. अत्र शा० बापूदेवेन स्फुटधनु:खण्डसाधन बीजकर्मणा कृतं तत् प्रदश्यते ।

 तथाहि । स्फुटमोग्यखण्डप्रमाण या १ अनेन दशध्नशेषे भक्तै जातम्'; इद शुद्ध

खण्डसंख्याहतदिग्युतं जातं धनुः शु १० अस्माद्धनुषः पुनर्जीवायां क्रियमाणायामं

शमितेदशासमित्यादिक्रियया जाताः शेषांशा: । एतेषु यातैष्ययोः खण्डयोविशेषण निघ्नेषु नखभक्तषु जातम्

ज्याकरणे च युतं जातम् यो इदं यावतावत्सम कृत्वा समच्छेदीकृत्य छदगमे श १ २ या. यी ? एतौ द्वाभ्याँ

या १ Rಣ್ಣೆ ई अनेन यार्तष्यखण्डयोयोंगाध क्रमज्याकरणे हीनमुत्क्रम

वि, शी १ IT या, यो १ वि. शो १ वि. सिद्धी पक्षी यव ३ समशोधने कृते जाती याव वि, शे ६ योव प्रक्षिसे सिद्धौ योमले संगुण्योमयोर्यार्तष्यखण्डयोगार्धवर्गे प्रक्षिसॆ सिद्धं याव। ४ या. यो ६ योव 3 'य' गृहीते जाती या अस्मालब्ध यावतावन्मानम् यो मूहै।

अस्मादिदं सूत्रमवतरति -

 खण्डानि विशोध्याथो शेष यार्तष्यखण्डविवरघ्नम् ।
द्विगुणेन तेन यार्तष्यैक्यार्धकृतेविहीनयुक्तायाः ॥

त्रिज्यातुल्येन कर्कटकेन वृतं कृत्वा भांशै ३६० रडूंयम् । तन्मध्ये पूर्वापरां याम्योत्तरां च रेखां

कृत्वा प्राच्याः सकाशात् सव्यक्रमेण किल पदनि कल्यानि वृत्ते रेखावच्छिन्नानि । तेषां क्रमेणा युग्मयुग्मसंज्ञा च । अत्र प्रथमपदे प्राच्याः सकाशाद्वृत्तेऽभीष्टस्थाने बिन्दुः कार्यः । तस्य बिन्दोः प्राच्यपरायाश्च यदन्तरं सा दोज्य । बिन्दोर्याम्योत्तरायाश्च यदन्तरं सा कोटिज्या। तद्धनुषी भुजकोटिसंज्ञे। यथा यथा स बिन्दुरग्रतश्चाल्यते तथा तथा दोज्योंपचीयते कोटिज्या चापचीयते। पदान्तं प्राप्ते बिन्दौ कोटेरभावः । दोज्य च व्यासार्धतुल्या स्यात् । ततो द्वितीयपदे कोटेरु पञ्चयः । तत्पदान्ते कोटिः परमा ॥ भुजस्याभावः । 'अत एवोक्तम् ॥ अयुग्मे पदे यातमेष्यन्तु युग्म' इति। तथात्र धनुषि ज्यारूपा या सा क्रमज्या। शररूपं यदन्तरं सोत्क्रमज्या। बानएनम् व्यासार्धं चैतदितरज्यातुल्यं स्याज्जीवोनं व्यासार्धं तदितरबाणतुल्यं स्याविति वृत्तोपरि सर्वं दर्शनीयम्' । १८-२१ ।

 अथ मन्दपरिधीनाह

ft}}मन्दोच्चनीचपरिधिस्त्रिलवोनशक्र १३ । ४०
भागा रवेर्जिनकलोनारदा ३१ ॥ ३६ हिमाम्षो: |


मूलेन तदैक्यार्ध युक्त दलितं भवेत् स्पष्टम् । भोग्यं क्रमोत्क्रमधनुः करणायैवं गुरुत्वतो न कृतम् । एवमसकृत्कर्मणापि भोग्यखण्ड स्फुट भवति। तदित्थम्। पूर्व विशोध्य खण्डानि द्ष घ्नशोषादित्यादिनोद्दिष्टजीवातः साधिताद्धनुषः क्रमज्यार्थं यातैष्ययोः खण्डकयोविशेष इत्यादि प्रकारेण भोग्यखण्डं साध्यम् । इदमेव भोग्यं गृहीत्वा विशोध्य खण्डानि दशघ्नशोषादित्यादिना पुनरुद्दिष्टजीवातो धनुः साध्यम् । तस्मात् पुनः क्रमज्यार्थं भोग्यखण्डम् । एवमसकृत् कृते स्फुटं भवति । १. अत्र क्षेत्रदशनम् ।

प्रथम पम् 

खाश्वा ७० भुजङ्दहना ३८ अमरा ३३ भवाश्या ११
पूर्णेषवो ५० निगदिताः क्षितिजादिकानाम् ।। २२ ।।

 वा० भा०-इह ग्रहफलोपपत्यर्थ मन्दोच्चनीचवृत्तानि पूर्वे: कल्पितानि । तेषां प्रमाणा न्येतावन्तो भागा:।  अत्रोपपत्तिः । ग्रहस्य यन्त्रवेधविधिना यत् परमं फलमुत्पद्यते तस्य ज्या परमफलज्या न्यफलज्या चोच्यते । अन्त्यफलज्यातुल्यव्यासार्धे यद्वृत्तमुत्पद्यते तन्त्रीचोच्चवृतम् । तत्परिधि स्त्रराशिकेन । यदि त्रिज्याव्यासार्धे भांशा: ३६० परिधिस्तदान्त्यफलज्याव्यासार्धे किमिति लब्धं परिधिभागाः । एवमर्कादीना त्रिलवोनशक्रा इत्यादय उत्पद्यन्ते । २२ ।! अथ भौमादीनां चलपरिधीनाह

एषां चला: कृतजिनखिलवेन हीना २४३ ॥ ४०
दन्तेन्दवो १३२ वसुरसा ६८ वसुबाणदस्राः २९८ ।।
पूर्णाब्धयो ४० ऽथ भृगुजस्य तु मन्दकेन्द्र
दोःशिञ्जिनी द्विगुणिता त्रिगुणेन ३४३८ भक्ता ॥ २३ ॥
लब्धेन मन्दपरिधी रहितः स्फुटः स्यात्
तच्छीघ्रकेन्द्रभुजमौव्यंथ बाणनिध्नी।
त्रिज्योद्धृताशुपरिधिः फलयुक् स्फुटः स्याड्रौमाशुकेन्द्रपदगम्यगताल्पजीवा। २४ ॥
त्र्यंशोनशैल ६ ।। ४० गुणितार्घयुतस्य राशे
माँव्योद्धृतातलवहीनयुतं मृदूचम् ।
भौमस्य ककिंमकरादिगते स्वकेन्द्रे
लब्धांशकैर्विरहितः परिधिस्तु शैध्न्यः' ॥ २५ ॥


१. अत्र लल्ल: ।

वस्वीशा दशबाहवोऽम्बरधृती खाड्रा रसत्र्यश्विनो
 मन्दांशा मनुशैलशैलयुगगोसंख्याः स्वमन्दा गुणाः ।
 शैध्या रामशराः शशाङ्कदहना भूपास्त्रिवर्गेषवो
 नन्दाश्च क्षितिजज्ञजीवभृगुजच्छायासुतानां क्रमात् ।
 वेदाक्षीन्दुयमाब्धिभिमृदुमवां दोज्य क्रमेणाहतां
 व्यासार्धेन भजेद्गुणाः फलयुता हीनौ ज्ञभृग्वोः स्फुटाः ॥
 द्विद्वीन्दुद्विकुभिहतां चलभवां दोज्याँ भजेत् त्रिज्यया
 सर्वे शीघ्रमवाः फलेन रहिताः स्पष्टाः स्युरेवं गुणाः ॥

 (शिष्यधीवू० ग्र० ग० स्प० २८-२९ श्लो० )  वा० भा० -एषां भौमादीनां चलाश्चलनीचोच्चवृतपरिधिभागा। एते । अथ शुक्रस्य मन्दकेन्द्रे या दोज्य सा द्विगुणिता त्रिगुणेन ३४३८ भाज्या । फलेन मन्दपरिधिस्तस्य रहितः सन् स्फुटो भवति । अथ शुक्रस्य शीघ्रकेन्द्रे या दोज्र्या सा पञ्चगुणा त्रिज्यया भाज्या । फलेन शीघ्रपरिधिर्युतः सन् स्फुटो भवति ॥ अथ भौमस्य प्रथमं शीघ्रकेन्द्रं कृत्वा तद्यस्मिन् पदे वर्तते तस्य यद्गतं यच्च गम्यं तयोरल्पस्य या ज्या सा त्रिभागोनैः सप्तभिरंशैः ६॥४० गुणनीया । ततः पञ्चचत्वरिंशद्धागानां ज्ययानया २४३१ भाज्या । यल्लब्धं भागादिफलं तदनष्टं स्थाप्यम् । तेन कुजस्य मन्दोच्चं सहितं कार्यम् । यदि शीघ्रकेन्द्रं मकारादिषट्के । कक्र्यादिषट्के तु हीनं कार्यम् ॥ एवं मन्दोच्चं स्फुटं भवति ॥ अथ कुजस्य यः पठितः शीघ्रपरिधिः स तेनानष्टस्थापितेन फलेन सदैव वजितः सन् स्फुटो भवति ।

 अत्रोपपत्तिः । एषां भौमादीनां यानि परमाणि शीघ्रफलान्युपलभ्यन्ते तेषां ज्यात्य फलज्या ॥ ततः प्राग्वत् परिधिभागाः ॥ अथ शुक्रस्य ये मन्दपरिधिभागा रुद्रतुल्याः पठितास्तेयुग्मपदान्ते ओजपदान्ते तु नव ९ ।।॥ अवान्तरेऽनुपातः । यदि त्रिज्यया परिध्यन्तर द्वयं २ लभ्यते तदेष्टदोज्यया किमिति । फलेन परिधिरपचीयमानत्वद्वजत: कृतः । तथा तस्य य: शीघ्रपरिधिः पठितो वसुबाणदस्रा इति २५८ एष युग्मपदान्ते । ओजपदान्ते तु पञ्चाधिकः २६३ । अवान्तरेऽनुपातेन यत् फलं तदुपचीयमानत्वाद्धनं कृतम् । अथ भौमस्य यन्मन्दोच्चं गणितागतं तच्छीघ्रकेन्द्रपदसन्धिषु सर्वेषु तथाविधमेव । पदमध्ये पुनस्त्रिभागोने: ससभिरं शैरधिकमेव भवति मृगादिकेन्द्रे ॥ कक्र्यादौ तु हीनम् । तथा तस्य यः शीघ्रपरिधिः पठितः । असौ पदसन्धिषु । पदमध्ये तु तैर्भागैरून एव । तदन्तरेऽनुपातः । यद्यर्धयुतराशिज्यया २४३१ त्रिभागोनाः सस भागा लभ्यन्ते। तदा पदगतगम्याल्पज्यया किमिति । फलमुपचयापचयव शाद्धनर्णम् । अत्रागम एव प्रमाणम् ।।२३-२५॥

 वा० वा०-मन्दोच्चनीचपरिधिरिति । एषामिति । लब्धेनेति । भौमस्येति । ग्रहपरमफलज्याव्यासार्द्धेन यत्कृतं वृत्तं तन्नीचोच्चवृत्तम् । यन्त्रवेधात् परमफलज्या ज्ञान सुगमम्। त्रिज्यावृत्ते चेदियं दोज्या तदान्त्यफलज्यावृत्ते केति ग्रहस्य दो:फलम् वक्ष्यते । यन्त्रवेधेन दो: फलज्ञाने वैपरीत्येन परिधिज्ञानं वा । एवं शुक्रस्येष्ठमन्द फलाद्विलोमेनानीयमानः परिधिर्न सर्वदा रुद्रतुल्यो दृष्टः ।

 अयमर्थ:। यदि ग्रहोच्चान्तरदोज्र्ययानयेदमिष्टदी:फल तदा त्रिज्यया किमिति परमफलं भवति । ततः परिधेरानयनम् । एवमेकांशमितभु *जादेकांशादिभुजवृद्धया प्रत्यंशभुजजीवातः साध्यमानाः यन्त्रवेधोपलब्धेष्टफलत्रराशिकेन परिधयोऽपचीयमाना एव दृष्टाः । तत्रौजपदान्ते नवमितो दृष्टः । युग्मपदान्ते एकादशमितोऽनुमितः । भुजज्यायाः परमऽपचये परिधेः परमोपचयः । भुजज्यायाः परमोपचये परिधेः परमा पचयः । परिध्यन्तरं च द्विमितमत उक्तं भृगुजस्येति । एवं भौमस्यापि योज्यम् । प्रत्यक्षदृष्टेऽर्थे किमनुपपन्नं नामेति सर्वमवदातम् ॥ २२-२५ ॥


१. युजादिति क ख पु० । इदानी भुजकोट्यो: फलानयनमाह

भांशैः ३६० हृते च भुजकोटिफलाह्वये स्तः' ।
त्रिज्योद्धृते च यदि वान्त्यफलज्यकाघ्न्यी
त्रिज्योद्भवं फलमिहान्त्यफलस्य जीवा ॥ २६ ॥

वा० भा०-स्पष्टम् ।

 अत्रोपपत्तिः । यावत् केन्द्र' प्रतिमण्डले तावदेव नीचोच्चवृत्ते स्यात् । अतः प्रतिम ण्डलदो:कोटिज्ये अनुपातेन नीचोच्चवृत्ते परिणाम्येते । यदि भांशवृत्त एते दो:कोटिज्ये तदा परिष्यंशवृत्ते किमिति । अथवा त्रिज्याव्यासार्ध एते दो:कोटिज्ये तदान्यफलज्याव्यासार्धे किमिति। फल तुल्यमेव । अन्त्यफलज्या पूर्व नोक्ता तदर्थ त्रिज्योद्धवं फलमित्यादि । त्रिज्या पृथग् ग्रहाणां मन्दशीघ्रपरिधिभागैगुंण्या भांशैः ३६० भाज्यान्त्यफलज्या भवतीत्यर्थः ।। २६ ।। -

 वा० वा०-स्वेनाहते परिधिनेति स्पष्टम् ॥ २६ ॥ इदानों कणनियन प्रकारचतुष्टयेनाह

स्वकोटिजीवान्त्यफलज्ययोयों योगो मृगादावथ ककटादी ।
केन्द्रेऽन्तरं तद्भुजजीवयोर्यद्वगैक्यमूलं कथितः स कृर्णः ॥२७॥
त्रिज्या तथा कोटिफलेन युक्ता हीना च तदोःफलवर्गयोगात्।
मूलं श्रुतिर्वान्त्यफलत्रिमौव्योंर्वगैक्यराशेश्च तथा युतोनात् ॥२८॥
त्रिभज्यया कोटिफलद्विनिध्न्या कोटिज्यया वान्त्यफलद्विनिध्न्या ।
मूलं श्रुतिर्वा मृदुदोःफलस्य चापं बुधा मन्दफलं वदन्ति ॥२९॥

 वा०भा०-मृगादौ केन्द्र कोटिज्यान्त्यफलज्ययोयों योग: कक्यादौ तु तस्य भुजज्यायाव वर्गेक्यपदं कर्णः स्यात् । तथा मृगादिकेन्द्र' त्रिज्याकोटिफलयोर्योगः कक्यादौ तु यदन्तरं तस्य भुजफलस्य च वर्गेक्यपदं व। कर्ण: स्यात्। तथा मृगादिकेन्द्र त्रिज्यान्त्यफलज्ययोर्वर्गयोगात् त्रिज्यया काटिफलगुणया द्विगुणया च युतादथवा कोटिज्ययान्त्यफलज्यागुणया द्विगुणया च युतात् कवर्यादौ तु हीनान्म्लं वा श्रुतिः स्यात् ॥ ॐथ मन्दभुजफलस्य धनुग्रंहस्य मन्दफलं भवति ॥


१. अत्र लल्ल: ।

दोज्र्यावर्गविवजितत्रिभवनज्यावर्गमूलं भवेत
कोटिज्या भुजभागवजितनवत्यंशोत्थजीवाथवा ।
स्पष्टस्वस्वगुणाहते खवसुभिर्दोकोटिजीवे हरेत्
स्यातां दो फलकोटिसंज्ञितफले ताभ्यां श्रुर्ति साधयेत् ।

 शिष्यधीवृ० ग्र० ग० स्प० ३० श्लो०  अत्रोपपतिः । समायां भूमौ बिन्दुं कृत्वा तां भूमि प्रकल्प्य ततस्त्रिज्यामितेन कर्कटकेन कक्षाख्यमण्डल लिखेत्' । तद्धगणाङ्कित। कृत्वा मेषादेरारभ्य ग्रहमुच्चं च दत्वा तत्र चिहे कायें। ततो भूबिन्दूच्चचिह्नयोरुपरि रेखा दीर्घा कार्या। सोच्चरेखोच्यते । अथ तदुत्थमत्स्येन कक्षामण्डलेऽन्या तिर्यग्रेखा च कार्या ॥ भूबिन्दोरुपर्यन्त्यफलज्यामुच्चोन्मुखीं दत्त्वा तदग्रे त्रिज्यामितकर्कटेन प्रतिमण्डलं च कार्यम् । उच्चरेखया सह यत्र सम्पातस्तत्र प्रतिमण्डलेऽप्युच्चं ज्ञेयम् । तस्मादुच्चभोगं विलोमं दत्त्वा तत्र प्रतिमण्डले मेषादिज्ञेयः । ततो ग्रहमनुलोमं दत्त्वा तत्र चिह्नं कार्यम् ॥ अथ प्रतिमण्डलमध्येऽप्यन्या तिर्यग्नेखा कार्या । तिर्यग्रेखयोरन्तरमन्त्यफलज्यातुल्यमेव सर्वत्र भवति । ग्रहोच्चरेखयोरन्तर दोज्याँ । ग्रहतिर्यग्रेखयोरन्तर कोटिज्या । प्रतिमण्डलस्थ ग्रहाद्भूबिन्दुगामि सूत्रं कर्णः ॥ कर्णसूत्रस्य कक्षावृत्तस्य च यत्र सम्पातस्तत्र स्फुटो ग्रहः ॥ कक्षामण्डले स्फुटमध्ययोरन्तरं फलम् । तच्च मध्यग्रहात् स्फुटेऽग्रस्थे धनं पृष्ठस्थे त्वृणमिति कि ठ ग्रहसंस्थानम् ।

 अथात्र कर्णस्योपपत्तिः । कक्षावृत्तप्रतिवृत्ततिर्यक्स्थरेखयोरन्तरं किलान्त्यफलज्या । प्रतिमण्डले कोटिज्यान्त्पफलज्याग्रादुपरि भवति मृगादिकेन्द्रेऽतस्तत्र तदैक्यं स्फुटा कोटि. । कक्र्यादौ तु तदधोऽतस्तत्र तदन्तरं स्फुट कोटि. । स्फुटकोटिमूलस्य भूबिन्दोश्च यदन्तरं तद्भुजज्यातुल्यमेव स्यात् ॥ अतस्तयोर्भुजकोटच्योर्वर्गयोगात् पदं कर्ण इत्युपपन्नम् ॥

 अथ क्रियोपसंहारः । कोटिज्यान्त्यफलज्ययोर्योगस्यान्तरस्य च वर्गः कार्यः स चैवम् । ‘खण्डद्वयस्याभिहतिर्द्विनिध्नी तत्खण्डवर्गेक्ययुता कृतिः स्यादिति’ । तत्र कोटिज्यैकं खण्डम् । अन्त्य फलज्याद्वितीयं खण्डम्। आभ्यां कृता कृतिः । कोओं २ कोव १ अंव १।इय योगस्य । अन्तरस्येय कोओं २ कोव १ अंव १ । इदानीं दोज्यविग: साध्यते । कोटिज्यावगॉनस्त्रिज्यावग दोज्यावग:


१. अत्र प्रतिवृत्तमङ्गिः ॥ स्यादिति जातो दोज्यवर्गः कोव १ त्रिव १ । अनयोर्यावद्योगः क्रियते तावद्धनर्णयोः कोटिज्यावर्गयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते त्रिज्यान्त्यफलज्ययोर्वगैक्र्य कोटिज्ययान्त्यफलज्यागुणया द्विनिध्न्या च युर्त जातम्। एवं मृगादिकेन्द्र । कक्र्यादिकेन्द्र तु तया हीन भवति। एवं तन्मूल कर्ण इत्युपपन्नम् ॥ इदं कर्णानयनद्वयं प्रतिमण्डलभङ्गया ।

  अथ नीचोच्चवृत्तभञ्ज्ञया चोच्यते' । कक्षामण्डले मध्यग्रहस्थानेऽत्यफलज्यामितकर्कटेन वृत्तं विलिख्य भूबिन्दोर्मध्यग्रहोपरिगामिनी रेखा कार्या सा तत्रोच्चरेखा । तस्य वृत्तस्य रेखया सह यौ योगौ तयोरुपरितन उच्चसंज्ञः । अधस्तनो नीचसंज्ञः । तद्रखातोऽन्या तिर्यग् वृतमध्ये मत्स्येन रेखा कार्या । तदपि वृत्तमुच्चप्रदेशाद्धांशैरडूयम् । तत्रोच्चाच्छीघ्रकेन्द्रमनुलोमं देयम् । मन्दकेन्द्रन्तुविलोमं देयम् । तत्र शीघ्रकेन्द्राग्रे पारमार्थिको ग्रहः । मन्दाग्रे मन्दस्फुट: । अत्रापि ग्रहोच्चरेखयोरन्तरं भुजफल ग्रहतिर्यग्रेखयोरन्तर कोटिफल ग्रहभूम्योरन्तरं प्राग्वत् कर्णः ॥ अथ तदानयनम् । मकरादिकेन्द्रे त्रिज्योध्र्वतः कोटिफलं दृश्यते । कक्र्यादौ तु तदधः । अतस्तदैक्यान्तरं स्फुटा कोटिः ॥ भुजफलन्तु तत्र भुजः तयोर्वर्गयोगपदं कर्ण इत्युपपन्नम् ॥ अत्रापि क्रियोपसंहारः ॥ अत्र स्फुटकोटिवर्गः खण्डद्वयेन प्राग्वत् ॥ तत्रैकं खण्डं त्रिज्या ॥ द्वितीयं कोटिफलम् । अतः खण्डद्वयस्याभिहतिद्विनिध्नीत्यादिना जातो वर्गः । त्रिकोफ २ त्रिव १ कोफव


१. नीचोच्चवृत्तभङ्गिः । १ अर्य योगस्य। अन्तरस्यायम्। त्रिकोफ ६ त्रिव १ कोफव १। कोटिफलवर्गोनोऽन्त्यफलज्यावर्गों भजफलवर्गों जातः । कोफव १ अंव १ अप्नयोर्योंगे कोटिफलवर्गनाशे त्रिज्यान्त्य फलज्यावर्गीक्य त्रिज्याकोटिफलघातेन द्विगुणेन मृगादिकेन्द्र युतं कक्र्यादौ तु रहितं तस्य पदं कणं इत्युपपन्नम् ॥ २७-२९ ।।

 वा० वा०-स्वकोटिजीवान्त्यफलज्ययोरिति । त्रिज्या तथेति । त्रिभज्ययेति ।

 प्रथमप्रकारद्वयं छेद्यकर्शनमात्रावगतोपपत्तिकम् । भुजकोटद्योर्वर्गयोगपदं कर्णः । तत्र कोटेः खण्डद्वयमिति प्रथमप्रकाराभ्यां ज्ञातम् । ततः

 “१खण्डद्वयस्याभिहतिद्विनिघ्नी तत्खण्डवगैंक्ययुता कृतिर्वा” इति कोटेर्वर्ग: कार्यः । तत्र* [भुजवर्गो योज्यः । तत्र यावद् भुजज्यावर्गे कोटिज्यावर्गो योज्यते तावत् त्रिज्या वर्ग एव भवति । यतो] भुजज्या भुजः, कोटिज्या कोटिस्त्रिज्या कर्ण इति । एवं. दोः फलं भुजः कोटिफलं कोटिः अन्त्यफलज्या कर्ण इति दोः ऽन्त्यफलज्या वर्गः । तस्मादनवद्यम् ॥ २७-२९ ॥

इदानींमकेंन्द्वोः फलानयन लघुज्यया लघुप्रकारेणाह
ये केन्द्रदोज्यें लघुखण्डकोत्थे क्रमाद्रवीन्द्रोनखसंगुणे ते।
N भक्ते त्रिखेशैः ११०३ मुनिसप्तवेदैः ४७७ यद्वा तयोर्मन्दफले लवाद्ये ॥३०।।

 वा० भा० - स्पष्टम् ।

 अत्रोपपत्तिः । अर्कस्य बृहज्ज्याभिः परमं फलमानीतं भागद्वयं सार्धदशकलाधिकं किल भवति । २ ।। १० । ३१ । यदि लध्व्या त्रिज्यातुल्यया दोज्यंयेद फल तदाभीष्टया किमिति । एवमनुपातेन दोज्ययाः फलं गुणस्त्रिज्या १२० हरः ॥ अथ संचारः । यदि फलमिते गुणे त्रिज्याहरस्तदा विशतिष्मिते किमित्युत्पद्यन्ते त्रिखेशाः ११०३ । अथ चन्द्रस्य परम फलमटविकलाधिककलाद्वयाधिकाः पञ्च भागाः ५ । २ । ८ ॥ इहापि नखगुणत्रिज्याया: २४०० फलेन भागे हृते लभ्यन्ते मुनिससवेदाः ४७७ ।।॥ ३० ॥

इदानीमर्केन्द्रोर्गतिस्पष्टीकरणम्—

तत्कोटिजीवा कृतबाणभक्ता रवेर्विधोवेदहताद्रिभक्ता ।
लब्धाः कलाः कर्किमृगादिकेन्द्रे गतेः फलं तत् क्रमशो धनर्णम् ॥३१||

 वा० भा०-तत्कोटिजीवेति । लप्ध्वी कोटिज्या कृतबाणभक्ता रवेर्गतिफल स्यात्। विधोस्तु केन्द्रकोटिज्या लघ्वी वेदगुणा ससभक्ता गतिफलं स्यात् ॥ तत् फलं कक्र्यादिकेन्द्र धनं मकरादावृणं गतेः कार्यम् ॥ एवं तात्कालिकी स्फुटा गतिर्भवति ॥


१. द्वयस्वहति इति क० ख० पु० । लीला० वर्गीकरणे सूत्रम् । २- कोष्ठान्तर्गतोंऽशो ग० पु० नास्ति।  अत्रोपपत्तिः ।। तत्र वक्ष्यमाणप्रकारेण कोटीफलघ्नी मृदुकेन्द्रभुक्तिरित्यादिनानीते रविचन्द्रयोः परमे गतिफले कलाचे ३४ ॥ ६६ ॥ आभ्यां गतिफल ज्ञानार्थमनुपातः । यदि लध्व्या त्रिज्यातुल्यया कोटिज्यया एते रविचन्द्रयोगतिफले तदेष्टया किमिति । अत्र गणकेन गुणकभाजकावपवत्र्य ज्ञाता भाजके युगशरा: ५४ । चन्द्रस्य गतिफलचतुर्थाशेन गतिफलं त्रिज्यां चापवत्र्य ज्ञातो गुणकः ४ ॥ भाजकश्च ७ । इत्युपपन्नम् ॥ धनर्णतोपपत्तिरग्रे वक्ष्ये ॥ ३१ ॥

 वा० वा०-ये केन्द्रदोज्यें, इति। तत्कोटिजीवेति । स्पष्ट भाष्ये। क्षयफलहासे धनफलवृद्धौ गते: फल धनमिति ककदौ धनम्। धनफलहासे क्षयफलवृद्धौ गतेः फलमृणमिति मकरादिकेन्द्रे' क्षय इति ।

 तथाहुः केशवसाम्वत्सराः--स्वद्धाँ स्वं स्वमृणक्षय इति । यत्तु केनचित्प्रलप् कर्णस्य ह्रासात् कर्कादावृणमिति तदयुक्तम् ॥ ३०-३१ ॥

इदानी भौमादीना शीघ्रफलानयनम् –

द्राग्दोः फलात् संगुणितात् त्रिमौव्यां घाताद्भुजज्यान्त्यफलज्ययोर्वा
कर्णोद्धृताद्यत् सममेव लब्धं तत् कामुकं शीघ्रफलं ग्रहाणाम्॥३२॥

 वा० भा० - स्पष्टम् ।

 अत्र वासना त्रैराशिकेन । कर्णकोटिसूत्रयोर्यदि कर्णाग्रे भुजफलतुल्यमन्तरं तदा त्रिज्याग्रे किमिति । अतस्त्रिज्याध्न भुजफल कणन हृतम्। तच्चापकरणेन वृत्तगतत्वं फलस्योपपन्नम्। अथान्यप्रकारेण । दोज्यन्त्यिफलज्याध्नी त्रिज्यया भत्ता भुजफल भवति। यदि कर्णाग्र एतावदन्तरं तदा त्रिज्याग्रे किमिति । पूर्वं त्रिज्या हरः । इदानीं स गुणस्तुल्यत्वान्नाशे कृते सति घातात् भुजज्यान्त्यफलज्ययोर्वेत्युपपन्नम् ॥ ३२ ॥ ॥

 वा० वा०-शीघ्रफलानयनमाह-द्राग्दो:फलादिति । प्रतिमण्डलस्था दोज्य नीचोच्चवृत्ते परिणामिता° दो:फलसज्ञां गता । यदि त्रिज्या व्यासार्धे दोष्ज्र्यातुल्यो भुजस्तदान्त्यफलज्याव्यासार्द्र क इति जातं दो:फलं नीच्चोच्चवृत्ते । ततः कक्षामण्डलपरिधिस्थकरणायानुपातः । यदीदं कर्णाऽग्रे दोः फलं तदा त्रिज्याग्रे किमिति त्रैराशिकद्वयेन शीघ्रफलं साध्यते। तदा त्रिज्ययोनशे कृते द्वितीयप्रकार उत्पद्यते । प्रथमत्रराशिकसिद्धमेव द्राग्दोःफलं गृह्यते ॥ ततः कर्णानुपाते कृते प्रथमप्रकार उत्पद्यते ॥ ३२ ॥

इदानी प्रकारान्तरेण फलमाह—

त्रिज्याहता कर्णहता भुजज्या तच्चापबाहोविंवरं फलं वा ।
ज्ञेयोऽत्र बाहुः प्रतिमण्डलस्य चापेन शीघ्रान्त्यफलज्यकायाः ॥ ३३ ।।
त्रिभं युतोनोनयुतं पदानि दोस्तेषु यातैष्यमयुग्मयुग्मे ।


१. केन्द्रक्षय इति क ख पु० । २.

 अत्र बापूदेवोक्त प्रकारान्तरेण शीघ्रफलानयनम् ।
द्राक्केन्द्रकोटिमौव्यांन्त्यफलज्यागुणया क्रमात् ।
मृगकक्र्यादिके केन्द्र युतोना त्रिज्यकाकृतिः ॥-

३. परिमाणमिता इति ग पु० । वा० भा०-भुजज्या त्रिज्यया गुण्या कर्णन भाज्या लब्धस्य यच्चापं तस्य बाहोश्व

यदन्तरं तद् ग्रहस्य शीघ्रफलम् ॥ परमत्र बाहुः प्रतिमण्डलस्य ज्ञेयः ॥ अथ तद्बाहुज्ञानार्थमाह – 'चापेन शीघ्रान्त्यफलज्यकाया' इति। ग्रहस्य परमेण शीघ्रफलेन युतीनोनयुत कार्यम्। किम्। राशित्रयं चतु:स्थम्। तानि प्रतिमण्डलपदानि भवन्ति। तद्यथा बुधस्य परमं शीघ्रफलमेक विशतिभागाः पादीनद्वात्रिशत्कलाधिका: २१ । ३१ ॥ ४३ । अनेन कृतानि पदानि । एतानि बुधस्य प्रतिमण्डलपदानि ॥ यदा प्रतिमण्डलभुजः क्रियते तदायुग्मे पदे यातमेष्यं था ३ २ २ ३  तु युग्म इत्यादिनैव । तद्यथा । यदा सार्धराशित्रयस्य केन्द्रस्य

२१ ८ ८ २१  भुजः क्रियते तदा तावानेव भवति । यदा सार्धराश्यटकस्य

३१ २८ २८ ३१  केन्द्रस्य भुजः क्रियते तदा सार्धराशित्रयं भवतीति ज्ञेयम् ।

४३ १७ १७ ४३  तच्चापबाह्वोविवरं फलं वेत्यत्रायं बाहुज्ञेय इत्यर्थः ।

 अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । कर्णोच्चरेखयोरन्तरं यदि कर्णाग्रे भुजज्यातुल्यं भवति तदा त्रिज्याग्रे किमिति । फल स्फुटग्रहोच्चरेखयोरन्तरं ज्यारूप स्यात् । तच्चापस्य प्रतिमण्डल बाहोश्च यदन्तरं तच्छीघ्रफलं स्यात् ॥ अतोऽत्र प्रतिमण्डलस्य बाहुः । यत: प्रतिमण्डलस्यौज पदान्तं यावत् फलस्योपचयः ततोऽपचयः । तथाचोक्तं गोले--

कक्षामध्यगतिर्यग्रेखाप्रतिवृत्तसम्पाते । मध्यैव गतिः स्पष्टा परं फलं तत्र खेटस्य ।। ३३-३३३ ॥

 वा० वा०-अथ केवलप्रतिमण्डलादेव शीघ्रफलमाह-त्रिज्याहता कर्णहृता भुजज्येति । कर्णाग्रे चेदियं भुजज्या तदा त्रिज्याग्रे केति जाता कक्षामण्डले।  कक्षामध्यगतिर्यग्रेखाप्रतिवृत्तसम्पाते खेटस्य परमफलेन भाव्यमिति तच्चाप प्रतिमण्डलबाह्रोरित्युक्तम् । इति ।  कथं प्रतिमण्डलस्थो बाहुग्राह्य इत्यत आह'चापेन शीघ्रान्त्यफलज्यकायाः?

। अत्र त्रिभोनं भुजो न भवतीत्याह-दोस्तेष्विति ॥ ३३-३३३ ॥


 क्शीघ्रकर्णहृता लब्ध फलकोटिज्यका भवेत् ।
 तच्चापांशोनिताः खाङ्काः स्युः शीघ्रफलभागकाः ।
एवं द्राक्फलत: शीघ्रकेन्द्रभुजांशानयनम् ।
 फलान्त्यफलयोर्जीवावर्गयोरन्तरात् पदम् ।
 फलकोटिज्यया निध्न केन्द्र ककिमृगादिके ।
 फलज्याकृतियुक्तोन भत्तमन्त्यफल ज्यया ।
 लब्धचापलवा: खाडूच्युता द्राक्केन्द्रदोलवाः ॥
यद्वा । फलान्त्यफलशिञ्जिन्योयोगान्तरहतेः पदम् ।
 फलकोटिज्यका तेन पदेनाढयोनिता क्रमात् ।
 मृगकक्र्यादिके केन्द्र गुणिता च फलज्यया ।
 भत्तान्त्यफलमौव्य स्याच्छीघ्रकेन्द्रभुजज्यका।

इत्येवं फलानयनमुक्त्वेदानीं ग्रहस्पष्टीकरणमाह

स्यात् संस्कृतो मन्दफलेन मध्यो मन्दस्फुटोऽस्माच्चलकेन्द्रपूर्वम् ॥ ३४ ॥
विधाय शैध्येण फलेन चैवं खेटः स्फुटः स्यादसकृत् फलाभ्याम् ।।

दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यां ततोऽखिलाभ्यामसकृत् कुजस्तु ॥ ३५ ॥
स्फुटौ रवीन्दू मृदुनैव वेयौ शीघाख्यतुङ्गस्य तयोरभावात्।

 वा० भा०-आदौ ग्रहस्य मन्दफलमानीय तेन संस्कृतोऽसौ मन्दस्फुट: स्यात्। त शीघ्रोच्चाद्विशोध्य शीघूकेन्द्र' कृत्वा ततः शीघुफलं तेन संस्कृतो मन्दस्फुटो ग्रहः स्फुटः स्यात् । तस्मात् स्फुटान्मन्दोच्चं विशोध्य मन्दफलमानीयतेन गणितागतो मध्यः संस्कृतो मन्दस्फुट: स्यात् । तेन पुनश्चलकेन्द्र' ततश्चलफलं तेन मन्दस्फुटः संस्कृतः स्फुटः स्यात् ॥ एवमसकृद्यावदविशेषः ॥ अश्योपपत्तिगोले ।

शीघुनीचोच्चवृत्तस्य मध्यस्थिति ज्ञातुमादौ कृतं कर्म मान्दं ततः ॥
खेटबोधाय शंध्यं मिथःसंश्रिते मान्दर्शध्ये हि तेनासकृत् साधिते ॥

 इति तथा मन्दकर्मणि कणों न कृतस्तत्कारणमपि गोले कथितम्। यत् तु दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यामित्यादि कुजस्य विशेषस्तत्रोपलब्धिरेव वासना ॥ ३३3-३५३ ॥

 वा०वा०-अथ ग्रहस्पष्टत्वार्थ विष्णुधर्मोत्तरद्वितीयकाण्डान्तोतब्रह्मसिद्धान्तोक्तया ग्रहभगणान्मन्दशीघ्रपरिधीश्च स्वीकृत्य तन्मतेनैव फलसंस्करणप्रकारमाह'-‘स्यात् संस्कृतः इति । ·  यदा यन्त्रवेधोपलब्धः स्पष्टो मन्दोच्चतुल्यो दृष्टस्तदा सर्वदा गणितागतमध्यमस्य वेधोपलब्धस्पष्टस्यान्तरं शीघ्रफलतुल्यं दृष्टम् । तस्मात् स्पष्टान्मन्दफलमानीय मध्यमे देयं स मन्दस्पष्टः स्यात् । मन्दस्पष्टाच्छीघ्रफलमानीय मन्दस्पष्टे देयं स स्पष्ट: स्यात् । एवं फलयोमिथः संश्रितत्वादसकृत् साधनमुचितम् । वक्ष्यते गोले । ‘शीघ्रनीचोच्चवृत्तस्येति' । 'स्फुटग्रहं मध्यखगं' इत्यत्रापि स्पष्टसाधितं फलं मान्दं स्पष्टए विलोमं कृतं तद्युक्तियुक्तम् । विलोममन्दफलसंस्कृतात् स्पष्टाद्यच्छीघ्रफलं साध्यते तदयुक्तम् । यतो वास्तवान्मन्दस्पष्टादेव कतुमुचितम् । वास्तवशीघ्रफलेन विलोमेन संस्कृतः स्पष्टो वास्तवमन्दस्पष्टः स्यात् । एवं फलयोमिथः संश्रितत्वादसकृत्साधनम् । सौरतन्त्रे तु चत्वार एवोपग्रहाः कर्मचतुष्टये कारणत्वेन कल्पिता इति न किञ्चिद्बाधकम् ।

 भौमस्य विशेषमाह-दलीकृताभ्यामिति । स्वसत्ताकाले यादृशी उपलब्धिस्तादृशमुक्तम् । अत एव सौरेऽभिहितं ‘कालभेदोऽत्र केवलम्' इति ॥

 रविचन्द्रस्पष्टीकरणमाह-'स्फुटी रवीन्दू मृदुनैव वेद्याविति'।

 केचन प्रतारकाश्चन्द्रस्य द्वितीयं फलमुपकल्प्य चन्द्रमन्दकेन्द्र तेन संस्कृत्य तस्मात् केन्द्रान्मन्दफलमानीय मध्यमचन्द्रे देयम् । स स्पष्टश्चन्द्रो भवतीत्याहुः तन्मतनिवारणाय एव कारो दत्तः|

 तत्र हेतुमाह-'शीघ्राख्यतुङ्गस्य तयोरभावादिति' । शीघ्रफलानुपलब्ध्या शीघ्रोच्चाभावः न क्वचिदार्षशास्त्रे तच्छीघ्रोच्चभगणा उत्ताः ॥ ३३3-३५ ॥ इदानी गतिस्फुटीकरणमाह

दिनान्तरस्पष्टखगान्तरं स्याद् गतिः स्फुटा तत्समयान्तराले। ३६ ।
कोटीफलध्नी मृदुकेन्द्रभुक्तिस्त्रिज्योद्धृता कर्किसृगादिकेन्द्र।
तया युतोना ग्रहमध्यभुक्तिस्तात्कालिकी मन्दपरिस्फुटा स्यात्' ॥३७॥
समीपतिथ्यन्तसमीपचालनं विधोस्तु तत्कालजयेव युज्यते ।
सुदूरसंचालनमाद्यया यतः प्रतिक्षणं सा न समा महत्वतः ॥ ३८ ।।

 वा० भा०-अद्यतनश्वस्तनस्फुटग्रहयोरौदयिकयोदिनार्धजयोवस्तिकालिकयोर्वा यदन्तर कलादिक सा स्फुटा गतिः । अद्यतनाच्छवस्तने न्यूने वक्रा गतिज्ञेया । तत्समयान्तराल इति । तस्य कालस्य मध्येऽनया गत्या ग्रहश्वालयितुं युज्यत इति । इयं किल स्थूला गतिः । अथ सूक्ष्मा तात्कालिकी कथ्यते । तुङ्गगत्यूना चन्द्रगतिः केन्द्रगतिः । अन्येषां ग्रहाणां ग्रहगतिरेव केन्द्रगतिः । मृदुकेन्द्रकोटिफलं कृत्वा तेन केन्द्रगतिगुंण्या त्रिज्यया भाज्या लब्धेन कक्यादिकेन्द्र ग्रहगतिर्युक्ता कार्या। मृगादौ तु रहिता कार्या। एवं तात्कालिकी मन्दपरि


१. अन्न ललल:-

ज्याखण्डकेन गुणिता मृदुकेन्द्रजेन भुक्तिग्रीहस्य शरयुग्मयमैविभक्ता ।
क्षुण्णा स्फुटेन गुणकेन हृता खनागैलिसा गतेः फलमृणं धनमुक्तवच्च ॥

(शि० धी० ग्र० ग० स्प० ३८ श्लो०) श्रीपतिः

मन्दकेन्द्रगतिरकंचन्द्रयोज्र्यान्तरेण गुणिता हृताद्यया ।
जीवया स्वपरिणाहताडिता खर्तुरामविहृता गतेः फलम् ॥

( शि० शे० स्प० ४० श्लो० )

 अत्र बापूदेवोक्तो विशेषः ।  कोटीफलघ्नीत्यायूक्तप्रकारेणानीतं मन्दगतिफल स्वल्पान्तरम् । तस्याद्यतनश्वस्तनफलज्ययोरन्तरत्वात्। सूक्ष्मं त्वद्यतनश्वस्तनफलान्तरमेव । तच्च साधितज्यान्तरानुपातेनावगन्तुं सुशकम्। तथाहि। अद्यतनफलस्य जीवायां क्रियमाणायां यद्भोग्यखण्ड तेन यदि शरद्विदलमित चापान्तरं लभ्यते तदा साधितज्यान्तरेण किमित्यनुपातेन शरद्विदलघ्न साधितज्यान्तर मोग्यखण्डहृतमद्यतनश्वस्तनफलान्तरं स्यात्। तत्र त्रिज्यातुल्यया कोटिज्यया शरद्विदखमित मोग्यखण्डं तदा फलकोटिज्यया किमित्यनुपातेन शरद्विदरुध्नी फलकोटिज्या त्रिज्यया भत्ता स्फुटभोग्यखण्डं स्यातू फकीया २२५ । अनेन साधितज्यान्तरे शरद्विदलघ्ने कोफ*ग २२५ त्रि १ त्रि १ अस्मिन् भक्ते जातम् अत्र त्रिज्यातुल्ययो.शरद्विदस्रतुल्ययोश्च गुणकभाजक कयोर्नाशे कृते कोटीफलघ्नी मृदुकेन्द्रभुक्ति: फलकोटिज्यया विहृतेति सिद्धम् । इदमेव सूक्ष्मं मन्दगतिफलम्। मन्दफलान्तरत्वात्। आचार्योंक्त तु स्थूलं फलज्यान्तरत्वात्। स्फुटा स्यात् । तात्कालिक्या भुक्त्या चन्द्रस्य विशिष्ट प्रयोजनम् । तदाह-'समीपतिथ्य न्तसमीपचालनमिति' । यत्कालिकश्चन्द्रस्तस्मात् कालाद्गतो वा गम्यो वा यदासन्नस्तिथ्य न्तस्तदा तात्कालिक्या गत्या तिथिसाधनं कर्तुं युज्यते ॥ तथा समीपञ्चालनं च । यदा तु दूरतरस्तिथ्यन्तो दूरचालन वा चन्द्रस्य तदाद्यया स्थूलया कतु युज्यते । स्थूलकालत्वात्। यतश्चन्द्रगतिर्महत्वात् प्रतिक्षणं समा न भवति । अतस्तदर्थमयं विशेषोऽभिहितः ।

 अथ गतिफलवासना। अद्यतश्वस्तनग्रहयोरन्तरं गतिः । अत एव ग्रहफलयोरन्तरं गतिफलं भवितुमर्हति ॥ अथ तत्साधनम् ॥ अद्यतनश्वस्तनकेन्द्रयोरन्तरं केन्द्रगतिः । भुञ्जज्याकरणे यड्रोग्यखण्डं तेन सा गुण्या शरद्विदलॅभञ्ज्या । तत्र तावत् तात्कालिकभोग्यखण्डकरणायानुपातः । यदि त्रिज्यानुल्यया कोटिज्ययाद्य भोग्यखण्ड शरद्विदलतुल्यं लभ्यते तदेटया किमित्यत्र कोटिज्यायाः शरद्विदला २ ५ गुणस्त्रिज्या हरः । फल तात्कालिक स्फुटभोग्यखण्ड तेन केन्द्रगतिगुंणनीया शरद्विदलैर्भाज्या । अत्र शरद्विदन्त्रमितयोगुंणकभाजकयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते केन्द्रगतेः कोटिज्या गुणस्त्रिज्या हरः स्यात् ॥ फलमद्यतनश्वस्तनकेन्द्रदोज्र्ययोरन्तरं भवति ॥ तत्फलंकरणार्थ स्वपरिधिना गुण्यं भांशैः ३६० भज्यम् । पूर्वं किल गुणकः कोटिज्या सा यावत् परिधिना गुण्यते भांशैः ३६० ह्रियते तावत्कोटिफलं जायत इत्युपपन्नं ‘कोटीफलघ्नी मृदुकेन्द्रभुक्तिरित्यादि० । एवमद्यतनश्वस्तनग्रहफलयोरन्तरं तद्भुगते: फल कक्र्यादिकेन्द्रे ग्रहणफलस्यपची' यमानत्वात् तुलादौ धनफलस्योपचीयमानत्वाद्धनम्। मकरादौ तु धनफलस्यापचीयमानत्वान्मेषा दावृणफलस्योपचीयमानत्वादृणमित्युपपन्नम् ।। ३५-३८ ॥

 वा० वा०-इदानीं गतिस्पष्टीकरणमाह-'दिनान्तरस्पष्टखगान्तरमिति' । इयं स्थूला गतिः । प्रतिक्षणं चन्द्रकोटिफलस्यान्यथात्वेन गतेरप्यन्यादृशत्वमुचितमिति सूक्ष्मां गतिमाह—'कोटीफलघ्नी मृदुकेन्द्रभुक्तिरिति ।' अद्यतनश्वस्तनग्रहयोरन्तरं गतिः तत्र मध्यमयोरन्तरं मध्यमा सा तु ज्ञातैव । मन्दस्पष्टयोरन्तरं मन्दस्पष्टा साध्यते ॥ तत्र मन्दफलयोरेवान्तरं लाघवा'दुगतेर्मन्दफल साध्यते। अद्यतनश्वस्तनकेन्द्रभुजयोरन्तर केन्द्रगतिरेव

 अथ भुञ्जज्यान्तरं साध्यते । यदि त्रिज्या तुल्यया कोटिज्यया तत्त्वाश्वितुल्यकेन्द्रगतेस्तत्त्वाश्वितुल्यं ज्यान्तरं भवति तदाभिमतकोटिज्ययेष्टकेन्द्रगतेः किमित्यन्योन्यपक्षानयने फलयोः पश्वराशिकेन कृते केन्द्रगतिरिष्टकोटिज्या गुण्या त्रिज्यया भाज्या जातमद्यतनश्वस्तनकेन्द्रभुजजीवयोरन्तरम् । इदं फलसाधनायान्त्यफलज्यागुणं त्रिज्यया भाज्यम् । तत्र तावदिष्टकोटिफलमेव भवतीति 'कोटीफलघ्नीमृकेन्द्रभुक्तिस्त्रिज्योद्भुतेति' शोभनमुक्तम्। यथा च सूर्योदये सूर्यस्य कियद्दिनमानमिति पृष्ट सायनार्कस्य यावान् भोग्यकाल: स च सषड्भसायनौदयिकार्कभुक्तकालयुक्तो *[मध्योदयैर्युक्तो]दिनप्रमाणं भवतीत्युच्यते ॥ इदं किल स्थूलम् । प्रतिक्षणं चरस्यान्यादृशक्त्वात्तात्कालिकं चरं दिनमानञ्च साध्यते तत्सूक्ष्ममुच्यते । यथा च ग्रहोदयलग्नादितात्कालिक साध्यते तद्वत्तात्कालिकी गतिरिति न किंचिद्बाधकम्।


R. वाहतेमं.इति क ख ग पु० ॥ २. अयमंशो ग पु० नास्ति ।

अथ स्थूलसूक्ष्मगत्योरानयनप्रयोजनमाह-तत्रापि चन्द्रस्य विशिष्टम् ।
'समीपतिथ्यन्तसमीपचालनमिति' । अत्राद्यया स्थूलयेत्यर्थ: ॥ ३५३-३८।।

इदानीं गते: शीघुफलमाह

फलाशखाङ्कान्तरशिञ्जिनीघ्नी द्राक्केन्द्रभुक्तिः श्रुतिहृद्विशोध्या ।
स्वशीघ्रभुक्तेः स्फुटखेटभुक्तिः शेषं च वक्रा विपरीतशुद्धौ ।। ३९ ॥।।

 वा० भा०-ग्रहस्य ये शीघूफलांशा आगच्छन्ति ते नवतेः ९० शोध्याः । शेषांशानां या ज्या तया शीघकेन्द्रगतिर्मुण्या शीघूकणेंन भाज्या । लब्धं शीघ्रोच्चगते: शोध्यम् । शेष स्फुटा गतिर्भवति। यदि न शुध्यति तदा विपरीतशोधने कृते वक्रा गतिर्भवति ।  अत्रोपपत्तिः।अद्यतनश्वस्तनशीघ्रफलयोरन्तरं गतेः शीघ्रफलं स्यात् । तच्च यथा मान्र्द गतिफल ग्रहफलवदानीत तथा यद्यानीयते कृतेऽपि कर्णानुपाते सान्तरमेव स्यात्। यथा धीवृद्धिदे। नहि केन्द्रगतिजमेव फलयोरन्तरं स्यात् किन्त्वन्यदपि अद्यतनभुजफलश्वस्तनभुजफलान्तरे त्रिज्यागुणेऽद्यतनकर्णहते यादृश। फल न तादृश। श्वस्तनकर्णहृते। स्वल्पान्तरेऽपि कर्ण भाज्यस्य बहुत्वाद्बह्वन्तरं स्यादित्येतदानयनं हित्वान्यन्महामतिमद्भिः कल्पितम् ॥ तद्यथा ॥ केन्द्रगतिरेव स्पष्टीकृता । तस्यां हि शीघ्रोच्चगतेः शोधितायां ग्रहस्य गतिः स्फुर्टवावशिष्यत इति।तत्र स्फुट


१. अत्र श्रीपति:-

द्राक्केन्द्रभुतिरथवा गुणिता स्वभोग्यमौव्र्या शराकृतिहृता परिणाहूनिध्नी।
चक्रांशकैरपि हृता गुणिता त्रिमौव्य कर्णोद्धृता भवति शीघ्रफलं हि भुक्तेः ॥॥

लल्लोऽपि
---सि० शेo स्प० ४४ श्लो० ।
 

 तद्वजिता स्वचलतुङ्गगतिः स्वभोग्यखण्डाहता शरयमाक्षिहृता हता च ।। "स्वेन स्फुटेन गुणकेन खनागभता त्रिज्याहता श्रुतिहृताशुफलं गतेः स्यातू ॥ मन्दस्फुटा ग्रहगतिः स्फुटतामुपैति युक्तोनिता विरहिता सहितामुना च । शीघ्राभिधाननिजकेन्द्रपदक्रमेण वक्रा गतिर्भवति चेहणतो विशुद्धा ॥ बाणाब्धिभिः शशिगुणैः खयमैः खबाणैरङ्गलवैस्त्रिगृहमाद्यपदं युतं स्यात् । ऊनं तृतीयमिति केन्द्रपदोक्तलक्ष्म बुद्धवा गतौ चलफलं स्वमृणं विधेयम् । शि ० धी० ग्र० ग० स्प० ३९-४१ ।।

त्रिज्याहता ग्रहगतिर्मृदुकर्णहृद्वा मन्दस्फुटा भवति तद्रहिताशुभुक्तिः ॥ त्रिज्याहता स्वचलकर्णहृताशुचापभोग्यज्यया विगुणिता विहृताद्यमौव्य ॥ लब्धं त्यजेत् स्वचलतुङ्गगतेः सदैव शेषं ? स्फुटा भवति च ग्रहभुक्तिरेवम् । लब्धं भवेद्यदधिकं चलतुङ्गभुक्तेर्व्यस्तं , मुनक्ति खचरः प्रतिवासरं तत् ॥ अत्र बापूदेवोक्तं कर्णनिरपेक्षं स्फुटगतिसाधनम्- (शि० धी० ग्र० ग स्प० ४५-४६ श्लो०)

त्रिज्या द्राक्केन्द्रभुक्तिघ्नी द्विध्नद्राक्फलदोज्यया ।
क्षुण्णान्त्यफलजीवाघ्न्या द्विघ्न्या द्राक्केन्द्रदोष्ज्र्यया ।
मत्ता लब्धे स्वशीघ्रोच्चगतेः शुद्धेऽवशेषकम् ।
सपषत खेटगतिव्र्यस्तशुद्धी वक्रगतिर्भवेत् । ।।

सि०-१६ केन्द्रगतिप्रदर्शनार्थ* छेद्यकोक्तविधिना कक्षावृत्तं प्रतिमण्डलं च विलिख्य तयोरद्यतनग्रहस्थानोच्चस्थाने चिह्नयित्वा भूमध्यात् प्रतिमण्डलग्रहचिह्नगामिनी कर्णरेखा कार्या । रेखाकक्षावृत्तयोः संपातेऽद्यतनस्फुटो ग्रहः । यथा मध्यग्रहोच्चचिन्हयोर्मध्ये मध्यमं केन्द्रमेवं स्फुटोच्चयोंर्मध्ये स्फुटं केन्द्रमित्यवगन्तव्यम् । स्फुटकेन्द्रे शीघ्रोच्चाच्छोधिते स्फुटो ग्रहोऽवशिष्यत इति भावः । अथ कक्षावृत्ते प्रतिवृत्तेच मध्यचिन्हात् केन्द्रगतिविलोमा देया ।तदग्रे श्वस्तनं मध्यकेन्द्रम् । अत्राप्यन्या कर्णरेखा कार्या। कक्षावृत्ते रेखोच्चयोर्मध्ये श्वस्तनं स्फुटकेन्द्र । रेखयोर्मध्ये स्फुटा केन्द्रगतिः । इह स्फुटग्रहस्थानयोरन्तरत्वात् कथमियमेव स्फुटा ग्रहगतिर्न स्यादिति नाशङ्कनीयम् । यतोऽद्यतनकर्णरेखा केन्द्रगतिज्ञानार्थमेव रक्षिता । अन्यथा श्वस्तनग्रह उच्चे च मेषादेरनुलोम चालिते सत्यद्यतनस्फुटग्रहाच्छवस्तनस्फुटोऽग्रत एव भवत्यवक्रो यदि । वक्रगतस्तु पृष्ठतः । तयोरन्तरं सा ग्रहगति: स्पष्टा । इयं तु केन्द्रगतिरेव ।

 अथ तन्मानज्ञानार्थमुपायः ॥ यथा भूमध्याद्विनिःसृता कर्णरेखा कक्षावृत्तेऽद्यतनमध्यग्रहात् फलतुल्येऽन्तरे लग्ना । एंवं प्रतिमण्डलमध्याद्विनि:सूता रेखा प्रतिवृत्तग्रहात् फलतुल्येऽन्तरे यथा लगति तथा कृता सती कर्णसमकलया तिष्ठति । तस्याः कर्णेन सह सर्वत्र तुल्यमेवान्तरं स्यादित्यर्थः ॥ अथ तदवधित्वेन प्रतिमण्डले फलस्य ज्याङ्कया यथा ज्याग्रं प्रतिवृत्तमध्यग्रहचिन्हे भर्वात । अथ केन्द्रगत्याधिकस्य च फलस्य ज्याङ्कया ॥ तयोर्जीवयोरन्तरं कर्णसूत्रात् तिर्यग्रूपं भवति । तदत्र । गणितेन ज्याकरणवासनया सिध्यति । शीघ्रफलस्य जीवायां क्रियमाणायां यद्धोग्यखण्ड तेन केन्द्रगतिगुण्या। शरद्विदलैभज्यिा। लक्ष्धन्तु तयोजवियोरन्तरं स्यात्। यतो ज्याग्रस्थेन भोग्यखण्डेन


१. अत्र क्षेत्रदर्शनम् । जीवाया उपचयः । अथ तस्य भोग्यखण्डस्य स्फुटीकरणम्। यदि त्रिज्यातुल्यया कोटिज्ययाद्य भोग्यखण्ड तदा फलकोटिज्यया किमिति। एवं कृत आद्यखण्ड फलकोटिज्या च केन्द्रगतेर्गुणी शरद्विदस्रास्त्रिज्या च हरौ २२५॥३४३८ । अथान्योऽनुपातः । यदि कर्णाग्र एतावदन्तरं तदा त्रिज्याग्रे किमिति । लब्धं कक्षावृत्ते ज्यारूपं भवति । तस्य धनुःकरणेऽल्पत्वज्जीवा न शुध्यति किन्तु शरद्विदरुना गुण आद्यखण्ड हर: स्यात्। तथा कृते दर्शनम् । गुणः । त्रि. फलको आ. २२५ ॥ छेदः। त्रि. क. आ. २२५ अत्र शरद्विदलतुल्ययोस्तथा त्रिज्यातुल्ययस्तथाद्यखण्डतुल्ययोश्च गुणकभाजकयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते केन्द्रगतेः फलकोटिज्या गुणः कर्णो हरः स्यात् । फलं तु स्फुटा केन्द्रगतिर्भवति । सा शीघ्रोच्चगतेः शोध्या । शेषं स्फुटा ग्रहगतिर्भवति । अत उत्ततं फलांशखाडूान्तरशिक्रिजनीघ्नीत्यादि । अत्र भोग्यखण्डस्फुटीकरणस्य फलं प्रदश्यंते । कक्षामध्यगतिर्यग्रेखाप्रतिवृत्तसंपाते भुञ्जज्यातुल्यः कर्णो भवति । तावतो च फलांशखाङ्कान्तरशिञ्जिनी ॥ अतस्तुल्यत्वाद्गुणकभाजकयोरविकृतैव । केन्द्रगतिः । ततो मध्यैवात्र गतिः स्पष्टा अस्फुटखण्डग्रहणे ॥

  • त्रिज्याहता स्वत्रलकर्णहृताशुचाप

भोग्यज्यया विगुणिता विहृताद्यमौव्र्या।

 इत्यनेनाप्यानयनेन तत्र मध्यगतितुल्या सम्यग्भवतीति सर्वमत्र निरवद्यमिति भावः ॥३९॥

 वा० वा०-अथ गते: स्पष्टत्वमाह-‘फलांशखाङ्कान्तरशिब्जिनिध्नी" इति । अद्यतनश्वस्तनशीघ्रफलयोरन्तरं गतेः शीघ्रफलम् । तत्र कक्षामध्यगतिर्यग्रेखाप्रतिवृत्तसम्पाते गतेः शीघ्रफलाभावः । शीघ्रतुङ्गनीचप्रदेशष्योः ग्रहशीघ्रफलाभावाद्गतेः शीघ्रफलं परमम् । यस्मिन् दिने शीघ्रफलाभावो ग्रहस्य तस्मिन्नहनि शून्यराशिमितं केन्द्रं षड्राशिमितं वा केन्द्रं भवति । द्वितीयदिवसे शीघ्रकेन्द्रगतितुल्यमेव केन्द्रं वर्द्धते । तस्माद्द्वतीयदिवसे केन्द्रगतितुल्य एव भुजो भवति । तस्य ज वा तत्त्वाश्वितुल्यैव । यतश्च शीघ्रकेन्द्रगतिस्तत्त्वाशिवभ्योऽल्पैव भवति ।

 तस्मातू केन्द्रगतिरन्त्यफलज्या गुणितास्त्रिज्याभक्ता जातं नीचोच्चवृत्ते दो:फलं द्वितीयदिनजम्। पूर्वदिवसे दो:फल शून्यं भुजज्याभावात्। २ग्रहदो:फलयोरन्तरमेव गतेः शीघ्रदोः फुलं भवति । केन्द्रभुक्तिरन्त्यफलज्यागुणात् त्रिज्याभक्तैव गतेः शीघ्रदोः फलं परमं भवतीति निरूपितम् । उच्चतुल्ये वा ग्रहे गतेः शीघ्रदोः फलं परमम् ।। तत्र शीघ्रफलकोटिज्याशीघ्रकर्णान्तरं परमन्त्यफलज्या तुल्यम् । यत्र कक्षामध्यगतिर्यग् रेखा प्रतिवृत्तसम्पाते गतेः शीघ्रदो:फलाभावस्तत्र फलकोटिज्याकर्णान्तराभावः । तस्माच्छीघ्रफलकोटिज्याकर्णान्तरत एव नीचोच्चवृतीयं गते: शीघ्रदो:फलं साध्यते । तत्रानुपातः । यद्यन्त्यफलज्यातुल्येन फलकोटिज्याकर्णान्तरेणान्त्यफलज्यागुणितायास्त्रिज्याभक्तायाः केन्द्रगतेस्तुल्यं गतिदोः फलं लभ्यते तदेष्टेन फलकोटिज्याकर्णान्तरेण किमित्यन्त्यफलज्यातुल्ययोर्गुणहरयोर्नाशे केन्द्रगतिः फलकोष्टिज्याकर्णान्तरगुणा त्रिज्याभक्ता नीचोच्चवृत्ते गते: शीघ्रदी:फलं सिद्धम् ।


R. fo धीवृ० ग्र० ग० स्प० ४५ श्लो० । • २. ग्रहफले पारंतरभेव इति ग go  अथ कक्षावृत्तपरिधिस्थकरणायानुपात:-यदि कर्णाग्रे गते शीघ्रदो:फलमिदं तदा त्रिज्याग्रे किमिति, त्रिज्ययोनशे केन्द्रगतिः फलकोटिज्याकर्णान्तरगुणा शीघ्रकर्णेन भक्ता गतेः शीघ्रफलमिति सिद्धम् । इदं फलकोटिज्यातः कर्णेऽधिके धनमूने क्षय इत्युत्पद्यते । अत्र केन्द्रभुक्तिरेकत्र फलकोटिज्यया गुणनीया अन्यत्र केन्द्रभुक्तिः कर्णन गुणनीया। पश्चात् तयोरन्तरं यदि क्रियते कर्णन भाज्यते तथापि पूर्वतुल्यमेव । भवतीति ग्रन्थकृतावधारितम् । कर्णभक्तखण्डयोरन्तरं खण्डान्तरञ्च कर्णभक्तं तुल्यमेवेति कर्णभक्तखण्डयोरेवान्तरं कृतम् । तत्र प्रथमखण्डे केन्द्रभुक्तिः फलकोटिज्या गुणा कणभक्तीति जातम् ।

 द्वितीयखण्डे तु कर्णतुल्ययोर्गुणहरयोर्नाशे केन्द्रगतिरेव । ततः खण्डयोरन्तरं कार्यम् । तत्र यदि फलकोटिज्यातः कर्णाधिकस्तदा पूर्वखण्डं द्वितीयखण्डात् केन्द्रगतेः शोध्यं तद्गतेः शीघ्रफलं भवति । इदं मन्दस्पष्टभुक्तौ योज्यं स्पष्टा भुक्तिर्भवति । तत्र मन्दस्पष्टभुक्तावेव पूर्वं केन्द्रगतिः क्षिप्यते तदोच्चभुक्तिरेव भवति । तस्या एव पूर्वखण्डं शोधितमिति युक्तमेव ।  अथ यदि च फलकोटिज्यातः कर्णी न्यूनस्तदा केन्द्रगतिः पूर्वखण्डाच्छोध्या .. तद्गतेः शीघ्रफलं भवति । इदं मन्दस्पष्टभुक्तेः शोध्यं स्पष्टा गतिर्भवति । तत्र ‘संशोध्यमानं स्वमृणत्वमेति स्वत्वं क्षयः' इत्यनेन केन्द्रभुक्तिर्मन्दस्पष्टभुक्तौ योजिता जाता उच्चभुक्तिः । तस्याः पूर्वखण्डमृणं शोधितमिति युक्तम् । पूर्वखण्डं नाम ‘फलांशखाङ्कान्तरशिञ्जिनीघ्नी द्राक्केन्द्रभुक्तिः श्रुतिहृदिति'।

 पूर्वखण्डस्यैव नामान्तरं स्पष्टा केन्द्रभुक्तिरिति । अतः सर्वमवदातम् ।

 ननु धीवृद्धिदादितन्त्रेषु लल्लादिभिरपि शीघ्रफलचापभोग्यखण्डस्य स्पष्टीकरणं न कृतमिति व्यर्थीऽयमाचार्यस्य शीघ्रफलचापभोग्यखण्डस्फुटीकरणादर इत्यत आह--  अत्र भोग्यखण्डस्य स्फुटीकरणफलं प्रदश्र्यंते । कक्षामध्यगतिर्यग्रेखाप्रतिवृत्तसम्पाते भुजज्यातुल्यैव फलकोटिज्या तावानेव कर्णश्च भवतीति मध्यैव गतिः स्पष्टा भवति । तत्र गुणभाजकयोस्तुल्यत्वाद् ग्रहस्य च परमफलं भवति । तत्पूर्वापरदिवसयोरपि परममेव फलं ग्रहस्योत्पद्यत इति ग्रहफलाभावेन भाव्यमिति सर्ववादिसम्मतोऽयं पक्ष इति भावः ।

 यथा च सौरपक्षे भौमस्य परमं शीघ्रफलं षोडशकलाधिकाशचत्वारिशदंशाः । दशांशैरधिकराशिचतुष्टयमितकेन्द्रादकाँशैरधिकराशिचतुष्टयमितकेन्द्र यावदिदमेव परमं शीघ्रफल भौमस्योत्पद्यते ।एवं सर्वेषामपि ग्रहाणां धनर्णसन्धी परमशीघ्रफलान्यानीय तत्पूर्वापरदिवसयोरपि शीघ्रफलेषु साध्यमानेषु परमाण्येव भवन्तीति धूलीकर्मणा प्रतीतिरुत्पाद्या । ग्रहस्य शीघ्रफलतुल्यत्वे गते: शीघ्रफलाभाव इति स्पष्टम् ।तस्माद्भोग्यखण्डस्य स्पष्टत्वं युक्तम् । लल्लोत्तसूक्ष्मप्रकारेणापि धनर्णसन्धौ मध्यगतितुल्या न सम्यग् भवतीति तदुक्तस्पष्टगतिप्रतिपादकवाक्यं प्रतीकेनोपादाय दूषयति । तत्र च तद्वाक्यम्--- त्रिज्याहता स्वचलकर्णहृताशुचाप-भोग्यज्यया विगुणिता विहृताद्यमौव्या । लब्धं त्यजेत्स्वचलतुङ्गगतेः सदैव शेषं स्फुटा भवति वा ग्रहभुक्तिरेवम् ॥इति॥

 अत्र केन्द्रगतिः पूर्वपद्योत्ता गृह्यते । स्पष्टगुणक इति खनागपरिणतः स्वचलपरिधिरेवेति पूर्वपद्ये ज्ञेयम् । शेषं स्पष्टम् ॥ ३९ ॥

इदानों लल्लोतगतिफलस्य दूषणमाह -

धीवृद्धिदे चलफलं युगतेयंदुत
लल्लेन तन्न सदिदं गणकैर्विचिन्त्यम्।
केन्द्रे त्रिभे च नवभे च फलस्य नाशा
द्भावात् तथा गतिफलस्य धनर्णसन्धौ ॥४०॥

 वा० भा०-धीवृद्धिदे तन्त्रे यद्गतेवलफलमुक्त तदसत्। त्रिभे नवभे च केन्द्रे भोग्यखण्डाभावात् फलाभावः स्यात् । तथा धनर्णसन्धौ गतिफलाभावस्थानेऽपि फलमुत्पद्यत एव ॥ तत्पक्षे गतिफलाभावकारणस्याभावात्। येऽत्र वासनाविदस्तैरुतमात्रमपीद ज्ञायते । येऽन्ये न विदन्ति । अथवा वृथाभिमानिनस्तेषां धूलीकर्मणा प्रतीतिरुत्पाद्या। तद्यथा । भौमस्य धनर्णसन्धिकेन्द्रं सार्धराशिचतुष्टम् ॥४।। १५ शुक्रस्य विशतिभागाधिकम् ।। ४॥२० अत्र यावदुनकम् गतिफलमानीयते तावत् ससदशकला १७ भौमस्य । शुक्रस्य द्वत्रिशत् ३२ कला आगच्छति । तदसत् ॥ अथ स्वल्पान्तरत्वादिति चेत् तदपि न । एकत्रिशत् कला गतिः ससदशकला अन्तरम् । तत् कथं स्वल्पमुच्यते । अत्र केचिद्वासनाबाह्या स्वभोग्यखण्डाहतेत्याशुचापभोग्यखण्डाहतेति मन्यन्ते ॥ एवं बुधगतिफलस्यर्णप्रवृत्तौ केन्द्रे राशिचतुष्टये भागेन कलापञ्चकेन चाधिके ४॥१॥५।। अवक्रस्थानेऽपि वक्रा गतिरायातीति सुधीभिरिदमपि विलोक्यम् ॥४०।।


१. शि० वृ० ग्र० स्पष्टा० ४५-४६ श्लो० ।

२. अत्र बापूदेवः--

 भौमस्य शीघ्रकेन्द्रांशाः १३५ भुजः ४५ भुजज्या २४१३ भोग्यखण्डम् १५४ कोटिज्या २४३१ द्विद्वीन्दुद्विकुभिरित्यादिना जातः स्पष्टो गुणः ५१॥३५ 'स्पष्टस्वस्वगुणाहते' इत्यादिना सिद्धं भुजफलम् १५६७ ।। २९ कोटिफलम् १५६७ ।। २९ स्पष्टा कोटिः १८७० ॥ ३१ शीघ्रकर्णः २४४० ।। २७ । अथ केन्द्रगतिः २७ ।। ४२ स्वभोग्यखण्डाहतेत्यादिना जातं गतेः शीघ्रफलम्

 एवं शुक्रस्य केन्द्रांशाः १४० भुजज्या २२०९ भोग्यखण्डम् १७४ कोटिज्या २६३२ । ४० स्पष्टो गुणः ५७ ।। ४२ भुजफलम् १५९३ । ४२ कोटिफलम् १८९९ ।। २२ स्फुटा कोटिः १५३८ ॥ ३८ । शीघ्रकर्ण: २२१५ ॥ १४ केन्द्रगतिः ३७ स्वभोग्यखण्डाहतेत्यादिना जातं गते: शीघ्रफलम् ३२ ॥ २ ।।

 एवं बुधस्य केन्द्रांशाः १२१ । ५ दोज्या २९४२ ॥ ५५ स्फुटगुणक: २९ ॥ १७ कोटिज्या १७७४ । ११ भुजफलम् १०७७ ।। १४ कोटिफलम् ६४९ ।। २५ स्पष्टा कोटिः २७८८ || ३५  वा० वा०-अधुना पूर्वपद्योत गतिफल दूषयति-धीवृद्धिदे चलफलमिति । अत्रापि तद्वाक्यम्--

 'तद्वजितास्वचलतुङ्गगतिः स्वभोग्य खण्डाहता शरयमाश्विहृता हता च । स्वेन स्फुटेन गुणकेन खनागभत्ता त्रिज्याहता श्रुतिहृताशुफल गते: स्यादिति" ।  अत्र भोग्यखण्डशब्देन ग्रहकेन्द्रदोज्याकरणे। यद्भोग्यखण्ड तद्यदि गृह्यते तदेर्द दूषणं केन्द्रे त्रिभे च नवभे गतिफलाभावः प्रसज्येत भोग्यखण्डाभावात्॥ एवं भोग्यखण्डाभावे गतिफलाभावो न भवतीत्युतया भोग्यखण्डसत्वेऽपि गतिफलाभावो दृश्यत इति तादृशं व्यभिचारस्थलमाह—

 'भावात्तथागतिफलस्य धनर्णासन्धाविति' । यत्सत्वे यत्सत्त्वं यदभावे यदभावस्तस्मादेव तत्साधयितुं युज्यते । भोग्यखण्डन्तु न तादृशमिति तस्मात्तत्साधनमनुचितमिति भावः ।

 अथोच्यते शीघ्रफलचापे क्रियमाणे यद्भोग्यखण्डं तद्यदि विवक्षितमिति तदप्ययुत्तम् । बुधस्यावक्रस्थानेऽपि वक्रा गतिरायातीति महद्दूषणम् । तदेवाह भाष्यकारः-- ऋणप्रवृत्तौ केन्द्रे राशिचतुष्टये भागेनेत्यादिना ॥ ४० ॥

इदानीं वक्रतासंभवमाह

द्राकेन्द्रभागैख्रिश्नृष्पैः १६३
शरेन्द्रे- १४५ स्तत्त्वेन्दुभिः १२५ पञ्चनृपै १६५ स्त्रिरुद्रैः ११३ ।।
स्याद्वक्रता भूमिसुतादिकाना-2
मवक्रता तद्रहितैश्च भांशैः ३६० ॥४१॥।।


शीघ्रकर्ण: २९८९ ॥ २५ शीघ्रफलज्या १२३८ ॥ ५३ शीघ्रफलचापभोग्यखण्डमू २१० । अत्र केन्द्रभुजभोग्यखण्डस्थाने शीघ्रफलचापभोग्यखण्डस्य २१० अस्य ग्रहणे जातं गते: शीघ्रफलम् ७३ ॥ १४ कर्कादिकेन्द्रत्वादिदं मध्यगतेः शोध्यम् । तन्न शुद्धयतीति विपरीतशोधनेन शेषभू १४ ॥ ६ जाता वक्रगतिः । १. शि० वृ० ग्र० ग० स्प० ३९ श्लो० । २. अत्र ब्रह्मगुप्तः--

अग्न्यष्टिभिरिषुमनुभिः शरसूर्येरिषुरसेन्दुभिस्त्रिभवैः
शीघ्रान्त्यकेन्द्रभागैमौमादीना भवति वक्रम् ।

 (ब्रा० स्फु० २ अ० ४८ श्लो०।।। तथा सूरल:--

गुणनृपतिभिर्बाणाब्ध्येकैः शिलीमुखभास्करैः शररसकुभिविश्वक्ष्माभिर्लवैश्चलकेन्द्रजैः ।भवति नियतं वक्रारम्भ: कुजादिनभःसदां पुनरपि भवेद्वक्रत्यागश्च्युतैस्तु भमण्डलात् ।।।

 ( शि० धी० ग्र० ग० स्प० ४७ श्लो० ) अत्र बापूदेवोक्तो वक्रारम्भकालिकशीघ्रकेन्द्रांशावगमकः प्रकारः--

त्रिज्याकृतिः खचरमघ्यमभ्रुत्तिनिघ्नी शीघ्रोच्चभुक्तिगुणितोऽन्त्यफलस्य वर्ग:
योगस्तयोः परफलज्यकया विभक्तः शीघ्रोच्चभुक्तिखगवेगसमासहृच्च ।।।

 वा० भा०-यादृशे केन्द्रे गतिः पूर्ण भवति तादृशस्य केन्द्रस्य भागाः सुथार्थ पाठेन पठिताः ॥ यतो वक्रारम्भे वक्रत्यागे च गतिः पूर्णं भवति । अतश्चक्राच्च्युतास्तेऽवक्रभागा भवन्ती

त्युपपन्नम् ॥ मार्गभागाः १९७॥२१५॥२३५॥१९५॥२४७ ॥४१॥

 वा० वा०-इदानीं वक्रतासंभवमाह-द्राक्केन्द्रभागैरिति। यादृशै: केन्द्रभागैगतिः शून्यं भवति ते सुखार्थमुक्ताः । यतो वक्रारम्भे तत्त्यागे च गतिः शून्यमिति छेद्यकादौ प्रत्यक्षं दृश्यते ॥ ४१ ॥

इदानीमुदयास्तसंभवमाह--

प्राच्यामुदेति क्षितिजोऽटदसैः २८
शक्रः १४ गुरुः सप्तकुभिश्च १७ मन्दः १ ।।
स्वस्वोदयांशोनितचक्रभागै-३३२ ।। ३४६ ।। ३४३ ।।
स्त्रयो व्रजन्त्यस्तमयं प्रतीच्याम् ।४२॥

खाक्षैः ५० जिनैः २४ ज्ञसितयोरुदयः प्रतीच्या
मस्तश्च पश्चतिथिभिः १५५ मुनिसप्तभूभिः १७७ ।।
प्रागुद्गमः शरनखैः २०५ त्रिधृतिप्रमाणे-१८३
रस्तश्च तत्र दशवन्हिभि ३१० रङ्गदेवैः ३३६ ॥४३॥


लब्धस्य धनुषो भागा वियदङ्कसमन्विताः ।
वक्रारम्भे ग्रहस्य स्युः शीघ्रकेन्द्रलवाः स्फुटाः ।

अत्र कस्यचित् पद्ये

तुङ्ग कार्मुकमौविकेरितशरो गत्वा निवृत्ततो यथा
प्राक्स्थानादपरत्र वायुवशतो गच्छत्यवेगस्तथा ।
कक्षावृत्तधनुर्गुणेरितखगस्तद्वच्चलोच्चं गतो
नीचं याति यदा तदापरगतिर्वक्री स एवोच्यते ॥
कक्षापदच्युतखगा इव नीचसज्ञातू पूर्वात्ममार्गमपहाय चरन्ति वक्रम् ।
चेदित्यहो पृथुलबिम्बविलोकन कि सर्वोऽपि रूपमखिल विपदस्य पश्येत्।

१.अत्र बापूदेवोत कुजगुरुशनीनां कालांशेभ्यस्तदुदयकेन्द्रांशानयनम् ।

पूर्व कर्ण त्रिभज्यान्त्यफलज्यक्यं प्रकल्पयेत् ।
त्रिज्या कालांशजीवाप्ता हरस्तेनोद्धृतं श्रवः ॥
आप्तिः स्याच्चलकेन्द्रस्य जीवा स्थूला ततः श्रुतिः ।
तस्याः केन्द्रज्यका चैवमसकृच्चेत् स्फुटा भवेत् ॥
तस्याश्चापांशकाः शीघ्रकेन्द्रांशा ह्युदयाभिधाः ।
महीजजीवमन्दानां विज्ञेया गणकै: खलु ॥

अवक्रनक्रास्तमयोदयोक्तभागाधिकोनाः कलिका विभक्ताः ।
द्राकेन्द्रभुक्त्याप्तदिनैर्गतैष्यैरवक्रवक्रास्तमयोदयाः स्युः ।।४४।।

 वा० भा०-स्पष्टार्थमिदम् ।

 अत्रोपपत्तिः । उदयास्तमयाध्याये ये कालांश: पठिताः स्फुटार्कात् स्फुटग्रहे तेरन्तरित उदयोऽस्तमयो वा’ भवति । इह तु मध्यमाकत् िस्थूलस्फुटे ग्रहे तावद्भिः क्षेत्रांशैरन्तरिते य उदयोऽप्तमयो वा स्थूल: स कथ्यते । इह यच्छीघ्रकेन्द्र तन्मन्दस्फुटस्य मध्यप्रवेश्चान्तरम्। यथा क्षितिजस्याष्ट्दस्राः २८ । एभिः केन्द्रभागैर्यावड्रौमस्य फलमानीयते तावदेकादश भागाः ११ भवन्ति । तैरधिको मन्दस्फुटो यावदर्काच्छोध्यते तावत् सप्तदशभागान्तरितो भवति । ससदश हि तस्य कालांशाः अतस्तावति केन्द्र उदयः । एभिः केन्द्रभागैश्चक्राच्च्युतः पश्चिमदिशि तावदेव भौमार्कयोरन्तरं स्यात् । अतस्तत्रा तमयः । एवं यदा गुरोश्चतुर्दश भागाः १४ केन्द्रम् । तस्मात् केन्द्राद्धागत्रयं फलम् । तदधिकस्य गुरोरकस्य चान्तरमेकादश भाग : । एवं मन्दस्यापि स्फुटस्यार्केण सहान्तरं पश्चदश कालांशाः १५ । एवमनयोभौमवच्चक्राच्छुद्धरस्तमयः ॥ बुधशुक्रयोस्तु खाक्षे-५० जिनै: २४ केन्द्रांशैर्विवरुद्रमिताः कालांशा उत्पद्यन्ते। तैभगैरधिकौ तौ तैरेव भागैरवेरग्रतः स्याताम् । यतो य एव मध्यो रविस्तावेव ज्ञशुक्रौ ॥ अतः कालांशान्तरितयोरुदयः । ' एवं तयोर्ये उदयास्तभागाः पठितास्तैस्तैः कालांशैस्तुल्यमेव फलं भवति । अवक्रवक्रोदयास्तभागेभ्य ऊनाधिकाः कला द्राक्केन्द्रभुक्त्या हृता गर्तष्यदिनानि भवन्तीति त्रैराशिकेनोपपन्नम् ॥ ४२-४४ ॥  इदानी स्फुटग्रहान्मध्यग्रहानयनमाह

स्फुटग्रहं मध्यखगं प्रकल्प्य कृत्वा फले मन्दचले यथोक्ते ।
ताभ्यां मुहुव्र्यास्तधनर्णकाभ्यां सुसंस्कृतो मध्यखगो भवेत् सः' ॥४९॥

वा० भा० - स्पष्टार्थमिदम् ।
अत्र विलोमविधिरेव वासना ।। ४५ ॥

इदानी पलभाज्ञानमाह
क्रियतुलाधरसंक्रमपूर्वतोऽयनलवोत्थदिनैर्विषुवद्दिनम् ।


१. अत्र बापूदेवः--

व्यत्यासतः ककिंमृगादि केन्द्रे स्फुर्ट खराशु' परिकल्प्य साध्या ।
मन्दश्रुतिर्द्राक्फलवत्ततो यत् फलं रवेर्मन्दफलं भवेत्तत् ॥
यद्वा बृहत्याः स्फुटभानुकेन्द्रकोटिज्यकायास्त्रिभजीवयाप्तम् ।
यद्यच्च रव्यन्त्यफलज्ययासं त्रिभज्यकाया अनयोविंयुत्या ॥
मृगादिकेन्द्र किल कर्कटादौ केन्द्र च युत्या मृदुकेन्द्रदोज्या ।
विभाजिता मन्दफल कलाद्य स्फुटाकतो लाघवत: सकृत् स्यात्।

 वा० भा०-अयनांशानां कला रविभुक्त्या हृताः फलमयनलवोत्थदिनानि । तैदिनैर्मेषसंक्रान्तेस्तुलासंक्रान्तेश्च प्राग्विषुवद्दिनं भवति । एवं मकरकर्कटसंक्रमतः प्रागयनदिनम् । तस्मिन् विषुवद्दिने मध्याही या छाया सा पलभा ॥

 अस्य क्षेत्रस्य वासना गोले । ४६ ॥

 इदानी पञ्चज्यासाधनमाह

युक्तायनांशादपमः प्रसाध्यः
कालौ च खेटात् खलु भुक्तभोग्यौ ।
जिनांशमौव्र्या १३९७ गुणिताकदोज्य
त्रिज्यो ३४३८ द्रृता क्रान्तिगुणोऽस्य वर्गम् ।। ४७ ।।

त्रिज्याकृते: ११८१९८४४ ओह्य पदं युजीवा
क्रान्तिर्भवेत् क्रान्तिगुणस्य चापम्।
अक्षप्रभासंगुणितापमज्या
तद्द्वादशांशो भवति क्षितिज्या ।। ४८ ।।

 सा त्रिज्यकाघ्नी विहता घुमौव्या चरज्यकास्याश्च धनुश्वरं स्यात् ।

 वा० भा०—अत्र खेटादित्युपलक्षणम् । यस्मात् खेटाल्लग्नाद्वापमः साध्यस्तस्मात् सायनाशादेव । तथा यस्मादुदयसम्बन्धिनौ भुक्तभोग्यकालौ साध्यौ तस्मादपि सायनशादेव । सायनार्कस्य दोज्र्या दिनभागज्यया गुणिता त्रिज्यया भक्ता क्रान्तिज्या स्यादित्यादि स्पष्टार्थम् ।

 अस्योपपत्तिः-विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोर्याम्योत्तरमन्तरं क्रान्तिः । तयोः संपाते क्रान्त्यभावः । ततस्त्रिभेऽन्तरे परमा जिनतुल्यभागाः । अतस्तत्संपातादारभ्य क्रान्तिः साध्या । उदयाश्च तत एव । स तु संपातो मेषादेः प्रागयनांशतुल्येऽन्तरे ॥ अतः सायनांशात् खेटात् क्रान्तिर्भुक्तभोग्यकाली चेल्युक्तम् । यदि त्रिज्यातुल्यया भुजज्यया जिनांशज्यातुल्या क्रान्तिज्या लभ्यते तदेष्टज्यया किमिति । फलं क्रान्तिज्या विषुवद्वृत्तात् तिर्यग्रूपा भवति । क्रान्तिज्या भुजस्त्रिज्या कर्णस्तद्वर्गान्तरपदमहोरात्रवृत्तव्यासार्धम् । सैव द्युज्या ।

 अथ कुज्योच्यते-यदि द्वादशकोटेः पलभा भुजस्तदा क्रान्तिज्याकोटेः किमिति । फलं क्षितिजोन्मण्डलयोर्मध्येऽहोरात्रवृत्ते ज्यारूपं स्यात् सैव कुज्या । सा धनुःकरणार्थ त्रिज्यावृत्ते परिणाम्यते । यदि द्युज्याव्यासार्ध एतावती तदा त्रिज्याव्यासार्थे किमिति फलं चरज्या ।तद्धनुश्व

 अथ प्रकारान्तरेण चरानयनमाह

स्वदेशजस्तच्चरखण्डकैर्वा लघुज्यकावद्रविदोस्त्रिभागान् ॥४९॥
शांत्रेतयस्य यानि चराण्यधोऽधः परिशोधितानि ।
तानि स्वदेशे चरखण्डकानि दिङ्नागसत्र्यंशगुणैः १०॥८॥॰३. विनिघ्नी ॥९०।

सि०-१७

पलप्रभा तोयपलात्मकानि स्थूलानि वा स्युश्रखण्डकानि ।
स्थूलं चरं चाम्बुपलात्मकं तैस्तत्प्राणचापं यदि वापि सूक्ष्मम् ॥५१।।

 वा० भा०- अथवा तच्चरं वक्ष्यमाणेस्त्रिभिः खण्डकै: स्वदेशजैलघुज्याप्रकारेणांशमितेर्दशासमित्यादिना साध्यम् ॥ कस्मादित्याह-- रविदोस्त्रिभागात् ॥ अकस्य सायनांशस्य यो भुजस्तस्य यस्त्र्यंशस्तस्मादंशमितेर्दशासमित्यादिना ॥ अथ खण्डकानि । मेषादिराशित्रितयस्येत्यादि सुगमम् ॥ अथ स्थूलखण्डकैर्यच्चरं तत् स्थूलं पानीयपलात्मकं भवति । तत् षड्गुणं प्राणात्मकम् । तस्माद्यदि धनुः क्रियते तदा सूक्ष्मं चरार्धं स्यात् ॥  अत्रोपपतिः-एकमड्गुलं पलभां प्रकल्प्ष्य एकद्वित्रिराशीनां पृथक् चराण्यानीय तानि षड्भविभज्य पानीयपलात्मकानि कृत्वा यावदधोऽधी विशोध्यन्ते तावद्दङ्नागसत्र्यंशगुणा उत्पद्यन्ते । अतोऽनुपातः । यद्य काङ्गुलया पलभयैतानि चरखण्डानि तदेष्टया किमिति । एवं चरखण्डानि स्युः । परं तानि ज्यात्मकानि । यतः पूर्वं स्वल्पत्वात् धनुर्नोत्पन्नम् । अत एव तत्प्राणचापं यदि वापि सूक्ष्ममित्युक्तम् । खण्डकैश्चरकरणे लघुज्यासाधनवद्वासना ॥ तत्र लघुज्याखण्डकानि नव, चरखण्डकानि त्रीणि, परमे राशित्रये भुजे यथा त्रीणि लक्ष्यन्ते तदर्थ रविदोस्त्रिभागादित्युक्तम् ।४८६-५१॥ इदानी दिनरात्रिमानमाह—

चरघटीसहिता रहिताः क्रमातिथिमिता घटिकाः खलु गोलयोः ।
भवति तद् द्युदलं निजसावनं खगुणतः पतितं रजनीदलम् ॥५२॥

 वा० भा०-पञ्चदश नाडन्य उत्तरगोले चरघटीभिः सहिता दक्षिणे रहिताः । एवं कृते निजसावनं द्युदलप्रमाणं भवति । यस्य ग्रहस्य चरं तस्येत्यर्थः । दिनदलं त्रिशतो विशुद्ध' रात्रिवलं भवति ।  अत्र वासना । उन्मण्डलयाम्योत्तरवलययोर्मध्ये पञ्चदश घटिकाः । उन्मण्डलादधः क्षितिजमुत्तरगोले चरार्धकालेनातस्तदधिकाः पन्चदश घटिकाः । याम्यगोले तु तदूध्र्वमतश्चरोनास्तत्र पञ्चदश ।। ५२ ।।

इदानीं ग्रहाणां चरकर्माह

चरध्नभुक्तिर्बुनिशासु भक्ता तयोनयुक्तः खचरो विधेयः ।
क्रमादुदग्दक्षिणगोलगेऽकें सूर्योदये व्यस्तमतोऽस्तकाले' ॥५३॥

 वा० भा० - ग्रहस्य भुक्तिश्वरासुभिर्गुण्याहोरात्रासुभिः २१६५९ भाज्या । फलकलाभिरुत्तरगोले ग्रहो रहितो, दक्षिणगोले सहितः । एवमौदयिको ग्रहः । यद्यस्तकालिकस्तदातो व्यस्तम्। उत्तरगोले सहितो दक्षिणगोले रहित इत्यर्थः ।


१. अत्र श्रीपतिः--

ग्रहगतिचरखण्डप्राणपिण्डाभिघातादहरसुभिरवाप्तं ताश्च लिप्ता ग्रहेषु ।
धनमृणमुदये स्युर्याम्यसौम्येऽर्कगोले न दिनरजनिमध्ये व्यस्तमस्ते विधेयम् ।

 (सि० शे० स्प० ६९ श्लो०) पपत्तिः-- ये लड्रोदयकालिकास्ते स्वोदयकालिकाः क्रियन्ते। अत्र तदुदययोर्मध्ये चरकालः । ततोऽनुपातः यद्यहोरात्रासुभिः २१६५९ गतिकला लभ्यन्ते तदा चरासुभिः किमिति । फलकलाभिरूनो ग्रह उत्तरगोलस्थेऽर्केऽतः क्रियते यतस्तत्र लङ्कोदयात् प्राक् स्वोदयः । यल्लङ्कायां क्षितिजं तदन्यदेश उन्मण्डलम् । अत उन्मण्डलादधःस्थे क्षितिजे ऋणम् ॥ दक्षिणगोले तूपरिस्थिते धनम् । अस्तकाले त्वस्माद्विपरीतम् । यतस्तत्रोन्मण्डलं प्राप्य पश्चात् क्षितिजं प्राप्नोति रविरुत्तरगोले दक्षिणगोले त्वादावेव । एवं सर्वमुपपन्नमित्यादि वासना गोले सम्यगभिहिता । इह संक्षिसीत्त ॥५३॥

अथ लड्रोदयसाधनमाह- -

एकस्य राशेर्चुहती ज्यका या द्वयोखिभस्यापि कृतीकृतानाम् ।
स्वस्वापमज्याकृतिवर्जितानां मूलानि तासां त्रिगुणा ३४३८ हतानि ॥५४॥
स्वस्वद्युमौव्यं विभजेत् फलानां चापान्यधोऽधः परिशोधितानि ।
क्रमोत्क्रमस्थानि निरक्षदेशे मेषादिकानामुदयासवः स्युः ॥५५॥

 वा० भा०-एकस्य राशेबृहती ज्येत्यष्टमी ज्या । द्वयोरिति षोडशी ज्या । त्रिभस्येति त्रिज्या । आसां वर्गितानां स्वकीयस्वकीयक्रान्तिज्यावर्गवजितानां मूलानि त्रिज्यागुणितानि स्वस्वद्युज्यया विभजेत् । फलानां चापान्यधोऽध: परिशोधितानीति तृतीयात् द्वितीय, द्वितीयात् प्रथम शोध्यम् । प्रथभं तथाविधमेव ॥ एवं लङ्कोदयासवः स्युः ।

 अत्रोपपत्तिः-अत्रोद्गच्छतः क्रान्तिवृत्तस्य तिर्यक्स्थतत्वात्त्र्यस्त्राणि क्षेत्राण्युत्पद्यन्ते । तद्यथा—मेषान्तस्य ज्या क्रान्तिवृत्ते कर्णः । तत्क्रान्तिज्या लङ्काक्षितिजे भुजः ॥ तद्वर्गान्तरपदं मेषान्तेऽहोरात्रवृत्ते कोटिः । एवं राशिद्वयस्य ज्या कर्णः ॥ तत्क्रान्तिज्या भुजः ॥ तद्वर्गान्तरपदं वृषभान्तेऽहोरात्रवृत्ते कोटिः ॥ एवं त्रिराशिज्या कर्णः । परमा क्रान्तिज्या भुजः ॥ परमाल्पद्युज्या कोटिः । एताः कोटयश्चापकरणार्थं त्रिज्यावृत्ते परिणामिताः । त्रिज्यागुणाः स्वस्वद्युज्यया भक्तास्तासां चापानि। प्रथमं मेषोदयस्य कालः। द्वितीय राशिद्वयस्य । तृतीयं राशित्रयस्य। अतो विश्लेषितानीत्युपपन्नम् ॥५४-५५॥

इदानों प्रकारान्तरेणाह- -

कीटादिराश्यन्तजकोटिजीवास्त्रिज्या ३४३८ गुणाः स्वस्वदिनज्ययाप्ताः ।
चापीकृताः प्राग्वदधो विशुद्धाः कीटादिकानामुदयासवो वा ॥५६॥

 वा० भा० - कीटादिराश्यन्तजकोटिजीवास्ता एकद्वित्रिराशिज्या भवन्ति १७१९ २९ ७ ॥३४३८॥ एतास्त्रिज्यया गुण्याः स्वस्वदिनज्यया भक्ता इति । यैव वृषभान्ते द्युज्या सैव कीटान्तेऽपि ३२१८ । यैव मेषान्ते द्युज्या सैव सिहान्तेऽपि ३३६६ । कन्यान्ते द्युज्या त्रिज्यैव ३४३८ ।। अभिस्ता भाज्याः फलानां चापान्यधोऽधः शुद्धानि कीटादीनामुदयासवः स्युनिरक्षे वा । त एव मिथुनवृषभमेषाणामित्यर्थः ।  अत्रोपपत्तिः-क्रान्तिवृत्ते वृषभान्ते सूत्रस्यैकमग्रं बद्ध्वा द्वितीयमग्रं कीटानैः ने तस्य सूत्रस्यार्धमेकराशेज्र्या भवति । एवं सूत्रस्यैकमग्र मेषान्ते बद्ध्वा द्वितीय सिहान्ते तस्य सूत्रस्यार्धं राशिद्वयस्य ज्या भवति ॥ एवं मेषतुलादौ बद्धसूत्रस्यार्धं त्रिज्या । एता एव वृषभान्तमेषान्तमीनान्ताहोरात्रवृत्तपरिणतानां चापान्तराणि कीटादिकानामुदया भवन्तीति गोले प्रदर्शयेत् ॥५६॥ इदानी पुनः प्रकारान्तरेणाह

मेषादिजीवास्त्रिगृहद्युमौव्यां ३१४१ क्षुण्णा हृताः स्वस्वदिनज्यया वा ।
चापीकृताः प्राग्वदधो विशुद्धा मेषादिकानामुदयासवः स्युः ॥५७॥

वा० भा०-स्पष्टार्थमिदम् ।
अस्योपपत्तिर्गोले कथितैव सुगमा च ।॥५७॥

अथ निष्पन्नास्तानसूनाह ‌-

तेऽभ्राद्रिभूपा १६७० गुणगोऽद्रिचन्द्राः १७९३
सप्ताग्निनन्देन्दुमिता १९३७ १अथैते ।
क्रमोत्क्रमस्थाश्चरखण्डकेः स्वेः
क्रमोत्क्रमस्थैश्च विहीनयुक्ताः ॥९८॥ V
मेषादिषण्णामुदयाः स्वदेशे तुलादितोऽमी च विलोमसंस्थाः* ।


१. अत्र लल्ल:-

ते चासवो गगनभूधरषट्कचन्द्राः पञ्चाङ्कसप्तशशिनोऽक्षगुणाङ्कचन्द्राः ।
व्यस्तास्तथा निजचरार्धविहीनयुक्ताः षण्णा क्रमात् स्वविषये पुनरुत्क्रमाच्च ।

( शि० धी० ग्र० ग० त्रि० ९ श्लो०)

सूर्यसिद्धान्ते -खागाष्टयोऽर्थगोगैकाः शरत्र्यङ्कहिमांशवः ।

२. अत्र बापूदेवोक्त लङ्कोदयनिरपेक्षमाद्यपदे स्वदेशोदयसाधनम्—
अक्षज्यका च त्रिगृहद्युजीवा चते पृथक् त्रिज्यकया विनिघ्न्यौ ।
मेषादिराश्युत्थदिनज्ययासे तच्चापभागान्तरजातमौव्य: ॥
मेषादिराशिज्यकया हताया लम्बज्ययासस्य धनुःकला याः ।
ता एव मेषाह्युदयासवः स्युः स्वदेशजाश्चाद्यपदे किलैवम् ।

शा० बापूदेवोत्तं द्वितीयपदे स्वदेशोदयसाधनम्‌

तःच्चापभागान्तरजातमौर्वीस्थाने तु तच्चापलवैक्यमौर्वी ।
कार्या ततश्चोक्तवदेव कुर्याद्भवेयुरेवंहद्युदयाख्यभागाः ।
अस्मिन्पदेऽब्धिद्विकलाधिकाक्षाशुगांशतश्चाभ्यधिकाक्षदेशे ।
ये स्युद्वितीयोदयश्चापभागास्तदूनिताः खेभभुवो विधेयाः ।
सर्वत्र या स्याच्चरमोदयज्या कार्यास्तदुत्थोदयभागहीनाः ।
खाष्टेन्दवस्ते हद्युदयाख्यभागास्तेषां कलाः स्वोदयजासवः स्युः ।
मेषादिराशित्रितयस्य ये ते क्रमेण कन्याहरिकर्कटानाम् |
ज्ञेयं बुधव्यक्षपुरोदयानां ज्ञान विना स्वोदयसाधन हि।

 उदेति राशिः समयेन येन तत्सप्तमोऽस्तं समुपैति तेन ॥५९॥

 वा० भा०-अत्र धनु:करणे जीवानां स्थूलत्वाद्द्वतीयतृतीयावृदयौ नान्यैः सम्यक् पठितौ । अत्र प्रथमप्रकारेण प्रथम उदयो गृह्यते । द्वितीयप्रकारेण द्वितीयतृतीयौ। शेष स्पष्टार्थम् ।

 अत्रोपपत्तिः-निरक्षस्वदेशाकर्षोदययोरन्तरं चरम् ॥ निरक्षे स्वदेशे च मेषादिः सममुदेति । मेषान्त आदौ स्वक्षितिजे, तत उन्मण्डले लगति । अतश्चरखण्डोनो मेषोदयः स्वदेशोदयो भवति । एवं वृषमिथुनयोरपि । कक्र्यादौ तु चरखण्डानामपचीयमानत्वाद्धनं तानि परिणमन्ति । तुलादौ तून्मण्डलस्याधःस्थितत्वाच्चरखण्डानि धनं भवन्ति । मकरादौ तु चरखण्डानामपचीयमानत्वादूण परिणमन्ति । इत्यादि गोले सम्यग्विलोक्यते ॥५८-५९॥

 इदानीं नैपुण्यमाह--

क्षेत्राणा स्थूलत्वात् स्थूला उदया भवन्ति राशीनाम्।
सूक्ष्माथीं होराणां कुर्याद्दुक्काणकानां वा' ॥६०॥

वा० भा०-यथा राश्युदयाः साधितास्तथा होरोदया अपि साध्याः । तद्यथा—पञ्च दशादिपञ्चदशभागोत्तरभागानां ज्या होराज्याः षड् भवन्ति । ताभिमिथुनान्तद्युज्या ३१४१ पृथक् पृथग्गुण्या स्वस्वद्यज्यया भाज्या। फलानां धनूंष्यधोऽधः शुद्धानि ॥ षष्ठात् पञ्चमं, पञ्चमाच्चतुर्थमित्यादि । शेषाणि हीरोदयासवो भवन्ति ॥ एवं दशादिदशोत्तरभागैद्वेष्काणोदया भवन्ति । ते च नव । तथा होरांशानां षट् चराणि यान्यधोऽधः शुद्धानि तानि तेषां चरखण्डानि । तैः क्रमोत्क्रमस्थैः क्रमोत्क्रमस्थाः ऊनयुताः सन्तः स्वदेशे हारोदया भवन्ति । मेषादीनां द्वादश । ते च व्यस्तास्तुलादीनाम् । एवं चतुविशतिः २४ । एवमेव दृक्काणोदयाः षट्त्रशत् । तथा चाकस्य सायनांशस्य भागाः पञ्चदश १५ हृता गतहोराः स्युः । शेषांशास्ते भुक्तास्ते पञ्चदशभ्यः शुद्धा भोग्यांशाः स्युः । भाग्यांशघ्नः स्वदेशहोरोदयः पञ्चदशहृतः फलं भोग्यासवः स्युस्ता- निष्टासुभ्यो विशोध्य तदग्रतो होरोदयांश्च शोधयेत् । शेषं पञ्चदशगुणमशुद्धहोरोदयेन भजेत् । फलं लवाः । अशुद्धपूर्वाणां होरोदयानां संख्यया गुणितैः पञ्चदशभिर्युताः सन्तो लग्नस्यांशा भवन्ति । एवं लग्नात् कालसाधनेऽपि । एवमेव दृक्काणोदयैरपि लग्नसाधनम् ॥ तत्र पञ्चदश- स्थाने दश १० गुणने भञ्जने च कल्प्याः ॥एवं होरोदयैदृक्काणोदयैर्वा साधितं लभ्नादिकमुद- यान्तराख्यं कर्म च सूक्ष्मं भवति। अन्यथा स्थूलम्।।६०।

 इदानी भुजान्तरमाह--

भानोः फलं गुणितमर्कयुतस्य राशेव्र्यक्षेोदयेन खखनागमही१८००विभक्तम्।
गत्या ग्रहस्य गुणितं द्युनिशासुभक्तं स्वर्णं ग्रहेऽर्कवदिदं तु भुजान्तराख्यम् ॥६१॥


१. अत्रायभटः ।

द्रष्काणज्याः सर्वा मिथुनान्तद्यज्यया निघ्न्यः ।
स्वस्वद्युज्यामत्तास्तच्चापकला मवन्त्यसवः ॥

 बा० भा०-अर्कस्य यद्भुजफल यस्मिन् राशौ रविर्वर्तते तस्य राशे: सम्बन्धी यो निरक्षो-

दयस्तेन तद्गुणितं राशिकलाभिः १८०० भक्ततं, पुनर्ग्रहगत्या गुणितमहोरात्रासुभिः २१६५९ भक्तं यत् फलं तद्ग्रहेऽर्कवद्धनणं कार्यम् । यद्यकस्य भुजफलं धनं तदा सूर्यस्यान्येषां च धनम् । यदि ऋणं तदा ऋणमित्यर्थः ।

 अत्रोपपति:-ये मध्यमाकौंदयिकास्ते स्फुटाकौंदयिकाः क्रियन्ते। तत्रार्कफलस्यासुकरणे ऽनुपातः ॥ यदि राशिकला १८०० निरक्षोदयासुभिरुद्गच्छन्ति तदा फलकलाः कतिभिरिति । लब्धं भास्वत्फलोत्था असवो भवन्ति । अथान्योऽनुपातः ॥ यदि द्युनिशासुभिर्गतिकला लभ्यन्ते तदैभिः किमिति । ताः कला अतो ऋणं धनं यतो मध्यमाकॉदयात् प्राक् स्फुटाकोदय. स्यादृणे तत्फले स्वे यतोऽनन्तरमित्युपपन्नम् ।॥६१॥

 इदानीमुदयान्तमाह--

युक्तायनांशस्य तु मध्यमस्य भुक्तासवोऽर्कस्य निरक्षदेशे ।
मेषादिभुक्तोदयसंयुता ये यश्चायनांशान्वितमध्यभानोः ॥६२॥
लिप्तागणस्तद्विवरेण निध्नी गतिग्रीहस्य द्युनिशासुभक्ता ।
स्वर्ण ग्रहे चेदसवोऽधिकोना इदं ग्रहाणामुदयान्तराख्यम् ॥६३॥

 वा० भा०-मध्यमार्कस्य सायनांशस्य ये राशेर्मुक्तभागास्तैस्तदुदयं निरक्षदेशीयं संगुण्य त्रिशता विभजेत् फलं तस्य राशेभुक्तासवः ॥ अथ मेषाद्या येऽर्केण भुक्ता राशयस्तेषां च निरक्षो- दयासवस्तत्र योज्यास्ते मेषादिभुक्तोदयासवः स्युः ॥ अथ मध्यमार्कस्य सायनांशस्य कलाः कार्याः ॥ तासां कलानां तेषामसूनां च यदन्तरं तेन ग्रहगतिगुण्या द्युनिशासुभिर्भाज्या लब्धाः कला ग्रहे धनं कार्याः ॥ यदि कलाभ्योऽसवोऽधिकाः स्युः ॥ यदि न्यूनास्तदा ऋणम् ॥

 अत्रोपपत्तिः--इह यः पूर्वमहर्गणः कृतः स मध्यमसावनमानेन स्फुटसावनस्य चल- त्वात् ॥ रविमध्यगतिकलातुल्यासुभिः सहिता नाक्षत्राः षष्टिघटिकाः ६० ॥ ५९ ॥ ८ ॥ इदं मध्यममर्कसावनम् । ता गतिकला यैरसुभिरुद्गच्छन्ति तद्युताः षष्टिघटिकाः स्फुटसा- वनम् ॥ तच्चलम् । प्रत्यहं गत्यन्यत्वात् »तिमासं राश्युदयान्यत्वाच्च । तादृशोऽहर्गणः कर्तु नायातीति मध्यम: कृतः । तेन सम्यगकोंदये ग्रहा न भवन्ति । कदाचिदकौंदयातू प्राक कदाचिदनन्तरम् । अत एव प्रागुक्तम्—

दशशिरःपुरि मध्यमभास्करे क्षितिजसन्निधिगे सति मध्यमः ।
इति ।
अथ स्फुटमध्याहर्गणयोरन्तरानयनमू--

 मेषादेरारभ्य येऽर्कभुक्ता राशयस्ते यैरसुभिरुद्गच्छन्ति त एकीकृताः ॥ तावत्यस्वात्मके काले भदिनान्तादूध्वंमहर्गणेन भवितव्यम् ॥ अथ च मेषादिभुक्तकलातुल्येऽन्तरे कृतः । अतोऽसूनां कलानां च यदन्तरं तावद्भिरसुभिरहर्गणोऽन्तरितः । यद्यहोरात्रासुभिर्गतिलभ्यते तदभिरन्तरासुभिः किमिति । फलं ग्रहेषु स्वं यद्यसवोऽधिकाः ॥ अन्यथा ऋणमित्येतदुक्ततं युक्तमेव ॥ ६२-६३ ॥ इदानीं येऽस्योदयान्तरस्य वासनां न बुध्यन्ति तेषां प्रतीत्यर्थमन्यदप्याह

चेत् स्वोदयैः स्फुटरवेरसवः कृतास्ते
विश्लेषिताश्च यदि मध्यरवेः कलाभिः ।
बाह्रन्तराख्यमुदयान्तरको चराख्यं
कमंत्रयं विहितमौदयिके तदा स्यात्। ६४ ॥

 वा० भा० -यदि स्फुटरवेः स्वोदयेन भुक्तासवः कृता मेषादिस्वोदयैश्च युतास्तेषामसूनां मध्यमार्ककलानां च यदन्तरं तेन भुक्तिर्गुणिता द्युनिशासुभिर्भक्ता । यद्यसवोऽधिकास्तदा फलं ग्रहे स्वमन्यथा ऋणम्। एवं कृते सति भुजान्तरमुदयान्तरं चराख्यं च कर्मत्रयमपि कृत स्यादौदयिके ग्रहे। ६४ ॥  इदानी प्रकारान्तरेणोदयिककर्माह--

मध्याद्रवेरयनभागयुताद्द्विनिघ्नाद्
दोज्य लघुगीतिगुणा खनगाश्वि २७० भक्ता ।
 स्वर्णं ग्रहे युगयुजोः पदयोर्विलिप्तास्वेवं
स्फुट खलु भवेदुदयान्तरं वा । ६५ ॥

 वा० भा०-मध्यमार्कस्य सायनांशस्य द्विगुणितस्य या लघुखण्डकैर्दीज्य तया गुणिता ग्रहगतिः खससयमैः २७० हृता फलं विकलादि ग्रहे धनम् । एवं युग्मपदस्थितेऽर्के । अयुग्मपदस्थिते त्वृणम् ॥

 अत्रोपपत्तिः--क्रान्तिवृत्तस्य चत्वार्यपि पदानि पृथक् पृथक् पञ्चदशभिः पञ्चदशभिर्घटिकाभिरुद्गच्छन्ति । परं नैकैको राशिः पञ्चभिरत उदयान्तरकर्म पदमध्यं यावदुपचीयते । अत एव पदान्तेषु तस्याभाव । पदमध्येषु परमता । यदत्र निरक्षोदयैः कर्म दशितं तद्बालावबोधार्थम् । तत् स्थूलम् । उदयानां स्थूलत्वात् ॥ अत एवार्यभटादिभिः सूक्ष्मत्वार्थं वृक्काणोदयाः पठिताः ॥ इदमुदयान्तरं कर्म यथा सम्यग्भवति तथोच्यते' ॥ मध्यमार्कस्य सायनांशस्य दोज्र्यों द्युज्यां च कृत्वा तया द्युज्यया सा दोष्ज्र्या भाज्या मिथुनान्तझुज्यया गुणनीया । तस्या धनुषो येऽसवस्तैर्मध्यमाकस्य सायनांशस्य भुजकला ऊनाः सत्यः स्फुटा अन्तरासवो भवन्ति । तैरुदयोऽन्तरित इत्यर्थः । एवं पदमध्ये षड्वशतिः २६ पलानि किञ्चिदधिकानि भवन्ति । तानि ज्याप्रकारेण साधयितुमकों द्विगुणितः । द्विगुणितस्यार्कस्य यावद्भुजः क्रियते तावत्


१. अत्र बापूदेवः—

ध्यातू खरांशोरयनांशयुक्ताद्द्विघ्नाद्भुजज्या बृहती विनिघ्नी ।
परापमव्यस्तगुणेन दृग्घ्न्या द्युजीवयासा ग्रहभुक्तिनिघ्नी ।
हृता द्युरात्रासुभिरासलिप्सा ग्रहे विधेयाः स्वमृणं क्रमेण ।
सहस्ररश्मी युगयुक्पदस्थे सुसूक्ष्ममेवं ह्यदयन्तरं स्यात् ।

पदमध्ये राशित्रयं भवति । तद्दोष्ज्र्यया लघ्व्या षड्वंशत्या चानुपातः । यदि खार्कमितया दोज्र्यया षड्रविशतिलभ्यते तदाभीष्टया किमिति। अत्र षड्रविशत्या खाकी अपवर्तिता गुणकस्थाने रूपम् १ हरस्थाने साधश्चित्वारः । फल पानीयपलानि । पुनरन्योऽनुपातः । यदि पानीपलषष्टया गतिकलातुल्या विकला लभ्यन्ते तदैभिः किमिति ॥ पूर्व' लघ्वी दोज्य गुणः सार्धाश्चत्वारो हरः ॥ इदानीं षष्टिर्हरः ॥ अतो ग्रहगतेर्दोज्य गुणः ॥ हरयोर्घातो हरः खनगाश्विन २७० इत्युपपन्नम् ॥ ओोजपदेऽसवः कलाभ्य ऊना एव भवन्ति, अतस्तत्र ऋणम् । युग्मपदे त्वधिका अतस्तत्र धनम् ॥ ६५ ।।

इदानीं तिथिकरणभयोगानां साधनमाह--

रवि १२ रसैः ६ विरवीन्दुलवा हृताः फलमितास्तिथयः करणानि च ।
कुरहितानि च तानि बवादितः शकुनितोऽसितभूतदलादनु ॥६६॥
ग्रहकलाः सरवीन्दुकला हृताः खखगजैश्च ८०० भयोगमिति क्रमात् ।
अथ हुताः स्वगतंष्यांवांलांसकाः स्वगांतांभश्व गतागतनांडकाः ॥६७॥

 वा० भा० व्यकेंन्दोभगा द्विष्ठाः । एकत्र रविभिभज्यिास्तत्र फल गतास्तिथयः । न्यत्र रसैभाज्याः । फल गतकरणानि । तानि त्वेकोनानि बवादितो भवन्ति। कृष्णचतुर्दश्यर्धादुपरि यान्यवशिष्यन्ते त्रीणि चतुर्थ प्रतिपत्प्रथमार्थे च । एतानि चत्वारि शकुनितः ।। शकुनिच। तुष्पदनार्गाकस्तुघ्नानीति शेषः । यस्य ग्रहस्य नक्षत्रं ज्ञातुमिष्यते तस्य कलाः कार्याः । तथा चन्द्राकयोगस्य कलाः कार्या: । उभयत्र शताटकेन ८०० हते प्रथमस्थाने गतभानि द्वितीयस्थाने गतयोगाः ।

 अथ यान्यवशिष्टानि तानि गतानि। तानि स्वस्वहरच्युतानि गम्यानि स्युः । तेषां गतानां सम्बन्धिन्यो विकला: स्वस्वगतिभिभजिया: । यल्लभ्यते ता गतघटिका भवन्ति । यद्यष्याणाँ विकला भक्तास्तदैष्या घटिका भवन्ति ।

 अत्रोपपत्तिः--यदि व्यर्केन्दोश्चकांशैः ३६० त्रिशत् ३० तिथयो लभ्यन्ते तदैभिः किमिति । अत्र त्रिशतापर्वातिते हरे जातो द्वादश हरः ॥ अथ यदि चक्रांशैः ३६० करणानि लभ्यन्ते तदैभिः किमिति । अत्रापि षष्टव्यापर्वातिते जातो हरः षण्मितः । अथ यदि चक्रकलाभिः २१६०० ससविशतिभानि लक्ष्यन्ते योगा वा तदाभि: किमिति । अत्रापि ससवशत्यापवर्तने कृते जातोऽष्टशती हर उभयत्र । अथ घटीकरणार्थमनुपातः । यदि गतिकलाभिः षटिघटिका लभ्यन्ते तदा गतैष्याभिः किमिति फलं गतैष्या घटिकाः । अथ कलाः षष्टच्या गुणिता विकलाः स्युरित्यत उक्तम् ‘अथ हृताः स्वगतैष्यविलिसिकाः' इति सर्वमुपपन्नम् ॥ ६६-६७ ।।

 इदानी नतकर्माह—

तिथ्यन्तनाडीनतबाहुमौव्र्या लध्व्याकशीतांशुफले विनिघने ।

क्रमेण भक्ते नखगोसमुद्रैः ४९२० क्वङ्गाग्निवेदैः ४३६१ फलहीनयुक्तः।

प्राक्पश्चिमस्थस्तरणिर्विधुः प्रागृणे फले युक्त इतोऽन्यथोनः ।
मुहुः स्फुटातो ग्रहणे रवीन्द्वोस्तिथिस्त्विदं जिष्णुसुतो जगाद१ ॥६८॥

 वा० भा०-चन्द्रग्रहेऽर्कग्रहे वा यास्तिथ्यन्ते नतनाड्यस्ता रस ६ गुणा नतभागा भवन्ति । तेषां लध्वी दोज्य साध्या । तयाकशीतांशुभुजफले गुण्ये । अकस्य नखगोसमुद्वैश्चन्द्रस्य क्वङ्गाग्निवेदैर्भाज्ये । यदि फले अंशाद्य गुणिते तह्यशाद्या लब्धिग्रह्या । यदि कलाद्य तहिं कलाद्या तेन लब्धफलेन प्राक्कपालस्थो रविहीनः कार्यः ॥ यदि पश्चिमस्थस्तदा युक्तः । विधुस्तु प्राक्कपालस्थे ऋणे च फले वर्त्तमाने युक्तः कार्यः । अतोऽन्यथा प्राक् पश्चाद्वा हीन एव । अतः पुनस्ताभ्यां तिथिः । पुनर्नतकर्म च यावदविशेषः । इदं जिष्णुसुतो जगादेति । एतदागमप्रामाण्येनास्माभिलिखितमित्यर्थः । चतुर्वेदाचार्येणाप्प्युपलब्धिरेव वासनेत्यभिहितम् । यदीदृश्युपलब्धिरस्ति तदास्माभिः किं नाङ्गीकर्तव्यमिति भावः ।  अथ ब्रह्मगुप्सोक्तमुच्यते--अत्र त्र्यंशोनश्चतुर्दश नीचोच्चवृत्तपरिधिभागा रवेः पठिताः ॥ यथा ये जिनकलोनरदा हिमांशोस्ते याम्योत्तरमण्डलस्थस्यैव । रवेर्भध्याह्मस्थस्य परिधिभागा ऋणे फले प्रागुन्मण्डलस्थस्य कला विशत्यधिकाः पश्चाद्दूनाः । धनफले तु प्रागूनाः पश्चादधिकाः ।  पू म प पू म प ऋणफले  १४ १३ १३ धनफले १३ १३ १४

 अथ चन्द्रस्य मध्याहस्थस्य परिधिभागाः प्रागुन्मण्डलस्थस्य ऋणे वा धने वा फले द्विपञ्चाशता ५२ कलाभिरूनाः । पश्चादृणे फले ताभिः कलाभिः ५२ युताः धने तु ताभिरूनाः । पू म प पू म प ऋणफले ३० ३१ ३२ धनफले ३० ३१ ३० YY R & RØ Y6ʻY R% YY6 ́

 अवान्तरे त्वनुपातात् परिधिभागानानीय तैः स्फुटीकरणं कृत्वेदानीं तत्संस्कारः क्रियते । तत्रानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया नतभागज्यया भागत्रयंश. परिध्यन्तरं तदेष्टया किमिति । अत्र नतभागज्याया भागत्र्यंशो गुणस्त्रिज्या हरः १२० एवं कृते सति नतज्यायाः षष्टयधिकशतत्रयं भागहारः । फलं स्फुटपरिध्यन्तरम् । अथान्योऽनुपातः । यदि त्र्यंशीनैश्चतुर्दशभिः परिधिभागैरिदं फलं * लभ्यते तदा स्फुटपरिध्यन्तरेण किमिति । अत्र फलस्य नतज्या गुणः परिध्यंशाः


१ तथाच ब्रह्मगुप्त - on

तद्द्युदलपरिध्यन्तगुणा हृता त्रिज्यया स्वनतजीवा ॥
ऊने धनमृणमधिके दिनार्धपरिधौ स्फुट: परिधि:। (ब्रा०स्फु०सि० २ अ २२ श्लो.)

२. मन्दफलमित्यर्थ:  सि०-१८ षष्टघधिकशतत्रयं च हरः ।। इदानी हरयोघोते उत्पन्ना नखगोसमुद्राः । एवं चन्द्रस्यापि* । तत्र परिध्यन्तरं द्विपञ्चाशत् कलाः ५२ ॥ ६८-६९ ।।

 इदानीं स्फुटग्रहस्य तात्कालिकीकरणमाह

यातैष्यनाडीगुणिता द्युभुक्तिः षष्ट्या ६० हृता तद्रहितो युतश्च ।
तात्कालिकःस्यात् खचरःशशीनौ तिथ्यन्त एवं समलिप्तिकौ स्तः ॥७०॥

पूर्णान्तकाले तु समी लवाद्येर्दशन्तकालेऽवयवैगृहाद्येः

वा० भा० -- स्पष्टम्
वासनापि सुगमा त्रैराशिकेन । ७० ॥
इदानी सूक्ष्मनक्षत्रानयनमाह
स्थूलं कृतं भानयनं यदेतज्ज्योतिर्विदां संव्यवहारहेतोः ॥७१।।
सूक्ष्मं प्रवक्ष्येऽथ मुनिप्रणीतं विवाहयात्रादिफलप्रसिद्धयै ।
 अध्यर्धभोगानि ११८९ ।। ९२ षडत्र तज्ज्ञाः
प्रोचुविंशाखादितिभधुवाणि  || \9Հ
षडर्घभोगानि च ३९५ ॥ १७ भोगिरुद्र
वातान्तकेन्द्राधिपवारुणानि ।
शेषाण्यतः पञ्चदशैकभोगा
न्युक्तो भभोगः शशिमध्यभुक्तिः ७९० ।। ३५ ॥ ७३ ।।
सर्वर्क्षभोगोनितचक्रलिप्ता वैश्वाग्रतः स्यादभिजिद्भभोगः ।
कलीकृतादिष्टखगाद्विशोध्य दास्रादिभोगान् गतभानि विद्यात्।७४।।


१. त्रिज्यातुल्यया नतभागज्यया १२० इदं परिध्यन्तर भागात्मक है: तदेटया किमिति । अत्र त्रिज्यायाः षष्टिगुणाया द्विपञ्चाशतापवतें कृत इटिनतज्याया हरो लभ्यते । इष्टनतज्या बडैट इदं स्फुटपरिध्यन्तरम् । यदि जिनकलोनरर्द: ३१ ॥ ३६ परिधिभागैरिद फल लभ्यते तदा स्फुटपरिध्यन्तरेणानेन द्वै किमिति । अत्रापि हरयोर्घातो हरः स्यादिति जाताः क्वङ्गाग्निवेदाः ४३६१ ।।

२. अत्र लल्ल:--

 मासान्ते रविशशिनौ समौ भवेतां पक्षान्ते लवकलिकाविलिप्तिकाभिः ।

 अन्यस्यामपि च तिथौ सदावसाने तुल्यौ स्तः खलु कलिकाविलिप्तिकाभिः ।

( शि० धी० ग्र० ग० स्प० '२७ श्लो०) । 

विशुद्धसंख्यानि गतं तु शेषमशुद्धभोगात् पतितं तदेष्यम् ।
गतागते षटिगुणे विभक्ते ग्रहस्य भुक्तश्या घटिका गर्तेष्या ॥७५॥

 वा० भा०-इह यन्नक्षत्रानयन कृत तत् स्थूल लोकव्यवहारार्थमात्र कृतम्। अथ पुलिशवसिष्ठगगादिभिर्यद्विवाहयात्रादौ सम्यक् फलसिद्धचर्थ कथित तत् सूक्ष्ममिदानीं प्रवक्ष्ये। तत्र षडध्यर्धभोगानि । विशाखापुनर्वसुरोहिण्युत्तरात्रयम् । अथ षडर्धभोगानि। आश्लेषाद्रा स्वाती भरणी ज्येष्ठा शतभिषक् । एभ्यः शेषाणि पञ्चदशैकभोगानि । भोग प्रमार्ण तु शशिमध्यभुक्तिः ७९० ।। ३५ ॥ अध्यर्धभोगः ११८५ ।। ५२ अर्धभोगः ३९५ ॥ १७ ।। सर्वर्क्षभोगैरूनितानां चक्रकलानां २१६०० यच्छेषं सोऽभिजिद्भोगः २५४।१८।।

 अथ तत्साधनम्--

 ग्रहं कलीकृत्याश्विन्यादीनां भोगान् विशोधयेत् । यावन्तः शुद्धास्तावन्ति गतभानि जानीयात् । शेषाः कला गतसंज्ञाः । ता अशुद्धभोगात् पतिता एष्यसंज्ञाः । ता गतैष्याः कलाः षष्टि ६० गुणा ग्रहगत्या भक्ता गतैष्या घटिका भवन्ति ।

अत्रोपपत्तिरागमप्रामाण्येन ॥ ७१-७५ ।।
इदानीं ग्रहाणां राशिसंक्रान्तिमान भतिथिकरणयोगानां सन्धिमानं चाह
षष्टिध्नबिम्बं ग्रहभुतिभत संक्रान्तिनाडद्योऽखिलधर्मकृत्ये।
रवेस्तु ताः पुण्यतमा ग्रहः स्वसंक्रान्तिगो मिश्रफलं विधत्ते ॥७६॥
शशितनुविकलाभ्यश्चन्द्रभुक्त्येन्दुभान्वो
गीतिविवरकलाभिभूय एताभिरेव ।
पृथगथ गतियुत्या नाडिकाः सन्धिराप्ता
भतिथिकरणयोगानां फलं तत्र मिश्रम् ।। ७७ ।।

 वा० भा०-वक्ष्यमाणप्रकारेण ग्रहबिम्बकला आनीय षष्टघा संगुण्य ग्रहभुक्तया भजेत्, यल्लब्धं ताः संक्रान्तिनाडयः । राश्यन्तकालात् पूर्वमर्धा उत्तरतोऽर्धा इत्यर्थाद्गम्यते । ताः संक्रान्तिनाडयो रवेस्तु पुण्यतमाः ॥ तथा यावत् संक्रान्तिस्थो ग्रहस्तावद्राशिद्वयोत्थं फलं करोति। एवं शशिबिम्बविकलाभ्यो या घटिका उत्पद्यन्ते ता भतिथिकरणयोगानां सन्धिघटिकाः स्युः । सन्धौ मिश्रफलमित्यर्थः । अत्र सन्धिरुभयतोऽपि बिम्बस्य स्थितत्वात् । उपपत्तिरप्यत्र सुगमा ॥ ७६-७७ ॥

इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे ग्रहस्पष्टीकरण समासम् ।

ग्रन्थसंख्या ६०० ॥

 वा० वा०-इदानीमुदयास्तभागान् गतैष्यदिवससाधनचाह-प्राच्यामिति।

खाक्षेरिति ।  ननुभाष्यकारपादैर्वक्रतासंभवमाहेति प्रागुत्तमथोदयास्तसंभवमाहेत्युच्यते-तत्र संभवपदोपादानं व्यर्थमिति चेतू । तत्रोच्यते । भौमस्यत्रिनृपेंद्राक्केन्द्रभागैर्यावच्छीघ्रगतिफलमानीयते तावन्मध्यगतितुल्यमृणमायाति ।

 तत्तु मन्दस्पष्टभुक्तेः शोध्यम् । शोधितेऽपि न सर्वदा शून्यं गतिर्भवति, मन्दस्पष्टभुक्तेर्मध्यगतिभिन्नत्वात् । यदा तु गतिशीघ्रफलं मन्दस्पष्टगतितुल्यमृणं च तदा वास्तवो वक्रमार्गारम्भः । एवं वास्तववक्रारम्भदिने शीघ्रकेन्द्रं त्रिनृपेभ्यो हीनाधिकमपि दृश्यते तस्मात्संभवपदं दत्तम् । अत एव सौरे वेदनृपतुल्यं वक्रसंभवकेन्द्रमुक्तम् । एवं दृक्कर्मसंस्कृतखगस्य स्पष्टार्कस्येष्टकालांशसाधनप्रकारेण पठितस्वीयकालांशतुल्यमन्तरं यदा तदोदयोऽस्तो वा भवतीति वास्तवम् ।

 यत्तु 'क्षितिजेऽष्टयमैरुदेति पूर्वं ‘इत्यनेनोदयाभिधानं तत्तु मध्यमार्कस्पष्टखगान्तरस्य कालांशतुल्येऽपि कदाचिदुदयो दृश्यत एवेति संभवाभिप्रायेण । अत्राकें मध्यमे लङ्कायाः क्षितिजसन्निधिगे सति ग्रहाः साधिताः । अपेक्षितास्तु स्वीयप्रदेशे स्पष्टाकोदयकाल इत्युदयान्तरचरदेशान्तररविफलानि संस्क्रियन्ते । सौरे तु मध्यमार्के लङ्कायास्तलस्थयाम्योत्तरवृत्तखण्डसन्निधिगे सति ग्रहाः साधिताः । अपेक्षितास्तु स्वीय प्रदेशतलस्थयाम्योत्तरवृतस्थे स्पष्टाकें । तस्मादुदयान्तरदेशान्तररविमन्दफलानि संस्कृतानि । यत्तु सौरभाष्येऽभिहितं ये मध्यमार्कजन्यार्द्धरात्रिकास्ते भुजान्तराख्यकर्मणा स्पष्टार्कजन्याद्धरात्रिकाः क्रियन्त इति । तत्र मध्यमार्केण जन्यं सम्बद्धं यदर्धरात्रं सिद्धपुरोपरिस्थयाम्योत्तरवृत्तं तात्कालिकमितिव्याख्येयम् । मध्यमार्के सिद्धपुरोपरिस्थयाम्योत्तरवृत्तस्थे सति ये ग्रहास्ते स्पष्टार्कयाम्योत्तरसम्बन्धकालीनाः क्रियन्त इति भावः । न तत्र मध्यमाकज्जन्यमुत्पन्नं यदर्द्धरात्रं तत्कालीना इति व्याख्येयम् ।

 अथ प्रकृतमनुसरामः । 'चरादिसंस्काराः ग्रहेषु कर्त्तव्यास्तत्र चरज्ञानं चरञ्ज्याज्ञाने तदवबोध: । कुज्याज्ञाने च कुज्याद्युज्याज्ञानं, क्रान्तिज्या ज्ञाने क्रान्तिज्याज्ञानं, सायनग्रहदोज्यज्ञाने तस्मादेताः पञ्चज्याः साधयितुं युज्यन्ते । तत्रायनांशज्ञानं ब्रह्मतुल्यकरणात् 'करणाब्दलिसायुक्ताभवा' इत्यादिना ।

 अथ पलभाज्ञानं वक्तव्यम् । ततः पञ्चज्यासाधनम् । ततो लङ्कातः सौम्यदेशे मनुष्यप्रचारं यावद्दिनरात्रिप्रमाणमुक्तम् । ततः चरसंस्कारः । ततो भुजान्तरकर्मार्थं लङ्गोदयसाधनम् ।

 अथ भुजान्तरमुदयान्तरं चोत्तम् । एतावता स्पष्टग्रहसाधनं कृतम् । ततो धर्मशास्त्राद्युपयुक्तं तिथिसाधनं नक्षत्रयोगकरणज्ञानं चोत्तम् । दृकसिद्धयर्थं ब्रह्मगुप्तमतेन न तत्कर्मीक्तम् । ग्रहस्य तात्कालिकीकरणम् । ततस्तिथ्यन्तपूर्णान्तकाले रविचन्द्रान्तरप्रतिपादनम् । ततः फलादेशार्थं सूक्ष्ममानयनम् । ततः सन्धिकालप्रतिपादनम् । एतस्योपपत्तिर्भाष्ये स्पष्टा ॥ ४२-७७ ॥


१. क्षितिजोष्ट .इति क ख पु० क्षितियोष्टम.इति ग पु० च । १. चारादि ग पु० ।

भट्टाचार्यसुताद्दिवाकर इति ख्याताज्जनि प्राप्तवान् ।
यः कृष्णस्तनयेन तस्य रचिते सद्वासनावातिके,
सत्सिद्धान्तशिरोमणेः सुरुचिरः स्पष्टाधिकारो गतः ॥ ॥
इति गणिताचार्यनृसिहकृतौ [ वासनावात्तिके ] स्पष्टाधिकारः ॥ २ ।।

[ अथ त्रिप्रश्नाधिकारः ]

अथ त्रिप्रश्नाध्यायं विवक्षुस्तावत् तदारम्भप्रयोजनमाह

जगुर्विदोऽदः किल कालतन्त्र' दिग्देशकालावगमोऽत्र यस्मिन् ।
त्रिप्रश्ननाम्नि प्रचुरोत्तिधाम्नि ब्रुवेऽधिकारं तमशेषसारम् ।। १ ।।

वा० भा०-स्पष्टार्थम् ।। १ ।।

 वा० वा०-(अथ) त्रिप्रश्नाधिकारो व्याख्यायते-'जगुविदोऽद: किल' इति । बुधाः कालतन्त्रं कालप्रतिपादकं शास्त्रमिदं जगुः । स च कालोऽस्मिस्त्रिप्रश्नाधिकारे प्रतिपाद्यत इत्यखिलगणितशास्त्रसारोऽयमधिकार आरभ्यते ।

 ननु निखिलग्रहगणितशास्त्रण काल: प्रतिपाद्यत एव । तथाहि स्पष्टाधिकारे तिथ्यादिपञ्चाङ्गरूपकालः प्रतिपादितः । तस्य पूर्वप्रतिपादनं सकलकर्मसङ्कल्पोपयुक्तत्वातिथ्यादिविशेषमधिकृत्य श्रुतिस्मृतिपुराणादिषु कर्मविशेषविधानदर्शनाच्च । 'अमावास्यायाममावास्यय यजेत' 'पौर्णिमास्यां पोर्णमास्यय यजेत' । 'अमावास्यायामपराह्णे पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति' । ‘सोदयत्रिमुहूर्त्तायां कुर्याद्दानं व्रतानि च' इत्येवमादीनि । कर्माणि श्रुष्यन्ते।

 मध्यमाधिकारे सौरचान्द्रसावननाक्षत्राधिमासादिकालज्ञानमुक्तम् । ‘ब्रह्मणो द्वितीयपराद्धे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टविंशतितमे कलियुगे' इत्यादि सडूल्पाझुपयोगित्वेन तिथ्यादिकालसंकीर्तनात् पूर्वमेव तत्प्रतिपादनं युक्तम् । प्रातः सङ्गवमध्याह्ना पराह्वाः सायमिति दिनपञ्चधादिविभागाग्नुपयोगित्वेन दिनप्रमाणमुक्तम् । 'चन्द्रसूर्यग्रहणाधिकारयो: स्पर्शमध्यमोक्षकालज्ञानम् । ग्रहास्तोदयाधिकारे चन्द्रगुरुभूगुबाल्यवाद्धार्यास्तमनकालप्रतिपादनम् ।

नीचस्थे वक्रसंस्थेऽप्यतिचरणगते बालवृद्धेऽस्तगे वा
संन्यासो देवयात्राव्रतनियमविधिः कर्णवेधस्तु दीक्षा ।
मौञ्जीबन्धोऽङ्गनानां परिणयनविधिर्वास्तुदेवप्रतिष्ठा
वज्र्याः सद्भिस्त्रिदशपतिगुरौ सिहराशिस्थिते वा ॥
शुक्रस्थाविरबाल्यनाशसमये सर्वेऽपि नेच्छन्ति तत् ।
‘यस्य हविनिरुप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमाऽभ्युदियात् स त्रेधा तण्डुलान् विभजेत्’ इति ।


१. ग्रहाधिकारयो इति क ख पु० । २. मुहूर्त चिन्तामणी शुभाशुभप्रकरणे ४८ श्लोकस्य पीयूषधाराष्टीकायामिदं लल्लोत्त वर्तते । चन्द्रोदयोऽवश्यं निर्णेतव्यः । व्रतबन्धराजाभिषेकादिषु वर्णेशशाखेशराशीश्वराणां बलशालित्वावश्यकत्वेन बलमध्ये बिम्बस्थौल्यापरपर्यायस्य रूपबलस्यौक्तत्वाद् भौमादीनामुदयास्तज्ञानमप्यावश्यकम् । ग्रहयुतौ ग्रहसमागमकालज्ञानम् । भग्रहयुतौ नक्षत्रग्रहसंयोगकालज्ञानं फलादेशार्थम् । पाताधिकारे

क्रान्तिसाम्यसमयः समीरितः सूर्यपर्वसदृशो मुनीश्वरैः ।
तत्र दत्तहुतजप्तपूजनं कोटिकोटिफलमाह भार्गवः ॥

 इत्यर्थं पातस्थितिकालज्ञानम् । शृङ्गोन्नतौ तु संस्थानविशेषज्ञानम् ॥ शुभफलदसंस्थानेन शुभकालज्ञानं, दुष्टसंस्थानेनाशुभकालज्ञानमित्युक्तवक्ष्यमाणाधिकारैः काल एव प्रतिपाद्यते । एवं त्रिप्रश्नाधिकारेण दिनगतशेषघटीकालप्रतिपादनमित्यशेषसारत्वा– भिधानमस्य व्यर्थमिति चेत् । तत्राह--‘दिग्देशकालावगमः' इति ।

 अन्येष्वधिकारेषु कालावगम एव । त्रिप्रश्नेषु तु दिग्देशकालानां त्रयाणामपि ज्ञानमिति वैशिष्टद्येनाशेषसारत्वमस्य युक्तमिति भावः । त्रयाणामपि कर्माङ्गत्वमवि शिष्टम् ॥ १ ॥

इदानी लग्नसाधनमाह—
तात्कालिकाकॅण युतस्य राशेरभुतभागैगुणितोदयात्र स्वात् ।
भोग्यासवः खाग्निहृतादवाप्ता भुक्तासवो भुक्तलवैः स्युरेवम् ॥ २ ।।
इष्टासुसङ्घादपनीय भोग्यांस्तदग्रतो राश्युदयांश्च शेषम् ।
अशुद्धहृत् खाग्निगुणं लवाद्यमशुद्धपूर्वैर्भवनैरजाद्यैः ॥ ३ ।। `
युक्ततं तनुः स्यादयनांशहीनमिष्टासवोऽल्पा यदि भोग्यकेभ्यः । ।
त्रिशद्गुणाः स्वोदयभाजितास्ते लब्धांशयुत्तो रविरेव लग्नम् ॥ ४ ॥

 वा० भा० -यस्मिन् काले लग्नं ज्ञेयं तस्मिन् काले तात्कालिकोऽर्कः सायनांशः कार्यः ॥ तेनार्केण युतस्य राशेयें भोग्यांशास्तैस्तदुदयासवो गुण्यास्त्रिशता भाज्याः । ये लब्धास्ते भोग्यासवः स्युः । अथेष्टासुभ्यो भोग्यासून् विशोध्य तदग्रतो यावन्त उदयाः शुध्यन्ति तावन्तः शोध्याः । ततः शेषातू खरामगुणादशुद्धोदयेन भक्ताद्यल्लब्धमंशाद्य तदशुद्धोदयात्र पूर्व यावन्तो मेषाद्या उदयास्तावद्धी राशिभिर्युतमयनांशश्च रहित तल्लग्न स्यात्। अथ यदीटासुभ्यो भोग्या न शुध्यन्ति तदेष्टासर्वास्त्रशद्गुणास्तढुदयासुभिभाज्याः । फलेनाशाडोन युतो रविलग्न स्यात्।

अत्र वासना त्रैराशिकेन सुगमा । २-४ ॥
वा० वा०-इदानी मृ
ज्योतिश्शास्त्रफलं पुराणगणकैरादेश इत्युच्यते
नूनं लग्नबलाश्रित इति गोलाध्यायोत:' कालाल्लग्नानयमाह

तात्कालिकाकॅण' इति ॥


१. सि० शि० गो० गो० प्रशं० ६ श्लो० ।  अत्र वासना-य