प्रमुखा विकल्पसूचिः उद्घाट्यताम्
साङ्ख्यतत्त्वकौमुदी
वाचस्पतिमिश्रः
१९२१

THER HOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; COLLEG'"ION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS N0S. 270, 283, 289, 290, & 294. षड्दर्शनकृद्वचस्पतिमिश्रविराचिता- सांख्यतत्त्वकौमुदी । पण्डितरा-वंशीधरमिश्रविरन्ति सांख्यतत्वविभाकर नामकटीकासमुद्भासिता । काशस्थिराजकीयसंस्कृतप्रधानपाठशलाध्यापवल भाण्डार्थेपनमक-न्यायाचर्यं श्रीरामशास्त्रिणा संशोधिता । SANKHYA TATTVA KAUMUDI By SRI VACE A SPAM MSRA it a soamentary called SANBE Tattva, Vibhakara’ by Pondit Banshi Dhara Misra, Edited by Nyayacharya Sri Rama Sastri Bhandari Professor of the Govt Sanskrit College, BENARES. BASICULUS rto. U BLESE ED && SOLD BY THE SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, BENARE8, AGENTS: PANDiTA JYESHTHARAMA MUKUNDAM, BOMBAY: OTTO HARRAssoWITZ, LEIPZIG: GERMANY. PROBSTHAIN & Co., BOOKSELLERS, LONDON. Printed by Jed Krishno Docs Gupta, cb; the Adya Vas Press, Benes. 1921,

(4) Rights Reserved.) पृष्ठम्:साङ्ख्यतत्त्वकौमुदी.djvu/२

भूमिका

 इह खलु संसारे निखिल एव जन्तुरहैर्निशं सुख्यावाप्तये दुःखनिवृत्तये वा भृशं प्रयतमानः समुपलभ्यते । पर तैस्तैरुपायैसुखावाप्तिर्दुःखपरिहारो वा 'सुदूर एव प्रत्युत अधिकतरदुःखभागेव स संन्नवसीदति । तदुक्तं श्रीमद्भागवते--“सुखाय कर्माणि करोति लोको न तैः सुखं वाऽन्यदुपारमं वा । विन्देत भूयस्तत एव दुःखं यदत्र युक्तं भगवन् वदेन्नः" । इति । लौकिकेभ्य एव पदार्थेभ्यो ऽधिगतदुःखत्रयस्यास्याविवेकिनो जनस्य तन्निवृत्तये स्वभावतो दुखरूपाणां तेषामेव लौकिकपदार्थानामनुसरणं पुनः यो यद्विषमूर्छितस्तस्य तेनैव विषेण मूर्छापनयनमनुकरोति । अत एव च वैदिककर्मकलापानां हिंसादिसंकीर्णत्वेन दुःखसाधनत्वात् क्षयिस्वर्गादिफलकत्वाच्च न तैरप्यैकान्तिकात्यन्तिकदुःखनिवृत्तेराशातुषो ऽपि ।

 तस्मादात्मनो ऽत्रिगुणस्य स्वभावतो निर्दुःखस्य दुःखादिशीलया प्रकृत्या सममविवेकग्रह एव आत्मतो दुःखित्वाद्यभिमाननिदानमिति अविवेकग्रहनिवृत्त्यैव दुःखत्रयनिवृत्तिः सम्भाविनीत्यालोच्यात्रभवान् परमकारुणिको जगदुद्दिधीर्षुर्मुनिः कपिल आसुरये दुःखत्रयविषण्णाय पञ्चविंशतितत्त्वान्युपदिदेश । भगवानासुरिरपि पंचशिखायोपदिष्टवान्, पञ्चशिखेन तु षष्टितत्रं निरमायि, यदर्थस्य संक्षेपतः प्रतिपादिका इमाः सप्ततिकारिकाः भगवतेश्वरकृष्णेन निर्मिता मुमुक्षुजनहितेच्छया । एतत्कारिकावलम्बभूतस्य पष्टितंत्रस्य अन्यस्य वा ग्रन्थस्य आभ्यः प्राचीनतरस्य सांख्यमतावलम्बिनो ऽनुपलब्ध्या इमा एव कारिकाः मूलप्रमाणभूतसूत्रस्थानीयत्वेन सर्वैरविवादेनाभ्युपगम्यन्ते । अत एव च भगवत्पूज्यपादश्रीशंकराचार्यैरपि ब्रह्मसूत्रभाष्ये सांख्यमतखण्डनावसरे कारिका एव समुद्धृताः । अत एव च कापिलत्वेन प्रसिद्धानां सुत्राणां कापिलत्वे सन्देह एव । | २ | एतासां च कारिकाणां अद्यावधि प्रसिद्धानि ठयारूपा नानि चायेंत्र-सांख्यतत्वकैौमुदी-सांख्यचन्द्रिक-मठ- रखतेः --गौडपादचर्यकृतं । भाष्यं चेति । ‘तत्र-च माठरवृत्ति- गौडपादभाष्ययोः प्रायशो व्याख्याने साम्यत् उभयत्र रि क/स्थस्य समानस्थत्र पठस्य समुद्धृतवाचकतरमन्थतरवलम्बे नैत्र व्यचीत्यवगम्यते । आंग्लभाषाकोविदैर्माठरवृत्तेरेव माचीन+ तरत्रमत्रधार्यते, यतः सा वृतिरीशवीये षष्ठे शतके चीनभाषायां पर मार्थपण्डितेनानूदिता समुपलभ्यतेऽतस्तामलस्यैव केनचिद्दौड . पादनम्न (प्रायशः श्रीमच्छर्कराचार्याणां परमगुरुभ्योऽन्यून) भाष्यं ज्यरचीति कथ्यते । सांख्यतत्वकौमुदी पुनः षड्दर्शनष्टकिञ्चद्वाच- स्पतामिश्रवरच। नन्यकृतमठरष्टरषदेर्नुऋसिरूपा इति तु मठ वृत्तगौडपादभाष्यव्याख्यानमौलीको विभिनौलीकतया वीषु कारिकासु विभिनप्रतीकधारणाच्च सुनिश्चेयमेव । नारायणतीर्थकुत सांख्यचंद्रिका तु मरूयतच कौमुदी मूलिकैवेति व्याख्यानसाम्या दत्रधार्यते । अत एध च द्वयोर्मते कारिकापाठे ऽप्यविमन्निपतिः । अत्र च ‘मप्तस्य किल येऽर्थाः [ का० ७२ 1 xति कारि कया त्रिपएपनिषदकसप्तति85याककारिकाणामत्रगमत् तादृशी नां च एकमभप्ततिमं मूषकानामेत दर्शनाव काचिदयं प्रभ्रष्छेति आंग्लभाषाकोविद । कल्पयन्ति । तत्र च मठवृत्तौ गौडपादये च 'अकृतेः सुकुमारतरं न किञ्चिदलि' (कई० ६१) इति कारिका उपारुणमत्रम ‘प्रकृतेः मुकुमारतरं वर्णयती' येतदभ्य ‘टुकु गरतरमित्येतद्यशोषः कृतः इयेतत्पर्यन्तग्रन्थगतानां केषांचि द्(वयन सभ्रष्टकारिकयः पदप्रतीकत्वं प्रकल्प्य "‘करणकोऽर्भके ने कैलं परे त्रभवं या । प्रजाः कथं निगृणते २५ कालः खभावश्च५ ॥ इति कारिकां कल्पयन्ति । परं तथा । सम्पगिघभाति-“यता कुने: मुहुये ऊर्थनेन अपेयं जगदुपादानवेनाभिमते३षराथपे अप भक्षवैशिष्टते प्रमथने, तदेव च . विशिष्टतर में ईक्षत्रका माना ५ सन् [ ३ ॥ लस्वभावादीनां जगदुषदानवपरिहारपूर्वकं साधितम् । मांसर्गिकै. तद्विचारदृध्यै च ‘तस्मादुच्यते ‘प्रकृतेः सुकुमारतरं न किंचिदस्ति’ इत्यादिरुपसंहारोऽस्या एव कारिकाया दृश्यते । तस्मात् ‘प्रकृतेः सुकुमारतरम्’ इत्यादिकारिकार्थस्यैवोपक्रभवस्यैवोपसंहाराच - ध्ये एवायं कारिकान्तरव्याख्यानरूपः सन्दर्भ इति न सम्भवति किन्तु प्रासङ्गिक एव स्व्रतंत्रो विचार इत्याभाति । अत एव श्री मदद्यशंकराचार्यकृतधेन प्रसिद्धयाँi[?] जयमंगलालयायां वृत्तावपि अचिरादेव समुपलब्धायां ‘इयेष मकृतिछुतः" [ का० ५६ ] इति कारिकाया अवतरणे एव ईईत्ररकाछस्वभाघोपादानकर्मा जगत आ क्षिप्य इत्येष प्रकृतिकृतः इत्यनेन निरस्त्रम् । तत्रापि च मा ठरदृश्यादिसमान एव आक्षेपः परिहारश्च दृश्यते । सप्ततिग्रहणस्य चोपपत्तिरिथमपि सम्भवति-- एकोनसप्तति कारिकाभिः षष्टितंत्रस्था विषयाः साक्षाप्रदशताः । सप्ततितमका रिकायां तु षट्त्रिकर्तुः पंचशिखाचार्यस्य [१]तत्स्थविषयाणां च स्पfखंपाईंकव स्य च प्रतिपादनात् सप्तत्तिमकांरिकऽपि विषयप्रः तिपादिकेत्र। एकसप्ततितमकारिकायां तु प्रैन्थकर्ता स्त्रनाम्न एव र्यापनाच तदन्तर्गत्वम् । आँप च षट्टितं स्थानां स्नानां षष्टि संख्याकानां पदार्थानां निरूपणामिकाः करिकः सप्ततिसंख्य नास्यक्रामनित्ये ग्रन्थलघुत्रमशंसायामेव ‘सप्तत्य किल येऽर्थान् स्तेऽर्थाः कुत्रस्तस्य षष्टितंत्रस्य’ इति अंयचयस्थकृत्स्नपदषट्प दादिभिीन्थकंज़ेस्तात्पर्यावगमात् कारिकाणां सप्ततिसंख्यापूर णापूरणविचारो ग्रन्थकर्तुस्तास्पयनवधारणम्ल एवेति विभाव नीयं स्वरिभिरित्पळमनेन मासंगिकविचारेण । पूवोंक्तेषु व्याख्यानेषु मध्ये सांख्यतचकौमुधैव मौीभूता सैव च सांख्यशास्त्रे पाव्यस्वेन विशेषतः प्रचलिता दृश्यते । अद्य घधि न काऽपि सांख्यतत्वकौमुद्यः सम्पूणाँ व्याख्या समुपल [१] 'तेन च बहुधा कृतं तक्षम्” [ का० ] इत्यत्र जयमग ७२ की वृशौ षष्टितंज्ञस्यैव तंत्रपदेन विवरणात् । [ ४] अधा । परमिदानीं पण्डिमवेशीधरसृता aझाल्या विभाकर इत्र सांख्यसखमत्रभासयन्ती अत एव सख्यत वविभकरेस्पयन्वर्थका रूया सांख्थतस्चकौमुथा यथार्थावबोधे ऽध्यापकाध्येतृधर्गपती वोपक७ि५ यत्र नास्ति सन्देहः अत्र च सांख्यशास्त्रेSभिमतपदार्थानां मतंगत् स्वतंणष विस्तरेण नव्यन्यायरीत्या सषरकारं निरूपणाव महानुपयोगों भविष्यतीत्यास्ति सुदृढो विंशप्तः । अस्या व्याख्यायाः कर्ता पण्डि तत्ररो वंशधरश्च सधैत्रशतादवचन एवेति अवगम्यते । यतः प्रसे गदन पण्डितमहदेवपुणतामकरणमप्युल्लेखो दृश्यते तप्तमयश्च स तदशस्येशयस्य शतकस्य चरम भाग एत्रोत तद्धस्तलिखितेयः काऔस्थराजकीयसरस्वतीभवनगतपुस्तकेभ्यो निर्धारितम् अस्याश्च व्याख्याया एकमेव पुस्तकमद्युद्धप्रयं समुपलब्ध मिति कचिदसम्बद्धोऽपि पाठो यथावस्थित एव स्थापितः । एक स्याऽप्यतिदुर्लभस्यास्य पुस्तकस्य प्रदानेन श्रीयुत भ/अशास्त्री बने इयतानेतरां वयमनुयुर्हताः । एवमेव संस्कृतचिद्यव्यसनिनां बाबू गोविंददासमह शयनमेिं क] समाधायकविचरोल्लेख(द्यत्र३५कखूचनेन कुसुतया भावयम अस्याश्च व्याख्यायाः संशोधनकार्ये श्रेष्ठिघरजयकृष्णदप्त एतेन मेरितोऽहमेतदसंशोधनमकरवम् । सपरिश्रमं यथामति संशोधितेऽयस्मिन् ग्रन्थेऽद्धिप्रचुरॉक मात्रादपुस्तकलभादनवधानाच तद्वस्थ अशुद्ध स्वयमेव परं याधयन्तु विंद्व इति प्रथ्यते 3A श्रीवमाचरणभट्टाच।यणमन्वमन् भाण्डार्द्धपहः श्रीरामशास्त्री कशीस्थरजयसंग्छत भधानपठळथ न्यायशास्त्र ध्यापक । सत्यत्वाद तत्त्वविभाकराख्यव्याख्यासहितसांख्यतत्वकौमुथाः अशुद्धिशुद्धिबोधकं पत्रम्। पृ०, पं अशुद्धम् शुद्धम् । ८ २ ता । ८ १० प्रजा • अजा १८ ९ व्ययीकरणेन करणेन १९ २ पुत्रीयत्ता पुत्रीयता ३२ १५ समादित्वात् ३७ १९ मत्रै मध्वर्थी ४१ १० अर्थ ४३ १० होनोपाय। हानोपाय ४७ ६ अनुश्रावकः আনুষ্ঠানিক ४८ ४ यज्ञैः । ४८ १६ वैदमपो वेदमयी ४८ ३३ अधते अधत्ते ५१ १३ आनुश्रवकः अनुश्रवकः ५१ १३ मिश्रणा मिश्रण ६५ ८ अग्रिमतेन अग्रिमेण ६५ १६ ननु ५९ १५ द्रवणम् द्रविणम् ६३ १४ अभूत अभूत ६७ १३ आय अर्यायाम (७४ ११ प्रतिवन्ध्य प्रतिबध्य ७८ २३ व्याधावधिः व्याघालावधि। ४० १८ गिरोन्मत्वं गिरेग्नमत्व • ९५ १७ व्यवहारस्थ इयवहारस्या न तु पृ० १० अशुद्धम् शुद्धम् । उपनीत देय्यम् दिगवलम्बनत्वे तन्मतानुसारेण जासवछेदेन मवतारयत प्रयोजना प्रमास्वरूप अवयवत्वाव चैतन्यवत् ९६ २४ उपानीत ९७ ८ ९डययम् १०२ ७ दिगावलम्बन १०२ २० तन्मनुसारेण १०४ २० जायच्छेदेन ११८ १८ गवतारयात ११८ २३ प्रेाजनाय । ११९ ८ प्रमाणस्वरूपं १२५ ४ अवयवाद १३३ १२ चैतन्य १४० ४ विवक्षित्वात् १४७ १२ व्यप्यत्व २४७ १९ व्याकि १६१ १२ सहातिव्याप्त १५३ ११ रूप १५६ १८ सध्यभावे १५९ ६ घदिपदान १३० २२ विषयकाल १६९ १० ऽभवन्तं १६९ १९ भनेयः १७३ ३ विशिष्टोस्थापक १७३ १८ अगदम १७४.१९ वस्त्वन्तत १८२ २ होतुद्धौः । १८३ ५ त्रिविम्प्रमाणे १८४ १० असम्भाचा । - | - - - - - विवक्षितत्वात् व्याप्यत्व व्यावर्तक सहितातिव्याप्त रुपवत् साध्याभावे घटादिपदानां विषयकत्व ऽन्तर्भावयन्तं प्रमेय विशिष्टोपस्थापक अवगम वस्त्वन्तरवर्ती होचुर्दद्धाः त्रिविधं प्रमाणं असम्भवात् पृ० पं. अशुद्धम् शुद्धम् ।। १८४ १६ अवतरति १९० १७ तदनन्ततरं १९२ १८ उदानं १९. १४ तुम एव १९६ ३३ उपनिबद्ध १९९ १२ सन्बन्ध्यधीनत्वेन २०० १४ अभिव्यक्त्यावस्था २०१ ११ वचिषात २०२ ९ आर्येण २०२ ९ जात २१६ १८ अनधिष्ठित ११० २४ एकस्मान २२१ २४ सन्दोपसुन्दच २२८ २२ विजृमित २३० १४ उद्यते २३२ २५ कुट २३८ २४ निष्ट २४३ ३ अपिष्टात २४६ १९ व्यापकस्यैवरे २४९ ८ ज्ञानभावन २४९ ११ क्रियात १५१ १४ समष्टकार्य २५३ १८ तात्तष्ठन्ति २५६ १४ यज्ञसुदशी ३६० १८ इत्पन्न ३३४ ११, दातरिक्तस्य अवतारयात तदनन्तरं उपादानं आत्मा एवं उपनिबबन्ध सम्बन्धगधीनत्वेन अभिव्यक्त्यवस्था वेविषति काण अजात अनाधिष्ठितत्व एकस्मात् सुन्दोपसुन्दर विजेभिते उत्पद्यते निष्ठ অবিদ্যা व्यापकस्येश्वरे ज्ञानाभावेन क्रियेति समष्ट्रिकार्य तु तिष्ठन्ति यज्ञ सही इत्यत्र तदातरिक्त स्य पृ० १० अशुद्धम् शुद्धम् ।। २६८ ३ अवमाणिक २६८ १० अशङ्का २६८ १४ गौलक २६९ १९ वाक्यस्थार्थः. २६९ २४ दृहिधातुः २७० ५ उपचयस्थव २७३ १४ पुरस्तात् । २७४ ५ सुक्ष्मपर्यन्त ३७५ १२ स्वस्कंधे २७८ १ प्रार्थयेन २८१ ३१ तस्मिन्न अनेजत् २८१ २१ इत्यात्युक्ते ३२८४ १६ भूयोनि २८६ ३ जानथा। २८५ १६ अपसंहारः २८९ ८ तासर्य २९४ २२ बिशश २९६ ६ उपलमाहे ३९७ ४ अप ३०३ ६ भयोजक ३०५ १७ यस्मि ३०७ २४ कपिसं गाभिन्नः ३०९ ३ योग ३१० १० कपाल ३१० १६ अपूर्वधजि ३११ ९ उदेश्यकत्वं अप्रामाणिक आशङ्का तु गोलक वाक्यस्यार्थः बृहिधातुः उपचयस्येव पुरस्तात् सूक्ष्मपर्यन्त स्कन्धं भार्थयते तस्मिन्ननँजत् इत्याद्युक्ते भूतयोनि ज्ञानर्थ उपसंहारः तात्पर्य निसदृश उपलभामहे आप प्रयोजक पनि कपिम योग्यभन्नः । | कपालं अपूर्वे यजि उद्देश्यक --- - - -- - - - - [ ५ ] पृ० १० अशुद्वम् शुद्धम् । ३१४ ११ द्रव्य व्यापत्तौ द्रव्यत्वापत्तौ ३२६ १० प्रणिधाना प्रणिधानानि ३६६ १४ अथव्याभिचारत्व अर्थाव्याभचारित्व ३४२ ८ यद्यपि, । यद्यपि ३४४- ९ इतादिश्रुतिः । इत्यादिश्रुतिः ३५० १२ ब्रह्मात्म्यानन्दो ब्रह्मास्म्यानन्द ३५४ १ मनोऽधिष्ठाताना मनोऽधिष्ठितानां ३९७ ३५ द्योतकरादयः उद्योतकरादयः ३६७ ७ कथ कथं ३६८ २० यत्सत्वे न यसवेन ३७६ २४ भोगासिद्धेः भागासिद्धेः ३८९ ३२ अविद्यादत्तत्वात विद्यादतत्वात ३९१ १८ परोक्षः ऽपरोक्षः ३९० १० न । ४०४ २५ इन्द्रियाचजमात इन्द्रियवर्जमिति ४०७ ३५ कारकविष कारकविशेष ४०८ ८ इतः ४१६ ६ नगनिकुञ्जः नगनिकुञ्ज ४४.६ घाट्काशिकाः पाकौशिका ४३५ २१ उपद्धात | उपोद्धात ४३७ ५ अभिनवशा। अभिनवेशा ४४२ १५ आध्यात्मिकेनशारीरक आध्यात्मिकशारीरक ४४२ २६ दुःखानुभूत दुखाभिभूत ४४३ ३ Srस्त ४५६ ४ थुक्ति विशेषत्व शुक्तिविशेष्यत्व ४८७ १३ कारणाव कारणत्व इति अशुद्धिथुद्धिपत्र समाप्तम् । अतः । - - । । ऽस्ति पृष्ठम्:साङ्ख्यतत्त्वकौमुदी.djvu/१२ ॥ श्रीः ॥ साङ्ख्यकारिकाः । दुःखत्रयाभिधाताजिज्ञासा तदप(१)घातके हेतौ ।। दृष्ट साऽपार्था चेन्नैकान्तात्यन्ततोऽभावात् ।। १ ।। दृष्टवदानुश्रवकः स ह्यविशुद्धि(२)क्षयातिशययुक्तः । तद्विपतिः श्रेयान् व्यकाव्यक्तझविज्ञानात् ॥ २॥ मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिनै विकृतिः पुरुषः ॥ ३॥ दृष्टमनुमानमाप्तवचनं च सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् ।। त्रिविधं प्रमाणामधं प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्ध ॥ ४॥ प्रतिविपयाध्यवसायो इटं त्रिविधमनुमानमाख्यातम् ।। तल्लिङ्गलिङ्गिपूर्वकमाप्तश्रुतिराप्तवचनं तु ॥ ५ ॥ सामान्यतस्तु दृष्टादतीन्द्रियाणां प्रतीतिरनुमानात् । तस्मादपि चाऽसिद्ध परोक्षमासागमात्सिद्धम(३) ॥ ६ ॥ अतिदुरात्सामीप्यादिन्द्रियघातान्मनोऽनवस्थानात् । समाद्यवधानादभिभवात्समानाभिहाराच्च ॥ ७ ॥ सक्ष्म्यात्तदनुपलब्धिनsभावात् कार्यतस्तदुपलब्धेः(४) । महदादि तश्च कार्य प्रतिसरूपं विरूपं (५)च ॥ ८ ॥ असदकरणादुपादानश्रहणात्सर्वसम्भवाभावात् ।। शक्तरुप शक्यकरणात कारणभावाञ्च सत्कार्यम् ॥ ९॥ हेतुमदानित्यमब्यापि सक्रियमलेकमाश्रितं लिङ्गम् ।। सावयचं परतन्त्रं तं विपरीतमव्यक्तम् ॥ १० ॥ त्रिगुणमविवेक विषयः सामान्थमचेतनं प्रसवधर्मिं । ध्यक्त तथा प्रधानं तद्विपरीतस्तथा च पुमान् ॥ ११ ॥ (१)तदाभघातके-इति माठरवृत्तिकृत संमतःपाठः । (२)अविशुद्धः-इति माठ० वृ० पाठः । (३)साध्यम-इति माठ वृञ् पाठः।। (४)तदुपलब्धिः -इति माळ० पाठः ।। (५)प्रकृतिविरूप सरूपं च-इति माठ० प० । - -सांख्यकारिकाः ।। प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनियमाः ।। अन्योन्याभिभवाश्रयजननामथुनवृत्तयश्च गुणाः ॥ १२ ॥ सत्वं लघु प्रकाशकमिष्टभुपष्टम्भक चलं च रजः । गुरु वरणकमेव तमः प्रदीपश्चाऽर्थतो वृत्तिः ॥ १३ ॥ अविवेक्यादेः सिद्धि(१)स्त्रैगुण्यात्तद्विपर्ययाभावात् । कारणगुणात्मकत्वात् कार्यस्याऽऽयमपि सिद्धम् ॥१४॥ भेदानां परिमाणात् समन्वयात् शक्तितः प्रवृतेश्च । कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्थ ॥ १६ ॥ कारणमस्त्यब्यक्तं प्रवर्तते त्रिगुणतः समुदयाच्च । परिणामतः सलिलवत् प्रतिप्रतिगुणाश्रयावशेषात् ।। १६ ॥ सङ्घातपरार्थत्वात्रिगुणादिविपर्ययादाधष्ठानात् ।। पुरुषऽस्ति भेाक्तृभावात् कैवल्यार्थप्रवृत्तेश्च ॥ १७ ॥ जनन(२)मरणकरणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तश्च । पुरुषबहुत्वं सिद्धं वैगुण्यविपर्ययाश्चैव ॥ १८ ॥ तस्माच्च विपर्यासात्सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य । कैवल्यं मध्यस्थ्यं दृष्ट्वभकर्तृभावश्च ॥ १९ ॥ तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम् । गुणकर्तृत्वेऽपि तथा कर्तव भवत्युदासीनः ॥ २० ॥ पुरुषस्य दर्शनार्थ कैवल्यार्थी तथा प्रधानस्य । पवन्धवदुभयोरपि संयोगतत्कृतः सर्गः ॥ २१ ॥ प्रकृतेर्महस्तितोऽहङ्कारस्तस्माद्रणश्च षोडशकः ।। तस्मादपि षोडशकात पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ॥ २२ ॥ अध्यवसायो बुद्धिर्ध झाने विराग ऐश्वर्यम् ।। साविकमेतद्रूपं तामसमस्माद्विपर्यस्तम् ॥ २३ ॥ अभिमानोऽहङ्कारस्तस्मात् द्विविधः प्रवर्तते सर्गः । पेन्द्रिय एकादशकस्तन्मात्रापश्चकचैव ॥ २४ ॥ सात्विक एकादशकः प्रवर्तते बैंकृतादहङ्कारात् ।। भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तजसैदुभयम् ॥ २५ ॥ । बुद्धन्द्रियाणि चक्षुःश्रोत्रधारसनत्वगा(३)ख्यानि । वाक्पाणिपादपायुपस्थानि(४) कर्मेन्द्रियाण्याहुः ॥ २६ ॥ (१)अविवेक्यादिः सिद्धः-इते भा० वृ० पाठः । (२)जन्म-इति माठ० वृञ् पाठः । (३)श्रात्रत्वक्चक्षुरसननासिकाख्यानिति मा० पाठः ।। (४)उपस्थान-इति मा० वृक् पाठः ।। - i - - सांख्यकारिकाः । उभयात्मकमत्र मनः सङ्कल्पकामेन्द्रियं च साधम्र्यात् ।। गुणपरिणामविशेषान्नानात्वं बाह्यभदाश्च(१) ॥ २७ ॥ शब्दादिषु पञ्चानामालोचनमात्रमिष्यते वृत्तिः । वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चानाम् ॥ २८ ॥ स्वालक्षण्यं[२] वृत्तिस्त्रयस्य सैषा भवत्येसामान्या । सामान्यकरणवृत्तः प्राणाद्या वायवः पञ्च ॥ २९ ॥ युगपञ्चतुष्टयस्य तु३] वृत्तिः क्रमशश्च तस्य निर्दिष्टा । दृष्टे तथाऽप्यदृष्टे त्रयस्य तत्पूर्वका वृत्तः ॥ ३० ॥ स्वा स्वा प्रतिपद्यन्ते परस्पराकूतहेतुक वृत्तिम् । पुरुषार्थ एव हेतुर्न केनचित्कार्यते करणम् ॥ ३१ ॥ करणां त्रयोदशबिधं तदाहरणधारणप्रकाशकरम् ।। कार्यं च तस्य दशधाऽऽहार्यं धार्य प्रकाश्यं च ॥ ३२ ॥ अन्तःकरणं त्रिविधं दशधा बाह्यं त्रयस्य विषयाख्यम् । साम्प्रतकाले बाह्य त्रिकालमाभ्यन्तरं करणम् ॥ ३३ ॥ बुद्धीन्द्रियाणि तेष पञ्च विशेषाविशेषावषयाण ।। वाग्भवति शब्दविषया शेषाणि तु[४] पञ्चविषयाणि॥३४॥ सान्तःकरणा बुद्धिः सवै विषयमवगाहते यस्मात् । तस्माधिविधं करणं द्वार द्वाराणि शेषाणि ।। ३६ ।। एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षण गुणविशेषाः ।। कृत्स्नं पुरुषस्याऽथै प्रकाश्य बुद्धौं प्रयच्छन्ति ॥ ३६॥ सवें प्रत्युपभोगं यस्मात्पुरुषस्य साधयति बुद्धिः ।। सैव च विशिनष्ट पुनः प्रधानपुरुषान्तर सूक्ष्मम् ॥ ३७॥ तन्मात्राण्यविशेषास्तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः ॥ एते स्मृता विशेषाः शान्ता घोराश्च मूढाश्च ॥ ३८ ॥ सूक्ष्मा मातापितृजाः सह प्रभूतस्त्रिधा विशेषाः स्युः । सूक्ष्मास्तेषां नियता मातापितृजा निवर्तन्ते ॥ ३९ ॥ पूर्वोत्पन्नमसतं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम् । संसरति निरुपभोगं भावैधिवासित लिङ्गम् ॥ ४० ॥ चित्रं यथाऽऽश्रग्रभृते स्थावादिभ्यो विना यथा छाया । - - se । = - =- -- - - - - . (१)ग्राहयभेदावा-इति मा० वृ० पाठः । (२)स्वालक्षण्या-ति मा० पाठः । (३)हि-इति मा पाठः ।। (४)शषाण्यापि-इति मा० पाठः । - - - - - - - - - - - - - -- - - -- - - ~-........... •.......... .......... ...............••• सांख्यकारिकाः ।। तद्वाद्विना विशेषेनैतिष्ठति[१]निराश्रयं लिङ्गम् ॥ ४१ ॥ पुरुषार्थहेतुकमिदं निमसनैमित्तिकप्रसङ्गेन । प्रकृतेर्वभुत्वयोगान्नटवद्यवातष्ठते लिङ्गम् ॥ ४२ ॥ सांसिद्धिकाश्च भावाः प्राकृतिका वैकृताश्च धर्माद्याः । दृष्टाः करणाश्रयणः कायाश्रयणश्च कललाद्याः ॥ ४३॥ धर्मेण गमनभुई गमनमधस्ताद्भवत्यधर्मेण ।। झानेन चाऽपवग विपर्यथादयते बन्धः ॥ ४४ ॥ वैराग्यात्प्रकृनिलयः संसारो राजसाद्भवति रागात् । ऐश्वर्यादविघाती विपर्ययात्ताद्वपर्यासः ॥ ४५ ॥ एष प्रत्ययस विपर्ययाशक्तितुष्टिासयालयः ।। गुणवैषम्यविमदत्तस्य च (२)भेदास्तु पञ्चाशत् ॥ ४६ ॥ पश्च विपर्ययभेद भवन्त्यशक्तिश्च करणवैकल्यात् । अष्टाविंशतिभेदा तुष्टिर्नवधाऽऽधा सिद्धिः ॥ ४७ ॥ भेदस्तमसोऽष्टविधो मोहस्य च दशविधी महामोहः । तामिस्रोऽष्टादशधा तथा भवत्यन्धतमिस्रः ॥ ४८ ॥ एकादशेन्द्रियवधाः सह बुद्धिवधैरशक्तिरुद्दिष्टा । सप्तदश वधा बुद्धेविपर्ययातुष्टिासद्धीनाम् ॥ ४९ ॥ आध्यात्मिक्यश्चतस्रः प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्याः । बाह्या विषयोपरमात् पञ्च च नव (३)तुष्टयाऽभिमतः ॥ ५० ॥ ऊहः शब्दोऽध्ययनं दुःखविघातास्त्रयः(४) सुहृत्प्राप्तिः । दानं च सिद्धयोऽष्टौ सिद्धेः पूर्वोऽङ्कशास्त्रविधः ॥ ११ ॥ न विना भावेर्लिङ्गं न विना लिङ्गेन भावनिर्वृत्तिः । लिङ्गाख्यो भावाख्यस्तस्मात् द्विविधः प्रवर्तते सर्गः ॥ १२॥ अष्टावकल्पो दैवस्तैर्यग्यनिश्च पञ्चधा भवति ।। मानुषक(६)श्चैकाविधः समासतो भौतिकः सर्गः ॥ १३ ॥ उर्ध्व सत्त्वविशालस्तमोविशालश्च मुलतः सर्गः । मध्ये रजोविशाल ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तः ॥ १४ ॥ तत्र(६) जरामरणकृतं दुःखं प्राप्नोति चेतनः पुरुषः । (१)तिष्ठति न-इति मा०पाठः । (२)विमर्दैन तस्य भेदाः-इति मा० वृ० पाठः । (३)नव च---इति मा० पादः।। (४)दुःखचिघातत्रयम् इति मा० पाठः । (५) मानुष्य---इति मा० पाठः । (६)अन्न---इति मा० पाठः । --- --- - - -सांख्यकारिकाः । लिङ्गस्याऽऽविनिवृत्तेस्तस्मात् दुःखं स्वभावेन(१)॥ ५५ ॥ इत्येष प्रकृतिकृतो महदादिविशेषभूतपर्यन्तः । प्रतिपुरुषविमोक्षार्थं स्वर्थ इव परार्थ आरम्भः ॥ ५६ ॥ वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥ ५७॥ औत्सुक्यनिवृत्यर्थं यथा क्रियासु प्रवर्तते लोकः । पुरुषस्य विमोक्षार्थं प्रवर्तते तद्वदव्यक्तम् ॥ ७८ ॥ रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यत् । पुरुषस्य तथाऽऽत्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः ॥५९॥ नानाविधैरुपायैरुपकारिण्यनुपकारिणः पुंसः। गुणवत्यगुणस्य सतस्तस्यऽर्थमपार्थकं चरति ॥ ६० ॥ प्रकृतेः सुकुमारतरं न किञ्चिदस्तीति मे मतिर्भवति । या दृष्टाऽस्मीति पुनर्न दर्शनमुपैति पुरुषस्य ॥ ६१ ॥ तस्मान्न बध्यते ऽद्ध न(२) मुच्यते नाऽपि संसरति कश्चित् । संसरति बध्यते मुच्यते च नानश्रया प्रकृतिः ॥ ६२ ॥ रूपैः सप्तभिरेव (३) बभ्रत्यास्मानमात्मना प्रकृतिः। सैव च पुरुषार्थं प्रति बिमोचयत्येकरूपेण ॥ ६३ ॥ एवं तस्याभ्यसनाSस्म न में नऽहमित्यपरिशेषम् । अविपर्ययाद्विशुद्धं केवलमुत्पद्यते शनम् ॥ ६४ ॥ तेन नेत्रुतप्रसवमीचशसप्तरूपवानभृताम् । प्रकृतिं पश्यति पुरुषः प्रेक्षकचदवास्थितः स्वस्थः ॥ ६५ ॥ दृष्टा सययुपेक्षक एक झुष्टऽ हमेत्युपरमत्यन्या । सति लंयोगेऽपि तयोः प्रयोजनं नाऽस्ति सर्गस्य ॥ ६६ ॥ सम्यग्ज्ञानधगमद्धमवनमकरणप्राप्त । तिष्ठति संस्कारवशाच्श्चक्रभ्रमवत् धृतशरीरः ॥ ६७ ॥ प्राप्ते शरीरभेदे चरितार्थत्वात्प्रधनविनिवृत्तं । ऐकान्तिकमात्यन्तिकमुभयं कैवल्यमाप्नेति ॥ ६८॥ पुरुषार्थज्ञानमिदं गुह्य परमर्षिणा समाख्यातम् । स्थित्युत्पत्तिप्रलयाश्चिन्यन्ते यत्र भूतनाम, ॥६९ ॥ एतत्पवित्रमयं मुनिरासुरर्थेऽनुकम्पया प्रददौ । (१)समासेन–इति भ०पाठः।। (२)बध्यते नापि मुच्यते-इति माठ० पा० ।। (३)एवं बध्नाति-इति मr० पr७ । सांख्यकारिकाः । आसुरिरपि पञ्चशिखाय तेन च बहुधा कृतं (१)तन्त्रम् ॥ ७० ॥ शिष्यपरस्परयाऽऽगतमश्विरकृष्णेन चैतदद्याभिः। लङ्गिप्तमाएँमतन सम्यग्विज्ञाय सिद्धान्तम् ॥ ७१ ॥ सप्तत्यां किल येऽथस्तेऽथः कृत्स्नस्य षष्टितन्त्रस्य । आख्यायिकाविरहितः परधदविवर्जिताश्चऽपि(२) ॥ ७२ ॥ ॥ इतश्वरकृष्णविराचितसाधकारिकः समाप्तः



(१)बहुलीकृत-इति मा० पा७ । (२)तस्मात्समसडष्टं शास्त्रमिदं नर्थतश्च परिहीनम् । तन्त्रस्य [च] बृहन्मूर्तेर्दर्पणसक्रन्तमिव बिम्बम् ॥ ७३ ॥ अत्र चकारसस्वे छन्दोभङ्गश्चकारः प्रामादिक इति प्रतिभाति । इत्येषा माठरवृतिकृत्समताsधिक कारिका । | साङ्ख्यकारिकाया अकारादिक्रमेण- का. पृ.

  • * w

१८४ ३०२

  • *

अतिदुरात्सामीप्यात् अध्यवसायो बुद्धिः अन्तःकरणं त्रिविधं अभिमानोऽहङ्कारः अविवेक्यादेः सिद्धि अष्टविकल्पो दैवः असदकरणादुपादान अर, आध्यात्मिक्यश्चतस्रः ४१५ ३३७ २२७

  • *

| १८८ इत्येष प्रकृतिकृतः

उमयात्मकमत्र मनः ४५

  • *

ऊर्ध्वं सर्वविशालः ऊहः शब्दोऽध्ययनं

४४०

एकादशेन्द्रियचधाः एतत् पावित्रमध्ये एते प्रदीपकल्पाः एवं तत्त्वाभ्यासात् एष प्रत्ययसर्गः ४१९ ६०० १७ ४३ ४३५ [ २ ] का. पृ. . औत्सुक्यानकृत्यर्थं ५८ ४९३ ६ करणं त्रयोदशविध कारणमस्त्यव्यक्त | २३१ ४५३ ४२२ २७१ २७४ ४९८ | ५०७ चित्रं यथाऽऽश्रयमृते ज, जननमरणकरणानां तु, तत्र जराभरणकृतं तन्मात्राण्यविशेषाः तस्माच्च विषयांसात् तस्मात्तत्संयोगात् । तस्मान्न बद्ध्यतेऽद्धा तेन निवृत्तप्रसव त्रिगुणमविचेकि विषयः द. दुःखत्रयाभिधातात् दृष्टमनुमानमाप्त दृष्टवदानुश्रविकः दृष्टा मयेत्युपेक्षक ध. धर्मेण गमनमूत्र न. न विना भावेर्लिङ्ग नानाविधैरुपायैः २०१७ 17 ४४९ ३६ का. ४७ p. ४३७ ४७६ ५२६ पञ्च विपर्ययभेदाः पुरुषस्य दर्शनार्थ पुरुषार्थ ज्ञानमिदं पुरुषार्थहेतुकमिदं पूर्वोत्पन्नमसतं प्रकृतेर्महांस्ततोऽहङ्कारः प्रकृतेः सुकुमारतर प्रतिविषयाध्यवसाय प्राप्ते शरीरभेदे प्रसिप्रीतिविषादा २७९ ४९६ १२४ ५१३ २१४ ४१७ बुद्धीन्द्रियाणि चक्षुः बुद्धीन्द्रियाणि तेषां भ. भेदस्तपसोऽष्टविधः भेदानां परिमाणात् ४३८ ३. मुखप्रकृतिरविकृतिः य. युगपञ्चतुष्टयस्य हि रङ्गस्य दर्शयित्वा रूपादिषु पञ्चानां रूपैः सप्तभिरेवं ૪૮૮ वत्सविद्धिनिमित्तं वैराग्याल्पकृतियः का. पृ. श, शिष्यपरम्परयाऽऽगतं ४२० ३४२ सङ्घातपरार्थत्वात् । सत्वं लघु प्रकाशके सप्तयां किल येऽर्थाः सम्यग्ज्ञानाधिगमात् सर्वं प्रत्युपभोगं साविक एकादशकः सान्तःकरणा बुद्धिः सामान्यतस्तु दृष्टात् । सांसिद्धिकाश्च भावाः सुक्ष्मी मातापितृजाः सौक्ष्म्यात्तदनुपलाब्धः स्वालक्षण्यं वृत्तिः स्वां स्वां प्रतिपद्यन्ते ४१८ १८२ ४२४ १८६ ३९६ ४०५ ७२ हेतुमदनित्यमव्यापि ------- -


--


- - - - --- - - - - सांख्यतत्वकौमुदीस्थविषयाणां सूचीपत्रम्। २ २२मंगलाचरणम् । २२ ६६शास्त्रविषयजिज्ञासावतरणिका ।। २७ ३३शास्त्रविषये जिज्ञासाया हेतुप्रदर्शनम् । ३४ ४२दृष्टोपायैरिष्टासम्पत्ति प्रदर्शनम् ।। ४३ ५९बैदिककर्मकलापेनापि नेष्टसिद्धिारित प्रदर्शनम् ।। ५९ ६६विवेकज्ञानस्यैवेष्टसाधनत्वावधारणम् । ६७ ९३ संक्षेपतः पदार्थनिरूपणम् । ११८ २३प्रमाणसामान्यलक्षणम् , तद्विभागश्च । १२४ ३६प्रत्यक्षानरूपणम् । १३७ ५२अनुमानसामान्यानरूपणम् । १५९ ७अनुमानस्यावान्नरभेदनिरूपणम् । १८५७ ७०शब्दप्रमाणनिरूपणम् ।। १७१ ५उपमानस्य प्रमाणान्तरनिरासः । १९७६ ९अर्थापत्तनुमानेऽन्तः ।। १७९ ८२अभावसम्भवै तिह्यानां क्लुप्तप्रमाणेष्वन्तभदप्रतिपादनम् । १८२ ३तत्तद्विषयग्राहकप्रमाणनिरूपणम् । १८४ ५योग्यस्यानुपलब्धकारणपरिगणनम् । १८६ प्रधानस्याप्रत्यक्षतामयोजककथनम् । १८७ ९बौद्धनैयायिकवेदान्तिनां मते न प्रधानसद्धिरिति भति- पादनम् ।। १८९ ९४कार्यस्य सर्वसाधकालुमानानां प्रदर्शनम् । १९४ ५उपादेयस्योपादानाभेदसाधनम् । १९६ ७सयोरभेदेऽपिं क्रियाविरोधाद्युपपादनम् । १९७ ९आविर्भावोत्पत्योः सत्त्वमसत्त्वं वेति विचारः । ०९:१३, २ नवम्बर २०१८ (UTC)०९:१३, २ नवम्बर २०१८ (UTC)०९:१३, २ नवम्बर २०१८ (UTC)Venkateswaran raman (सम्भाषणम्) ०९:१३, २ नवम्बर २०१८ (UTC) २०१६व्यक्ताव्यक्तयावैधयनिरूपणम् ।। २०६ १२व्यक्ताव्यक्तयोः साधम्र्यस्य पुरुषाच्च वैधम्र्यस्य निरूपणम् । २१३ ९गुणत्रयस्य स्वरूपप्रयोजन चीनां निरूपणम् । २२० ३प्रत्येकगुणस्यसाधारणस्वरूपकातनम् । २२२ ७भावमात्रस्य मुखदुःखमोहात्मकत्वसाधनम् । २२७ ८अविवेकित्वादीनां प्रधान साधनम् । २२९ ४५कतिपथहेतुभिरब्यक्तसिद्धिः २४५ ५२अव्यक्तस्य द्विविधप्रवृत्तिकथनम् । ३५३ ६३ बहुभियुक्तिभिः संघाततिरिक्तपुरुषसिद्धिः । ३६४ ९पुरुषबहुत्वसाधनम् । २७१ ३पुरुषे साक्षित्वकैवल्यमाध्यस्थ्यद्रष्टुत्वाकतृत्वसिद्धिः । २७३४प्रधानपुरुषयोः परस्परधर्माध्यासकथनम् । २७६ ९सर्गस्य प्रकृति पुरुषसंयोगकृतत्वम् ।। २७९ ३०१सर्गक्रमनिरूपणम् । ३०२ ८महत्तरवलक्षणम् । ३०८ ३३६बुद्धेर्चमणां सात्विकतामसानां निरूपणम् । ३३ 9 अहङ्कारलक्षणम्, तस्य द्विविधकार्यकथने च । ३४२ ५१कार्ययप्रयोजकस्याहङ्कारगतरूपद्वयस्य प्रतिपादनम् । ६५१ २बुद्धीन्द्रिय कमेन्द्रियाणां भेदप्रदर्शनम् । ३५२ ६१मनोनिरूषणम् ।। ३९५ ९६दशानामपन्द्रियाणां तत्तदसाधारणदात्तप्रतिपादनम् । ३९६ ७अन्तःकरणत्रयस्यासाधारणसाधारणदृत्तिद्वयतिपादनम् ३९९ ४०५वृत्तीनां यौगपद्यायोगपद्यनिरूपणम् । ४०५ ७वृत्ति हेतुनिरूपणम्, करणानां पुरुषानाधिष्ठितत्वकथनं च । ४०७ १४करणानां विभागः, तयापारादिनिरूपणं च ४१५ ६बाहयान्तःकरणयोविभागः, त्योधर्यकथनं च । ४१७ कालस्य तत्वान्तरत्वखण्डनम् । 11 । । | [ ३ ] ४१७ ८बुद्धीन्द्रियाणां विशेषाविशेषविषयकत्वनिरूपणम् । ४१८ २०करणानां प्रधानगुणभावविचारः । ४२० २बुद्धेः प्राधान्ये हेतुनिरूपणम् । ४२२ ३विशेषाविशेषनिरूपणम् । ४२४ विशेषाणां विभागः । ४२६ ८सूक्ष्मशरीरनिरूपणम् । ४२९ सूक्ष्मशरीरेऽनुमानप्रमाणपन्यासः । ४३० १ सूक्ष्मशरीररथ संसरणभकारस्थ तद्धेश्च निरूपणम् । ४३१ २निमित्तनैमित्तिकविभागः । ४३३ ५धर्मयष्टभावानां कार्यनिरूपणम् । ४३५ समासतो बुद्धिधर्मनिरूपणम् । ४३७ व्यासनस्तेषां भावानां पंचाशदनिरूपणम् । ४३८ ४०पञ्चविधस्य विपर्ययस्य अत्रान्तरभेदाहाषष्टिभेदनिरूपणम्।। ४४० २अशक्तैरष्टाविंशतिभेदनिरूपणम् । ४४२ ६तुष्टानां नववधभेदनिरूपणम् । ४४७ ९गौणमुख्यासद्धयष्टकानरूपणम् । ४४९, ५१लिङ्गभावाख्यमर्गद्वपस्य निरूपणम् । ४५१ भूतादिसर्गविभागः ।। ४५२ भौतिकस्य सर्गस्योधोमध्यभावेन त्रैविध्यम् । ४५३ ४सर्गस्य दुःखहेतुत्वप्रदर्शनम् । ४८६ ८सृष्टिकारणत्वे विपतिपतिं निरस्य प्रधानस्य तत्वव्यवस्था- पनम् ।। ४८८ ९१जडस्य स्वतन्त्रप्रवृत्युपपादनम् । ४९३ ४प्रकृतेनिटात्तबीजकथनम् । ४९५ ६प्रकृतेः स्वार्थाभावनिरूपणम् । ४९६ ८पकृतेःसकृत् साक्षात्कारेण पुरुष प्रति प्रत्यभावः । ४९८बन्धमेक्षियोः प्रकृतिगतत्वोपपादनम् । - - [ ४ ] ४९९ प्रकृतेरष्टरूपाणां बन्धमोक्षजनकत्व विभागः । ५०० ६तत्त्वज्ञानस्य स्वरूप प्रदर्शनम् ।। ६०७ ८तत्वज्ञानानन्तरमुदासीनतया प्रकृतेर्दशनम् । ५०९ १० तत्त्वज्ञाने सति पुम्प्रकृति संयोगस्य सगजनकता । ५११ २जीवन्मुक्तस्य संस्कारशेषादव स्थानम् । ६१३ परममुक्तेः प्रतिपादनम् ।। ५१४ प्रकृतशास्त्रस्य परमषिपूर्वकत्वप्रतिपादनम् । ६१६ ८प्रकृतग्रन्थस्य प्रकरणत्वनिरासः ।। इति सांख्य तत्रभुद स्थविषयसूची समाप्त । - - - - - - - सांख्यतत्वकौमुदीदीकाया विषयक्रम- सूची । १३मंगलरुप कर्तव्यले प्रमाणपन्यासः ।। ३ ६लोहितशुक्लकृष्णामित्यत्र गौणीच पसंगेन तस्या - तिरिक्तवसानधम् ६ ७गौण्याः वृत्तेर्भदयम् । ९ १०भोगपदार्थनिरूपणम् । ११ १४व्यापकयोः प्रकृतिपुरुषयोः संयौगोपादनम् । १५ ६गौतमसूत्रोक्तमिथ्याज्ञानस्य बधजनने व्यापारविचारोप- न्यासपूर्वकः परिहारः । १७ २१नैयायिकसंमतस्यैकाविंशतिदुःखध्वंसकपमोक्षस्य तत्साधन- तत्वज्ञानस्य व्यापाराणां च खण्डनम् । २२ २४सांख्यशास्त्रस्य प्रयोजनकथनम्, अस्यान्यैरगतार्थत्वं च ।। २६ सांख्यशब्दार्थनिरूपणम् । २६ सांख्यशात्रस्य चत्वारो व्यूहाः ।। २८ प्रासंगिकस्तयप्पत्ययार्थविचारः । परिणामविवर्तकाराणां लक्षणम् । ३१ बंधस्य स्वाभाविकत्वागंतुकत्वविचारः । ३६ अलौकिकस्य दुःखानिटच्युपायस्य तत्वज्ञानापेक्षया सुकर- | त्वोपपादनम् ।। ३९ ४०दुःखध्वंसे ऐकान्तिकत्वात्यन्तित्वयोनिर्वचनम् । ४१ ४२दुःखनिटचे क्षत्वे निराकृत्य आनन्दरूपब्रह्माक्षत्वं | वदतां वेदान्तिनां मतोपन्यासः ।। ४३ ४४सहस्रसंवत्सरपर्यन्तो याग इयत्र संवत्सरपदस्य दिवसप- रत्वावधारणम् । । । = = । ४७ ५०वर्णानां नियत्वेन वेदस्यापि नित्यत्वसाधनम् । ५४ ५वैधाहिँसाया आप अनिष्टसाधनत्वम् । ६० ४ब्रह्मचर्यादिना ब्रह्मलोकशाप्तावपि पुनरावृत्तिरेव ऋते तत्त्वज्ञानात् । ६७ सवादिगुणानां द्रव्यत्वमेव । गुणत्वं तूपकारकत्वात् । ६९ ९०आत्माश्रयान्योन्याश्रयचक्रकानवस्थाव्याघातप्रतिबन्धिरू. पाणां षण्णां दोषाणां मतभेदेन चिस्तरतः प्रासङ्गिको विचारः । | ९० १प्रकृतिविकारयोर्लक्षणम् । ९३ १०९दिक्कालयोरुपाध्यतिरिक्तताया विविधप्रतिवादिमतोप- न्यासपूर्वकं विस्तरेण खण्डनम् । १११ धर्मधम्र्यभेदसाधनम् ।। १११ ४समवयस्य प्रमाणलक्षणयोः खण्डनम् । ११५ ८तत्तयक्तितादात्म्यापन्नप्रधानातिरिक्ताया जाते:खण्डनम् | १३४ ५अमाप्रमाणयोनिष्कृष्टं स्वरूपम् । १३८ ४३उपाधनिष्कृष्टं लक्षणम् । १४३ उपाधेषकताबीजस्य निरूपणम् । १४४ ९उपाध्याभासानां नवानां विस्तरशो निरूपणम् । १५७ ८संगीतग्रहस्यानुमानपूर्वकत्वव्यवस्थापनम् । १५८ ६०कार्यान्वितस्वार्थे शक्तिवादिनां प्रभाकराणां मतखण्डनम् । १६१ २बौद्धागमानां विगीतत्वप्रतिपादनम् । १६३ ८जैनानां सप्तभङ्गीनयस्य मापन्यासं निराकरणम् । १७१ ६उपमानस्य प्रमाणान्तरत्वनिरासः । १७६ ९अथांपत्तेः प्रमाणान्तरत्वनिरासः । १७९.८२अनुपलब्धिसम्भवचेतियानामनुमानेऽन्तभवः ।। १८८ २००सत्कार्यवादसिद्धिः । २०६ ४वेदान्तिमतेन कार्यस्यानिर्वचनीयत्वसिद्धिः । २०८ ११ विज्ञानवादिनो बौद्धस्य मतोपन्यासपूर्वक खण्डनम् । -- - --- -- - - | २२३ ६बाह्य वस्तुजातस्य सुखदुःखमोहात्मकत्वव्यवस्थापनम् । २२९ ३०व्यक्तायतोत्पत्तिपक्षस्योपपादनम् ।। २३१ ४४अव्यक्तस्य जगदुपानस्य प्रतिवादिनिराकरणपूर्वक वि- | स्तरशः सिद्धिः ।। २४५ ९माकृते सर्ने चेतनाधिष्ठानस्य न कथमप्युपयोग इति प्रदर्शनम्। ६६ संघातस्य परार्थत्वे श्रुतिबाधरूपानुकूलतर्कप्रदर्शनम् ।। २६१ रूपादिहीनं प्रधानमधिष्ठेयं न सम्भवतीति ब्रह्ममीमांसाभा- ध्यकृदुक्तेः खण्डनम् । २६४ जन्मनो लक्षणम् । २६४ ७बहुभिर्हेतुभिः पुरुषबहुखसाधनम् । २६७ ७१वेदान्तमतेन ब्रह्मसूत्राण्यालम्ब्य विस्तरेण पुरुषस्यैक्यसा- धनम् । २७९ चेतनस्य स्रष्ट्रवप्रतिपादकश्रुतेः चेतने स्रष्टुत्वोपचारेणा- भेदेनोपासनाया तात्पर्यकथनम् । ३८० श्रुतिवेदान्तसूत्रयोः स्वाभिमतसृष्ट्रिक्रमे तात्पर्य प्रदर्शनम् । २८१ ९३ सदसूपनिषत्सु बह्मणः सृध्रिप्रतिपादकवाक्यानामद्वैते ब्र- ह्माणि तात्पर्यमिति उपक्रमादिना विस्मरतो निरूपणम् । २९३७पञ्चीकरणत्रिदृत्करणयोः प्रपञ्चः । तत्र च त्रिदृत्करणे स्वरुचिप्रदर्शनम् ।। २९९ दिक्कालयोराकाशेऽन्तर्भावः । ३९९ ३००पञ्चतन्मात्रानुमानप्रकारः । अहङ्कारानुमानप्रकारः । ३०१ अहङ्काररूपकायेंण महात्तत्वानुमानप्रणाली । ३०१ महतत्वात्मक कार्यतः प्रधानानुमानम् । ३०२ बुद्धे मेहच्छद्भवाच्यत्वे बीजम् । ३०३ ४नीरूपस्यापिःपुरुषस्य प्रतिबिम्बोपपादनम् । ३०४, अतिरिक्तविषयतापदार्थखण्डनम् । ११।। -- - - ..-.-.. - - ३०६ घटायाकारदृयंगरे श्रुतिस्मृतिस्त्राणां प्रमाणतयो- पन्यासः । निरवयवे अात्मनि संयोगासम्भवान्मनःसयोगेन पुरुष ज्ञानोत्पत्तेनरासः ।। अन्योन्याभावस्य व्याप्यवृत्तितानियमखण्डनम् । ३०८ चोदनालक्षणोऽर्थों धर्म” इति सूत्रानुसारेण धर्मलक्षणम् । ३०९ १०यागादिक्रियायाः सुझावस्थाया एवं धर्मत्वसाधनम् । ३११ नैयायिकानां पते बागपदार्थविचारः । ३१२ याञ्चिकानां मते यजिपदार्थविचारः । ३१२ १५यागहोम्योभैदप्रदर्शनम् । ३१६ चिन्तामणिकुन्मतेन देवतालक्षणमुपन्यस्य तत्मातक्षेपः । ३१७ ददानपदार्थविचारः ।। ३१८ २४स्वत्वपदार्थस्य तत्तन्मतेन चिस्तरन्नो विचारः । ३२५ अहिंसाविचारः ।। ३२५ ६सयपदार्थनिरूपणम् । ३२६ अस्तेय ब्रह्मचर्यापरिग्रहनिरूपणम् । ३२६ शौचादीनां नियमनां स्वरूपकीर्तनम् । ३२६ आसननिरूपणम् । ३२६ ८प्राणायामस्थावान्तरभदसहित निरूपणम् । ३२८ असाहारस्वरूपकीर्तनम् । ३२९ धारणाध्यानसमाधीनां परस्परब्याचं स्वरूपम् । ३३० इन्द्रियाणां ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्वानि पंच रूपाणि ।। ३३१ योगाङ्गानुष्ठानस्य परम्परया विवेकख्यातावुपयोगप्रदर्शनम्। ३३१ प्रधानात्पुरुषचिनेकै सति बुद्धिशरीरादितोऽपि तद्विवेकः । ३३२ ५वैराग्यस्य चतुण भैदानां निरूपणम् ।. . ३३५ ६ऐश्वर्यभेदानां निरूपणम् ।। ३३८ इन्द्रियाणामभौतिकत्वसिद्धिः । प्राणेन्द्रियस्य भौतिक- स्वसाधकनिराकरणं च । इन्द्रियसामान्यलक्षच । = == - --- - - - --- |

" | = = ३४१ । चक्षुस्त्वचस्तेजस्वायुवनिराकृतिः । ३४० रसनस्य जलत्वनिराकरणम् । श्रोत्रस्याऽऽकाशरूपत्वखण्डनम् । घाणादिधन्द्रियाणां नासापुटादिशरीरावयवरूपत्वनि- राकरणम् । ३४३ ४सात्त्विकादहङ्कारादिन्द्रियोत्पत्तिरित्रार्थे सूत्रभुयोर्विरो- धपरिहारः । ३४६ देवतानां करणाधिष्ठातृतया शरीरे प्रवेशस्य श्रुत्यनुसारी विचारः । ३४६ नैयायिकाभिमतस्य जीव इन्द्रियाधिष्ठातृत्वस्य निराकरणम्। ३४७ ५०उपनिषदि आनन्दवल्ल्यां प्रदर्शितस्य मानुषादीनामुत्तरो- त्तर शतगुणानन्दस्यानुषपच्या देवतानां अस्मदिन्द्रिया• धिष्ठातृत्वेऽपि न तद्दार भोतृत्वमात विचार । ३५३ ४दशेन्द्रियाण मनसो दशशक्तिविशेषा एवेति भाष्यकृन्म- तोपन्यासपूर्वकं खण्डनम् । ३६५ ९प्रसङ्गाद प्रत्यक्षलक्षणस्य न्यायसूत्रोक्तस्य विस्तरतः ख- ण्डनम् । मनस इन्द्रियत्वस्य विचारः । | सुखसाक्षात्कारस्य नियत्वोपपादनम् । | अनुव्यवसायखण्डनम् । ३६३ सुषुप्तौ ज्ञानसाधनम् । ३६४ मुखमहमस्खासमिति ज्ञानस्यानुमानत्वनिराकरणैन स्मू-| तित्वसाधनम् । ३६५ ६ऋत्यनुमारेणापि सुषुप्तावनुभवसाधनम् । ३६७ अज्ञानस्य सौषुम्नानुभवाविषयत्वेन प्रतिपादनम् । ३६८ ७०अज्ञानस्य अध्यासोपादानत्वसाधनम् ।। ३६९ आत्मान्तःकरणयरध्यासोपादानवनिराकरणम् । ३७० अद्भज्ञ इत्यादिप्रत्यक्षेण भावरूपाज्ञानासिदिः । - --- - - -- --- ३८१ । ३७१ २अहमज्ञ इति प्रयक्षस्य ज्ञानाभावादिविषयकत्वनिरा- करणम् । ३७३ साक्षिणः सिद्धिः । ३७४ ७भावरूपाज्ञानसाधकानुमानस्य सुषपचे विचारः । ३७७ ८अर्थापत्यागमयोः तत्साधकत्वेनोपन्यामः ।। ३७८ ८०इदं रजतमिति भ्रमस्य प्रतिभासिकरजतविषयकत्वम्, ने- दें रजतमिति निषेत्रे च प्रतिभासकरजतस्य पारमार्थिक- त्वेन निषेधः । १८० अन्यथाख्यौतर्निरूपणम् । ३८० १धीरूपस्यैव रजतस्याधीरूपत्वेन भानामियात्मरूयातिवाद- नई खण्डनम् । भ्रमविषयरजतस्य पारमार्थिकत्वामेति वादिनो दिगम्बर- स्य मतखण्डनम् । ३८१ ३बाधपदार्थे कतिपयविकल्पोद्भावनपुरःसरं सिद्धान्तः । ३८३ नामादिषु ब्रह्मदृष्टौ अध्यासलक्षणातिव्याप्तिवारणम् । ३८४ अन्यस्यान्यत्रावभास इत्यध्यासलक्षणस्य सर्वमत साधारण्यम्। ३८४ ज्ञानमात्रस्य भ्रमत्वमिति वादिन बौद्धस्य मतेन पूवक्त- लक्षणेऽन्यस्येति व्यर्थमित्याक्षेपपुरःसरं परिहारः । ३८५ ६आत्मनः स्वयंज्यातgसाधनम् ।। ३८६ ८भावरूपाविद्यायां श्रुतिस्मृत्योःप्रमाणतयोपन्यासः । ३८८ ९०आत्मनः परप्रेमास्पदत्वेन सुखरूपत्वसिद्धिः । ३९१ नैयायिकसंमतस्य सुखादीनामात्मगुणत्वस्यात्मनो मान- सप्रत्यक्षविषयत्वस्य च निराकरणम् । ३९१ । सुखमहमस्वासमिति स्मृतिसिद्धसाँघुप्तानुभवस्यापि सुख- रूपात्मविषयकत्वम् ।। ३९२ निदुःखमहमस्वासमिति स्मृतिसिद्धानुभवस्योपपादनम् । ३९३ ४मनस इन्द्रियवसाधनम्, प्रामाङ्गको निर्धारणषष्ठीविचारः । ३९५ दृश्यमानकण्ठायतिरिककर्मेन्द्रियसिद्धिः। . .. - - --- ४९७ ८प्राणादीनामन्तःकरणत्रयत्तित्वाङ्गीकारे श्रुतिविरोध- परिहारः ।। ३९९ एकस्यामेव वृत्तौ चाक्षुषत्वस्पार्शनत्वाद्यङ्गीकारः । ३९९ ४०४सांकर्यस्य जातिबाधकले विविधानि मतान्युपन्यस्य तत्खण्डनम् । ४०८ कारकसामान्यलक्षणम् । ४०९ नममभिव्याहारस्थल निर्थकालान्वयविचारः । ४१० लढर्थविचारः । ४१० लिडर्थनिरूपणम् । । ४१० ३लुङक्रियातिपत्तिरूपार्थस्य विविधमतैर्विचारः । ४१४ स्थूलशरीरस्य पांचभौतिकर्बसाधनम् । ४१५ । लिङ्गदेहस्य सप्तदशसमूहात्मकत्वं न तु अवयचित्वम् । | तस्यैव च भोगायतनत्वरूपं मुख्यं शरीरत्वं स्थूलस्य तु तदधिष्ठानत्वाणमिति विचारः। ४२५ शरीरस्य पांचभौतिकवै सांख्यसूत्रविरोधपरिहारः ।। ४२५ ६लिङ्गदेहस्य परिमाणावधारणम् । ४२७ वृक्षादेपि स्थूलदेहत्वप्रतिपादनम् । ४३२ शरीरस्य गर्भाद्यवस्थितिदशायां तत्तदवस्थाकथनम् । विपर्ययाशक्तितुष्टिषु धर्मादिबुद्धिगतभावसप्तकस्यान्त- भवप्रकारः । ४४१ । अतुष्ठीनां भेदनवकप्रदर्शनम् । ४४२ असिद्धीनां भेदाष्टकनिरूपणम् । ४४९ । अन्यैः कृते 'ऊहः शब्दोऽध्ययन’ मित्यादेव्याख्यानान्तरे ग्रन्थकर्तुररुचिबीजप्रदर्शनम् ।। दृक्षादेः शरीरत्वसाधनतापूर्वकं तदवच्छेदेन धर्माद्युत्पत्तिनि- वेधः । ४५४ ८५आत्मख्यात्यसत्ख्यात्यन्यथाख्यात्यनिर्वचनीयख्यातीनां विस्तरेण निरास:। . . - - - ४५२ --

[ ८ ]


४५४ ५ौत्रान्तिकसम्मताया आत्मख्यातेनिराकरणम् । ४५ असत्ख्यातिवादिनां वैभाषिकाणां खण्डनम् । ४५६ नैयायिककृतस्यासद्वैशिष्टयमाननिराकरणस्य खण्डनम् । ४५६ ८अमत्ख्यातिवादिमनमाश्रित्य अन्यथाख्यातिवादिनो नैयायिकस्य खण्डनम् । ४५९ ६७वेदान्तसम्मताया अनिर्वचनीयख्यातेर्निरूपणम् । ४५९ ६१भातीतिकरजनाभ्युपगमस्याऽऽ वश्यकता । ४६२ ३दध्यादिवत् शुक्तिरूप्यस्य शुक्तितात्विकपरिणामरूपत्व मिति मतनिराकरणम् । ४६३ ४स्वापदार्थानां प्रसंगान्मिथ्यात्वसाधनम् । ४६४ ५प्रातीतिकरजतस्यात्रिद्योपादानकत्वसिद्धिः । ४६६ ७प्रतिबिम्बाध्यासस्य मूलाझानोपादानकत्वसिद्धिः । ४६७ झांखे पीतिमाद्यध्यासस्य स्वापदार्थाध्यासस्य च मूला विद्येोपादानकत्वसिद्धिः । ४६८ ९अनिर्वचनीयख्यातं निरस्य अख्यातेरेव स्वसिद्धान्तेऽ ङ्गीकार : । ४६९ ७०रजतादौ युगपत्मवृत्तिनिवृत्त्याद्यापत्तेवारणम् । ४७१ ४लाधवादिज्ञानजन्याया अन्यथाख्यातिरूपानुमितेरवश्यम भ्युपगम इति मतस्य खण्डनम् । ४७४ ८५माणकारमथुरानाथविरुद्रभट्टाचार्यादिकृतानि विधान्यन्य थाख्यातिसाधकान्यनुमानान्युपन्यस्य विस्तरतस्तत्खण्ड नम् । इति सांख्यकौमुदीटीकाया विषयसूची समाप्ता

श्रीगणेशाय नमः ॥

साङ्ख्यतत्त्वकौमुदी

तन्वविभाकरसहिता

आराध्य यं भुवि कणादविधा बुधास्ते
शून्यादिवादतिमिरार्यमणो बभूवुः ।
सृष्टिस्थितिप्रलयहेतुमनन्तमाद्यम्
तं सर्वकर्मविनियोजकमीशमीडे ॥ १ ॥

त्रिगुणगुणवितानप्रोतजीवौघनाना-
मणिगणकृतहारा वारनारीव वेशान् ॥
रचयति पतितुष्टयै कोमला याऽस्य नेषद्
दृशमपि सहतेऽजां तां स्तुमो विश्वधात्रीम् ॥ २ ॥

नत्वा श्रीगणनायकं भगवतीं वाग्देवतां बुद्धिदाम्
धृत्वा श्रीगुरुपादपद्मममलं मौलौ समस्तार्थदम् ॥
ज्ञात्वा साङ्ख्यमतं विलोड्य च कृतिं वाचस्पतेस्तत्कृतेः
व्याख्यां युक्तियुतां करोमि बुधहृत्पद्मप्रबोधप्रदाम् ॥ ३ ॥

कौमुद्या हृतसर्वसंशयतमःस्तोमान्नृलोकाद्धि ये
त्रस्ता वादिहृदन्धकारगृहसंविष्टाः कुतर्कग्रहाः ॥
तानुन्मूलायितुं कृती विबुधराड् वंशीधरः सन्मतिः
कुर्वे तत्त्वविभाकरं गुणिहितं वाद्यास्यमुद्राप्रदम् ॥ ४ ॥

कौमुद्याऽपि न संजातो येषां तत्त्वविनिश्चयः ॥
कृतस्तज्ज्ञानसिद्ध्यर्थं सांख्यतत्वविभाकरः ॥ ५ ॥

क्वाहं मन्दमतिः क्वेयं व्याख्या वाचस्पतेः कृतेः ।
तथापि ब्रह्म दधतः किमसाध्यं भवेत्मम ॥ ६ ॥

सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्याम् ।

अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णाम्

कपिलाय नमस्तस्मै येनाविद्योदधौ जगन्निमग्ने ॥
कारुण्यात्सांख्यमयी नौरिह विहिता प्रतरणाय ॥ ७ ॥

सांख्यसिद्धान्तं सूचयन्निष्प्रत्यूहसमाप्तये कृतं मङ्गलम् “अजामेकाम्" इत्यादिवेदमेव कियद्वर्णान्यथाकारेण प्रधानस्याशा- ब्दत्वनिरासाय शिष्यशिक्षायै व्याख्यातृश्रोतृणामनुषङ्गतो मङ्गलाय च ग्रन्थादौ निबध्नाति * अजामिति ॥ अजामित्यस्य नमाम इत्यनेनान्वयः । नमाम इत्यादौ बहुवचनं गुरुशिष्यसंप्रदायापेक्षया । क्वचित्कादम्बर्यादौ मङ्गलसत्वे समाप्त्यभावोऽङ्गवैकल्यात् । क्वच्चिन्नास्तिकादिग्रन्थे मङ्गलं विनाऽपि समास्तुि जन्मान्तरीयमङ्गलादिति न व्यभिचारः ।

मङ्गलस्य निष्प्रत्यूहसमाप्तिसाधनत्वे प्रमाणं तु अविगीतशिष्टाचारानुमितश्रुतिरेव ।

केचित्तु-सर्वदा श्रुतिर्नानुमेया, किन्तु प्रत्यक्षाऽप्यासीद्, इदानीं नोपलभ्यते म्लेच्छाधिपत्यदौर्भिक्ष्यप्रमादालस्या- दिनाऽध्ययनाभावादित्याहुः ।

यतु-मङ्गलस्य समाप्तिहेतुत्वेऽविगीतशिष्टाचारानुमितश्रुतिर्न प्रमाणम्, आनुपूर्वीविशेषनिर्णयाभावेनाबोधकत्वात् । किंतूक्तव्य- भिचारसंशयस्य ग्राह्यसंशयतयाऽनुमितावप्रतिबन्धकत्वेन व्यभिचा- रनिर्णयस्य चाभावादनुमानमेव च प्रमाणम् ।

तथा हि-मङ्गलं समाप्तिफलकं तदितराफलकत्वे सति सफल- त्वात्संमतवदिति । तन्न । मङ्गलं सफलं धर्मबुद्धया शिष्टैरनुष्ठीय- मानत्वादिति विशेष्यासिध्द्युद्धारेऽपि विशेषणसिद्ध्यनुद्धारात् । न च मङ्गलं समाप्तीतराफलकं तत्कामनां विनाऽपि शिद्वैः क्रि-

यमाणत्वात्, समाप्तिकामनया क्रियमाणत्वाद्वेति वाच्यम् । स्वर्ग

मङ्गलाविचारः ।

पशुपुत्राद्यफलकत्ववदेवामुष्मिकसमाप्तिकामनां विनाऽपि शिष्टन क्रियमाणतया मङ्गलमामुष्मिकसमाप्त्यफलकं स्यात् । त था च व्यभिचारानिश्चयेनानुमित्यनुत्पत्त्यैहिकसमाप्त्यं फलकत्वापत्तेः। तृप्तिकामनया क्रियमाणोऽपि मङ्गले समाप्त्यफलकत्वसम्भववेनाप्रयोकत्वाच्च ।

यदुक्तम् अपरिचितानुपूर्वीकत्वेनाप्रमापकत्वम्, तत्रोच्यते- तदर्त्थज्ञापकत्वज्ञानस्यैव प्रमापकत्वे प्रयोजकत्वम् । आनुपूर्वीपरिचयस्य तत्रैवोपयोगात् । न चानुपूौं विना तदर्थज्ञा- पकत्वज्ञानस्यैवासंभव इति वाच्यम् । तदर्थज्ञापकत्वेनैवानुमिताग- मस्य सिद्धौ, धर्मिग्राहकमानेनैव तदर्थज्ञापकत्वसिद्धावानुपूर्वीप रिचयस्यानुपयोगात् । अधिकं त्वन्यतोऽवधेययम् ।

न च महृतां वाचस्पतिमिश्राणां श्रुतिपारङ्गतानां ख्यात्यादि- तुच्छफलकोपजीव्यमङ्गलकरणमनुचितमिति शङ्क्यम् । मोक्षज्ञानो पयोगिमननादिमुख्यप्रयोजनस्य सम्भवात् । ख्यातेर्नान्तरीयकत्वादित्यर्थः ।

न जायते इत्यजा नित्येति यावत् । नित्यत्वकथनं तु-सर्व- कारणत्वोपपत्तयेऽनवस्थाभावाय च । परमाणूनां निराकरणाय तां विशिनष्टि #एकामिति । सजातीयद्वितीयराहितामित्यर्थः ।

सर्वकारणत्वोपपत्तिरित्याशङ्क्याह # लोहितेति । सत्वरजस्तमोगु- णात्मिकामित्यर्थः । तथा च गुणानां भेदान्न दोष इत्यर्थः । लो- हितशब्दवाच्यरजोगुणस्य प्रवर्तकत्वेन प्राधान्यात्प्रथमममनिर्द्देशः ।

न च लोहितशुक्लकृष्णशब्दानां रक्तादिगुणपरत्वात्कथं तै रजोगुणादिलाभ इति वाच्यम् । रञ्जनप्रकाशावरणात्मकत्वगुण- योगेन गौण्या तल्लाभसंभवात् ।

ननु गौणी वृत्त्तिरेव न सम्भवति-तथाहि-न तावल्लक्ष्यमा

सटीकसाङ्ख्यतत्त्वकौमुद्याम् ।

णगुणयोगनिमित्तत्वं गौणीत्वं लोके प्रकृते वा सम्भवति । सिंहादि निष्ठगुणानां देवदत्तादौ बाधितत्वेन योगासंभवात् । सिंहादिशब्दस्य स्वशक्यानिष्ठगुणवत्तासंबन्धेन लक्षणयैव, सिंहादिशब्देन गुणास्तैश्च देवात्तलक्षणेत्येवं लक्षितलक्षणयैव वा तद्वोधकत्वोपपत्त्या- ऽतिरिक्तगौणीष्टावृत्तिस्वीकारवैयर्थ्याच ।

एतेन-'प्रसिद्धार्थत्यागेनाप्रसिद्धगुणवाचित्वं गौणीत्वम्, सेिंहशब्दस्य प्रसिद्धसिंहत्वरूपमर्थं त्यक्त्वा देवदत्तपदसामानाधिकरण्याद्देवदत्त- निष्ठसह्यकारित्वादिगुणेष्वतिरिक्ता शक्तिः कल्प्यते । ततश्च ‘कूरो देवदत्तः’ इतिवन्मत्वर्थलक्षणया सामानाधिकरण्योपपत्तिः । गौणीपदाभिधेयत्वञ्चास्याः 'तत्र भवः' इति व्युत्पत्त्या गुणेष्वाधुनिकशक्तिकल्पनाद् द्रष्टव्यम् । अत एव शुक्लादिपदेष्वनादिशक्तिमत्सु न गौणत्वव्यवहारः । अत एव न गुणिवाचिशुक्लादिपदेष्वपि । तदर्थमाधुनिकत्वाच्यप्रसिद्धपदग्रहणम् । गुणे संकेतितेषु डित्थादिपदेष्वतिप्रसङ्गधारणाय प्रसिद्धार्थेत्यागेनेति विशेषितम् ।

अथवा ‘स्वोत्पेक्षाप्रभवारोपविषयीभूतार्थवृतित्वं गौणीत्वम् एतत्कल्पे न शब्दः स्वाभिधेयं विनाऽन्यत्र गुणादियोगमात्रेण प्रवत्तते । अतश्च वक्त्रा प्रयुज्यमानो देवदत्ते सिंहशब्दः श्रोत्रा वक्तुः प्रयोगान्यथऽनुपपत्त्या'नूनमभिधेयं सिंहत्वमारोप्यानेन प्रयुक्तः' इति कल्प्यते ॥

न च विविक्तयोरारोपानुपपत्तिः । शुक्तिकादौ रजतत्वारोपवत्, योषायां वा रेतोरूपहविःप्रक्षेपरूपहोमाधिकरणत्व- सादृश्येनाग्नित्बारोपवत्क्रूरत्वादिसादृश्येनारोपोपपत्तेः ।

नचैवं शुक्तिकादौ रजतत्वारोपेण रजतत्वादिशब्दप्रवृत्तेर्गौणत्वापत्तिः । तदारोपस्य करणदोषजन्यत्वेन स्वोत्प्रेक्षाप्रभवत्वाभावाद्-इति परास्तम् ।


आधे यत्रान्यत्र प्रसिद्धार्थकस्यैव पदस्य गुणे सांकेतिकश

मङ्गलविचारः ।

क्त्तिकल्पनं तादृशस्थले गौणत्वव्यवहाराभावादतिव्याप्तेश्च ।

द्वितीये रूपकादिकाव्ये वक्तुरारोपविवक्षया प्रयोगेणारोपिता- र्थवृत्तित्वलक्षणगौणत्वसद्भावेऽपि ‘सिंहो देवदत्तः’ इत्यादौ वक्त्रा यत्र शक्यार्थगतगुणसादृश्यमात्रविवक्षया प्रयुज्यते श्रोता च तथैव प्रतिपद्यते तत्र सर्वानुगतेन गौणत्वेनैव प्रयोगोपपत्तेरारोपकल्पने प्रमाणाभावाच्च इति चेत् ।

न । उक्तलक्षणादिना क्वचिद् बोधातुपपतौ तत्कल्पनात् ।

तथाहि-स्वशक्यसम्बन्धवत्त्वं लक्षणा, यथा 'गङ्गायां घोषः' इयत्र गङ्गापदशक्यप्रवाहसम्बन्धोऽस्ति तीरे, अतो गङ्गापदात्ती- रबोधे लक्षणा वृत्तिः । तज्ञ्ज्ञानं च गङ्गापदशक्त्यैव प्रवाहबोधे जाते ‘एकसम्बन्धिदर्शनेनापरसम्बन्धिस्मरणम्'इत्यनेन न्यायेन तत्सम्ब- न्धवत्ताबोध इत्येवंप्रकारेणैव । तत्कार्यतावच्छेदकं च तीरविशे- ष्यकगङ्गासम्बन्धितीरत्वप्रकारकशाब्दत्वम् ।

सर्वत्र हि ‘गङ्गायां घोषः’ ‘सिंहो देवदत्तः' इत्यादौ उभय त्राप्युभयविधो बोधोऽनुभवसिद्धः । कदाचिच्छक्यसम्बन्धः सम्बन्धत्वेन रूपेण भासमान एव प्रकारताघटकः । यथा ‘गङ्गा सम्बन्धितीरे घोषः’ ‘सिंहसम्बन्धी देवदत्तः’ इति । कदाचिच्च स एव सम्बन्धः शक्यसम्बन्धत्वेन रूपेण नैव भासते, अपि तु तन्निष्ठसंयोगादिना 'गङ्गानिष्टसंयोगवति तीरे घोषः'सिंहनिष्टगुण- समानजातीयगुणवान्देवदत्तः'इति । तदेवं तत्तत्प्रकारताभेदेन बोधवैलक्षण्यात्कार्यवैलक्षण्येन कारणेऽपि वैलक्षण्यमावश्यकम् ।

यद्यत्र सम्बन्धिता साक्षात्परम्परासाधारण्येन प्रकारे प्रविष्टा 'गङ्गासंबन्धिनि घोषः, गङ्गासंबन्धितीरे वा घोषः, ‘सेिंहसंबन्धी देवदत्तः' इति तदा तादृशशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति लक्षणापदाभिधेयः स्वशक्यसंबन्धः संबन्धत्वेन ज्ञातः कारणम् ।

अत एव यत्र ‘सिंहो देवदत्तः' इत्यादौ 'सिंहसम्बन्धिसम्बन्धी

सटीकस्साङ्ख्यतत्वकौमुद्याम् ।

देवदत्तः इत्येवं यदा वोधस्तदा लक्षितलक्षणेत्यपि द्रष्टव्यम् ।

यत्र तु स एव संबन्धो न संबन्धत्वेन रूपेण भासते अपितु तन्निष्टगुणवत्वादिना भासमान एव देवदत्तादिविशेष्यकबोधे प्रकारीभवति तत्र तादृशशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति गौणीपदाभिधेया स्वशक्यनिष्टगुणवत्ता तत्त्वेन ज्ञाता कारणम् । नचैवं यत्र गङ्गापदात् तीरत्वनात्रप्रकारको बोधस्तादृशस्थले वृत्तिद्वयस्यापि कार्यतावच्छेदकाभावाच्चतुर्थवृतिस्वीकारापत्तिः। तीरत्वमात्रमकारकबोधस्यानुभवपथमनारूढतयाऽलीकत्वात् । अन्यथा। समुद्रतीरे नद्यन्तरतीरे वेत्येवं संशयापत्तेः ।

स्वशक्यगुणवत्ता गौणीयत्र गुणवत्ता च कचित् तत्समानजातीयगुणवत्त्वसम्बन्धेन क्वचिदारोपेण साक्षादेव ।

तत्राद्या यथा सिंहपदस्य वाच्ये सिंहे विद्यामानैः प्रष्यकारित्वादिगुणैः समानजातीया गुणा देवदत्ते सन्तीति तत्र गौणी । ततश्च सिंहवृत्तिगुणसमानजातीयप्रकारकदेवदत्तविशेष्यकशाब्द- बोधत्वावच्छिन्नं प्रति सिंहपदशक्यवृत्तिगुणवत्ताज्ञानं कारणम् । तत्र सिंहपदोच्चारणे सति शक्त्यैव प्रतीयमानेन सिंहेन स्ववृतिगुणानाम् ‘एकसम्बन्धिस्मरणेनेतरसम्बन्धिस्मरणम्'इति न्याये नोपस्थापनातैश्च तेनैव न्यायेन तत्समानजातीयगुणवत्ताज्ञापनात् । एवंविधगुणवत्ताज्ञाने सति सिंहृपदादुक्तविधशाब्दबोधोत्पत्तौ न किञ्चिद्भाधकम् । अत एव गुणादीनामुक्तविधकार्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वादेव नाशाब्दत्वम् ।

द्वितीया तु यत्र रुपकादौ सत्यपि भेददर्शने सादृश्यमात्रेण सिंहनिष्ठसिंहत्वक्रूरत्वादि देवदत्ते वक्त्रा आरोप्य सिंहशाब्दे प्रयुक्त श्रोता तथैव प्रतिपद्यते, तत्रानुभवसिद्वारेपापह्नवे प्रमाणाभावात् । साक्षात्सम्बन्धेनैव स्वशक्यनिष्ठगुणवत्ता गौणी वृत्तिः ।

अत्र च गुणपदं समवेतमात्रपरम् । सिंहत्वादेरप्यारोपाङ्गी

मङ्गलविचारः ।

कारात् । तथाचारोपसाधारण्येन शक्यसमवेतवत्ता गौणीति । त्सज्ञ्ज्ञानकार्यतावावच्छेदकं च स्वश्क्यस्मवेतप्रकारकदेवदत्तादिविशे- ष्यकशाब्दत्वमित्यर्थः ।

नचैवं यत्र शक्यार्थस्यैवाप्रसिद्धिर्यथा खपुष्पादौ तत्र तन्निष्ठगु- णयोगाभावात् 'खपुष्पं भवत्सिद्धान्तः’ इत्यादौ तल्लक्षणस्याव्याप्त्या पत्त्तिरिति वाच्यम् । लतादौ प्रसिद्धे पुष्पे खाधिकरणकतामारोप्या- रोपिताधिकरणताकपुष्पमेव मुख्यं समासार्थमङ्गीकृत्य तन्निष्टगुणा नामलीकानां सिद्धान्तादौ सत्त्वेन गौणत्वोपपत्तेः । एवं बौद्धादि प्रयुक्तस्य 'खपुष्पमात्मा' इत्यादिवाक्यस्यापि । तमते अहंप्रत्यय- ग्राह्यस्य शरीरादेर्वस्तुतः शरीराद्यभेदेऽपि शरीरादिभिन्नत्वेन परारोपितस्यात्मशब्दार्थत्त्त्वात्तन्निष्ठगुणानामलीकानामात्मादौ सत्वेन गौणत्वोपपात्तिः ।

एवम् ‘आत्मा नास्ति’ इति बौद्धप्रयोगेऽपि प्रतियोगिप्रसिद्धिः संपादनीया ।

मधुसूदनस्वामिनस्तु-शक्यवृत्तिलक्ष्यमाणगुणसंबन्धो गौणी । यथा ‘सिंहो माणवकः’ इत्यत्र सिंहपदस्य सिंहवृत्तिशैौर्यादि- गुणलक्षणया तद्वति माणवके वृत्तिरिति । अत एव लक्षणा गौणीतो बलवती गौण्या वृत्तिद्वयात्मकत्वात् । तदुक्तम्

अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते ॥
लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद् वृत्तेरिष्टिा तु गौणता ॥ इति ।

अत्रोपचाराख्याऽपरा जघन्या वृत्तिरित्येके । अनियतसंबन्धे- नान्यत्र वृत्तिरुपचारः । यथा ‘मञ्चाः क्रोशन्ति’इत्यादौ पुरुषैः समं मञ्चसम्वन्धोऽनियतः । गङ्गातीरयोस्तु नियत एव संबन्ध इति ।

तन्न । एवमवान्तरभेदेऽपि लक्षणायामेवावान्तरश्क्यसंबन्धस्यो- भयत्रापि तुल्यत्वात्। गौण्यास्तु वृत्तिद्वयात्मकत्वाद् न लक्षणायामन्तर्भावः ।

न च सा दृश्यसम्बन्धेन सिंहपदस्य माणवके वृत्ति

सटीकसाङ्ख्यतत्त्वकौमुद्यासू ।

बह्वीः प्रजाः सृजमानां नमामः ॥
अजा ये ता जुषमाणां भजन्ते
जहत्येनां भुक्तभोगां नुमस्नान् ॥ १ ॥

र्लक्षणैवेति सांप्रतम् । सादृश्यस्य शाब्दबोधे भानाभावप्रसङ्गात् । शक्यसम्बन्धस्य स्वोपस्थापकत्वाभावात् सम्बन्धिभानार्थमेव तस्य वृत्तित्वाभ्युपगमात् । तस्माल्लक्षणवैलक्षण्यादतिरिक्तैव वृतिर्गौणीति चतुरस्रमित्याहुः ।

तन्न । तस्या वृत्तिद्वयात्मकत्वेऽपि साक्षात्परम्परासाधारण्येन शक्यसम्बन्धवत्त्वरूपलक्षणात्वोपपत्तावतिरिक्तकल्पनासम्भवात् ।

तस्या एव कार्यमात्रकारणत्वलाभाय प्रजां विशिनष्टि *बर्ह्वारिति । प्रजायन्ते इति प्रजा महत्तत्त्वादयस्ताः सृजमानां कुर्वाणाम् । परिणामशीलेितालाभाय सृजन्तीमिति विहाय तथाभिधानम्, तल्लाभश्च “ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्" इति सूत्रेण चानश्- विधानात् । अजो ह्येक इति हित्वा अजा ये इति कथनं तु पुरुषव- हुत्वस्य प्रमाणसिद्धत्वाद्वेदे अज इति सामान्याभिप्रायकमिति बोधनाय । जुषमाणामिति हित्वा स्वकार्योपभोगादिभिः सेवमानापरपर्यायजुषमाणामिति कथनं तु पुरुषस्याकर्तृतातच्छेषितालाभाय । अजा ये इत्यस्य तान्नुम इत्यत्रान्वयः । विघ्नाधिकाशङ्कया मङ्गलाधिक्यामेिति ।

ननु प्रकृतेर्नमस्कार्यतावच्छेदकजगदुपादानत्वरूपसत्त्वेऽपि जीवानां तादृशरूपाभावात्कथं ते नमस्या इति चेन्न । तेषामपि भोक्तृत्वेन प्रकृतिं प्रति शेषित्वस्य तादृशस्य सत्त्वात् । तान्नुम इत्यत्र स्वावधिकोत्कर्षवत्तया ज्ञापनं नमस्कारः स एव नम्धात्वर्थः । तदेकदेशज्ञानान्वयिविषयित्वं द्वितीयार्थः । तथाच ग्रन्थकृदवधि-

कोत्कर्षवत्तया तादृशाजविषयकज्ञानानुलकूव्यापारवान्ग्रन्थकर्तेत्यन्वयबोधः ।

भोगपदार्थनिर्वचनम् ।

तेषां स्वापेक्षयोत्कर्षवत्वसुपपादयितुं यत्पदार्थं विशिनष्टिः

  • जहर्तीत्यादिना । भुक्तो भोगो यया मा भुक्तभोगा ताम्, इत्यत्र ।

कर्तृत्वं तृतीयार्थः । भोगः सुखादिग्रहणम् । ग्रहणं च तदाकारता । सा च कूटस्थचितौ बुद्धेरर्थकारवत्परिणामो न सम्भवतीत्यगत्या प्रतिबिम्बरूपतायां पर्यवस्यति । तथाच सुखादिरूपबुद्धिवृत्तिप्रतिविम्बः कूटस्थचितौ भोगः । तस्मिन् भुक्त्वत्म् अतीतकालोत्पत्तिकत्वम्, अत्रत्यधात्वर्थस्य भोगपदेनैव लाभे विवक्षाऽसम्भवात् । तथाच अतीतकालोत्पत्तिकोक्तभोगानुकूलसुखादिपरिणामवतीमित्यर्थः ।


ननु चिन्निष्टसुखादिप्रतिबिम्बस्य भोगत्वे 'चिदवसानो- भोगः’ इति ( सां० सू० अ० १ सू० १०४ ) सूत्रविरोधः । सूत्रं तु-पुरुषरूपे चैतन्ये पर्यवसानं समाप्तिः, विचार्यमाणे तद्रूपता यस्य सः; अवसानपदेन परिणामित्वरूपधर्मादिनिरासः, इत्येवं व्याख्येयमिति चेत्, न । सुखाद्युपरक्तवृत्तिप्रति- बिम्बावच्छिन्नस्वरूपचेतन्यरूपभावस्य सुखादिप्रतिबिम्ब- च्छिन्नस्वरूपचैतन्यरूपभानस्य वा भोगपदेन विवक्षितत्वात् । अत एव पुरुषस्वरूपत्वेन तस्य नित्यत्वंऽपि अवच्छिन्नरूपेण कार्यतया प्रकृतेस्तत्कर्तृत्वोपपत्तिः । एवं पुरुपस्य बुद्धिगत- प्रतिबिम्बेन भास्यमानसुखाद्याश्रयत्वरूपभोक्तृत्वोपपत्तिरपि ।

यत्तु- भोगः सुखदुःखे । तथा च भुक्तः साअक्षात्कृतः, अतीत- कालोत्त्पत्तिकसाक्षात्कारविषयः भोगः सुखदुःखे यस्या यस्यां वा सा । अस्मिन्पक्षे ‘ज्ञातो घटः’ ‘कृतो घटः' इत्यादि वद्भोगे भुजिधातुकर्मत्वलाभेन भुजिधातोर्नानर्थकत्वमिति । तन्न । त्वन्मते भुजेः साक्षात्कारार्थत्वाभावात्, उक्तसूत्रविरोधाच्च । ‘सर्वं प्रत्युपभोगशम्’ (सां० का० ३७) इत्यादौ वक्ष्यमांण- 'सुखदुःखानुभवो हि भोगः' इति मिश्रोक्तिविरोधाच्च ।

'सुखं दुःखं विषयान्वा भुञ्जे' इत्यादिसर्वजनीनानुभवविरोधाच्च ।

१०
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्याम् ।

‘ज्ञातो घटः" इत्यादिवत्कर्तृसाकाङ्कतया प्रकारान्तरेण विग्रहानुपपत्तेश्च । सुखादेसाक्षात्कारस्य स्वप्रतिबिम्बविशिष्टनित्यसाक्षिचैतन्यरूपतया: नाशाभावे संस्काराभावेन सुखादिस्मरणानुपपत्तिरिति न च वाच्यम् । सुखाद्याकारकृत्तिप्रतिबिम्बाङ्गीकारपक्षे दोषाभावात् । न चास्मिन्पक्षेऽपि अनवस्थापत्त्या वृत्तेवृत्त्यन्तरानभ्युपगमेन तदीयस्मरणानुपपत्तिरिति वाच्यम् । ‘यद्वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्येन यत् प्रकाश्यते तद्वृत्त्या तद्गोचरसंस्काराधानम्'इति नियमाभ्युपगमात् । वृतिं विनाऽपि द्वितीयपक्षे स्मरणस्य व्युत्पादितत्वाच्च ।

तथाहि-प्रमात्वावच्छिन्नं प्रत्येवान्तःकरणस्य परिणामित्वाङ्गीकारेण जाग्रत्स्वप्नभ्रमविषयस्मरणानुपपत्तिनिरासाय यद्वृत्त्यवच्छिन्नत्वाद्यपेक्षया- लाधवात् ‘यदवच्छिन्नचैतन्ये यद् अवभासते तत्सूक्षमावस्था एव तत्संस्कारः’ इत्येव नियमः कल्प्यते, तेनैव जाग्रदादिभ्रमे स्वविषयसूक्ष्मावस्था- रूपसंस्कारात् सुषुप्तौ सूक्ष्ममनोऽवच्छिन्नचिद्भास्याविद्यादेः सूक्ष्ममनोनाशरूपस्थूलावस्थारूपसंस्कारात्स्मृतिसम्भवः । न च समानविषयकत्वनेियमभङ्ग इति वाच्यम् । पूर्वनियमवादिनोऽप्येतद्दोषसत्त्वात् । न च समानविषयकत्व नियमरक्षणाय वृत्तेरपि स्वविषयकत्वमङ्गीकृत्य जाग्रदूमस्थ- लेऽन्तःकरणस्य, स्वप्नसुषुप्त्योरविद्यायाः, सर्वत्र भ्रमेऽविद्याया एव वा वृत्तिस्वीकुर्मे इति वाच्यम् । असम्भवात् । तथाहि-च क्षुरादेः पुरोवर्तिविद्यमानवस्तुविषयकान्तःकरणवृत्युत्पादकत्वात् जाग्रद्भ्रमस्थलेऽन्तःकरणवृत्यसम्भवः । रजतोत्पत्त्यनन्तरं वृत्त्यभ्युपगमे प्रवृत्तौ द्वित्रिक्षणविलम्वापत्तिः । ज्ञानाज्ञानयोरेकावच्छेदेन चिद्विषयतानियमाय ज्ञानीयविषयतावच्छेदकतासम्बन्धेन ज्ञानंप्रति स्वीयविषयतावच्छेदकतासम्बन्धेना- ज्ञानस्य हेतुत्वं वाच्यम् । तच न सम्भवति । पश्चाद्भाविनः स्वीयकार्यस्य शुक्तिरजतादेः

स्वीयविषयतावच्छेदकत्वासम्भवादिति ।

११
प्रकृतिपुरुषसंयोगसम्भवः ।

'सुखादिगतप्रतिबिम्बत्वं भोगत्वम्' इति पक्षे तु प्रतिबिम्ब- स्यानित्यत्वान्न स्मृत्यनुपपत्तिः । पक्षोऽयम् “अध्यवसायो बुद्धिः” (सां० त० कौ० का० २३) इत्यत्र व्युन्पादयिष्यते ।

भुक्तभोगामिति विशेषणेन हेयत्वे दुःखसम्बन्धप्रयोजकत्वरूषं बीजं सूचितम् । अत एव जहतीत्युक्तम् । जहति त्यजन्ति । उक्तदुःखजनकसंयोगविरोधिाविभागानुकूलव्यापारवन्त इत्यर्थः । अत्र व्यापारस्तु सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिरूपः ।


ननु प्रकृतिपुरुषयोरपरिचच्छिन्नतया नित्यत्वेन च संयोगासम्भवः तत्सम्भवेऽपि मुक्तामुक्तपुरुषसाधरणतया कथं बन्धहेतुत्वम्, कथं वा तस्य निवृतिः , सम्बन्धिनोर्नित्यत्वे तस्यापि नि त्यत्वादिति चेत्, न । प्रकृतेः परिच्छिन्नापरिच्छिन्नत्रिविधगुणसमु- दायरूपतया परिच्छिन्नगुणावच्छेदेन पुरुषसंयोगोत्त्पत्तिसम्भवात् । स्वस्वबुद्धिभावापन्नप्रकृतिसंयोगविशेषस्यैवात्र संयोगशब्दार्थत्वाच्च ।

वैशेषिकादिवदेव भोगजनकतावच्छेदकत्वेन सिद्धस्यान्तःकरणसंयोगे वैजात्यस्याङ्गीकार्रेण च सुषुप्त्यादौ न बन्धप्रसङ्गः । पुरुषम्य बुद्धौ स्वत्वं च स्वभुक्तवृत्तिवासनावत्त्वम्। तच्चानादि । तादृशसंयोगश्चाविवे- कहेतुकः, अविवेकस्तु मुक्त्तेषु नास्तीति न पुनस्तेषां संयोगभावना, नवा संयोगस्य नित्यत्वम् ।

न चाजसंयेोग मानाभाव इति वाच्यम्। आकाशादिकमात्मना संयुज्यते संयोगित्वात् घटवदित्यस्यैव मानत्वात् । नच मूर्त्तत्वा- दिरत्रोपाधिः । व्यतिरेकासिद्धेः । यदमूर्तं तदात्मना न संयुज्यते यथा रूपमिति व्यतिरेकस्तत्र चासंयोगित्वस्यैवोपाधितया व्यतिरे- कासिद्धेः । मूर्त्तत्वं चावच्छिन्नपरिमाणाधिकरणत्वम् । ततश्च परि- माणाधिकरणत्वेनैव व्याप्तिसिद्धेरवच्छिन्नविशेषणस्य पक्षमात्र व्यावृत्तिप्रयेोजनस्य पक्षेतरंता ।

न चान्यतरकर्मोभयकर्मसंयोगरूपकारणत्रितयजन्यत्वं संयो

१२
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्याम् ।

गस्य गृहीतम्, तच्च व्यावर्त्तमानं तस्य संयोगत्वमपि व्यावर्तयतीति वाच्यम् । कारणबहुत्वकारणमहत्वप्रचयविशेषरूपत्रितयकारणज्न्यत्वं गहत्वस्य गृहीतं, तेनात्मादिषु व्यावर्त्तेनानेन महत्वस्यापि व्याहृत्त्वाप्त्तेश्च । ज्ञानस्यास्मदादिशरीरेन्द्रियादिजन्यत्वनियमेनेश्वरस्य शरीरादिनिवृत्त्या तन्निवृत्त्पयात्तेश्च । ज्ञानस्यास्मदादिशरीरेन्द्रियादिजन्यत्वानियमेने श्वरस्य शरीरादिनिष्ठत्या तन्निदृत्यापत्तश्च ।

नच प्रकृतिपुरुषयोस्संयोगाङ्गीकारे पुरुषस्य प्रकृतिवत् परेिणाम- सङ्गौ प्रसज्जेयाताम्, संयोगस्योभयपरीणामरूपत्वादिति वाच्यम् । सामान्यगुणातिरिक्तधर्मस्यैव परिणामत्वात् । अन्यथा कूटस्थस्य सर्वमूर्तसंयोगित्स्वरूपविभुत्वानुपपत्तेः । परिणामहेतुसम्बन्धस्यैव सङ्गशब्दार्थत्वे द्वितीयदोषाभावात् । अन्यथा पुरुषासङ्गतायां पद्मपत्र- स्थलजलेन पत्रासङ्गतया दृष्टान्तत्वानुपपत्तेः । नन्वविवेकोऽत्र न प्रकृतिपुरुषाभेदसाक्षात्कारः, संयोगात्प्रागसत्त्वात् । नापि विवेकप्रागभावः, जीवन्मुक्तस्यापि भाविविवेकव्यक्तिमागभावेन धर्मार्धर्मोत्पत्तिद्वारा पुनर्बन्धप्रसङ्गात्। किंतु “अहमज्ञः' इत्यादि- ज्ञानवासनारूपो वाच्यः, स च बुद्धिधमेस्तेनान्यत्र संयोगजनने मुक्तेऽपि तज्जननापत्तिरिति चेत्,न । स्वस्वबुद्धिभावापन्नमकृतिवृत्यगृहीतासंसर्गको- क्तप्रकृतिपुरुषोभयविषयकबुद्धिवृत्तिरूपज्ञानवासनारूपस्याविवेकस्य प्रतिबिम्बरूपविषयतासम्बन्धेन पुरुषधर्मत्वात् । मुक्तपुरुषेषु साक्षात्कारेण नष्टस्य प्रतिबिम्बासम्भवेन न संयोगोत्पात्तिः । नच सत्कायवादे निरन्वयनाशानभ्युपगमेन पुनः स्वस्वबुद्धिभावा- पन्नप्रकृत्युत्पत्त्या तदुत्पतेरावश्यकत्वादुक्तदोषतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । मूलप्रकृतेर्नित्यत्वेऽप्युक्तावस्था रूपपरिणामस्य निरन्वयनाशाभ्युपगमात् । पुनस्तदुत्पत्त्यभावान्न सत्कार्यवादहानिरपि । न चोक्ताविवेकस्य प्रकृतिकार्यबुद्धिपुरुषाविवेकरूपत्वेन मूलप्रकृतिपुरुष

संयोगाजनकत्वादगृहीतासंसर्ग

१३
अविवेकस्य साक्षाद्ब्न्धाहेतुना ।

कस्वप्रकृतिपुरुषोभयाविषयकबुद्धिवृत्तिरूपज्ञानवासनारूपस्याविवे- कस्यावश्यकत्वे बुद्धिभावापन्नेति विशेषणं व्यर्थमिति वाच्यम् । भवदुक्ताविवेकस्य मुख्यत्वेऽपि साक्षादवन्धकतया तदाकाङ्क्षित- द्वारलाभायोक्तविशेषणस्य सार्थकत्वात् ।

न च विवेकस्य संयोगहेतुत्वे मानाभाव इति वाच्यम् ।
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसव्द्याक्तियोनिषु(१)॥ (गी०)

इत्यस्यप्रकृतिस्थः प्रकृतिसंयुक्तः प्रकृतिस्थताख्यसंयोगवानित्यर्थः ।
अस्य-विशेषणीभूतसंयोगस्य, गुणसङ्गो गुणाभिमानोऽविवेकाख्यः
कारणं निमित्तम् इत्यर्थकभगवद्वचनस्य मानत्वात् ।

नचाविवेकस्यसाक्षादेव हेतुत्वमस्तु किमन्तर्गडुना संयोगेनेति? । “आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः” इत्यादिश्रुतिविरोधापत्तेः । आत्मन्द्रियेत्यत्रात्मपदं शरीरपरं प्रकरणात् । आत्मानमिति द्वितीयान्तं पद्मात्मेन्द्रियमनोयुक्तमितिद्वितीयान्तपदविशेष्यत्वेन प्रकरणसामर्थ्याद्योग्यतयाऽनुषज्यते । एवं चात्मेन्द्रियमनो- युक्तमितिपदमात्मानमित्यस्य द्वितीयान्तं पुंल्लिङ्गं विशेषणम् । तथाच मनीषिणः शरीरेन्द्रियमनोभिर्युक्तं विशिष्टमात्मानं भोक्तेत्या- हुरित्यन्वयः । एतदभिप्रायेणैव “आत्मेन्द्रिमनोयुक्तं शरीरेन्द्रियम- नोभिस्सहितं युक्तमात्मानं भोक्ता संसारी इत्याहुः" इति कठभाष्ये भगवच्छङ्कराचार्य्यैरुक्तम् । आत्मा भोक्तेत्युक्ते भोक्तृत्वं स्वाभाविकमित्येव भ्रमः स्यात्तद्वारणायात्मेन्द्रियमनोयुक्तमित्युपात्तम् ।

केचित्तु–“आत्मानं रथिनम्इ" इत्यत्रेोपात्तमात्मस्वरूपं परिशो- धयितुं दर्शयति आत्मेति । मनीषिणः इन्द्रियमनोयुक्तं यथा स्यात्तथा भोक्ता आत्मा भवतीत्याहुारित्यन्वयः ।

यद्वा-आत्मानमित्यत्रापात्तस्यात्मनः पारशाधनाय काश्चिद्गु


(१) गीतायां सद्सद्योनिजन्मसु इति पाठः ।

१४
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्याम् ।

णं दर्शयति आत्मेति । मनीषिण आत्मा इन्द्रियमनोयुक्तं यथा स्यात्तथा भोक्ता भवतीयाहुरित्यन्वय इत्याहुः ।

अत्र विचारयामः-प्रथमव्याख्याने भोक्तोद्देश्य आत्मा विधेयः । द्वितीयव्याख्याने आत्मोद्देश्यो भोक्ता विधेयः । एवं च प्रथमव्याख्याने विधेयस्यात्मेतिपदस्य पश्चान्निर्देशार्हस्य परिदृश्यमानः प्रथमनिर्देशोऽसङ्गतः स्यात् । जाग्रदवस्थस्यैवात्मत्वोपवर्णनेन स्वप्नसुषुप्त्यवस्थापन्नयोस्तैजसप्राज्ञयोरप्यात्मत्वेन नि रूपणीययोरग्रहणापत्तिश्च । न च जाग्रदवस्थापन्न एवात्र निरूपणीयः । स्वप्नाद्यवस्थापन्नस्यानात्मत्वापत्त्याऽवस्थात्रयानुस्यूतत्वनात्मनो बोधकस्याप्रामाण्यापत्तेः ।

द्वितीयव्याख्याने जाग्रदवस्थापन्नस्यैव भोक्तृत्वं स्यान्न तु स्वप्नसुषुप्यवस्थापन्नयोः । तयोरनङ्गीकारे “घ्नन्तीव जिनन्ती वानन्दभुक्" इत्यादेरप्रामाण्यापत्तेः ।

न च भगवच्छङ्कराचार्यमतेऽपि शरीरेन्द्रियमनोभिर्विनाऽपि स्वप्नसुषुप्त्यवस्स्थापन्नयोर्भोक्तृत्वसत्त्वेन त्तेषामपि भोक्तृत्वव्व्याप्याप्यत्वे सति व्यापकत्वरूपभोक्तृत्वप्रयोजकत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् । औदासीन्यादिदशायां भोक्तृत्वापत्तिवारणायात्मेत्यादेर्यथासम्भवं कर्माविद्यावासनादेरुपलक्षणपरत्वात् । न च परमतेऽपि यथासम्भवमुपलक्षणपरत्वम् । स्थूलदेहं विना इन्द्रियमनसोः स त्वे भोगानुत्पत्त्या स्थूलदेहस्य प्रधानत्वेन तदघटितस्योपलक्षण- त्वासम्भवात् । न ह्यप्रधानस्योपलक्षणत्वं सचेतनोऽनुमनुते । न चानुषङ्गं विनोपपत्तावनुषङ्गकल्पनादोषः । अनुपपत्तेरुक्तत्वात् । “आत्मानं रथिनम्' इत्युपात्तात्मनः स्वभावतः शुद्धाशुद्धविलक्षणरूपेण विशेषणीयतयाऽनुषङ्गावश्यकत्वाच्च ।

अविवेकस्य बन्धनजनने द्वारजातमुक्तमक्षचरणसूत्रे–

“दुःखजन्ममवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावाद

१५
अविवेकस्य बन्धजनने गौतमोक्तद्धारजातविषयकवि०

पवर्ग:'इति (न्या० सू० अ० १ आ० १ सू० २) सूत्रं तु तेषु जन्मा- दिषु मध्ये उत्तरोत्तराणामपाये तदनन्तराभावादव्यवहितपूर्वाभावात् अपवर्गः आत्यन्ति की दुःखनिवृत्तिः । तथाच न्यायसूत्रम्‘बाधनालक्षणं दुःखं तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्गः'इति । (न्या०सू० अ० १ आ० १ आ सू० २१-२२) दुःखानि-शरीरम्, षडूइन्द्रियाणि, षडू विषयाः, षड् बुद्धयः, सुखम्, दुःखं चेत्येकविंशतिः । तत्र दुःखत्वजातिशून्ये शरीरादौ दुःखसाधनतया गौणं दुःखत्वम् । स्वर्गादि सुखस्यापि तन्नाशज्ञानेन दुःखसाधनत्वमव्यावृत्तमेव । न चैक- विंशतिदुःखान्तर्गतयोर्मनःश्रवणयोर्नित्यत्वात्कथंनाश इति वाच्यम्। तद्रूपविशिष्टस्य श्रवणस्य ज्ञानद्वारा दुःखहेतुतया दुःखत्वम् । तदूपस्य कर्णशष्कुल्या नाशेन विशिष्टश्रवणेन्द्रियरूपदुःखनाशात् । एवमात्मसंयोगरूपव्यापारविशिष्टस्यैव मनसो ज्ञानद्वारा दुःखरूपतया व्यापारनाशेन तद्विशिष्टमनोरूपदुःखनाशसम्भवादिति । दुःखनिवृत्तावात्यन्तिकत्वं च स्वसमानाधिकरणदुःखासमानकालीनत्वमिति परिष्कुर्वन्ति न्यायाचार्या उद्द्योतकरादयः ।

अत्र विचारयामः-षडिन्द्रियाणि षड्विषया इति यत्, तन्न । घ्राणरसनचक्षुस्त्वक्श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः गन्धरसरूपस्पर्श शब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदर्थाः स्थानान्यत्वे नानात्वादवयविना नास्थानत्वाञ्च संशयः । ‘गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्या' इत्यादिविभागपरीक्षासूत्रविरोधात् । न च ‘परमतमप्रति- षिद्धमनुमतं भवति'इति न्यायान्नाद्यदोष इति वाच्यम् । परीक्षाविरोधेनाप्रतिषिद्धत्वाभावात् । परीक्षावैयथ्र्यापत्तेश्च । जायादीनां विषयत्ववारणायानितरेतरसाधनसाध्यत्वमेकैकेन्द्रियग्राह्यत्वापरर्यायं विषयत्वं वक्तव्यम्, षण्णां बुद्धीनां सुखदुःखयोश्व मनोरूपैकेन्द्रिय- ग्राह्यत्वाद्विषयपदेनैव लाभे तेषां पृथग्ग्रहणं व्यर्थम् । जायादेरपि

सुखादिवत् दुःखसाधनत्वात् विषयप

१६
सटीकस्साङ्ख्यतत्वकौमुद्याम् ।

दस्य विशेपपरत्वे युक्त्यभावाच ।

एतेन-यद्यपि बुद्धिसुखदुःखान्यपि मनसो विषयास्तथापि तस्यैव विषयत्वेन दुःखत्वोपचारो यद् विषयीक्रियमाणं दुःखं जनयति । तथाच एकैकेन्द्रियग्राह्यत्वे सति ज्ञायमानत्वेन दुःखसाधनत्वं विषयत्वमित्युक्ते बुद्ध्यादेर्विषयत्वनिरासः-इति परास्तम् । जायादेर्नाशासत्त्वेऽपि तन्नाशज्ञानाज् जायारूपादेर्दुःखोत्पत्त्या ज्ञायमानत्वेन हेतुत्वाभावाञ्च ।


एतेन-बुद्धिसुखदुःखानि न मनसो विषयः ज्ञायमानत्वेन दुः खाजनकत्वात् किन्तु इच्छाद्वेषप्रयत्ना एव, ज्ञायमानत्वेन दुःखजनकत्वात्-इति परास्तम् ।

न चैकैकेन्द्रियग्राह्यत्वे सति यद्विषयकज्ञानं दुःखजनकं तत्त्वं विषयत्वम्, बुद्धिसुखदुःखानि तु न तादृशानीति वाच्यम् । वि षयपदस्य विशेषपरत्वे युक्तयभावरूपदोषानिवृत्तेः । ‘कमणेव हि संसिद्विमास्थिता जनकादयः'इत्यादिवाक्यजन्या साक्षान्मोक्षजनके कर्मणि साक्षान्मोक्षजनकत्वबुद्धिरिति ज्ञात्वा जातिस्मरो दुःखायते मोक्षालाभात्, शत्रौ मित्रबुद्धिजतेति ज्ञात्वा यथाऽन्य इति । शत्रुपुत्रगतयोः सुखदुःखयोर्ज्ञायमानयोर्दुःखजनकत्वेन च बुद्ध्यादेरपि मनोविषयत्वस्य दुर्वारत्वाञ्च ।

नच सर्वत्र बुद्ध्यादेर्न तथात्वमिति वाच्यम् । पिपासादेः कचित्स्वरूपसत्तया ते हेतुतया सर्वत्रातथात्वात् । नचोक्तभ्र- मादिस्थले बुद्ध्यादिज्ञानेऽपि कर्मसत्त्वादिज्ञानस्यावश्यकत्वात्तस्यैव दुःखहेतुत्वं न तु बुद्ध्यादिज्ञानस्येति वाच्यम् । केवलकर्मादिज्ञा- नसत्त्वेऽपि दुःखानुत्पत्त्या तथा वक्तुमशक्यत्वात् । शत्रुमित्रस्गत- सुखदुःखयोर्मनोविषयत्वापत्त्यदुद्धाराज्न्च ।

यत्तु रागद्वेषमोहप्रवृत्तिधर्माधर्माणां दुःखहेतुत्वेऽपि तत्परित्यागे

बीजं शरीरादिव्यतिरेकेणात्मलाभाभावो दुःखं प्रति

१७
मोक्षे गौतमीयानां विप्रतिपत्तिपूर्वको निरासः ।

व्यापाराभावश्चेति तन्न । शरीरं विना इन्द्रियादेरप्यात्मलाभा द्यभावेनाग्रहणापत्त्तेः । सर्वेषामितरेतराधीनतया विनिगमनावि रहेण सर्वेषां ग्रहणापत्तेश्च ।

यत्तु-मिथ्याज्ञानम् “आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनः प्रवृत्तिदोष- प्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम्”(न्या.सू.अ.१ आ.१सू.९) इति । मोक्षोपयोगिद्वादशाविधप्रमेयेषु मुख्ये आत्मनि ‘नास्ति, क्षणिकविज्ञानमात्मा' इत्यादि, अमुख्ये च शरीराद्ये ‘शरीरमात्मा'इत्याद्यनेकविधम् । तद्विरोधि तत्त्वज्ञानं च “इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्ग' ( न्या.सू.अ.१ आ १ म्.१७) इति सूत्रोक्तवेि शेषगुणलिङ्गकशरीररादिभेदविशिष्टात्मविषयकज्ञानम्, तेन मिथ्याज्ञानं निवर्त्यते, मिथ्याज्ञानाभावे “प्रवर्त्तनालक्षणा दोषाः” (न्या- सू.अ.? आ.१ सू.१८) “तत्रैराश्यं रागद्वेमोहार्थान्तरभावात्"; (न्या.सू.अ.४ आ.१ सू,३) इति सूत्रोक्ता रागद्वेषमोहाख्या दोषा निवर्तन्ते । ये तावदनुत्पन्ना रागादयस्ते कारणाभावादेव मा भूवन्, उत्पन्नानां च वैराग्यान्निवृत्तिः । दोषाभावे “प्रवृत्ति- र्वाग्बुद्धिशरीरारम्भः” (न्या.सू.अ.१ आ.१ सू.१७) इति सूत्रोक्ता निवर्तते । सा च जन्महेतुधर्माधर्मरूपा । यौ वाऽनागतौ धर्माधर्मो, तौ कारणाभावान्नोत्पद्येते, वर्तमानौ स्वकार्येण निवर्त्यते । प्रवृत्त्यभावे जन्माभावः, यद् अन्यच्छरीरं तद् न भवति, नतु वर्तमानं न भवतीति । वर्त्तमानशरीरस्य निवृत्तिस्तु तदवस्थिति- हेतुधर्माधर्मसंस्कारानिवृत्या । जन्माभावे दुःखाभावः, निरायत- नस्यानुत्पतेः। यद्यपि दुःखाभावान्नापवर्गः किं तु स एव, तथाऽप्य- भेद एव तत्र पञ्चम्यर्थे इति ।

तत्र विचारयामः-आत्मगुणानां नित्यत्वे सुखादिसत्वेनानि- र्मोक्षप्रसङ्गः, अनित्यत्वे ‘शरीरादिभेिन्नो जन्यज्ञानेच्छादि-

मानात्मा'इत्यादिरूपयथार्थज्ञानेन मिथ्याज्ञाननिवृत्तावपि न तान्नि

१८
सटीकसाङ्ख्यतत्त्वकौमुद्याम् ।

वृत्या रागनिवृत्तिः सम्भवति, मिथ्याज्ञानस्य तद्वासनाया वा रागाद्यप्रयोजकत्वात्, ज्ञानिनोऽपि रागादिदर्शनाञ्च ।

किञ्च “तत्रैराश्यम्' तेषां दोषाणां त्रयो राशयस्त्रयः पक्षा: अन्ये मायादयोऽन्तर्भवन्ति तदात्मानो भवन्तीति सूत्रार्थः ।

तत्र रागपक्षः-कामो मत्सरः स्पृहा तृष्णा लोभो माया दम्भ इति । कामः-रिरंसा। मत्सरः-स्वप्रयोजनप्रतिसंधानं विना पराभि- मतनिवारणेच्छा, एवं परगुणनिराकरणेच्छाऽपि । स्पृहा धर्माविरोधेन प्राप्तीच्छा ! तृष्णा ‘इदं मे न क्षीयताम्'इतीच्छा । उचित व्ययीकरणेनापि धनरक्षणेच्छारूपं कार्पण्यमपि तृष्णाभेद एव । धर्मविरोधेन परद्रव्येच्छा लोभः । परवश्वनेच्छा माया । कपटेन धर्मिकत्वादिना स्व्सोत्कर्षख्यापनेच्छा दम्भः ।

द्वेषपक्षः-क्रोध ईष्यऽसूया द्रोहो ऽमर्षोंऽवमान इति । क्रोधी नेत्रलौहित्यादिहेतुर्दोषविशेषः । ईष्र्या साधारणे वस्तुनि पर- सत्त्वात्तद्ग्रहीतरि द्वेषः । यथा दायादादीनाम् । असूया परगुणादौ द्वेषः । द्रोहो नाशाय द्वेषः । हिंसा तु द्रोहजन्या । अमर्षः कृतापराधेऽसमर्थस्य द्वेषः । अवमानोऽपकारिण्यकिञ्चित्करस्यात्मनि द्वेष ।

मोहपक्षः-विपर्ययसंशयतर्कमानप्रमादभयशोकाः । विपर्ययो- मिथ्याज्ञानापरपर्यायोऽयथार्थनिश्चयः । संशयोऽनिर्धारणात्मा, स एव विचिकित्सेत्युच्यते । व्याप्यारोपेण व्यापकप्रसञ्जनं तर्कः । आत्मन्यविद्यमानगुणारोपेणोत्कर्षधीर्मानः । गुणवति निर्गुणत्वधी- रूपस्मयोऽपि मानेऽन्तर्भवति । प्रमादः पूर्वं कर्तव्यतया निश्चितेऽप्य- कर्तव्यताधीः । भयम् अनिष्टहेतूपनिपाते तत्परित्यागानर्हताज्ञानम् । शोक इष्टवियोगेन तल्लाभानर्हताज्ञानामिति-

दोषराशिमध्ये मिथ्याज्ञानरूपमोहस्यापि गणनया मोहनिवृत्त्या मोहो निवर्तते इत्युक्तं स्यात्, तञ्चासङ्गतम् । आत्माश्रयात् ।

यच्च रागाद्यभावे धर्मोद्यनुपत्तिः, तन्न । रागं विनाऽपि गङ्गा

१९
मोक्षे गौतमीयानां विप्रतिपात्तिपूर्वको निरासः ।

जलसंयोगादिना धर्मोत्पत्तेः । नित्याकरणे अधर्मोत्पत्तेश्च । एतेन यद्यपवर्गस्तत्त्वज्ञानानन्तरं तर्हि सम्प्रदायोच्छेदो वातपुत्रीयत्ता च शास्त्रस्य स्यात्, तद्वारणायोपात्तधमाधमेप्रचयस्याभुक्तस्य भुज्यमानस्य वा यावत्सत्त्वं तावद्धर्माधर्मानुत्स्पादरूपजीवन्मुक्त्तिः, तदनन्तरमुक्तविदेहकैवल्यरूपा मुक्तिरभ्युपेयते इति-परास्तम् ।

ननु श्रवणमननावधृतात्मतत्त्वस्यात्प्रानं पूर्ववदेव दिङ्मोहादिवत् विपर्ययवासनानुवृत्तेरतो 'निदिध्यासनजन्यसाक्षात्कार एव विपर्य यनिवर्तकः, तद्वासना तद्वासनानिवर्तिका'इत्युपेयते, एवं च ‘क्षीयन्ते कास्यकर्मणि तस्मिन्द्ऱुष्टे परावरं "" ज्ञानाग्न्निः सर्वकर्मणी भस्मसात्कुरुतो़्ऽर्जुन' इत्यादिश्रुतिस्प्रृत्यावराधाय प्रायांश्चत्तनव ज्ञाननादत्तफलानां कर्मणामवश्यनाशे सहसैव विदेहमुक्तिरुपेयते, नतु जीवन्मुक्तिः, उक्तश्रुत्यादिविरोधात्। न च ‘नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्प कोटिशतैरपि’ इति स्मृतिविरोध इति वाच्यम् । ज्ञानाग्निं विना न क्षीयत इत्यत्र तात्पर्यात् । न च सम्प्रदायविच्छेदादिदोषः । अन्विक्षिकीविद्यावधृतात्मतत्त्वस्य सम्प्रदायप्रवत्तकत्वात् । न च प्रायश्चित्तस्याधिकारापत्तिः फलम् । अदृष्टकर्मणामागममन्तरेण फलविशेषकल्पनायां प्रमाणाभावात् । महापातकातिरिक्त स्थलेऽनधिकाराभावाच्च । प्राणान्तिकप्रायश्चित्तेऽधिकारापत्तेर सम्भवाश्च। श्रूयमाणपाध्वंसरूपफलत्यागप्रस्ङ्गाञ्च | न च विमतं कर्म भोगनाश्यं कर्मत्वादिति बाधकबलाच्छ्रूयमाणफलत्यागेऽपि न दोष इति वाच्यम् । अनन्यथासिद्धतया बलवता आगमेनानुमानस्य बाधितत्वेन दुर्बलत्वात् । अन्यथा सुरापेयत्वानुमानमपि दुर्वारं स्यात् । नच । पायश्चित्ताचरणदुःखमेव ब्रह्महत्यादीनां फलम्, तत्फलत्वेनाश्रुतेः । अकरणेऽनिष्टाभावेन प्रायाश्चत्तविधिवैफल्यप्रसङ्गाश्च । ब्रह्महत्यादेघोरनरकफलजनकत्वविधानानुपपत्तेश्चेति चेत्, न । “तस्य तावदेव

चिरं यावन्न विमो

२०
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्याम् ।

क्ष्ये अथ सम्पत्स्ये्" ‘नाभुक्तं क्षीयते कर्म’, विवादाध्यासितानि कर्माणि भोगादेव क्षीयन्ते, अचीर्णप्रायश्चित्तकर्मत्वाद् आरब्धशरीरकर्मवत्, इत्यादिश्रुतिस्मृतिन्यायविरोधात्, उक्तश्रुतिस्मृत्योरदत्तफलभुज्यमान- फलकर्मातिरिक्तकर्मक्षयपरत्वात् ।

श्रुतिस्तु-अस्य तत्त्वसाक्षात्कारवतस्तावदेव चिरं विलम्बः, यावन्न विमोक्ष उपात्तकर्मराशेः सकाशात्फलोपभोगेन । अथ तस्मिन्सति सम्पत्स्यते कैवल्येनेति व्याख्येया ।

अन्ये तु-तस्य तावदेव विलम्बो यावदज्ञानानिवृत्तिर्ने भवति तन्निवृत्तौ मोक्षं प्राप्नोतीत्यर्थ इत्याहुः ।

यदप्युक्तम् आत्मसंयोगरूपव्यापारनाशेन तद्विशिष्टमनोरूपदुःखनाश इति तन्न । आत्मन्ः सर्वमूर्त्तांयोगित्वरूपविभुत्वाभाव फ्विभुत्वाप्रसङ्गात् । व्यापकं नित्यं विभुमात्मान विहाय नित्य वतीत्युक्तिनैयायिकानामेव शोभते । यथा आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तिर्न मोक्षस्तथा वक्ष्याम इति ।

यद्यपि “न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति" इत्यादिश्रुत्या जीवात्मैक्यगतप्रियत्वबोधिकया तमुपक्रम्योक्तया “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इत्यादिश्रुत्या “आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनु संज्वरे्त्" “तरति शोकमात्मवित्" इत्यादिश्रुत्या स्वात्मसाक्षात्कार एव मोक्षहेतुरिति गम्यते । युक्तं चैतत्, तस्यैव मिथ्याज्ञानविरोधित्वादिति । यद्विषयसाक्षात्कारो मोक्षहेतुस्तद्विषयकमननं निदिध्यासनं च मोक्षहेतुः, ईश्वरमननं तु न तत्रोपयोगि, तथाऽपि “तमव विदि त्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इत्यादिश्रुतौ

स्वात्मज्ञानस्येव तज्ज्ञानस्यापि मोक्षहेतुत्वश्रवणात्, “द्वे ब्रह्मणी वेदि

२१
मोक्षे गौतमीयानां विप्रतिपत्तिपूर्वको निरासः ।

तव्ये' इत्यत्र ब्रह्मवेदनस्यापि प्रकृततया “श्रोतव्यो मन्तव्यः" इत्यत्र तस्यान्वयात् इश्वरसाक्षात्कारद्वारैव स्वात्मसाक्षात्कारस्य हेतुत्वावश्यकत्वे ईश्वरसाक्षात्कारे जीवन्मुक्तिपरमुक्तयोरुपायमीश्वर- मननमुपयुज्यते इति ‘स्वर्गापवर्गयोर्मागमामनन्ति मनीषिणः' इत्युदय- नाचार्याकृतकुसुमाञ्जलेराशयं वर्णयन्ति वर्द्धमानोपाध्यायादय इति ।

तदपरे न क्षमन्ते । परस्य परात्मतद् गुणानां साक्षात्कारासम्भवात् । सम्भवेऽपि तस्य स्वात्मविषयकापरोक्षभ्रमानिवर्त्तकत्वाच । एतेनेश्वरज्ञानमेवापेक्षितमिति परास्तम् । तदीयमनननिदिध्यासनयोर्वैयर्थ्यापत्तेश्च । अत एव स्वात्म- साक्षात्कारप्रतिबन्धकपापनाशद्वारा तदीयमनननिदिध्यासनयोरुपयोग इति परास्तम् । क्लष्टसदृष्टसाक्षात्काररूपद्वारसम्भवेऽदृष्टद्वारकल्पनायां गौरवान्मानाभावाच्च । ईशात्मनोर्भेदे “मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञाननेदं सर्वं विदितम्" "ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद, सर्वं विदितं " ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद, सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वे वेदेदं ब्रहेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानीदं सर्वे यदयमात्मा" इत्याद्यग्रिमतनात्मस्वरूपनिरूपणपरश्रुतिविरोधापत्तेः । न च “तमेव विदित्वा" इत्यादिश्रुतिविरोधस्तवाप्यस्तीति वाच्यम् । “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" । इत्याद्युक्त्तश्रुतियुक्त्त्येककवाक्यतयाऽन्तःकरण शुद्धिसाधनोपासनाद्वारा मोक्षे तात्पर्यात्। अत एव “पुरुष एवेदं सर्वम्'इत्याद्युपपद्यतेऽन्यथा प्रत्यक्षविरोधापत्तेः । अत एव न बाधायां सामानाधिकरण्यम् । न च मयाऽप्येवं व्याख्येयमिति वाच्यम् | ईश्वरसाक्षात्कारद्वारेत्यादिस्वोक्ते विरोधापत्तेरिति ।

हेयाया ग्रहणे निमित्तं दर्शयितुं तां विशिनष्टि-जुषमाणामिति । प्रीत्यर्थकजुषिधातोः कर्तरि शानच्प्रत्यये इदं रूपम् ।

तथाच जुषमाणां सुखाकारेण परिणताम् । अत्र विषयत्वं द्वितीया

२२
सटीकस्साङ्ख्यत्तत्वकौमुद्याम् ।

कपिलाय महामुनये मुनये शिष्याय तस्य चासुरये ॥
पञ्चशिखाय तथेश्वरकृष्णायैते नमस्यामः ॥२॥

र्थः | भ्जन्ते इत्यत्र रागो धात्वर्यः|तथाच तद्विषयकरागाश्रया इत्यन्वयबोधः | एवं च तरुण्याद्याकारपरिणतप्रकृतिसौन्दर्यदर्शना- दिनओद्बुद्धो यः ‘इर्य मादिष्टा'इत्यादिज्ञानविशेषरूपोऽनाद्यविवेक एव रिरंसादिरूपरागद्वारा पुरुषं प्रवर्त्तयतीत्यर्थः ॥ १ ॥

नन्वीश्वरकृष्णप्रणीता आर्या मुमुक्षुभिरनुपादेया असर्वज्ञपुरुषप्रणीतत्वात् । न च हेत्वसिद्धिः । पुराणादिषु विद्यासम्मदायप्रवर्तकमध्येऽगणनादित्याशङ्कां दूरीकुर्वन्-

यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ॥
तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ १ ॥

इति सुबालोपनिषद्धोधितेतिकर्त्तव्यताकं गुरुवर्गनमस्कारात्मकं कृतं मङ्गलं शिष्यशिक्षायै स्वस्य शास्त्रानवबोधशङ्कानिरासाय च निबध्नाति-कपिलायेत्यादिना । प्रतारणादिदोषाभाव- विशिष्टातीन्द्रियार्थावबोधसूचनाय महामुनय इति विशेषणम् । तस्य तादृशकपिलस्य । अत्र । शिष्यपदेन विद्यालाभस्सूचितः । मुनिपदेन विपरीतभानादिनिरासः । पञ्चशिखायेत्यादौ मुन्यादि पदद्वयमनुवर्त्तनीयम् । इत्थं च परम्पराप्राप्तकपिलमहर्ष्युक्त्तार्था- नुवादकत्वेनानुपादेयत्वशङ्का निराकृतेति । एते वयमित्यर्थः ॥ २ ॥

ननु “तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति" “तरति शोकमात्मवित्" "न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैक अमृतत्वमानशुः" ।

यदा चर्मवदाकाशं चेष्टयिष्यन्ति मानवाः ।
तदात्मानमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ १ ।।

“न स पुनरावर्त्तते" इत्यादिश्रुत्या आत्मयाथार्थ्यज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वमवगतम्, तत्र प्रमाणाकाङ्क्षायाम्--“अशब्दमस्पर्शमरूप-

मव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवञ्च यत्’ “स पर्य्यगाच्छुक्रमकाय

२३
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका ।

इह खलु प्रतिपित्सितमर्थं प्रतिपाद्यन् प्रतिपाद्मव्रणमस्राविर XX शुद्धमपापविद्धम्” “औपनिषदं पुरुषं पृच्छामि" इत्यादिश्रुत्योक्तात्मतत्त्वसाक्षात्कारे आगमरूपशब्द एव मानम्, नतु बाह्यमान्तरं वा प्रत्यक्षम्, तयोरुक्तात्मतत्त्वावधारणेऽसामथ्र्यात्, विपरीतग्राहकत्वाच ।

कपिलमुनिप्रणीतोपपत्तिरूपषडाध्यार्यमूलकेश्वरकृष्णप्रणीतो- पपत्तिरूपार्यार्थे प्रेक्षावत्प्रवृत्यङ्गजिज्ञासा न सम्भवतीति चेत्, मैवम् । “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इत्यादिश्रुतिष्वात्मसाक्षात्कारहेतुतया श्रवणादित्रयं विहितं । तत्रश्रवणादावुपायाकाङ्क्षायां स्मर्यते--

श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्वोपपत्तिभिः ॥
मत्वा च सततं ध्येय एते दर्शनहेतवः ।। इति ।

ध्येयः,योगशास्त्रप्रकारेणेति शेषः। श्रुतेषु पुरुषार्थतद्धेतुझानत- द्विषयात्मस्वरूपादिषु “न तर्केण मातिरापनेया'इत्याद्येकवाक्यतया श्रुत्यविरोध्युपपत्तेराकाङ्क्षितत्वादित्याह-इहेत्यादिना । इह शात्रे । खलु निश्चयेन ।

न च न्यायवैशेषिकाभ्यामप्येतेष्वर्थेषु न्यायस्य प्रदर्शितत्वा- ताभ्यामागमस्य गतार्थत्वमिति वाच्यम् । “तीर्णो हि तदा भवति हृदयस्य शोकान्’ “कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धा ऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रिर्धीर्भीरित्येतत्सर्वं मन एव" “स समानः सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति" "ध्यायतीव लेलायतीव" . “स यदत्र किञ्चित्प- श्यत्यनन्वागतस्तेन भवति" “प्रज्ञानघन एवायमात्मा"

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ १ ॥

इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिर्न्र्यायवैशेषिकोक्तस्य सुखी दुःखीत्याद्यात्म-

स्वरूपप्रतिपादकन्यायस्य बाधितत्वात् । आत्मनि सुखादिभावस्य

२४
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्याम् ।

लोकसिद्धत्वेन “यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुभर्वेति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते' इत्यादिश्रुतेस्तत्र तात्पर्याभावात् । न च साङ्ख्यस्यापि ‘नेश्वराधिष्ठिते फलनिष्पत्तिः कर्मणा तत्सिद्धेः ( सां सू० अo ५ सू० २ )इत्यादिपञ्चमाध्यायस्थसूत्रैरीश्वरप्रतिषेधं कुर्वतो “यः सर्वज्ञः सर्ववित्” “एष सर्वेश्वरः"इत्यादि श्रुतिविरोध इति वाच्यम् । ईश्वराभावस्य लोकसिद्धत्वन तत्र तात्पर्याभावात् । ‘असत्यमपतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्'इति भगवतेश्वराभावानुवादस्य स्पष्टीकरणाच्च । न चानुवादे फलाभावः । वैराग्यादेः फलत्वात् । यदि हि लोकायतिकवनियैश्वर्य न प्रतिषिद्ध्येत्तदा नित्यैश्वर्यदर्शनेन तत्र चित्तमावेशयतो विवेकाभ्या- सप्रतिबन्धः स्यात् । नचैवम्

यं न पश्यन्ति योगीन्द्राः सांख्या अपि महेश्वरम् ॥
अनादिनिधनं ब्रह्म तमेव शरणं व्रजेत् ।। १ ।।

इत्यादिकूम्र्मे नारायणादीनां सांख्यानामीश्वराज्ञानोक्तिर्वेिरुद्ध्येतेति व्वच्यम् । एतस्योक्त्तभगवद्वाक्यैकवाक्यतया तत्र तात्पर्याभावात् । अन्यथा योगीन्द्राणां तदज्ञानासम्भवेनोक्तवाक्यस्याप्रमाण्यापत्तेः । अत एव-

अक्षपादप्रणीते च काणादे सांख्ययोगयोः ।
त्याज्यः श्रुतिविरुद्धांशः श्रुत्यैकशरणैनृभिः ॥ १ ॥
जैमिनीये च वैयासे विरुद्धांशो न कश्चन ।
श्रुत्या वेदार्थविज्ञाने श्रुतिपारङ्गतौ हि तौ ॥ २ ॥ ।
न्यायतन्त्राण्यनेकानि तैस्तैरुक्तानि वादिभिः ।
हेत्वागमसदाचारैर्यद्युक्त्तं तदुपास्यताम् ।। ३ ।।

इतिपराशारीयमोक्षधर्मवाक्याभ्यां विरोध इति परास्तम् । अनयोरप्युक्तभगवद्वाक्यैकवाक्पतया तत्र तात्पर्याभावादिति ।

अत्र साङ्ख्यपदं च योगरूढम्, सम्यक् ख्यायतेऽनेनेति व्यु

२५
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका ।

यिताऽवधेयवचनो भवति प्रेक्षावताम् । अप्रतिपित्सितमर्थं तु प्रतिपादयन् ‘नायं लौकिको नापि परीक्षकः’ इति प्रेक्षावाद्भिरुन्मत्तवदुपेक्ष्येत । स चैषां प्रातिपित्सितोऽर्थो यो ज्ञातः सन् परमपुरुषार्थाय कल्पते,


त्पत्तेः । किं तदाख्याति ? इत्याकाङ्क्षायां रूढ्यर्थतावच्छेदकमुक्तं महाभारतादौ

सङ्ख्यां प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षत ।
तत्त्वानि चतुर्विंशतिस्तेन साङ्ख्याः प्रकीर्तिताः ॥ १ ॥

इत्यादि ।

प्रतिपित्सितं-ज्ञातुमिष्टम् | ज्ञातत्वप्रकारकेच्छाविषय इति यावत् । अवधेयवचनः श्रोतव्यवचनः, श्रद्धेयवाक्य इति यावत् । ननु बालबुद्धीनामजिज्ञासितेऽप्यर्थे प्रवृत्तिदर्शनात्तदर्थमेव शास्त्रं स्यादित्यत आह-प्रेक्षावतामिति । प्रकर्षेणेक्षा प्रेक्षा हेयोपादेयविषयिणी बुद्धिस्तद्वताम् । एकवचनं तु तादृशस्य दौर्लभ्यसूचनाय । तदेव व्यतिरेकेण समर्थयते अप्रतीति । ननु पञ्चविंशतितत्त्वविदो लौकिकव्यवहाराती तत्वेऽपि शास्त्रच्यवहारकुशलत्वात्कथं प्रेक्षावद्भिरुपेक्षणीयत्वमितेि चैत्, तत्राह-परीक्षक इति । सुखसाधनयागादीनां प्रतिपित्सि- तार्थत्ववारणाय स्वयमेव प्रतिपेित्सितमर्थं दर्शयति--स चैषामिति । यो ज्ञातः सन् परमपुरुषार्थाय कल्पते स पेक्षावतां प्रतिपित्सितोऽर्थ इत्यन्वयः । स चात्यन्तदुःखहानिरुपमोक्षसाधनी- भूतसत्त्वपुरुषविवेकविषयौ सत्त्वपुरुषौ तादृशमुख्यपदार्थावित्यर्थः । व्यक्ताव्यक्तज्ञलक्षण इत्यन्ये । एतदेवोक्तं भाष्ये ‘तदिदं मोक्षशास्त्रं चिकित्साशास्त्रचतुर्व्यूहम् । यथा हि रोगः, आरोग्यम्, रोगानिदानम्, भैषज्यामिति चत्वारो व्यूहाः समूहाश्चिकित्साशास्त्रस्य

प्रातिपाद्याः, तथैव हेयम्, हानम्, हेयहेतुः, हानोपायश्चेति

२६
सटीकसाङ्ख्यतत्त्वकौमुद्याम् ।

इति प्रारेिप्सितशास्त्रविषयज्ञानस्य परमपुरुषार्थसाधनहेतुत्वात् तद्विषयजिज्ञासामवतारयति -


चत्वारो व्यूहा मोक्षशास्त्रस्य प्रतिपाद्या भवन्ति, मुमुक्षुभिrजिंज्ञा- सितत्वात् । तत्र त्रिविधं दुःखं हेयम्, तदत्यन्तनिवृत्तिर्हनम्, प्रकृ- तिपुरुषसंयोगद्वारा चाविवेको हेयहेतुः, विवेकख्यातिस्तु हानोपाय इति व्यूहशब्देन चैषामुपकरणसंग्रहः' इति । इति प्रारिप्सितोति। अत्रेतिशब्दो हेत्वर्थः । यतः शास्त्रविषयः प्रेक्षावज्जिज्ञासा विषयोऽपेक्षितोऽत इत्यर्थः । प्रारिप्सितस्यारब्धुमिष्टस्य शास्त्रस्य यो विषयोऽर्थस्तस्य यज्ज्ञानं तस्येत्यर्थः । एतस्य परमपुरुषार्थसाध- नत्वेऽन्वयः । तत्र साधनपदं तज्ज्ञानपरम् । तथाच शास्त्रविषयज्ञान- सम्बन्धिपरमपुरुषार्थसाधनत्वप्रकारकज्ञानहेतुकामिति समुदायार्थः । परमपुरुषार्थसाधनत्वादिति पाठस्तु सुगम एव । तद्विषयजिज्ञासाम्-शास्त्रविषयजिज्ञासाम् । ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासेति व्युत्पत्त्या विवेकख्यातिरूपहानोपायविषयकेच्छामिति यावत् ।

नचैवं ‘जिज्ञासा तदभिघातके' इत्यादिना हानोपाय- विषयजिज्ञासाबोधनात्तेन विरोध इति वाच्यम् । तत्रत्यजिज्ञासापदेन ‘यो ज्ञातः सन्'इत्याद्यविरोधाय मुख्यशास्त्रार्थपुंप्रकृतिविषयकजिज्ञासाया विवक्षितत्वेऽपि तस्यां विशेषणांशाविषयकत्वावश्यकतया तत्रैव तात्पर्यकल्पनेनाविरोधात ।

तद्विषयां ज्ञानविषयिकामित्युक्ते न पूर्वोक्तदोष इत्यन्ये । तन्न । ज्ञानविषयकज्ञानस्य परमपुरुषार्थसाधनत्वाभावेन ‘यो ज्ञातः सन् इत्यादिग्रन्थविरोधापत्तेः । तथाचैतस्य शास्त्रस्यैव तादृशज्ञानहेतुत्वा तत्र प्रेक्षावतां प्रकृत्तिरुपपन्नेति भावः । जिज्ञासापदेनानुबन्धचतुष्टयमपि सूचितम् ।

ननु दुःखत्रयाभिघातात्'इत्थादिना दुःखसम्बन्धस्य स्वहान

हेतुजिज्ञासाहेतुत्वं प्रतीयते । तच्च न सम्भवति, तस्य जिहा

२७
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका ।

दुःखत्रयाभिघाताजिज्ञासा तदपघातके हेतौ।
दृष्टे साऽपार्था चेन्नैकान्तात्यन्ततो ऽभावात् ॥ १ ॥

एवं हि शास्त्रविषयो न जिज्ञास्येत् , यदि दुःख्खं नाम जगाति न स्यात्, सद् वा न जिह्वासितम्, जिहासितं वा अशक्यसमुच्छेदम् । अशक्यसमुच्छेदत्ता च द्वेधा-दुःखस्य नित्यत्वात्, तदुच्छेदोपायापरिज्ञानाद्वा । शक्यसमुच्छेदत्वेऽपि च शास्त्रविषयस्य ज्ञानस्यानुपायत्वाद्वा, सुकरस्योपायान्तरस्य सद्भावाद्वा ॥

तत्र ‘न तावद् दुखं नास्ति, नाप्यजिहासितम्’इत्युसितत्वाभावात् । नहि सम्भवति अजिहासितस्य स्वहानहेतौ जिज्ञासाहेतुत्वम्, सुखसम्बन्धादौ तथा अदर्शनात् । तथा च तस्य प्रतिकूलवेदनीयत्वेन जिहासितत्वं व्युत्पादयन् व्यतिरेकमुखेन जिज्ञासां समर्थयते—एवं हीत्यादिना । एवं वक्ष्यमाणप्रकारे सति ।

ननु शास्त्रविषयविज्ञानस्यार्थसिद्धेरभावात्किं तज्जिज्ञासयेत्याशङ्का व्यतिरेकमुखेन तृतीयविकल्पावान्तरविभागसहितविकल्पपञ्चकद्वारा विषयस्य प्रयोजनवत्वेन जिज्ञासां समर्थयते—एवं हीत्यादिना इत्यन्ये ।

शास्त्रविषयः प्रकृतिपुरुषरूपः । जिहासितम् विभागाश्रयत्वेनेच्छाविषयम् । ‘यदि दुःखम्’ इत्यत्रत्य-‘यदि'शब्दोऽत्रानुषञ्जनीयः । तथाच 'सद् वा यदि न जिहासितम्'इत्यन्वयः । एवं जिह्वासितमित्यादावप्यूह्यम् । तत्र तेषु मध्ये । ‘तावत्' इत्यस्य ‘उक्तम्'इत्यत्रान्वयः । इत्युक्तामिति । अत्रेतिशब्दः

‘तत्र न तावत्'इत्याद्यर्थद्वयपरः । तथाच ‘दुःखत्रयाभिघाताद्’

२८
सटीकसाङ्ख्यतत्त्वकौमुद्याम् ।

त्क्तम्-“दुःखत्रयाभिघातादू' इति । दुःखानां त्रयं दुःखत्रयम् ।


इतिपदेन तादृशार्थद्वयं बोधितमित्यर्थः । दुःखानां त्रयमिति । अत्र त्रयपदं व्यूह्त्रयपरम् । आध्यात्मिकादेरपि प्रत्येकं नानात्वात् । अभेदः षष्ठ्यर्थः । तथाच दुःखाभिन्नव्यूहत्रयमित्यर्थः । अन्यथा दुःखसम्बन्धि तद् अन्यदेव किञ्चित् प्रतीयेत ।

अत्र त्रिपदं न्यूनाधिकसङ्ख्याव्यवच्छेदायेति केचित् । तदभिघातकेत्यत्र तत्पद्स्य दुःखसामान्यपरामर्शत्वाय तद् इत्यपरे । छ्

ननु “सङ्ख्याया अवयवे तयप्'(पा. सू. ४१ पा.२ अ. ५) त्यनेनावयवे वर्तमानात्सङ्ख्यावाचकाच्छब्दादवयविनि तयपूप्रत्यये विहिते तेनैवाभेदलाभे अभेदः षष्ठ्यर्थ इत्यसङ्गतम् । न च सूत्रेऽवयविबोधकपदाभावात्कथमवयविलाभ इति वाच्यम् । अस्येत्यधिकारात्। अत एव ‘अवयवे या सङ्ख्येत्युच्यते । अवयवशब्दोऽयं गुणब्दः, अस्यत्यनुवर्त्तते,तन य प्रांत अवयवा गुणस्तस्मिन्नवयविनि प्रत्ययेन भवितव्यम्'इंति महाभाष्यमपि सङ्गच्छते । ‘अवयवे या सङ्ख्या 'इति भाष्यं तु कैयटेन ‘अवयवे यः सङ्ख्यावाची शब्दो वर्तते तस्मादस्येत्यधिकारद्वयविनेि प्रत्ययो भवति'इतेि व्याख्यातम् । अवयवे. प्रत्ययविधाने च पञ्चावयवा. दशावयवा इत्यत्रापि स्यात् । अत एव ‘त्रयोऽवयवा अस्य तत् त्रयम्'इतितत्त्वबोधिनिीकारोक्तिरपि सङ्गच्छते । अन्यथाऽवयविपरत्वतात्पर्यकास्येतिकथनानुपपत्त्तेरिति चेत्, न । प्रत्ययस्याभेदार्थकत्वाभावेनार्थादभेदलाभेऽपि शब्देनालाभात् । नच प्रकृते समुदायस्यावयवारब्धत्वाभावाद् ‘अवयवारब्धो यो अवयवी' इति कैयटोक्तिर्विरुद्धेति वाच्यम् । ‘घटत्रयं पटत्रयम्'इत्यादौ बाधापत्त्या तद्वा क्यस्थयोगक्षेमसाधारणारब्धत्वपरत्वात् । नच कर्मधारया-


२९
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका ।

तत् खलु आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम् आधिदैविकञ्च इति । तत्राध्यात्मिक द्विविधम्-शारीरं मानसं च । शारीरंवातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनिमिपत्तिरिति शङ्काम् । ‘विशेषणं(१) पूर्वम्'इति विशेषणस्य त्रयपदस्य पूर्वनिपातापत्तेः । त्रिदुःखाभिघाताद्, त्रयदुःखाभिघा ताद्'इत्युक्तौ छन्दोभङ्गापत्तेरिति ।

आध्यात्मिकमिति ! अत्रात्मपदं स्वसङ्कातपरम् । सङ्का तश्च मन:शरीरेन्द्रियरूपः । विभक्तयर्थे अव्ययीभावाद् ‘आत्मानि इत्यध्यात्मं तान्निमित्तमाध्यात्मिकम्(२) । तत्त्वं चान्तरोपायसाध्यत्वम् । अन एवान्तरमिदमित्याचक्षते । आधिभौतिकमित्यत्र भूतपदं व्याघ्रचौरादिप्राणिपरम्, न पृथिव्यादिभूतपरमपि, देवपदेनैव तेषां लाभात् । नच पृथिव्यादिषु देवशब्दप्रवृत्तौ मानाभाव इति वाच्यम् । “इमास्तिस्रोदेवताः' इत्यादेर्मानत्वात् । टीकास्थस्थावरपदं तु लौकिकाभिप्रायेणेति । तन्निमित्तमाधिभौतिकम् ।

आधिदैविकमित्यत्र देवपदेन पृथिव्यादयोऽपि ग्राह्याः, तन्निमित्तमाधिदैविकम् । बाह्वोपायसाध्यत्वाद्विविधमिदं वाह्यमित्याचक्षते ।

बाह्येन्द्रियाणि शरीरेऽन्तर्भाव्य साधनद्वैविध्येनाद्यस्य द्वैवेिध्यमाह- शारीरं मानसं चेति । ननु सर्वस्यापि दुःखस्य मनोधर्मत्वेन मानसत्वात् कथं मानसत्वामानसत्वव्यवहार इति चत्,


(१) “उपसर्जनं पूर्वम्” इत्यनेन समासाविधायकशास्रघटक- प्रथमान्तपदबोध्यस्योपसर्जनस्य समसे पूर्वनिपात इत्यर्थकेन विशेषणस्य पूर्वनिपातबोधनादिति भावः । (२) “अव्ययं विभक्तिसमीप-'इत्यनेन सूत्रेण सप्तम्यर्थकाधि शब्दस्यात्मशब्देन समासे ततोऽध्यात्मादित्वाठ्ठ्ञि रूपम् ।

एवमग्रेऽपीति बोध्यम् ।

३०
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्याम् ।

त्तम्, मानसं कामक्रोधलोभमोहभयेर्ष्यविषादविषय- विशेषादर्शननिबन्धनम् । सर्वञ्चैतदान्तरिकोपायसाध्य- त्वाद्ध्यात्मिकं दुःखम् । बाह्योपायसाध्यं दु:ग्वं द्वेधा- आधिभौतिकम्, आधिदैविकञ्च । तत्राधिभौतिकं मानुषपशुमृगपक्षिसरीसृपस्थावरानिमित्तम्, आधिदैविकं तु यक्षराक्षसविनायकग्रहाद्यावेशनिबन्धनम् ।

तदेतत् प्रत्यात्मवेदनीयं दुःखं रजःपरिणामभेदो न ।


न । मनोमात्रजन्यत्वाजन्यत्वाभ्यां मानसत्वामानसत्वव्यवहारात् ।

अत्रेदं बोध्यम्-दुःखं द्विविधम्-आन्तरं बाह्यं च । आद्यं द्विविधं शारीरं मानसं च । अन्त्यमपि द्विविधम्-आधिभौतिकमाधिदैविकं चेत्येवं विभागसम्भवे त्रैविध्यकथनमसङ्गतम् । अत एव बाह्योपायसाध्यं च दुःखं द्विधेति उभयसाधारणधर्मोपपादकाग्रिमतद्ग्रन्थोऽपि सङ्गच्छते। अन्यथा तदुपपादनस्य निष्प्रयोजनत्वापत्तेः । वातपित्तेतेि । वातपित्तादीनां शरीरस्थूणात्मकत्वान्न तज्जन्यस्य दुःखस्य शरीर- निमित्तकत्वानुपपत्तिः । एवमग्रेऽपि बोध्यम्। कामादयस्तु पूर्वं व्याख्याताः । यक्षराक्षसेति । पृथिव्यादिकमप्युपलक्षणीयमित्युक्तं प्राक् । अन्यथा पाषाणादिपतनदाहशीतादिजन्यस्यासङ्ग्रहापत्तेः । दुःखत्वे अनुभव एव मानमित्याह--तदेतदिति । ‘आत्मानमात्मानं प्रति'इति वीप्सायामव्ययीभावसमासे प्रत्यात्मम्, तेन वेदनीयं साक्षात्कृतमित्यर्थः । तस्य कारणमाह-रजःपरिणा मेति । परिमाणभेदः कार्यविशेषः । परिणामग्रहणं तु विवर्तारम्भकार्य- वारणाय । स्वकारणाभिन्नसमसत्ताकत्वं परिणामत्वम् । कारणाििभन्नन्यूनसत्ताकत्वं विवर्तकार्यत्वम् । स्वभिन्नत्वे सतेि समवेतत्वमारम्भकार्यत्वम् । विशेषपदं च लोभादिव्यावर्त्तनाय ।

ननु मोक्षो नाम बन्धनिवृत्तिः, सं च बन्धः स्वाभाविक उत

आगन्तुक इति । आद्ये नाशायोगः । नह्यग्नेः स्वाभाविकादौष्ण्या

३१
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका ।

शक्यतं प्रत्याख्यातुम् । तद् अनेन दुःखरयेणान्तःकरणवर्तिना चेतनाशात्तेः प्रतिकूलवेदनीयतयाऽभिसम्बन्मोक्षः सम्भवति, स्वाभाविकस्य यावद्द्रव्यभावित्वात् । नच स्वाभाविकमपि पटस्य शैक्यं रागद्रव्येणापनीयते, बीजस्य स्वाभाविक्यप्य- ङ्कुरशक्त्तिरग्नेिति वाच्यम् । यावद्द्रव्यभाविन आश्रयापाय- मन्तरेणापायासम्भवेन पटादिशौक्ल्यादेस्तिरोधानात् । अन्यथा रजकादिव्यापारैयोगिसङ्कल्पादिना च रक्तपटभृष्टबीजयोः पुनः शौक्ल्यस्याङ्कुरशक्तेश्चाविर्भावो न स्यात् । न च दुःखशक्तितिरोभाव एव मोक्षो भवत्विति वाच्यम् । योगीश्वरस- ङ्कल्पादिना भृष्टीजेष्विव शक्त्युद्भवे पुनर्बन्धापत्तेः । द्वितीये तन्नि- मित्तापरिज्ञानादजिज्ञास्यत्वामेत्याशङ्कां निराह--तदनेनेत्यादिना । तत् तस्माद्,दुःखस्य प्रत्याख्यातुमशक्यत्वादित्यर्थः । 'नाप्यजिहा- सितम्'इत्युक्तं तत्र हेतुमाह-प्रतिकूलवेदनीयतयेति । द्वेषविषयतयेत्यर्थः । ननु परनिष्ठस्य दुःखस्य शात्रुगतदुःखस्येव न प्रतिकूलत्वं स्वसम्बन्धित्वाभावादित्याशङ्काह-चेतनाशक्तरिति । अभिघात इतेि । अभेि सम्मुखं हन्ति गच्छतीत्यभिघातः प्रतिबिम्बाख्यो विकारोऽन्तःकरणपरिणाम एव सम्बन्धः, एतन्मते अध्यासाद्यभावात् |

एतस्मिन् दर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुदृष्टयः ॥
इमास्ताः प्रतिबिम्बन्ति सरसीव तटदुमाः ।। १ ।।

इतिस्मरणात् । “कुसुमवच मणिः"(१) (सां.सू.अ. २सू.३५) इति सूत्राच । अत्र दृष्टिपदं बुद्धिवृतिसामान्यपरं युक्तिसाम्यात् । दुःखस्यान्तःकरणत्वे श्रुतिरुक्ता । युक्तिस्तु वक्ष्यते । सम्ब-


(१) ‘अत्र सूत्रे चकारो हेतौ । कुसुमेनेच मणिरित्यर्थः । यथा जपाकुसुमेन स्फटिकमणी रक्तोऽस्वस्थो भवति, तन्निवृत्तौ च रागशून्यः स्वस्थो भवति तद्वद्'इति भाष्यम् ।


३२
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्याम् ।

न्धोऽभिघात इति । एतावता प्रतिकूलवे द्नीयत्वं जिहासाहेतुरुक्तः ।

यद्यपि न सन्निरुध्यते दुःखम्, तथाऽपि तदभिभवः शक्यः कर्तुमित्युपरिष्टादुपपादयिष्यते ।

तथा चोपपन्नम् “तदपघातके हेतौ” इति । तस्य दुःखत्रयस्य अपघातकस्तदपघातकः । उपसर्जन्धादिपदं विहायाभिघातपदोपादानं तु सम्बन्धिविशेषलाभाय, तस्य च प्रतिकूलतासूचनाय । नाप्यजिहासितमित्यत्रोक्तहेतुमुपसंहरति-एतावतेति एतावता-चेतनाशक्तेः प्रतिकूलतया दुःखसम्बन्धकथनेन। रजःपरिणामभेदस्य दुःखस्यैतन्मते नित्यत्वाद- शक्यसमुच्छेदतेत्युक्तं तदनूद्य निराकरोति--यद्यपीत्यादिना । न सन्निरुध्यते-निरन्वयं यथा स्यात्तथा न नश्यति । तद्भिभवः, अनागतस्य दुःखस्यानुत्पाचिः । यथा चैतत्तथोक्तं प्राक् । यत्तु अभिभवो नाम विवेकख्यत्या तदसम्बन्धतामात्रम्, न तु तस्य नाशः, कार्यमात्रस्य सत्यादित्वात् इति । तन्न । एतन्मते सम्बन्धस्यापि सत्यत्वात् । सम्बन्धिनः सत्त्वे सम्बन्धस्यापि एतेन विवेकिनमात्मानं विहायान्यत्र दुःखं गच्छतीति परास्तम् । उपरिष्टादिाति ।

तेन निवृत्तप्रसवामर्थवशात्सप्तरूपविनिवृत्ताम् ॥

प्रकृतिं पश्यति पुरुषः प्रेक्षकवदवस्थितः स्वस्थः । इत्यादाविति । (सां० का० ६५ )

प्रसवनिष्ठत्या तन्निरोधस्य व्युत्पादनीयत्वादत्र नोक्तम् । प्रति कूलवेदनीयत्वेन दुःखस्य जिहासितत्वात्स्वापघातकाजिज्ञासाहेतुत्वं सम्भैवतीत्युक्तमुपसंहरति-तथाचोपपन्नमिति । तथाशब्दस्तस्मादित्यर्थे । तथाच जिहासितत्वात्तस्योक्तहेतुत्वमुपपन्नमित्यर्थः ।


३३
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका ।

नस्यापि बुद्धया सन्निकृष्य(१) ‘तदा' परामर्शः ।


ननु तदादीनां पूर्वप्रधानपरामर्शकत्वात्कथं समासनिविष्टस्योपसर्जनस्य दुःखस्य परामर्श इत्याशङ्काह-उपसर्जनस्येति । तथाच शक्त्यानन्त्यभिया तदादेर्बुद्धिविषयतावच्छेदकवति शक्त्तेरावश्यकतया तदा उपसर्जनपरामतर्शेऽपि न क्षतिरित्यर्थः ।

नच बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वेनावच्छेदकभानम् । घटत्वाद्यनुगमय्य बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वस्योपलक्षणतया निवेशे तत्र शक्तेरभावात् । पदार्थोपस्थितिस्तु प्रकरणादिना घटत्वादेनैव नतु बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वेनातो न पदार्थोपस्थितौ शाब्दबोधे वा तस्य भानमिति ध्येयम् ।

सन्निकृष्य, उपस्थाप्य । निष्कृष्येति पाठे तु समासात्पृथक्- तयोपस्थाप्येत्यर्थः । अत्राप्युपसर्जनस्येति विभक्तिविपरिणामेनान्वयः। तदा, तत्पदेन । परामर्शः, ज्ञानम् । इदं चोपसर्जनस्यत्यनेन सम्बध्यते । तथाच बुद्ध्योपसर्जनं सन्निकृष्य तदोपसर्जनस्य परामर्श इत्यन्वयः । एतेन सन्निकृष्येत्यस्य कर्मानुपादानात्क्रिया- न्तरकर्तुरनुपादानाञ्च बुद्धया सन्निकृष्येत्यसङ्गतामिति परास्तम् ।

केचित्तु-प्रतिबिम्बरूपदुःखसम्बन्धस्यैव प्रतिकूलतया तत्यागस्यैव परमपुरुषार्थत्वेनेप्सितत्वाद् दुःखस्य हेयत्ववर्णनं तत्पद्स्य दुःखपरत्ववर्णनं चासङ्गतमित्याहुः ।

सम्बन्धित्यार्ग विना सम्बन्धत्यागायोगाद् 'दुःखं मे मा भूत्' इत्यादिना तस्यैव जिह्वासितत्वावगमात्, “हेयं दुःखमनागतं सर्वम्’ ‘दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषप्रथ्याज्ञानानाम्-(न्या.अ.१पा.१ सू.२) “अथ त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः” (सां. सू. अ. १ सू. १) “तरति शोकमात्मवित्'इत्यादिविरोधात् दुःखनिवृत्तिरेव मोक्ष इत्यपरे ।


१ यद्यपि सर्वेषु मूलपुस्तकेषु सन्निकृष्टस्येति पाठस्तथाऽपि टीकाऽनुरोधेन तं हित्वाऽयमत्रावस्थापितः ।


३४
सटीकसाङ्ख्यतत्त्वकौमुद्याम् ।

अपघातकश्च हेतुः शास्त्रप्रतिपाद्यो, नान्य इत्याशयः ॥

अत्र शङ्कते-“दृष्टे साऽपार्था चेत्’ इति । अयमर्थः -- अस्तु तर्हि सुःखत्रयम्, हजिहासितं च तद् भवतु, भवतु च तच्छक्यहानम्, सहतां च शास्त्रगम्य


भाष्यकारास्तु प्रतिबिम्बरूपो दुःखसम्वन्धो भोगाख्यस्तन्निवृत्तिरेवपुरुषार्थः । 'दुःखं मा भुञ्जीय'इत्यापामरं प्रार्थनादर्शनात् । दुःखनिवृत्तिस्तु न पुरुषार्थस्तस्या अन्यशेषत्वात् । नच पूर्वोक्तवचनविरोधः । कण्टकादिनिवृत्तिप्रतिपादकवद् दुःखनिवृत्तेस्तादर्थ्यप्रतिपादकत्वेन विरोधाभावात् । एवं सुखमपि न स्वतःपुरुषार्थो युक्तिसाम्यात् । ‘तस्मिन्निवृत्ते पुरुषः पुनरिदं तापत्रयं न भुङ्क्तये' इत्यादिना भाष्ये व्यासदेवैरपि दुःखभोगनिवृत्तरेवपुरुषार्थत्वकथ- नाच्चेत्याहुः । दुःखत्रयप्रहाणे तदभिघातप्रहाणं पारमार्थिकमित्यभिप्राय इत्यन्ये ।

तदुच्छेदोपायापरिज्ञानाच्छास्त्रविषयस्यातदुपायत्वाद्वेत्युक्तं दूरीकुर्वन् ‘तद्विपरीतः श्रेयान्’ इत्यादिवक्ष्यमाणतदपघातकहेतुं दर्शयति-अपघातकश्चेति । शास्त्रव्युत्पाद्यः-शास्त्रैगकम्यः, । व्यक्ताव्यक्तपुरुषसाक्षात्काररूप इत्यर्थः । ‘सुकरोपायान्तरस्य सद्भावाद्वा शास्त्रविषये न जिज्ञासा ’इति यदुक्तं तच्छङ्कापरतया 'दृष्टे साऽपार्था चेद्'इतिमूलं योजयति-तत्र शङ्कन इति । दृष्ट इत्यत्र सुकरोपाय इति शेषः । शास्त्रव्युत्पादकहेतुजिज्ञासा अपार्था अपगतोऽर्थः प्रयोजनं यस्याः सा अपार्था । व्यर्थेति यावत् । तथा च सुकरोपाय सति दुःसाध्योपाय जिज्ञासा न भवतीत्यर्थः । हेयाद्यभावे । सुकरोपायस्याप्यभावेन तत्र जिज्ञासैव प्रेक्षावतां न सम्भवतीति शङ्कापनुत्तये पूर्वोपपादितमर्थमनुवदति-

आस्त्वित्यादिना । सहृताम्-समर्थो भूयात् । भवतु च

३५
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका ।

उपायस्तद् उच्छेतुम् । तथाऽप्यत्रप्रेक्षावत जिज्ञासा न युक्ता, दृष्टस्यैवोपायस्य तदुच्छेद्कस्य सुकरस्य विद्यमानत्वात्, तत्त्वज्ञानस्य तु अनेकजमन्माभ्यासपरम्परायाससाध्यतयाऽतिदुष्करत्वात् ।


शास्त्र गम्यस्तदुच्छेदोपाय इति विहाथ वक्रोक्तिस्तु शास्रोपायस्य वक्ष्यमाणतया त्दुच्छेदे सामर्थ्यानिर्णयमूचनाय । विद्यमानत्वादिति । अनेन जिज्ञासाप्रयोजकेष्टसाधनताज्ञानं सूचितम् । अनेकजन्मेति । अनेन शास्त्रविषयजिज्ञासाप्रतिबन्धकं द्विष्टासाधनताज्ञानं सूचितम् ।

नन्वध्ययनभावनानिर्णीतार्थपुरुषेणोक्ते मोक्षोपयोगिपदार्थे कतिपयदिनादिभिरेव शिष्याणां बोधोद्याल्लोके बहुषु तथाथॉपलब्धेः कथमनेकजन्मसाध्यत्वोक्तिः । मुख्योपायस्तु लौकिको धनं विवेकश्च । सच महाकालायाससाध्यः । उपसर्जनोपाया अपि शारीरकदुःखानिष्टत्तये भिषजां वरैरुक्तास्तेऽपि दुर्लभास्तेषां भिषजां सर्वत्र सर्वदाऽवस्थानासम्भवात् । नच येन केन चिन्निर्वाहः । अभ्यासप्रतिभादितारतम्येनैकेन निर्वाहासम्भवात् । सर्वत्र सर्वदैकस्याप्यभावात् । मानसस्यापि मनोज्ञस्त्र्पादेर्महायाससाध्यत्वाद्भ- रणमरणादित्राअसजनकत्वाञ्च। एवमाधिभौतिकस्याप्युपायस्य नीतिशास्त्राभ्यासकुशलताया अत्या- याससाध्यत्वात् । तद्वन्निरत्ययस्थानाध्यासनादयः । एवमाधिदैविकस्य मणिमन्त्राद्युपायस्य दुःसाध्यत्वात्पुनारक्षणानुष्ठानाद्यपेक्षत्वाञ्च । विवेकस्थलेऽनुष्ठेयाभावादेतदपेक्षया विवेकस्यातिसुलभत्वाञ्च । एवं विषयस्य सुकरत्वकथनासङ्गतिर्दुर्वारा इति चेत्, न । अभिप्रायानवबोधात् ।

तथाहि-आत्मा बुद्धिप्रतिबिम्बितः स्वस्मिन् प्रतिबिम्बितं बुद्धिगतं

दुःखं प्रकाशयति नतु बिम्बरूपेण कर्मकर्तृविरोधात् । सुखदुःखादि

३६
सटीकसाङ्ख्यतत्त्वकौमुद्याम् ।

प्रकाश एवात्मनो भोगः । अगृहीतासंसर्गकमुभयविषयकम् ‘अहं चेतना'इत्याद्याकारकं ज्ञानमविवेको वृत्तिरूपः प्रतिबिम्बात्मना पुरुषधर्मस्तत्प्रयुक्त एव पुरुषस्य तापः । तथाच स्वाभासविशिष्टबुद्विारा दुःखप्रतिबिम्बाश्रयत्वेनात्मानं प्रकाशयति । अयमेव पुरुषस्य बन्धः । 'बुद्धिगतदुःखप्रतिविम्बोऽयम्, अहं तु तदन्यः'इति बुद्धिगतविवेकोऽयम्, प्रतिबिम्बात्मना पुरुषधर्मस्तन्निवर्तक इति । पुरुषस्य भोक्तृत्वं निरूपकतासम्बन्धेन सुखाद्याकारबुद्धिगतप्रतिबिम्बाश्रय त्वमुक्तरूपं वा । प्रकृतिश्च नित्या सदा प्रसवस्वभावा स्वतन्त्रेति मुक्तपुरुषं प्रति सृष्टिद्वारा भोगापवर्गाय न प्रवर्त्तते । यथा-‘अमा त्यादयो राज्ञोऽर्थ सम्पाद्य कृतार्थाः सन्तो न पुनाराजार्थं प्रवर्त्तन्तेऽन्यार्थे तु प्रवर्तन्ते’ इति सिद्धान्तस्तस्य च निर्युक्तिक- त्वेनानेकजन्माभिरपि विदुषामनिर्णयात् । तथा हि-दुःखहेतो बुद्धिवृत्तिरूपाविवेकस्य प्रतिबिम्बरूपेण पुरुषे स्थितस्य सत्वपुरुषान्यता- ख्यातिरूपसाक्षात्कारनिवर्त्त्यत्वं यदुक्त्तं तन्न संभवति, वृत्त्यन्तरोत्पत्यादिनैव तद्वृत्तिनाशे तत्प्रतिबिम्बस्यापि नाशेन सहजत एव दुःखनिवृत्तिरूपमोक्षः स्यात् । नच विरोधिवृत्तिनाशे पुनस्तदुत्पादने न तदत्यन्तनिवृत्तिरूपमोक्षः स्यात् । नच विरोधिवृत्तिनाशे पुनस्तदुत्पादने न तदत्यन्तनिवृत्तिरिति वाच्यम् । साक्षात्काररूपवृत्तिनाशेऽपि पुनस्तदुत्पादसम्भवेन बन्धानिवृत्यापत्तेः समत्वात् । नचाविवेकरूपवृत्तिः साक्षात्कारपर्यन्तमेकैव वृत्य- न्तराणां तद्विरोधत्वाभावेन तन्नाशानभ्युपगमात्, तन्नाशोत्तर साक्षात्कारेण नष्टस्य पुनरुत्पादानभ्युपगमान्न क्षतिरिति वाच्यम् । पूर्वपरिणामतिरोधानं विनोत्तरपरिणामादर्शनात् । उपाधिसन्निधौ ज़्‘दर्पणस्थमुखाद्भीवास्थमुखं भिन्नम्’इति निश्चयेन प्रतिबिम्बनिवृत्तेरदर्शनाञ्च । नच स्वस्ववृत्याश्रयबुद्धेरव तिरोधा- नाभ्युपगमान्न दोषः । पुनरुत्पादसम्भवात् । अन्यथा' चलं

गुणवृत्तम्'इति न्यायसिद्धस्य ‘सरूपविरूपपरिणामाभ्यां न कदाचेि

३७
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका ।

तथा च लौकिकानामाभाणकः-

अक्के चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्दतं व्रजेत् ॥
इष्टस्यार्थस्य संसिद्धौ को विद्वान् यत्नमाचरेत्॥ इति॥

सन्ति चोपायाः शतशः शारीरदुःखप्रतीकारायेषत्करा भिषजां वरैरुपदिष्टाः । मानसस्यापि सन्तापस्य प्रतीकाराय मनोज्ञस्त्रीपानभोजनविलेपनवस्त्रालङ्कारादि- विषयसम्प्राप्तिरुपायः सुकरः । एवमाधिभौतिकस्यापि दुःखस्य नीतिशास्त्राभ्यासकुशलतानेिरत्ययस्थानाध्यासनादिः प्रतीकारहेतुरीषत्करः । तथाऽऽधिदैविकस्यापि मणिमन्त्रौषधाद्युपयोगः सुकरः प्रतीकादपि वियुज्यतेऽचेतनम्' इतिसिद्धान्तस्य भङ्गापत्तेः । न च ‘अमात्यवत् कृतार्था सती तं प्रति न वर्तते' इति युक्तमिति वाच्यम्। दृष्टान्तवैषम्यात् । व्यापकप्रधानस्य जायमानानां बुद्विद्वारा दुःखादिपरिणामानां व्यापके मुक्तपुरुषे प्रतिबिम्बनिरोधस्य कपिलेनापि कर्तुमशक्यत्वाच्च । योगमाहात्म्यादङ्गीकारे त्वन्यदपि स्यात्। इत्थं चैतदपेक्षया लौकिकोपायस्य सुकरत्वकथनमिति ।

लौकिकोऽप्ययं न भवतीति सूचनाय लौकिकीं सम्मतिमाह--तथाचेति । आभाणकः-अप्रसिद्धो वाक्यरूपः शब्दः । तदेव दर्शयति अक्के इति । अके गृहकोणे । मर्ध्र्वर्थीति शेषः । मधुपदमभिलाषितविषयपरम्, पर्वतपदमतिदुष्करोपायसाध्यपरम् । तदेव दर्शयति- इष्टस्येत्यादिना । इष्टस्याभिलषितस्य संसिद्धौ सम्प्राप्तौ । कचित्सम्प्राप्तावित्यैव पाठः । उपाया इत्युपदिष्टा इत्यत्रान्वेति । भिषजां वरैः-उत्कृष्टवैधैः । उत्कषश्चाध्यापनम्, दुर्गतादिभ्यः स्वभैषजदानादि च । निरत्ययस्थानं बाधनशून्य स्थलम् । अध्यासनादि उपवशनादि च । माणमन्त्रादात्यादिपदेनैौषधादि ।

उपयोगः-मण्यादेर्धारणम्, मन्त्रादेः पाठादि ।

३८
सटीकसाङ्ख्यतत्त्वकौमुद्याम् ।

रोपाय इति ॥

निराकरोति-“न ?' इनि । कुतः ? । * एकान्तात्यन्ततोऽभावात्' । एकान्तो दुःखनिवृत्तेरवश्यम्भावः अत्यन्तो निवृत्तस्य दुःखस्य पुनरुत्पादः त्योरेकान्तात्यन्तयोरभाव एकान्तात्यन्ततोऽभावः। षष्ठीस्थाने सार्वविभक्त्तिकस्तसिः।

एतदुक्त भवति यथाविधि रसायनादिकामिनीनीतेि- शास्त्राभ्यासमन्त्रादुपयोगेऽपि तस्य तस्याध्यात्मिका-


विमतं मोक्षसाधनं न प्रेक्षावाज्जिज्ञास्यं तत्साधनान्तरापेक्षया बह्वायाससाध्यसाधनत्वात्सम्मतवदिति शङ्काऽभिप्रायः ।

दुःखनेिवृत्तिपदानुषङ्गेनार्य्यां योजयति-एकान्त इत्यादिना । निवृत्तस्य-निवृत्तजातीयस्य । तेन निवृत्तस्य यः पुनरनुत्पा- दस्तस्य संसारदशायामपि सत्त्वे न क्षतिः ।

ननु शास्त्रगम्योपायजिज्ञासा न व्यर्था एकान्तात्यन्तदुःख- निवृत्यभावादिति हेत्वसिद्धिनिरासाय दृष्ट इत्यनुषङ्गे तुल्यवि- त्तिवेद्यतया दृष्टोपायस्यात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिसाधनत्वाभावपरतया मूलं योजयितुमाह--एतदुक्तं भवतीति । तथाच दृष्टोपायस्य तादृशेष्टसाधनत्वाभावाद्विशेषणासिद्धया उक्तहेत्वसिद्धिरिति भावः ।

प्रयोगस्तु विमतमिष्टसाधनं न प्रेक्षावज्जिज्ञास्यमुक्त्तेष्टसाध- नत्वाभावात्संमतवदिति । प्रयोगान्तरं च स्वयमूह्यम् ।

रसायनमणिमन्त्रादयो नात्यन्तद्ःखनिवृत्तिहेतवः मुक्त्तिहेतुतया वेदानुक्तत्वात्सम्मतवव्द्यतिरेके तत्त्वज्ञानवदित्यन्ये ।

यथाविधीति तु मन्त्रान्तेषु सम्बध्यते । ननु दुःखस्य निमृत्ते- रदर्शनेनैकान्तिकदुःखनिवृत्तिसाधनत्वाभावसाधनेऽसिद्धोऽयं हेतु-

र्दुःखनिवृत्तेर्दशनादित्याशङ्क्या तस्य तस्येति । तथाकचिन्निवृते

३९
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका ।

देर्दूःखस्य निवृत्तेरद्दर्शनाद् अनैकान्तिकत्वम्, निवृत्तस्यापि पुनरुत्पत्तिद्दर्शनाद् अनात्यन्तिकत्वम्, इति सुक-


र्दर्शनेऽपि नियमासिद्धया नियमवटितसाधनत्वासिद्धिरित्यर्थः । एतेन तस्येति लेखकप्रमाद इति परास्तम् । यस्य कस्य चिद् दुःखस्य लाभसूचनेन सार्थकत्वात् । निवृत्तस्येति । पूर्वव्द्याख्येयम् । नचैकान्तिकत्वविशेषणं व्यर्थं प्रकृतेऽनुपयोगादनैकान्तिकत्वसाधने धनार्जनादो जिज्ञासादिदर्शनाच्चेति वाच्यम् । सुकरोपाये जिज्ञासा दिसम्भवेऽपि महायाससाध्ये तादृशोपाये जिज्ञासाद्यसम्भवात् ।

हेतुद्वयबोधकामिदमित्यपरे ।

यत्तु बुद्धेः पुनरुत्पादापत्तिस्तन्न । जहतेति व्याख्यावसरे दत्तोत्तरत्वात् ।

यद्यपि यत्किञ्चिद्बुद्ध्यदेर्निरन्वयनाशोऽपि विद्यमानबुद्धयादि- परिणामानां व्यापके पुरुषे प्रतिबिम्बो निरोद्धुमशक्यस्तथाऽप्युक्त- स्वस्वबुद्धिभावापन्नेत्यादिविशेषणाभावेन शिष्टाभावसंभवात् ।

दुःखनिवृत्तेरैकान्तिकत्वं च नियमेन स्वाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकत्वम् । नियमस्तु यत्र यत्क्षणावच्छेदेन यद्धर्मावच्छिन्नसामग्री तत्र तदुत्तरक्षणे तद्धर्मावच्छिन्नोत्पत्तिरिति व्याप्तिः । दुःखनिवृत्तेरात्यन्तिकत्वं च स्वसमाना- धिकरणदुःखासमानकालीनत्वम् । स्वमोक्षदशायां स्वसमाना- धिकरणदुःखाभावेन दुःखध्वंसस्य तदसमानकालीनत्वाल्लक्षणसमन्वयः । संसारिणां दुःखसत्त्वेनेदानीन्तनदुःखध्वंसे तदसमानकालीनत्वाभावान्नातिव्याप्तिः । दु:खासमानकालीन- त्वमात्रस्य दुःखध्वंसविशेषणत्वे चरममोक्षे लक्षणसमन्वयेऽपी दानीन्तने शुकवामदेवादिमोक्षे स्वव्यधिकरणास्मदादिदुःखसमानकालीनतया

लक्षणसमन्वयो न भवतीत्यतः स्वसमानाधि

४०
सटीकसाङ्ख्यतत्त्वकौमुद्याम् ।

करणत्वं दुःखविशेषणतयोपात्तम् । उपान्त्यदुःखध्वंसस्यापि ता- दृशचरमदुःखसमानकालीनतया न तत्रातिव्याप्तिः । नच सुषुप्तिदशायां दुःखाभावे दुःखध्वंसे तादृशदुःखसमानकालीनत्वाभावादतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तादृशदुःखासमानकालीनत्वस्य तादृशदुःखसमानकालीन- भिन्नत्वरूपतया सुषुप्तिकालीनदुःखध्वंसस्य सुषुप्त्युत्तरतादृशदुःख- समानकालीनतया तदवच्छिन्नभिन्नत्वाभावात् । अत्यन्ता- भावस्याव्याप्यवृत्तित्वेऽप्यन्योन्याभावस्य व्याप्यवृत्तित्वात् । नच तथाऽपि स्वत्वस्याननुगमन लक्षणाननुगम इति वाच्यम् । स्वसामानाधिकरण्यकालिकाविशेषणतोभयसम्बन्धेन दुःखवान् यस्तद्भिन्नदुःखध्वंसस्य मोक्षरूपतयाऽननुगमाभावात् । सम्बन्धमध्ये स्वत्वस्य परिचायकतया निवेशेन सम्बन्धाननुगमस्यादोषत्वादिति ।

एतेन् दुःखध्वंसो मोक्ष इत्यत्र दुःखप्रतियोगिताको वा दुःखत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको वा तत्तत्परुषीयदुःखत्वावच्छि नमप्रतियोगिताको वा ध्वंसः ? । नाद्यः । संसारदशायामपि सत्वात् । न द्वितीयः । ध्वंसस्य प्रतियोगिजन्यतया यावद्- दुःखानां युगपदसम्भवेनामम्भवात् । अत एव न तृतीयः । तत्तत्पुरुषीययावद्दुःखध्वंसोऽपि न, यावत्वस्य दुःखविशेषणत्वे पूर्वोक्तदोषानिवृत्तेः । ध्वंसविशेषणत्वे यावत्त्वस्यानिर्णयेन मोक्षस्यानिर्णयापत्तेरननुगमाच्चेतेि परास्तम् ।

अत्र वेदान्तिनस्तु दुःखध्वंसो न मोक्षस्तस्यापुरुषार्थत्वात् । न च हेत्वसिद्धिः । 'दुःखं मे मा भूद्' इति कामनाया दुःखानु- त्पादाविषयत्वेन दुःखध्वंसे पृथकामनाऽदर्शनात् । भूतभाविदुः खध्वंसे वर्तमानतत्त्वज्ञानस्य कारणत्वासम्भवेन स्वसमाना- धिकरणस्वसमानकालीनदुःखध्वसम्प्रत्येव हेतुता वक्तव्या, तथा

च ‘उत्पन्न दुःखं मे मा भूद'इत्यादिस्वविषयकज्ञानादिनाश्यतया तत्र

४१
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका ।

तत्त्वज्ञानस्यान्यथासिद्धत्वाच्च । नच स्वसमानाधिकरणस्वस- मानकालीनयावत्प्रागभावानामुत्तरसमयसम्बन्धित्वरूपपरिपालनमेव तत्त्वज्ञानस्य फलमस्त्विति वाच्यम् । प्रतिबन्धकाभावविशिष्ट- दुःखसामग्रय दुःखोत्पादसम्भावेन तादृशफलस्यानेन कर्त्तुमशक्यत्वात् । नच दुःखानुत्पाद एव पुरुषार्थो भवत्विति वाचयम् । तत्प्रागभावस्यात्यन्ताभावस्य वा ज्ञानासाध्यत्वा ध्वंसस्य तु निरस्तत्वात् । एतेन चरमदुःखध्वंसो मोक्ष इति परास्तम् । अत्रापि पूर्वोक्तान्यथा- सिद्धत्वदोषानिवृत्तेः । दुःखप्रागभावासहवृत्तिदुःख्ध्वंसरूपचरमदुःखध्वंसर्वस्य नीलघटत्वदार्थसमाजग्रस्ततया कार्यंतानवच्छेदकत्वाच्च । आर्थसमाजग्रस्तत्वं च सामग्रीद्वयायत्तत्वम्। तच्चात्रापि विशेषणांशस्य तत्तत्प्रागभावनाशाकदुःखसाम- ग्रीस्वाव्यवहितक्षणोत्पन्नविशेषगुणोत्पादकसामग्रयोः सत्त्वादक्षतम् । नचार्थसमाजग्रस्तधर्मस्य कार्यंतानवच्छेदकत्वे प्रमाणाभाव एव बीजम्, तच्चात्रपि नास्तीति वाच्यम् । चरमदुःख्ं तत्त्वज्ञानान्नश्यतीति बोधकप्रमाणश्रुतेरन्यस्य वाऽदर्शनात् । न च चपरमदुःखमेव तत्वज्ञानादृते न भवतीति वाच्यम् । यावदुःखभावेषु नष्टेषु तत्कालीनदुःखस्यान्यत्र क्लृप्तकारणत एव निर्वाहे पृथक्कारणत्व- कल्पनाऽसंभवात् । तत्कल्पने तु अहो अतिविलक्षणस्त्वं नैयायिकमुमुक्षुर्यस्त्वं ब्रह्मलोकान्तं सुखं परित्यज्य दुःखार्थमेव यतसे ।

नच यदि दुःखनिवृत्तिर्न पुरुषार्थस्तर्हि कथं मृग्यत इति वाच्यम् । अन्यच्छानधीनेच्छाविषयत्वरूपस्वतः पुरुषार्थत्वाभावेऽपि सुखं दुःखाभावे सत्येव भवतीति सुखसाधनान्तरवत्तस्यापि सुखसाधनत्वेनेच्छाविषयत्वसम्भवात् । नचैवं हि भोजनादिसुखे सत्येव बुभुक्षादुःखें

निवर्त्तत इति दुःखनिवृत्त्यर्थमेव भोजनादिसुखं मृग्यते न तु

४२
सटीकसाङ्ख्यतत्त्वकौमुद्याम् ।

रोऽपि ऐकान्तिकात्यन्तिकदुःखनिवृत्तेर्ने दृष्ट उपाय इति नापार्था जिज्ञासेत्यर्थः ॥


तदेव तस्य समीहितमिति वैपरीत्यमपि किं न स्यादिति वाच्य म्(?) । 'शिरो मदीय याति यास्यति’ इत्यभिसन्धायोत्कटरागा- न्धानां क्षणिकसुखार्थं निन्दितपरदारग्राम्यधर्मौदौ प्रवृत्तिदर्शनात् । अत्र क्षणिकसुखकालीनदुःखाभावस्य पुरुषार्थत्व बहुकालदुःखा- नुभवायोगात् सुखसाधनताज्ञानस्यव प्रवर्त्तकत्वसम्भवे दुःखा- भावस्य पुरुषार्थत्वं परिकल्प्य तत्साधनप्रवर्तकसंग्रहायेष्टसाध- नताज्ञानस्येच्छाविषयत्वप्रवेशेन गुरुघटितस्य प्रवर्तकत्वकल्पना- पत्तेश्च “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' “विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" “ब्रह्मविद्ब्र्ह्मैव भवति" इतिश्रुत्या तत्त्वज्ञानप्रयोज्यसचिदानन्द- रूपब्रह्मप्रापेरेव मोक्षत्वावधारणात् । नचानन्दो दुःखाभाव इति । उत्कर्षापकर्षानुभवविरोधापत्तेः । उत्तरोत्तरशतगुणोत्कर्षपादक- श्रुतिविरोधाच्च ।

ननु तव मत तादृशब्रह्मणः प्रत्यग्रूपतया नित्यप्राप्तत्वात्कथं तत्वज्ञानसाध्यत्वमिति चेच्छृणु । अविद्यया जीवभेदवदानन्द भेदोऽप्यध्यस्त इति संसारदशायां जीवान्तरवदानन्दापरोक्ष्यं नास्ति, अविद्यानिवृत्तौ तु आनन्दभेदविलयात्तदापरोक्ष्यामिति तन्निवृतिद्वारा तत्त्वज्ञानमुपयुज्यत इति । तस्मात्सिद्धं जीवस्याद्वैतब्रह्मसाक्षात्काराद्भेदभ्रमनिवृत्या सच्चिदानब्रह्मावाप्तिर्मोक्ष इति दिगिति वदन्ति ।

उपसंहारर्तिसुकओपीति । न दृश्ह्टोपायः---उक्त्तधनादिरूपः । तथाच श्रुतिः-“अमृतत्वस्य तु नाशाऽस्ति वित्तेन' इत्यादि । अत्र वित्तपदं लौकिकदुःखनिवृत्तिसा-


(१) लौकिक्युक्तिरियम् । अपराधनिमित्तकं स्ववधमनुसन्धाया-

पीत्यर्थः ।

४३
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका ।

यद्यपि दुःखममङ्गलम्, तथाऽपि तत्परिहारार्थत्वेन तद्पघातो मङ्गलमेवेति युक्तं शास्त्रादौ तत्कीर्तनमिति ॥ १ ॥


स्यादेतत् । मा भूद् दृष्ट उपायः, वैदिकस्तु ज्योतिष्टोमादिः सहस्रसंवत्सरपयन्तः कर्मकलापस्तापत्रय-


धनान्तरोपलक्षकम् । नन्वयं ग्रन्थोऽव्याख्येयोऽशिष्टपणीतत्वात् । न च हेत्वसिद्धिः। शिष्टाचारप्राप्तमङ्गलाकरणेन ग्रन्थकर्त्तुरशिष्टत्वादि- त्याशङ्कते यद्यपीति । समाधत्ते तथापीति । तदपघातो दुःख- त्रयापघातबोधकः शब्दो माङ्गल्य ओंकारादिशब्दवन्मङ्गलहेतुः ॥७॥ हेयं हेयहेतुश्चेति व्यूहद्वयं संक्षेपेणोक्त्वा वक्ष्यमाणहो- नेापायोपक्षया सुसाध्येन वैदिकोपायेन जिज्ञासावैयर्थ्यं शङ्कते-स्यादेतदित्यादिना । सहस्रसंवत्सरपर्यन्त इति । “पञ्चपञ्चाशतास्त्रिवृतः संवत्सराः पञ्चपञ्चाशत: पञ्चदशाः पञ्चपञ्चाशतः सप्तदशाः पञ्चाशत एकविंशाः वोश्वसृजामयनं सहस<वत्सरम् " इति वाक्यमुदाहृत्य षष्टे " सहसरसंवत्सरं तदायुषामभावान्मनुष्येषु " (पू० मी० अ० ६ पा० ७ अ० १३ सू० ३७ )इत्यत्र विचारितम् । पञ्चपञ्चाशतः सार्द्धशतद्वयसंख्याकास्त्रिवृतः त्रिवृत्स्तोमकयागयुक्ताः । स्तोत्रीयत्रकुकूत्रयस्य त्रिरावृतिर्यस्मिन्यज्ञे तद्युक्ता इति यावत् । एवं पञ्चदशा इत्यत्र स्तोत्रीयञ्ऋक्त्रयस्य पञ्चावृत्या पञ्चदशस्तोमकयाग- युक्ता इत्यर्थः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् ।

अस्मिन्सूत्रे सहस्रायुषां गन्धर्वादीनां त्वग्न्युपसंहारासामथ्र्याद्यदि मनुष्याणामेवाधिकारः तदा किं रसायनादिसम्पादितसहस्रायुषाम्, उत्त कुलकल्पः, उत विश्वसृजामयनं कुर्वतां सहस्रायुषां कल्प्यम्, अथवार्द्धतृतीयशतानामधिकारः, “उत यो मासः स


मेकान्तमत्यन्तश्चापनेष्यति । श्रुतिश्च-“स्वर्गकामो यजेत'इति ।

 स्वर्गश्च--


सर्वत्सरः’ इति दर्शनाद् मासेषु संवत्सरत्वमाश्रित्य सुखेनायं मनुष्याधिकारः, उत “संवत्सरप्रतिमा वै द्वादशरात्रयः' इति प्रयोगाद्वादशरात्रेिषु संवत्सरशब्दः, उत दिवसेषु इति पक्षाः ॥

 नाद्यः । “शतायुः पुरुषः'इति विरोधात् । रसायनस्यैतावदा- युःसम्पादनासामर्थ्र्यात् । न द्वितीयः । “शास्रफलं प्रयोक्तरि" इतिन्यायात्समग्रकर्मानुष्ठायिनामेव फलनिर्णये तेषां प्रवृत्य सम्भवात् । न तृतीयः । प्रत्यक्षादिविरोधात् । चतुर्थपक्षे "पश्वपञ्चाशतः" इतेियजमानाभिप्राया संख्या एकोऽपि त्रिवृत्स्तोम- कयागयुक्तः संवत्सरः पञ्चपञ्चाशत्संख्यैः प्रत्येकं कर्तृभूतैः संबश्यमानस्तत्सैख्यो भवति तथा पञ्चदशादयोऽपीते तेन चतुःसंवत्सरमिदं सत्रमर्द्धतृतीयैर्यजमानशतैः क्रियमाणं सहस्रसं- वत्सरमिति कथ्यत इति “चतुर्विंशातपरमाः सलमासीरन्" इति वचनविरोधापत्तिः । न पञ्चमः । आधानादूध्वं सहस्रमासजी- वनासम्भवेनाशक्तितादवस्थ्यात् । न षष्ठः । संवत्सरशब्दस्य प्र तिमाविशेषणत्वेन द्वादशरात्रिष्वप्रयोगात्तस्मात्रिवृदादिमामञ्ज- स्याद्दिवसेषु संवत्सरशब्दः । त्रिवृदादिपदैस्तोमविशिष्टमहरुच्यते नाहःसङ्कस्ततोऽहःसु गौणी संवत्सराभिधेति ।

 ननु ज्योतिष्टोमस्य पूर्णमासादिजन्यस्वर्गे व्यभिचारवारणाय विजातीयस्वर्गं प्रत्येव हेतुत्वावश्यकत्वे कृतज्योतिष्टोमस्यापि परोत्कर्षॉसहनजन्यदुःखसम्भवात्कथमात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिरेित्या- शङ्क्याह कर्मकलापइति । तथा च निखिलकाम्यकर्मानुष्ठाने

परोत्कर्षासम्भवेन न दुःखोत्पत्तिरिति भावः ।

४५
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका ।

यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् ॥
अभिलाषोपनीतं च तत् सुखं स्व:पदास्पदम्’॥इति ।
(तन्त्रवार्तिकम्)

दुःखविरोधी सुग्वविषश्च स्वर्गः। स च स


 ननु स्वर्गपदस्य लोक ऽप्रयोगात्कथं स्वर्गपदशक्तिग्रह इत्याशङ्क्या तच्छक्तिग्राहकमर्थवादं दर्शयति स्वर्गश्चेत्यादि । ततसुखम्- यन्नद्खुनेत्यादिनोक्तं सुखम् । स्वःपदास्पदम्-स्वर्गपदचाच्यम् । अत्र मिलितं धर्मत्रयं स्वर्गपदशक्य त्त्च्छेावच्छेदकम् । अत्र दुःखपदं स्वावच्छेदकपरम् । अवच्छिन्नत्वं तृतीयार्थः । तथाच स्वावच्छेदकावच्छिन्नभिन्नसुखत्वं तदर्थः । नच खण्डशरीरजन्ये ऐहिकमुखेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । स्वावच्छेदकावृत्तिजात्याश्र- यावच्छिन्नसुखत्वस्यैव विवक्षितत्वात् । स्वर्गावच्छेदकअठ्ठतिचैत्र त्वादिजातेर्दुःखावच्छेदकवृत्तिचैत्रत्वादिजातिभिन्नत्वान्नासम्भवः । नचग्रस्तमनन्तरमित्यस्य क्षणद्वयात्मककालोपाध्यवच्छेदेन स्वा- भाधावच्छेदकावाच्छिन्नभिन्नसुखत्वमर्थः । नच क्रमिकखण्ड- शरीरावच्छिन्ने ऐहिकसुखेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । क्षणद्व- यात्मककालोपाध्यवच्छेदन स्वाभावावच्छेदकावृत्तिजात्याश्राव- च्छिन्नसुखत्वस्य विवक्षितत्वात् । अभिलाषोपनीतानेिति । अभिलाषविषयस्रक्चन्दनवनितादिजन्यसुखत्वम् । तद्विषयसम्बन्धगो- चरेच्छाव्यवहितोत्तरकालावच्छेदेन तत्तद्विषयसम्बन्धत्वावच्छिन्ना- भावावच्छेदकजात्याश्रयावच्छिन्नसुखत्वमिति यावत् । तेनैहिकसुखे नातिव्याप्तिः । ननु कर्मकलापस्य सुखविशेषरूपस्वर्गजनकत्वेऽपि आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तिरूपमोक्षजनकत्वात्कथं तेन जिज्ञासावैयथ्र्यमित्यत आह दुःखविरोधीति ।

 ननु सुखविशेषरूपः स्वगों नागामिदुःखविरोधी, सुखत्वादैहिकसुखवदित्या-

शङ्क्याह सचेति । तथाचार्थवादबाधितमित द्बाधितमिदम

४६
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्याम् ।

त्तया समूलघातमपहन्ति दुःखम् । न चैष क्षयी । तथा हि श्रूयते--"अपाम सोमममृता अभूम" इति ( अथर्वशिरस ३) । तत्क्षये कुतोऽस्यामृतत्वसम्भवः १॥


नुमानमित्यर्थः । सच-उक्तसुखरूपविशेषरूपः स्वर्गः । ननु तत्तेद्देशावच्छिन्नसुखस्य तत्तद्देशावच्छिन्नदुःखविरोधित्वादन्यदशा वच्छेदेन दुखोत्पत्तौ बाधकाभाव इत्याशन्ग्क्यार्थवादाविरोधाय स्वरूपेणैव विरोधित्वान्मैवमित्याह स्वसत्तयेति । ननु सुखना- शाधिकरणतृतीयक्षणवर्तिना पशुहिंसादिजन्मनाऽनर्थहेतुनाऽपूर्वेण चतुर्थक्षण दुःखात्पादसभक इत्याशङ्क्या समूलघतमिति । तथा च कर्मकलापान्तर्गतप्रायश्चित्तेन तस्य नाशादिति भावः । समूलघातमितिक्रियाविशेषणम् । नच प्रायश्चित्तेन तन्नाशे सुखेन तन्नाशाभिधानमसंगतमिति वाच्यम् । सुखपदस्य प्रायश्चित्तसहकृतस्वजनकसामग्रीपरत्वात् । ननु “यत् कृतकं तद् आनित्यम्" इतिसामान्यतोदृष्टानुमानानुगृहीतया “तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्याचेतो लोकः क्षीयते' इत्यादिश्रुत्या स्वर्गस्याप्यनित्यत्वावगमान्न तेन जिज्ञासावैयर्थ्यमित्याशङ्क्याह नचैष क्षयीति । तथाच “अपाम सोप्रममृता अभूम” “अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति" इत्यादिश्रुत्यविरोधाय प्रवाहानादित्वरूपं नित्यत्वमभ्युपेयते इति भावः । तदेवोपपादयति-- तथा हीति । क्वद्देवानां जल्प आसीत् ‘कथं वयमत्रागताः' इतिाविचार्योचुः -

“अपाम सोमममृता अभूमागन्म ज्योतिरविदाम देवान् ॥
किं नूनमस्मान् कृणवदरातिः किमुधूर्तिरमृतमर्त्यस्य ॥ इति ।

तदेवाह अपामेत्यादिः । हेतुभूतातीतसोमकर्मकपानानुकूलकृतिवन्तो वयं तत्कालीनतत्काय्येभूतामृतत्वभवनाश्रया इत्यर्थः । तत्क्षये-

सोमपानादिप्रयोज्यस्वर्गक्षये । अस्य-सोमपा

४७
शत्रविषयजिज्ञासा5धतरणिका ।

तस्माद्देिकरस्य पायस्य तापत्रयप्रतीकारहेतोIत्रुहूतैया माहोरात्रमास्रसंवत्सरनिधेर्तनीयस्यानेकजन्म परम्परा स सम्वदनयद् विवेकज्ञानाद् इषत्करत्वात् पुन रप व्यथा जिज्ञासा इत्याशङ्कायाह

दृष्टवदनुश्रावकःस ह्यावशुद्धिक्षयातिशययुक्तः ।
तद्विपरीतः श्रेयान् व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात् ॥ २ ॥

 "दृष्ट-” इति । गुरुपठनुभूयत इत्यनुश्रवो वे दः । एतदुक्तं भवति-‘भूयत एव परं न केनापि क्रि

नादेकत्तुः । अमृतत्वसम्भवः-अमृतत्वकथनसम्भवः । उपस रति तस्मादिति । यद्यसेति । यथैतत्तथोक्तं प्राक् ।  वेदस्य भ्रमप्रतारणाददोषांने र सफलकापरुपेयत्वलभायनु श्रघषदोपादानमित्याह एतदुक्तमितिनकेनाचित् क्रियत इति।

 ननु वेदोऽनित्यः सवे सति जन्यत्वात्, घटवत् । नच हेत्वासिद्धिःप्रयनानाभिव्यङ्ग्यत्वे सति तदनन्तरमुप लभ्यमनवत् घटवदित्यादिना हेतोः पक्षधर्मत्वावगमात् । यद्वा नेयमन द्रागेचानुपलभ्यमानत्वात् । नचासिद्धमनभिव्यङ्ग्य स्वम् । प्रतिबन्धकनिरासेन संस्काराधानेन वsiभव्यक्तेरय गात् । नच स्तिमिता वायवः शब्देपलब्धिप्रतिषन्धकाः प्रयनोत्थापितकोष्ठयघायुभिस्तेर्देवपसारितेष्वभिव्यक्तिः संभवती ति वाच्यम् । तद शब्दानां सर्वगततया । युगपच्छषणा पत्तेः कोष्ठचा वायवः शब्दस्य संस्कारमादध्युरित्यपि न । अन वयघत्वेन संस्कारायोगात् । श्रोत्रं संस्कुर्युरित्यपि न, संस्कृतेन सर्वशब्दवधारणापत्तेः । अत । एव नोभयमपि । उभय दोषसमुच्चयात् । तस्मान्न . प्रयत्नाभिव्यङ्ग्यः शब्द इति ।

'अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः साम

४८
सटीकसारूपतवकौमुद्यम्

वेदश्च’इतिबृहदारण्यकेन अस्य महतो भूतस्य निर्यसिद्धस्य ब्र ह्मणो निश्वसेितं प्रमाणान्तरेणार्थज्ञानप्रयासं विना इवासtदे न्यायेन सिद्धमल्पप्रयन्नसिद्धो वेदो न वजन्य इत्यर्थकेन, "त- स्म।यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे” इतिमन्त्रेण सर्वयज्ञ हूयमानाद्यज्ञशब्दवाच्याद् ब्रह्मणो जज्ञिरे उस्पन इत्यर्थकेन वेदस्योषस्यवधारणाच्च । तथाच दृढे ऽनित्यत्वे दीपावसादृश्य प्रत्यभिज्ञोपपादनीयेति चेन्न ।

नित्यः शब्दो यममात्रगुणत्वत् िव्यमपरिमाणवत् । नचत्रमयजकत्वम् । शब्दो यदि निरयो न स्यात्तर्हि पूर्वं कालीनतदभेदप्रत्यभिज्ञाविषयो न स्यादित्यनुकूलतर्कसस्यात् । नच पूर्वोक्तश्रुतिबाधितामिदमनुमानमिति वच्यम् । “वाचा वि रूप नित्यया’इति मन्त्रस्य विरूपेति देव तां संबोध्य नित्यया वच स्तुतिं प्रेरयेत्यर्थकस्य,

अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्ट स्वयंभुवा ।
आदौ वेदमपो दिव्या । यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥ इति
स्मृतेश्चाविरोधायोक्तश्रुतेव्येञ्जकवायूपस्यादिपरत्वात् ।

 यत्तु स्तिमितवय्वपसारणपक्षे सर्वशब्दप्रकाशापत्तिरित्यु क्तम् । तत्रोच्यते । अनयो हि तास्वादिस्थानविशेषसंस्काराविशेष संपर्कोद्विजातीया विलक्षणसामथ्र्यो निष्पद्यन्ते । ततश्च कश्चिदेव धनिः कस्य चिदेव शब्दस्य स्लािमितवाच्यपसारणमाधत्ते न सर्वस्य सर्वसाधारणमिति व्यवस्थोपपद्यते ।

 एवं श्रोत्रसंस्कारपक्षे ऽपि कस्य चिदेव शब्दस्यानुगुणं संस्कारमाधते न सर्वस्य सर्वसधारणमतो न सकृत्संस्कृतश्रो त्रेण सर्वशब्दप्रकाशापतिः ।

 दृष्टा च सम।नेद्रियग्राह्याणामप्यभिव्यञ्जकव्यवस्था । सावित्री

हि तेजो घटादीनामेवाभिव्यञ्जकं ने.नक्षत्राणाम् । निंबवक चंद

४९
शान्नविषयजिज्ञासाऽवतरणिका

नगन्धस्यैव व्यञ्जको न गन्धान्तराणाम् ।

 नच शब्दाभिव्यक्तिपक्षे सर्वपुंसामुपलब्धिप्रसङ्गः । ध्व नीनां प्रादेशिकस्वेन तद्देशावच्छेदेन शब्दे संस्काराभ्युपगमाछ । तथाच तद्देशवच्छिन्नशब्देन यस्येन्द्रिये सन्निकृष्टं स एव नष्ट णोतेि नन्य इत्युपपन्नम् ।

 ननु ककरदया नन युगपदेशेषेषलभ्यमानत्वात् सं मतवदिति चेन्न । एकस्यैव वयस्यैकस्य सुखस्य च युगपनन देशेपूलभ्यमानत्वेन तत्र व्यभिचारात् । तथाच विन्ध्यनिलयाः कामरूपनिलयाश्च पुरुषा भिन्नेषु स्वस्सम्राटंपरिदेशादिषु यु गपदेकं सूर्यं पश्यन्ति योऽपराहे यस्मिन् यावत्दूरदंशे खये पश्यति स ‘अस्मिन् पर्वते खर्यं ? इति सवितारमीक्षमाण एव ते देशं गतस्ततः परस्तात्तथैव पश्यति, तत्रत्या अन्ये जना स्तथैवे ति भिन्नेषु देशेषु युगपदेकस्यैवोपलभ्यमानत्वं सम्भवति । तथैकं सुखं भिन्नष्वादशेषु युगपद् दृश्यते ।

 ननु प्रतिबिम्बं नामार्थान्तरम् । सूर्यांमध्ये मूर्धान्तरासम्भवात्। सुखेन विना ऽननुभवात्, क्वचिकदाचिदपि वैलक्षण्येनानुपलभ्य मानवच्च । अन्यथा शरावस्थमुदकं भूमेरुपरि नाभिदघ्ने धार यितुस्तस्योपरिष्टादरनिदध्ने मुखं कुर्वतः शरावगतेबन्धादुद कस्याधस्तादरत्रिमात्रे मुखप्रतिबिम्बर्देशनात्तथैव तत्पार्श्वस्थानां दर्शनापत्तेश्च । ग्रहणकारणं तूपाधिना जवेन प्रतिहतं परावृत्तं नायनं तेज एन । तस्मान्नानादेशोपलम्भस्यानकान्तिकस्वन्न ना नात्वसाधकत्वमिति भावः ।

 नचोत्पत्तिविनाशयेरुभयोर्वाधकत्वकल्पनपेक्षया प्रत्यभिज्ञ मात्रस्य बाध्यस्वकल्पनायां लाघवमिति वाच्यम् । अनिस्यत्व साधकप्रमाणाभावे प्रमाणासहकारिणो लाघवस्याकीश्वकरत्वात् । संजातीयानन्तवेदकल्पनायामतिगौरवाच ।

५०
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्यम्

यते’ इति । तत्र भव आनुश्रविकः । तत्र प्राप्तो ज्ञात इति यावत् । आनुश्रविकोऽपि कर्मकलापो दृष्टेन तुल्य वर्तते, ऐकान्तिकात्यन्तिकदुःखप्रतीकारानुपायत्वयो भयत्रापि तुल्यत्वात् ।

 यद्यपि च “आनुश्रविकः" इति सामान्याभिधानम्, तथाऽपि कर्मकलाषाभिप्रायं द्रष्टव्यम्, विवेकज्ञानस्या प्यानुश्रविकत्वात् । तथा च भूयते-"आत्मा वाऽरे

 नचैवं पौरूषेयाणां भारतादीनामपि वेदाविशेषापत्तिरिति वाच्यम् । आनुपूर्वीविशेषेण विशेषात् । नच आनुपूर्वीविशेषस्य पु रुषाधीनतया पौरुषेयस्वापत्तिरिति वाच्यम् । सजातीयोचारणानपे क्षचरणाविषयत्वरूपपौरुषेयत्वाभावात् । सगद्यकाले ईश्वरः पू - वेसगसिद्धानुपूर्वकं वेदं ज्ञात्वा तथैव।चख्यौ, नतु विजाती यानुपूर्वकम् । तादृशधेदाध्ययनस्यैवाभ्युदयनिःश्रेयसहेतुत्वात् । अन्यथा तस्य वाग्वज्ञतया ऽनर्थहेतुत्वापत्तेरिति । महाभारतादौ च सजातीयोच्चारणानपेक्षोच्चारणविषयत्वमापौरुषेयवापत्तिरिति ।

 औपनिषदस्तु-षभिश्चित्रैरद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यानुरो धादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानानुपपत्तेश्च वाचेत्यादिश्रुतिस्मृतीनामर्थ वादत्वं प्रवाहरूपनित्यत्वं वा ऽभ्युपेयमित्याहुः ।

 चेद अर्थस्य प्राप्तेरभावदाह ज्ञानइति । सधारणधमें द भैयति ऐकान्तिकेत्यादि । ऐकान्तिकात्यन्तिकदुःखनिवृत्यनु पायत्वसाधकसह्याविथीत्यादिवक्ष्यमाणहेतोः पद्भकदश ऽसि द्धिवारणायैतद्विपरीतइतिग्रन्थासङ्गतिनिरासाय च सामान्यपद स्य विशेषपरत्वमाह यद्यपीत्यादिना । ननु विवेकज्ञान स्य लोकत एवाविवेकनिवृत्तिद्वारा दुःखनिवृत्तिहेतुत्वं सिद्ध मित्याशङ्क्याह तथाचभूयत इति । तथा चोक्तदुःखनि

वृत्तिहेतुत्वं न लोकतः सिद्धमिति भावः । आस्फा ज्ञातव्यः”

५१
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका

ज्ञातव्यः प्रकृतितो विवेक्तव्यः”(बृहदारण्यक २।४।५), 'न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तते” ( छान्दो ग्य ८ १५ ) इति ॥

 अस्यां प्रतिज्ञायां हेतुमाह-"स विशुद्धिक्षया तिशययुक्तः' ” इति । ‘अविशुद्धिः ” समादियागस्य पशुबीजविधसाधनता । यथा ऽऽह स्म भगवन् पञ्चशिखाचार्यः—‘स्वल्पसङ्करः सपारहरः सप्रत्यवम र्षः ’ इति । ‘स्वल्पसङ्करः ज्योतिष्टामादिजन्मनः प्र. धानपूर्वस्य स्वल्पंन पशुहिंसादिजन्मना ऽनर्थहेतुना sपूर्वेण सङ्करः । ‘सपारिहरः’ कियता Sपि प्रायश्चि इतिन्यायप्राप्तमनूद्य विवेकमेव विदधति श्रुतिः –‘प्रकृतितो विवे क्तव्यः” इति, अन्यथा पौनरुक्तयापत्तेः, वयंभेदापत्तेश्च ।अस्याम् दृष्टवदनुश्रविक इतेि प्रतिज्ञयाम् । अनुश्रविकः कर्मकळप ऐका न्तिकात्यन्तिकदुःखनिवृत्यनुपाय इत्यात्मिकायामित्यर्थः । सः आनुश्रविक कर्मकलापः । ग्रन्थकर्तुरस्मिन्नर्थे भ्रमादिनिरासाय सम्मतिमाह यथहमेति। मिश्रणरूपसांकय्येस्य सम्बन्धिनि रूपणाधीनत्वात्स्वसंकर इत्यस्यार्थमाह स्वल्पः सङ्कर इत्या देना। स्वल्पः प्रधानफलाधिकरणकालापेक्षया ऽल्पकालावच्छि अफलजनकः, सङ्करः प्रधानपूर्वस्य पशुहिंसादिजन्यापूर्वेणान र्थहेतुना मिश्रणम् । तेन प्रधानफलाधिकरणसमयवृत्तिदुःखफ लोत्पादकत्वं पशुहिंसाजन्यापूर्वस्येति खचितम् । प्रधानापूर्वस्य . सांकर्याभिधानं तु प्रायश्चित्तपरिहार्यताया यागहिंसासु सम्भवादिति।

 ननु तस्य फछनइयवे प्रायश्चित्तचैयर्पमित्याशङ्क्याह सपरिहार इति । सः(१) पक्षादिवधजन्यापूर्वेण सम्बन्धः

 (१ ) एतट्टकऽनुरोधी मूलपाठः ‘शक्यो हि स कियताऽपि प्राय

श्चित्तेन परिहर्तुम्’ इति उपलभ्यते । तथापि केवलमूलपुस्तकेषु अन्या

५२
सटीकसङ्ख्यतत्वकौमुद्यम्

तेन परिहर्तुं शक्यः । अथ च प्रमादतः प्रायश्चित्तमपि नाचरितं प्रधानकर्मविपाकसमये स पच्यते । (१)तथा

सङ्कराख्यः। परिहारार्थमाह शक्योहीति । कियता-अल्पेन । प्रायश्चित्तेन प्रायश्चित्तादिना । आदिपदेन फलादिकं ग्राह्यम् । अत्र सङ्करनाशस्तु तत्सम्बन्ध्यनर्थहेतुनाशाद । फलेन नाशस्थः ठे तूभयसम्बन्धिनाशादित्यवधेयम् ।

 केचिलु परिहारेण गायश्चित्तेन सह बत्तते इति सपरि दर इत्याहुः ।

 तन्न । ‘परिहर्तुं शक्यइति ग्रन्थविरोधात् । साहित्यस्य स मंभिव्याहृतक्रियान्वयिन एककलीनत्वस्य फलनाश्यसङ्ग्रावस्था नक्रियायामसम्भवान् ।

 नन्ववश्यानुष्ठेयप्रायश्चित्तेन तमाशे कथं तेन सकथ्यमित्य शाह अथेति ! प्रायश्चित्तमपीत्यपिना प्रायश्चित्तानुष्ठानं स मुच्चीयते । तथाच कृते ऽपि प्रायश्चित्ते तत्रापि बीजादिवधसम्भवेन तत्रापि सांकर्यं दुष्परिहरामिति भावः।।

 एतेन मेक्षावतां प्रमादळस्यद्यसम्भवेन साह्यसम्भव झतं परास्तम् । प्रधान कर्मविपाकसमग्रइति । विपचते इति विपाकः फलम् । तथाच प्रधानापूज्रधफलसमये इत्यर्थः । पच्यते इति । अत्र स इत्यनुवर्तनीयम् । कचिस पचते इति पाठः स स्पष्ट एव । तथाच तत्कालावच्छिनफलोपधायकः स इत्यर्थः । सथाच तत्सहकृतप्रधानपूर्वेण स्वर्षदुःखविशिष्टमेव सुखं जन्यत इति भावार्थः । कचित्पच्यते इतिपाठःतत्रापूर्वेणेत्यनुवर्तनीयम् ॥

 ननु एवं सति विषसंस्कृतानवत्कुशलानां प्रधानयागे प्रवृ चिर्न स्यादित्याशङ्काह तथापीति । यद्यप्यनर्थं प्रखते तथापि

श्वश एवोपलब्धस्वच मूलेऽवस्थापितः । (१) पचते इति पाठः कु.

५३
शनावेषयज्ञसाऽवतरणिका

Sपि यावदसावनर्थे व्रते तवत् प्रत्यवमर्षेण सहि डणुतया सह वर्तत इति “सप्रत्यवमर्षः । मृष्यन्ते हि पुण्यसम्भारोपनीतस्वर्गसुधामहहृदावगाहिनः कु शलाः पापमात्रोपलादितां दुःखवह्निकणिकाम् ।

 न च-‘'मा “हिंस्यात् सव भूतानि’ इति सामा न्यशास्त्र विशेषशास्त्रेण ‘अग्नीषोमीयं पशुमालभेत” इत्यनेन बाध्यते-इति युक्तम् । विरोधाभावात् । विरो ध हि बलीयसा । दुर्बलो बाध्यते । न चेहास्ति क श्चिद्विरोधःभिन्नविषयत्वत् ।

यावन्तं प्रधानजन्यसुखापेक्षयाल्पमनर्थ प्रमुत तावन् तावदनथे: वानप्यनर्थजनको ऽपि सः सङ्करः प्रत्यवमर्शः दुषाविषयः । तथाच तण्डुलार्थिनस्तुषायनद्धेषु प्रवृत्तेव यत् सुखार्थिनां प्रेक्षावता मपि बलवदनिष्टजनकप्रधाने प्रवृत्तिः सम्भवतीति भावः ।

 ननु ‘स्वर्गकामो यजेत" इत्यादिश्रुतिविरोधान्निर्मलमिदं वचनं हेयमिस्याशाह मृष्यन्तेहीति । दुःखघट्टिकणिकां सृष्यन्ते सहन्ते । इति श्रूयते इति शेषः । हिहेतौ । तथाच पुण्य जन्यं यत्सुखं तत्पापजन्यदुःखसंपृक्तमेव दृष्टं लक इयतः सामा न्यतोदृष्टानुमानानुगृहीता “न हिंस्यात्सव भूतानि "इति श्रुतिरेव तत्र मूलमित्यर्थः ।

 ननु ‘'आहवनीये जुहोतिशतसामान्यशास्त्रम् ‘पदे जुहोति” इतेि विशेषशस्त्रेण यथा बाध्यते तथा प्रकृते ऽपे स्यादेत्याशङ्कतं न'चेति । दृष्टन्ते समानाविषयत्ररूपाविरोधेन सामान्यशास्र स्य बाधे ऽयत्र । विराधभवाद्वधासम्भव इत्याशयेन समाध ते विरोधाभावादिति । विरोधभवे ऽपि बाधः कुतो न स्यादत आहविरोधेहीति । अन्यथा प्रकरणादिभ्रमा

णानां श्रुत्यविरोधिनामपि बधापतेः ।

५४
सटीकसाड्रूयतवकौमुद्याम्

 तथा हि-‘‘मा हिंस्याद्’ इति निषेधेन हिंसाया अनर्थहेतुभच ज्ञाप्यते, न वक्रत्वर्थवमपि, “अर्नी षोमीयं पशुपालभेत’ इत्यनेन वाक्येन च पशुहिं लायाः क्रत्वर्थत्वमुच्यते, नानर्थहेतुत्वाभावःतथा सतेि

 ननु हिंसत्वावच्छिन्नस्यानिष्टसाधनत्वबोधकश्रुत्या हिंसा वव्याप्यधमवच्छनहिंसाया इष्टसाधनत्रबोधकश्रुतेर्विरोधो ऽस्त्येव विशेषधर्मावच्छिनदंसायास्समन्थ्धमनन्तत्वादित्याशङ् वि धाभावमुपपादयतेि तथा च नहिंस्यादित्यादिना ।

 अनारभ्याधीतो ऽयं निषेधः पुरुषस्यानिष्टहेतुहिसत्याह, मा करणिकस्तु विधिर्हिसायाः क्रतूपकारकत्वमाहनतु पुरुषेष्टजनक त्वमपि । साङ्गप्रधानस्यैवेष्टसाधनत्वात् । तथा च हिंसय पर स्पराविरुद्धपुरुषानिष्टजनकवक्रतूपकारकत्वबोधकयोर्भिनविषयस्त्र न विराध इति प्रघट्टकार्थः।

 ननु हिंसायाः प्रकरणेन क्रतुपकारकवबोधने ऽयनेि सधने इष्टसाधनत्वं विधिना कथं बोधनीयमिति चेन्न । हैिं साजन्यनिष्टपत्तनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखजनकत्वरूपस्य ब लघदनिष्टननुबन्धिस्वस्य बोधयितुं शक्यत्वात् । निषेधस्य वै धहिंसातिरिक्तहिंसापरत्वे युधिष्ठिरादीनां स्वधर्मे ऽपि युद्धादौ जातिवधादिप्रत्यवायपरिहारस्य प्रायश्चित्चश्रवणानुपपत्तेः ।

जपेनैव तु संसेद्यद्राह्मणो नात्र संशयः ।
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥,
जपस्तु सर्वधर्मेभ्यः परमो धर्म उच्यते ।
अहिंसया हि भूतानां जपयज्ञः प्रवत्तेते । ,
तस्माद्यस्याम्यहं तात दृष्टॅमं दुःखसन्निधिम् ॥ इति
त्रयीधर्ममधर्मीयं किंपकफलसन्निभम् ॥ इति,
मनुमहभारतमर्कण्डेयवचनविरोधापत्तेश्च ।
'५५
शस्त्रविषयजिज्ञसाऽवतरणि

वाक्य भेदप्रसङ्गात् । न चानर्थहेतुकर्तुपकारकः कश्चिद्विरोधो ऽस्ति । हिंसा हैिं रुषस्य दोष वक्ष्यतेि, क्रतोश्चोपकरिष्यतीति ।

 नच “अहिंसन् सर्व भूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यते तेथूल नुज्ञाविषयतीर्थान्यविषयकहिंसाय अनिष्टसाधनवधायैकयीं तुल्य चित्तिवेद्यतया शास्त्रानुज्ञविषयाहिंसया अनिष्टसाधनत्वाभावं बोध यन्या विरोध इति वाच्यम् । स खल्वेवं वर्तयन् यात्रदयुष्यं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते नच पुनरावर्तते इयग्निमतेनै फवत्रयतया वैधहिंसातिरिक्त हिंसनिवृत्तेरिष्टसाधनत्वे तापयोवधारणादुभयत्र तात्पर्यकल्पने गंॉरवत्प्रमाणाभावाच ।

 अत एव “जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्बभौमा महा व्रतम्” इति (यो० सू० ३ सा० ) योगसूत्रमषि संगच्छते, अन्यथा महत्रतपदचैयर्थापत्तेरिति ।

आवक्ष्यतेि भापयिष्यति ।

 अत्रेदमवधेयम्-"न हिंस्यात्सव भूतानि' ’ इत्यत्र सर्वभूत पदोपादानत् हिंसामात्रस्यानिष्टसाधनत्वं तत्र प्राप्यते । ननु विधेयवद् निषेध्याया हिंसायाः किंचिदुद्देश्यकामपि केनाचि प्रत्याय्यते, अन्यथा ऽञ्जनश्रमदकृत उदइयत्व(भावेन दोष भावप्रसङ्गात् । तदेवं हिंसास्वव्याप्याग्नीषोमीयपशुहिंसास्वाव च्छिन्नहिंस।बोधकाबीिधिहिंसामात्रनिषेधयोः सामान्यविशेषभावसं भवेन विशेषविधिना सामान्यनिषेधस्य सकच ऽवश्यं सम्भव ति । नच निषेध्याहिंसाया अनुषेषकत्वेऽपि कस्येयमनिष्टज़ निकेति संशथनिवर्तकेन ‘शास्रफलं प्रयोक्तरि"इति न्यायेन कथंत्वं प्रत्याययते । एवं सति अग्निमोमीयपशुहिंसावस्य कर्नर्थवघछिन्नहंसावच्यप्यत्रभावान सामान्यविशेषभवः स

भत्रतीति वाच्यम् । कवणें ऽपि हिंसा पुरुषेणैव कर्तव्याऽ

५३
सटीकसाड्रूयतस्व कौमुद्यम् ।

 क्षयातिशय च फलगतावप्युपाये उपचरितौ । क्षर यित्वं च स्वगदेः सर्वे संति कार्यवदनुमितम् । ज्योतिष्टोमादयः स्वगेमत्रस्य साधनम् , वाजपेयाद यस्तु स्वाराज्यस्येत्यतिशययुक्तत्वम् । परसम्पदुत्कष । हि हीनसम्पदं पुरुषं दुःखकरोति ।

 ‘अपम सोमममृता अभूम " इति चमूनत्वभि धानम् चिरस्थेमानमुपलक्षयति । यदाहुः--

घापे तन्न्ययेन कत्रेणैववश्यकत्वात् ।

अत एव
याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तव ।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनाने मनीषिणाम् । इति

 भगवदुक्तो विधिनिषेधमूलको निर्णयः संगच्छते । प्राय श्वित्तदिवचनं तु प्रशंसापरम् ॥

 ननु सधनगतायुद्दोषत्वे ऽपि तन्निष्ठक्षयातिशययोर्न दोषत्वम् न्यथा सस्वपुरुषान्यताख्यातेरपि सदोपपत्तेरित्याशङ्क्याह फल गताविति। परमते ध्वंसे व्यभिचारवारणयाह सर्वसतीति। नच सत्कार्यवादिनः क्षयितुं कथमिनि शङ्गम् । उपमव्य क्तेः पुनरुपययगेन तन्मतेऽपि कर्मकलाषानुष्ठानेनोत्कर्षों न सम्भवतीत्युक्तं तथाऽपि साङ्गसर्वकर्मणामनुष्ठानासम्भवादिति भावः । परसम्पदुकर्षस्य दुःखहेतुत्वे ऽनुभव एव मानमित्याह दुःखाकरतrtते । नच यमदुःखेनेत्यद्यथैवादवराधस्तत्र दुःखपदस्य मानसातिरिक्तदुःखपरत्वात् । अन्यथा ‘स्वर्गेऽपि पात भीतस्य क्षयिष्णोनैव निर्छत्तिः”इत्यादिवचनविरोधापत्तेः । अनुमा नानुगृहीतबहुश्रुतिविरोधादपामेत्यादिश्रुतिरन्यपरेत्याह पामेति स्थेमानम् स्थैर्यम् । तत्र विष्णुपुराणसंमतिमाह यद्।हुरिति ।


  • ५७
    शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका ।

 आभूतसम्प्लवं स्थानममृतत्वं हि भष्यते ” इति । अत एव च श्रुतिः" न कमेण न प्रजया धनेन त्या गेनैके अमृतत्वमानशुः । परेण नाकं निहितं गुहायां वि

एतदपि युक्तिसौकर्यांदुक्तम् । “अपाम सौमट्" इत्यनेन कर्म प्रशस्त्यमेत्र लक्ष्यते न फडं विधीयते वाक्यभेदप्रसङ्गादिति । नच प्रवाहानदित्वपरैबापामेति भवतु ।

इमं मानवमायत्तं न पुनरावर्तन्ते,
शुक्लकृष्णे गती ह्यते जगतः शाश्वते मते ।
एकया यायनाद्युत्तमन्ययाऽऽवतेते पुनः ।

 इत्यादिविरोधापत्तेः । भूतसंप्लवः प्रलयः । यतः कर्मजन्य ममृतत्वं न भवति, अत एत्र श्रुतिः कर्मणामश्रुत्वसाधनस्वं निषेध तीत्याह-अत एवच श्रुतिरिति । एके संसारविरक्ता अमृत स्वमानशुरानशिरे प्राप्त इयर्थः । केन ? कर्मादित्यागेन, नतु कर्मादिनेति योजना । न वेके त्यागेनपरे त्वन्यथाऽपीति ।

 ‘नान्यत्र सर्वे सन्त्यागान्मोक्ष विन्दन्ति, मानवः ।

 इत्यादिविरोधप्रसङ्गात् । यागरूपसंन्यासस्य च वि ज्ञानद्वारैव मोक्षकारणतऽभिमतेति “ज्ञानादेव तु कैवल्यम्’इत्यादे रविरोध एवेति । किं तदमृतमिरयाकाङ्क्षाय तद्धकश्रुतिमुष तपस्यति परेणेति। अत्राभेदे तृतीया । नकं सुखम् । तथाचोकध. वधिभूताभिन्नं सुखमित्यर्थः ।।

 केचित्तु कं सुखं तद् िनमकं दुःखं तदन१िकरणं स्वरैस्ततः परेण परमित्याह्नः ।

 ननु यत् भाष्यं तद् देशकालव्यवहितं परिच्छिनमनित्यं च दृष्टं यथा ग्रामादि तद्वदिदमपि स्यादत आह निहितं गु

हयामिति । अत्र परतो नीरन्ध्रावरणसंकुचितद्वारगमनगम

५८
सटीकसङ्ख्यतवकौमुद्यम् ।

भ्राजते यद्यतयो विशन्ति ” इति ( महानारायण, १०॥ नश्रमावद्दत्वरूपगुहासाधम्र्येण गुडूपदेन स्थूलादिशरीरत्रयं गृह्यते । ननु मुख्यैव गुहा किमिति न गृह्यतं इति चे च्छुणु । '"सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायाम्'इति । (तै० ब्र० व० सं० १ ) तैत्तिरीयके ।

 “ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टैौ परमे परावें । ( क० व० ३ मं० १ )

 “गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्’इति ( क० व० २ मं० ११ ) काठके । "आविः संनिहितं गुहचरं नाम महत्पदम्”इति ( प्र० द्वि० सं० ख० २ मं० १) पुण्डके च समाम्नातं गुहपदम् । तत्र ‘‘ऋतंपिबन्तौ’’इतिकठान्नायसमाम्नातावेव “द्वा सुपर्णा सयुजा सख या समानं वृक्षा परिषस्वजाते" ( सु० उ० सं० ३ मं० १ ) इति गुह्याविवरणपरमन्त्रेण वृक्षाश्रितसुषण निर्दिष्टौ भवतः । "'ऋतं पिबन्तौ’इत्युद्धमेव “ऊद्धमूलोऽवाक्शाख एषो ऽइखस्थः सनातनः" इति ( क० व० ६ मं० १ ) मन्त्रेण शरीरस्य ऋत पानकीमुषणसिदृक्षनिर्देशन शरीरमेव गुहेतिनिर्णये ऽत्रापि तदेव ग्राह्यमिति मुख्यग्रहे मानाभावात् ।

'हृद्यन्तज्योतिः पुरुषः ”इत्युक्तेद्वेदेव गुहेति केचित् ।
नन्वेवमपि परिच्छिन्नत्वं तदवस्थमेवेति चेन्न । घटाका

शादिवत्परिछिन्नस्वस्यौपाधिकस्वात् । अत एव “यदचिंमध दणुभ्यो ऽणु च यस्मिलझा । निहिता लोकिनश्च' इति सङ्गच्छते । नचेदं सांख्यीयमतं न भवतीति भ्रमितव्यम् । त स्य श्रुत्यनुकूल्युक्तिप्रतिपादकत्वात्, अन्यथा तस्य हेयापत्तेः । अज्ञातसुखस्य पुरुषार्थत्वाभावादाह विभ्राजते इति । स्वयंप्र काशवेन दीप्यते, परप्रकाश्यवे ऽनवस्थापत्तेः । यत् श्रुतिषु

आनन्दमवेन प्रसिद्धम् । यदाह '‘सयं शनमनन्तं ब्रह्म यो

५९
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवत्तरणका ।

५ ) तथा “” कर्मणा मृत्युमृषयो निषेदुः प्रजावन्तो द्र विणमीहमानाः । तथा परे ऋषयो ये मनीषिणः पर कमेभ्यो ऽमृतत्वमानशुश्च ” इति च ।

 तदेतत् सर्वमभिप्रेत्याह—“'तद्विपरतिः श्रेयान्. व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात्” इति । तस्मात् ( आनु श्रविकाद् दुःखपघातकोपायात् सोमपानादेराविशुद्ध दू अनित्यसतिश यफलात् ) विपरीतः विशुद्ध हिं सदसङ्करभावात्, नित्यानिरतिशयफल’, असकृत् पुनरावृत्तिश्रुतेः । न च कयेत्वेनानित्यत फलस्य

वेदनिहितं गुहायाम्”इति । विशन्तीति । ज्ञ स्वेति शेषः। नन्वेवं धनार्जनकर्मादेः कुञ्जरशचव दुःखनिवर्तकत्वे कथं तत्र प्रवृत्तिरि त्याशङ्कोत्तरत्वेन श्रुत्यन्तरमुदाहरति तथाकर्मणेति । यथा दुः खविवेककुशलाः कर्मभ्यः परं साक्षात्कमसाध्यममृतत्वमानशुः, तथा तदपरेऽकुशल अत एव प्रजायतः गमकुर्वन्तः, अत एव द्रवणमीहमानाः, अत एव कर्मासक्तः, अतएव कर्मणा जन्ममरणप्र वाहरूपं मृत्यु निषेदुः प्रापुरित्यर्थः । तथाच कुञ्जराद्रव मन्दम तीनामापातदुःखनिवर्तके Sपि प्रवृत्तिस्सम्भवतीति भावः । नित्यनिरतिश चेति ।। नित्यमक्षथि निरतिशयं स्वसमानाधिक रणखसमानकालीनसुखदुःखादिसम्बद्धं यथा तभिन्न, निस्यं च निरतिशयं यत्तत्तथा । सवपुरुषान्यत।रूयातिरूषसाधनस्यैकरू पत्रातफल (या मुक्तेर्नित्यनिरतिशयस्वे ऽपि जन्यत्वेनानियों स्वानुमानमसकृदपुनरावृत्तिश्रुतिबाधितमित्याह असकृदिति । असकृत् पुनःपुनः, अनवृत्तिश्रुतेरनह्रयापदकश्रुतेः । अभ्य स्तानाट्यापादकश्रुतेरित्यर्थः । ‘'एष देवपथ ब्रह्मपथ एतेन प्र तिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते नावर्तन्ते” ( छा० अ० ४ ।

खं० १९ मं० ६ ) “तयोद्वैपायन्नमृतत्वमेति सखल्वेवं वर्द्धः

६०
सटीकसरूयतत्वकौमुञ्चाम् ।

यन्मानवायुष्यं ब्रह्मलोकमभि सम्पद्यते नच पुनरावर्तते इतिछान्दोग्यश्रुतेः । “तेषां न पुनरावृत्तिः” इत्यनभ्यस्तान वृस्यपदकबृहदारण्यश्रुतेश्च ॥

 यद्यपि ‘असकृनित्यनिरतिशयश्रुतेःइत्येव युक्तं तथाऽपि ‘‘वेत्थ यथा लोको न सम्पूयेता३ "इति ‘तस्मिन् यावत्सम्पातघ्नुषित्वाऽथैत मेघाध्वानं पुनर्निवर्त्तन्ते तेनासौ लोको न सम्पूर्यते” इतिप्रश्ननिरूप णाभ्यां पितृयानेन पथा गतानां पुनरावृत्तिरिव देवयानेन पर था गतानां पुनरावृत्तिर्ने कुत इत्याशङ्कानिरासाय श्रुत्या तथा बिधानौचिरये ऽत्रापि तथाविधानमेवोचितमिति । नचैत्रयमपि तच्छुतिरेवोपन्यसितुं युक्तेति वाच्यम् । उक्त।ौं तापर्यंग्राहकाभ्या सलाभाय तथाऽभिधानात् । अन्यथा तस्या उपासनार्थवादत्वापत्तेः।

 नन्वपुनरावृत्तिश्रवणे ऽपि फलस्य नित्यनिरतिशयस्वं न स स भवते-तथाहि-"य एष ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति हवाचैतदमृतमभयमेतद्भक’इति चतुर्थे उपकोशलविद्ययामेष आ मा भागन तदेवोक्तब्रतेत्युपासकानां ब्रह्मलोकगतिः “एष देवपथः इत्यनेनक्ता, अश्र अष्टमाध्यायं ब्रह्मज्ञानसहकरिणः परमसधनस्य ब्रह्मचर्यस्य विधानायथ्वदं ब्रबलाकस्वरूपमुक्त तयथा | अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्रह्मचर्येण ह्यव य शता ते विन्दते ऽथ यदिष्टमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्रह्मचर्येण वैवेष्ट(मनमनुविन्दते ॥१॥ अथ यत्सत्रायणमित्याक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्रह्मचर्येण ह्यत्र सत आमनस्स्राणं विन्दते ऽथ यन्मौनमित्याच क्षते ब्रह्मचर्यमेत्र तद्रह्मचर्येण ह्यघस्मानमनुविद्य मनुते ॥ २॥ अथ यदनाशकयनमित्यचक्षत्रं ब्रह्मलचर्यमेव तदेष ह्यात्म न नश्यति ॥ ब्रह्मचर्येण(नुविन्दते ऽथ यदरण्यायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव त तदरश्च ह वै रथ श्वार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्यामिततो दिवि तदैर्

मदयं सरस्तदश्वस्थः सोमसचनस्तदपराजिता ब्रह्मणः प्रभृविमित

६१
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिक ।

हिरण्मयं तद्य एवैतवरं वै ण्यं चाणेव ब्रह्मलोके ब्रह्मचर्ये णानुविन्दन्ति तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामच रो भवति ( छा० अ० ८ खं० ५ )।

 अस्यार्थः--अथशब्द ब्रह्मचर्यस्तुतिपारम्भार्थः । परमयु रुषार्थसाधनं यज्ञ इति लोके शिष्टाः कथयन्ति तद्वचर्य भव, कुत, ब्रह्मचर्यफलं ब्रह्मलोकस्तं ब्रह्मचर्येण आत्मज्ञानवल भते तस्मात् । इष ५जगेव । ईक्षणादिष्टं ब्रह्मचर्येणेषणा सम्पा द्यते इष्टेनापि तदेव सम्पद्यते तस्मादुभयसाधयदिष्टमपि । सत्रायणं बहुयजमान ऊ कमें सतः परस्मात् त्रायणं रक्षणम् । ब्रह्मचर्यसाधनेन युक्तः सन्नमानं शश्नाचार्याभ्यामनुविद्य पश्चाद् मनुते ध्यायते अता मनशब्दमपि जलचर्यम् । यद्यप्यनाशकाय नम् उपवासपरायणत्वं तथाऽप्यनाशकसाधनस्वरूपार्थमादाय साम्यं बोध्यम्, आत्मानं ब्रह्मचर्येण विन्दते स एष आत्मा ब्रह्म चयंसधनवतो न नश्यते तस्मादनाशकाय नमपे ब्रह्मचर्यमेव । एवमरण्यवर्ययोरप्यणेवयब्रह्मचर्येणयनात्मापणादरण्ययनमपे ब्रह्मचर्यमेवेत्याह तदरश्चेति । भुवमन्तरिक्षे चापेक्ष्य तृतीया यौस्त स्यां तत् तत्रैवैरमिराऽनं तन्मय ऐरो मण्डस्तेन पूर्ण मदीयं तदुपभो गिनां मदकरं हर्षापादिकं सरस्तत्रैवावस्थो वृक्षः सोमसवनो ना मतः सोमो ऽमृतं तानिःश्वघो ऽमृतस्रव इति व तत् । तत्रैत्र ब्रह्म लोके ब्रह्मचर्यमाधनरहितैनं जीयत इखपराजिता नाम पुरी ब्रह्म णो हिरण्यगर्भस्य प्रभुणा विशेषेण निर्मितं हिरण्मयं सवणे म ण्डपमिति वाक्यशेषः । तत्र तत्र ब्रह्मलोके यो ज्ञानाद्यज्ञ ई षणादिष्टं सतत्राणात्सञ्जायणं मननान्मौनपनशनदनाशकायनमर ण्ययोगादरण्यायनमिति महद्भिः पुरुषार्थसाधनैः स्तुत्वा ब्रह्मलो कप्राप्तिः सर्वलोकसंचारसाधनत्वेन पुनः स्तौति तेषामेवेति ब्रल

चर्यसाधनवतामेव तखन्तेषामित्यर्थः ।

६२
सटीकसाङख्यतत्वकौमुद्यम् ।

 ननु ‘इन्द्रस्वं यमस्त्वं वरुणः इत्यादिभिर्यथा काश्चित्स्तूयते महार्ह एवमेव यज्ञादिशब्दैर्न स्यादिविषयतृष्णानिवृत्तिमात्रं स्तुत्यही हीनत्वाकिन्तु ज्ञ। नं मोक्षसाधनत्वाद्यज्ञादिभिः स्तूयते तच्च ब्रह्म चर्यपदेन लक्षणीयमिति चेन । स्त्र्यादिविषयासक्तस्य सर्वदा तद्भानेन दृढतरतत्संस्कारवतां ज्ञानानुत्पत्त पुनःसंसारपत्तस्तस्य हीनत्वाभावात् ।

स्मरणं कीर्तनं कोलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् ॥
संकल्प निश्चयश्चापि वधूनां रातिहेतवः ।

 इत्युक्तहेतूनां त्यागरूपस्य ब्रह्मचर्यस्य कर्तुमशक्यस्वेन म हत्वाच्च ।

नीरोगः कान्तिसंपन्नः सर्वदुःखविवर्जनः ।
बरह्मचारी भवेल्लोके पाप्मना च विवर्जितः ।

 इत्याधेहिकफलदर्शनेन तस्य महत्वानुमानाच । तद्दिनास्मज्ञा नानुत्पादकपरांचि खानि । व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् } &ध्यायतो विषयान्पुंसः" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यो म हवावगमाच ॥

नन्वेवमपेि ब्रह्मचर्यस्य । यज्ञादिभिरारोपितगुणवश्वरूपस्तुतिः त्वात्तेषामेव ब्रह्मलोकसाधनत्वं गुणस्य वास्तववङ्गकरं तं षामपि तत्प्राप्तं तत्र नेष्टम् । "अथ य इमें ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभि संभवन्ति धूमाद्रात्रिं रात्रेरपरपक्ष अपरपक्षात् घइदक्षिणेति मासांस्तानेते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति मासेभ्यः पितृलोके पितृलोकादाकाशमाकाशचन्द्रमसमेष सोमो राजा’इति ( ४० अ० ६ खं० १० सं० ३-४ ) चन्द्रमसा भेदप्राप्तिबोधकश्रुतिविरोधापत्तेः । उभयविधने वाक्यभेदपत्ते श्च । द्वितीयपक्षे तुल्यफलस्वापत्तिः । तेषां ब्रह्मलोकसा

धनवानङ्गीकारे ब्रह्मचर्यस्तुत्यनुपपत्तिः । आरोप्यमाणगुणा

६३
शस्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिका ।

प्रसिद्धेरिति चेन्न । यज्ञादीनां प्रसिद्धं पुरुषार्थसाधनत्वम पेक्ष्य स्तुत्युपपचेः । अत एव । न तुल्यफलत्वापत्तिरित्यर्छ प्र सङ्गागतेन । प्रकृतमनुसरामः ।

 तथा च ब्रह्मलोकगमनं तत्रत्यभोगश्च सशरीरस्यैव तथा सति भोगविषयस्य । सुखादे सस्वेन तत्सधनज्ञानभावेन च तद्तानामपि नित्यनिरतिशयात्मकमोक्षो न संभवति अस्या इह ग्रहणेनच पुनरावृत्तिवचनेन न श्रुतेस्तत्र तात्पर्यं किंतु धूमादि मार्गापेक्षया ऽर्चिरादिमार्गप्रशस्ये ।

 न च

ब्रह्मणा सः तं सर्वं संप्राप्तं प्रतेसंचरं ।
परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् । इति—

 स्मृतिविरोध इतिवच्यम् । श्रुतिविरोधे स्मृतेरन्यथानयनात् ।। नच ‘तयद्वैमायन्नमृतत्वमेतेि ’इति श्रुतिविरोधः। “"न तस्य प्राणा उत्क्रामन्यत्रैव समव लीयन्ते' इत्यादिश्रुतिविरोध “अभूतसप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यते” इति सापेक्षामृतपरवादिति चेन्न । तेषां मध्ये कृतसाक्षात्काराणां परप्रप्तिं वदन्याः स्मृतेः साक्षा कारविरहवतां ब्रह्मलोकप्राप्तान तत्रष्यकृतात्मनां तन्मान वातिरिक्तमान आवृतिं वदन्त्याः श्रुतेर्भिन्नविषयतया वि रोधाभावव । नच ब्रह्मलोकगतानां मध्ये कुतसा क्षात्काराणां परममोक्षप्राप्तिबोधिका स्मृतिरेव नतु श्रुतिस्तस्या अर्चिरादिमार्गप्राशस्स्यबोधनद्वारेह मानवे तेषां पुनरावृत्तिप रत्वात् तथा सत्यत्यन्तापुनरावृत्तिञ्चस्यभावेनासकृदपुनरावृत्तिश्च तेरिति कथनासगतिर्मिश्राणां तदवस्यैवेति वाच्यम् ॥

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगद्यतयः शुद्धवः ॥
ते ब्रह्मलोके परान्तकाले परामृत परिमुच्यन्ति सर्वे ॥

इति श्रुत्यविरोधाय 'तध इत्थं विदुर्थे चेमे श्रद्धा

६४
सटीकलाख्यातस्य कसुद्यम् ।

युक्ता, भावरूपस्य कार्यस्य तथाभावात्, दुःखपध्यं सनस्य तु कार्यस्यापि तद्वैपरीत्यात् । न च दुःखान्त रोत्पादःकारणप्रवृत्तौ कार्यस्यानुत्पादात् विवेकज्ञा नोपजननपर्यन्तत्वाच्च कारणप्रवृत्तेः । एतच्चोपरिष्टादु पपादयिष्यते ॥

तप इत्युपासते ते ऽर्चिषमभि संभवति 'इति श्रुत्या पञ्चाग्नि विद्यावतां ग्रहस्थानां मरणपळक्षितवैखानसानां परिव्राजका नां नैष्ठिकब्रह्मचारिणां च ब्रह्मोपासनहीनानां ब्राह्मलोकग मनं प्रतिपादयन्यैकवाक्यतया तेषां न्यायसिद्धपुनरावृत्तेर्गमनाति रिक्तकरुपधिकरणवकस्पने ऽपि तन्मात्रे तास्पर्याकस्पनात् ॥ नच तत्र गतानां सर्वेषां श्रवणादिद्वारा साक्षात्कारः कुतो न संभवतीति वाच्यम् । भोगासक्तत्वेन श्रवणाद्यसंभवात्तत्सं भवे ऽपि भोगविग्रहतया साक्षास्कारासंभवात् ।

 केचित्तु असकृच पुनपुन। परिषत्सु अनावृत्तेश्रवण दित्याहुः ।

 उपनव्यक्तेः पुनरुत्पादसंभवादिह न्तरोते । कारणापट्टत्तरेव कथमत आह विवेकेति । ननु विवेकज्ञानोत्तरमपि कुतो न प्रवर्तते ऽत आह-एतच्चोपरिष्टादिति । “‘औत्सुक्यनिठ्यर्थे यथा क्रियासु प्रवत्तंते लोकः"इत्यारभ्य ‘प्रकृतेः सुकुमारतरं न किंचि दस्तीति मे मतिर्भवति । या दृष्टास्मीति पुनर्न दर्श नमुपैति पुरुषस्य”इत्यन्तग्रन्थे । उपरिष्टात्–विवेकख्या तिपर्यन्तं याति प्रकृतिचेष्टितमित्यत्रेति केचित् तन्न यदाहु रित्यादिपरकीयवचनमात्रोपन्यासे ऽपि व्युत्पादनाभावात् । तत्रास्पर्यार्थमुक्त्वा तद्विपरीत इत्यस्याक्षरतस्तदपकृष्टार्थो ऽपि

संभवत्यतस्तन्निरासाय व्यक्तेस्याद्यग्रिमानुरोधेनाक्षरतो विशेषप

६५
शास्त्रविषयजिज्ञासाऽवतरणिक ।

 अक्षरार्थस्तु-तस्मात् ( आनुश्रविकाद् दुःखपघा तकाद् हेतोः ) विपरीतः [ सर्वपुरुषान्यताप्रत्ययः सा क्षान्करो ] दुःखपघातको हेतुः, अत एव श्रेयान् । आ नुश्रविको हि हे वेदविहितत्वाद् मात्रया । दुःखपघात कवच प्रशस्थः । सत्वपुरुषान्यताप्रत्ययोऽपि प्रशस्य । तदनयोः प्रशस्वयमेध्य सर्वपुरुशन्यताप्रत्यधः श्रेयान् ।

 कुतः पुनरस्योत्पत्तिरित्यत आह—‘व्यक्ताव्यक्त ज्ञविज्ञानात् ” इति । व्यक्तञ्च अव्यक्तश्च ज्ञश्च व्यक्ता यक्तज्ञाः , तेषां विज्ञानम् विवेकेन ज्ञानम्, व्यक्ती व्यक्तज्ञविज्ञानम् । यक्तज्ञानपूर्वकमव्यक्तस्य तत्कार णस्य नम्, तथा श्च पराध्यनाम पर ज्ञायते, इति ज्ञानक्रमेणाभिधानम् । एतदुक्तं भवति-श्रुतिस्मृ

रत्वं दयति अक्षरार्थस्त्विति । एतेन (पकृष्टस्यापि तद्विपरी तस्यासंभवेन ‘अत एव श्रेयान्इतिकथनासङ्गतिरिति परास्तम् । अत एव-ऐकान्तात्यन्तिकदुःखापघावकहेतुस्वादेव । मात्रयेति।। सस्वष्णुरुषान्यताख्यातिरूपप्तधनस्य प्रशस्यतरत्वलाभय म त्रापदोपादानम् । अल्पकालावच्छिन्नमानसातिरिक्तदुःखापघात कत्वादिति समुदायार्थः । श्रेयान् -प्रशस्यतरः । त योः-व्यक्ताव्यक्तयोः । पारायेन–पुरुषभोगापवर्गहेतुत्वेन । ननु सखपुरुष।न्यताख्यातिरूपहेतोः सवपुरुषज्ञानाधीनत्वाच क्तज्ञानाधीनत्वाभिधानं व्यर्थमित्यत आह-इर्तिज्ञानक्रमेणेति । तथाच यतो व्पक्तज्ञानं विनऽaषक्तज्ञानं न संभवते तदुभयज्ञानं विना । पुरुषविज्ञानम्, अतस्तथाऽभिधानमिति भावः । ननु श्रुत्यादिभिरेव व्यक्तादिज्ञानेन सर्वपुरु षान्यताख्यातेः संभवेन मननात्मकमिदं शास्त्रं व्यर्थ

मित्याशङ्कानिरासार्थमाह एतदुक्तमिति । तथा च विपरी

६६
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्यम् ।

तप्तहसपुराणेभ्यो व्यक्तादीन् विवेकेन श्रुत्व, श स्त्रयुतया च व्यबस्थाप्य, दीर्घकालादरनैरन्तर्यसत्कार सेचिता भावनामया विज्ञानादिति । तथा च बक्ष्यति

‘‘एवं तत्वाभ्यासन्नस्मि न मे नाहमित्यपारिशेषम् ।
अविपर्ययाद्धिदं केवलमुत्पद्यते ज्ञानम्” ॥ इति
( कारिक.६४ ) ॥ २ ॥

 तदेवं प्रेक्षावदपेक्षितार्थत्वेन शास्त्रारम्भं समाधाय शास्त्रमारभमाणः श्रोतुंबुडेंसमवधानाय तदर्थं संक्षे

तभावनादिनिरासोपयोगित्वान्न मननात्मकशास्त्रस्य वैययै मिति भावः । अत एवेन्द्रविरोचनयोर्गुरुमुखाच्छूवणे स मानेऽपि सननघत इन्द्रस्यैव तत्वज्ञानं नतु विरोचनस्येति श्रवण सुपपद्यते । शास्त्रयुक्त्या भृत्यविरोधिन्या युक्त्या । ननु अ नदिपरस्परामिथ्यसंस्कारेण परिपन्थिन । मनने कृते ऽपि सा स क्षात्कारप्रतिबन्धः स्यादत आह दीर्घकलेति । आदरपदेन श्रद्धा ग्राह्या । सरकारपदेन ब्रह्मचर्यविद्यावैराग्यादयो ग्राह्याः। तथाच तादृशसधनसंqनमननजन्यबध न तादृशसंस्कारणभे भूयते इत्यर्थः । अस्मिन्नर्थे ग्रन्थकर्तुः संमतिमाह तथेति ॥ २ ॥

 पूर्वोत्तरार्थयोः संगतिं प्रदर्शयितुं संक्षेपेणोक्तं व्यूहचतुष्टयं ‘पेशवदू'इत्यादिनाSनुवदन् पंचविंशतितत्वरूपशस्त्रार्थप्रतिज्ञयाः फरं दर्शयति तदेवमित्यादिना । प्रकृतिस वपुरुषान्यताख्यातिप्र तियोगिकथनेनेपोद्धतसंगतिरिति सूचितम् । ‘चिन्तां प्रकृतसिख्य थपुपोद्धातं विदुद्धृध ' इति लक्षणात् । श्रोतृबुद्धिसमवधाना येति । श्रावृबुद्धः समवधानत्वं श्रवणानुकूलयनोत्पादकत्वम् ।

प्रतिज्ञां विना गुरूच्चारणस्य सन्दिग्धत्वेन तादृशमयनासंभवात् ।

६७
लङ्कपतः पदार्थनिरूपणम् ।

पतः प्रतेजTी ले

मूलप्रकृतरत्रंकृतिर्महदाद्याः प्रकृतवचकृतयः सप्त ॥
षोडशकस्तु विकारो, न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ ३ ॥

 “‘मूल-' इति । लक्षपत हि शास्त्रार्थस्य चतस्रो विधाः—कश्चिदर्थः प्रकृतिरेव, कश्चिदर्थो विकृतिरेव, काश्चित्प्रकृतिविकृतिः, कश्चिदनु भयरूपः ।

 तत्र का प्रकृतिरित्युक्तम्-‘मूल प्रकृतिरविकृतिः” इति । प्रकरोनीति प्रकृतिः प्रधानम् , सत्वरजस्तमसां साम्यावस्थf, स। अविकृतिः, प्रकृतिरेवेत्यर्थः। कस्मादि

प्रतिजानीते -पूर्वोक्तार्थनिरूपणोत्तरकालकर्तव्यतया संक्षेपतः शास्त्रार्थभवं बोधयतीत्यर्थः । स्वमते न । षट्पदार्थविभागनियमः षोडशपदर्थविभागनियमो वेत्याह संक्षेपतइत्यादिना । यथा चै तत्तथैतदर्या व्युत्पादयिष्यति । प्रकृतिसामान्यलक्षणमाह तत्रेति । प्रकरोतीति । प्रकृतिस्तु स्वेतरकरणम् । मूलप्रकृतिलक्षणमाह सत्वरजस्तमसाभिति । अत्र सस्वादीनि द्रव्याणि न गुणाः। संयोगविभागवान् , लघुवचलस्वगुरुस्त्रादिधर्मकत्वाच्च । तेष्घत्र शास्त्रे भृस्यादौ च गुणशब्दः पुरुषोपकरणत्वात् पुरुषपशुबन्धक त्रिगुणात्मकमहददरज्जुनेमतृत्वञ्च गणः । अत एव गुण इति परार्थ इति वक्ष्यति । तेषां सखदिद्रव्याणां या साम्यावस्था न्यूनाधिकभावेनासंहननम् । अकार्यावस्थत्वमित्यर्थः। अन्यथा वैष म्यवस्थायां प्रकृतिनाशप्रसङ्गात् । न नत्र कार्यावस्थाविरोध्यवस्था वत्वम् । तस्याश्च कायोवस्थदशायामसंभवेन मूलप्रकृतरविकृतित्व रूपनित्यत्वं न संभवतीत्याशङ्क्याह प्रकृतिरेवेति । एवं चैवकार समभिव्याहारात् ‘कायेभिन्नगुणत्रयत्वम्'इति मूलप्रकृतेर्लक्षणमिति

सूचितमिति भावः । अत एव ‘सस्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्र

६८
सौकसङ्ख्यतत्वकौमुद्याम् ।

यत उक्तम्-‘'मूलेति” । सू लश्चासौ प्रकृतिश्चेति मूल प्र कृतिः । विश्वस्य कार्यसङlतस्य सा मूलम्, न त्वस्य मूलान्तरमस्ति, अनवस्थाप्रसङ्गात् । न चानवस्थायां प्र माणस्तीति भावः ।

कृतिः"इतिख्त्रविरोध इतिपरास्तम् । वैषम्यावस्थायां प्रकृतिनाशप्र सर्जनायैव सूत्रस्य तात्पर्यात् । ‘तत्रान्तरोपादानत्वं प्रकृतित्व म्’ इति तु प्रकृतिसामान्यलक्षणम् । ‘सचरजस्तमसां साम्या वस्था मकृतिः"इतिव्रत्रोक्तमकृति सामान्यलक्षणस्य “अष्ठं प्रकृतयः इतिकपिलखुत्रोक्तमहदादिप्रकृतिष्वव्याप्तिनिरासाय “मूले मूलाभा वादमूलं मूलम्”इतिसूत्रेण मूलेन प्रकृतिविशेषितेतिमूलपदाभिप्रायमः जानश्छङ्कते कस्मादिति । तदभिप्रायं जानन् समाधत्ते इत्यत इति । न त्वस्य मूलान्तरमिति । नच ‘तस्मादव्यक्तमुत्पन्न त्रिगुणं द्विजसत्तम’ इत्यादिस्मृतिविरोध इति वाच्यम् । पुरुषस्य कॉटस्पदन्यपरया ‘‘अजामेकाम्" इत्यादिश्रुतिविरोधाच्च त स्मादियादिवाक्यस्य पुरुषसं योगादिभिरभिव्यक्तिरूपगौण्युप स्यभिधायकत्वेन विरोधाभावात् । प्रधानस्य गौण्युत्पत्तिकथनं तु पुरुषस्य भागापवर्गसम्पादकवन प्रधानस्य पुरुषशेषत्वचः नाय । बजङरजन्मना कर्माद्यनवस्थाचदत्रेष्टपातिमाशङ्क्याह नचेति । बीजाद्यनवस्थायां प्रत्यक्षादिप्रमाणसर्घप्रधानदेर नुमानकश्यत्वेन दृष्टान्तवैषम्यमिति भावः ।

 *ननु ‘प्रामाणिकी अनवस्था न दोषायइति प्रवादो ऽसङ्गतः। तथाहि-अनन्तपदार्थघटिताया अनवस्थाया निर्णयविषयत्वभावेन प्रामाणिकत्वाभावात् । न ह्यांनणतं प्रामाणकञ्च संभवत, अथनेणयकत्वनेव प्रमाणानां प्रामाण्यादिति ।

 अत्र केचित् आत्मनः स्वस्याश्रयोऽथोत्स्वयमेव स आत्मा श्रयः । स्वनिष्ठप्रयोज्यतानिरूपितस्वनिष्ठप्रयोजकत्वमिति यावत् .

4A =

६९
सङ्कपतः पौनरूपणम् ।

अन्योन्यस्याश्रयो ऽर्थादन्योन्यम् , सोऽन्योन्याश्रयः। स्वप्रयोजक निष्ठप्रयोज्यतानिरूपितस्वनिष्ठप्रयोजकत्वमिति यावत् । चक्रवपरा वर्छनालक्षणया चक्रकम् । स्वप्रयोजकप्रयजकनेष्ठमयज्यतानिरू पितस्वनिष्ठपयोजकत्वमिति यावत् । अवस्थाऽवधिमूलानेपक्षमूल मुत्तरानपेकं कार्यं च, नावस्थाऽनघस्थ । उपपाद्योपपादकानां परं परापेक्षिततेति यावत् । इत्थं च कतिचिद्वीजाङ्कराणां व्यक्ति भेदेन परस्परकार्यकारणभावस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वे प्रत्यक्षमूल कानुमानकस्वम् । तथाहि विवादध्यासितानि बीजानि बीजप्र योज्याङरजन्यानि बीजत्वात् संमतबीजवदित्याहुः ।

यथाहि पादपो मूलस्कन्दादिभिश्च संयुतः ।
आदिबीजप्रभवति बीजान्यन्यानि वै ततः ॥ इति

 विष्णुपुराणादत्रानवस्यैव नास्ति । तत्रानवस्थेति तु लोक दृष्टयभिप्रायम् ।

योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।
स्थाणुमन्ये तु संयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ।

 इत्यादिश्रुतीनां च सामान्यतः कमेण फलजनकत्वं प्रमाणान्तरेण सिदं दुःखहेतुविशेषफलबोधनेन वैराग्ये ताप येमियन्ये ।

 परेतु स्वस्याव्यवहितस्वपेक्षणमामाश्रयः । अन्योन्याश्र यादिध्याद्यर्थमव्यवहितेति । अन्योन्यस्याव्यवहितान्योन्यापे क्षित्वमन्योन्याश्रयः । चक्रकव्याख्यथेमव्यवहितेति । अन्तरि तस्य तदेव च द्वयं चक्रकम्। तद्यध्याह्यर्थमन्तरितयेति । अन वधिकोपपाद्योपपादकमवाहो ऽनवस्था। चक्रकव्याट्टयर्थमनवधिके तावशेषणम् ।

एते चोपपाद्यभेदेनाऽनिष्टप्रसञ्जकास्तर्कविशेषाः ।
तत्र स्त्रस्य स्वपेक्षमरोष्यानिष्टप्रसी आमाश्रयः। सचय
७०
सटीकसाङ्ख्यतत्वकमुद्यम् ।

मुत्पत्तिस्थितिज्ञप्तिरूपद्वरभेदात्त्रिधा । तथाहि-‘घटो यदि घटजन्यः स्यात्तहैिं घटभिन्नः स्यात्’ । नचैतद्विपर्ययानुमाने घटस्वस्य हेतोरसाधारणतया विपर्ययापर्यवसितत्वमस्येति वाच्यम् । विशेष दर्शने ह्यसाधारणस्जदांपत्वात् । संशयस्य सम्प्रतिपक्षस्य वा दुष्टबीजस्यानुत्थापनादिति । स्थितौ ‘यद्ययं घट एतद्धवृत्तिः स्यात्तद। तथा प्रतीयेत’’। ज्ञप्त तु ‘घटज्ञप्तिर्यदि एतद्धटज्ञप्तिज न्या स्यदेतज्ज्ञप्तिभिन स्यात् । नचेष्ट(पत्तिः । स्वज्ञतेः स्वज्ञप्तिजन्यस्य नियमे स्वनवस्थानात् । स्वस्य स्वापेक्षापोक्षित्वं स्वप्रयोज्यप्रयज्यवरूपमारण्यानेिष्टमसङ्गोऽन्योन्यश्रयः । अय मप्युत्पत्स्यादिरूपद्रभेदास्त्रिधा । तथाहि-"घटो यदि घटप्रयो ज्यजन्यः स्यात्तहैिं घडभिन्नः स्यात्। दृष्टं हि पटरूपं तन्तुप्रयो ज्यपटजन्यं तन्तुभिन्नमिति । स्थितौ तु ‘यद्ययं घट एतद्धटप्रयोज्य वृत्तिः स्यात्तद तथा प्रतीयेत', दृष्ट हि पटरूपं तन्तुमयज्यप धुवृत्ति तथा प्रतीतं चेति । ज्ञप्तौ तु ‘घवज्ञप्तिर्यदि घटज्ञासिप्रयोज्य ज्ञप्तिजन्या स्यात्तर्हि एतज्ज्ञप्तिभिन्न स्यात्’ । दृष्टा हि कृत्तिज्ञन प्रयोज्येच्छजन्या ज्ञानभिम चेति । नचान्योन्याश्रयस्यात्माश्र यनियतस्वेनावश्यकत्वाद्, लाघवाच्चास्मभ्यदोष इति वाच्यम् । साक्षात्स्वपेक्षाऽभावात् । परम्परया व तसंभवे, आत्माश्रयनिर्धा हार्थं प्रथमोषस्थितस्य स्वत दूषकत्वकल्पनात् । स्वापेक्षापेक्षापे क्षितत्वमारोप्यानिष्टप्रसङ्गधक्रकम् । अत्र त्रिकक्षस्वमविवक्षितम्, चतुःकक्षादेरपि चक्रकस्यात् । तथैव हि तान्त्रिकव्यवहाराव । इद मप्युपस्यादिदारभेदात्रिविधम् । तथाहि-"घटो यदि घटपेक्षापेक्ष जन्यः स्यात्तर्हि घटभिमः स्यात ’ । स्थितौ तु 'यद्ययं घट एतद् घटोपेक्षापेक्षवृत्तिः स्यात्तर्हि तथा प्रतीयेत’ । ज्ञप्तौ 'घट ज्ञप्तियदे घटज्ञाप्यपेक्षापेक्षजन्या स्याद्, एतज्ज्ञप्तिभन्न स्यात्’ ।

दृष्टान्तस्तु पूर्ववव । पञ्चकक्षादिभेदे आपत्तिप्रयोजकीभूतरूप

७१
सम्झेपतः पदार्थनिरूपणम् ।

वदामद्यपादनमनघस्था । यथा ‘ज्ञानं यदि समानकालीनसमाना धिकरणसत्कारीविषयतव्याप्यजातिमत् स्यात्, तदऽनुपदचे यं स्यात् सुखबव' । एवञ्च तदप्यनुव्यवसीयेत तदप्यनुव्यः वसीयेते मनवस्था स्यात् । एषां चाभासवे प्रामाणिकत्वं बीजम् । तथाहि-‘प्रमेयवं यदि प्रमेयत्ववृति स्यात्तदा प्रमेयत्वभिन्नं स्यादभिधेयवच’। अत्र प्रमेयस्वटुतिवभिन्नत्वयोः प्रमेयत्वे व्यभि चारग्राहि नहि प्रमेयत्वं प्रमेयं किन्तु प्रमेयम्' इति प्रत्यक्षमेवारमा श्रये मानम् । बीजं यदि बीजापेक्षाङरजन्यं स्यात्तद स्वभिन्नं स्याद्’ इत्यत्र बीजापेक्ष ऊरजन्यस्ववभिन्नवयोर्घजे व्यभिचार ग्राहि बीजं न बीजभिन्न, किन्तु तीजभिन्नम्'इति प्रसक्षादिरे वन्योन्याश्रयं मनम् । एवं बीजादङ्करस्तस्मात्स्तंबस्तस्माद्धीजमि . स्यादिचक्रे ऽपि व्यक्ति भेदग्राहि प्रत्यक्षम् । तत्रत्यानवस्थायां बीजं यदि अनवधिपरम्परापेक्षजन्मादिमत्स्यात्तद ऽजन्यं तत्स्याय तिरेके घटवत्’ इत्यत्रेककार्यस्य प्रत्यक्षदृष्टकारणपरम्परानुमान मेव मानम् । नचैवमेते कुत्रापि दोषा न स्युरिति वाच्यम् । आभासवप्रयोजकप्रमाणाभावे एव दोषत्वसम्भवात् । तथाहि ‘विषादध्यासितं मयनजन्यं कार्यंबटव'इत्यत्र ‘कार्यवं भवतु, प्रयनजन्यत्वं मा भूत् किं बाधकम्इति शङ्किने, कार्यत्वप्रयत्नज यत्वयोः परस्परपरिहारोपलम्भेन विरुद्धयोरेकत्र समुच्चयं की थैमाने व्याघातो दृष्टो यथा घटप्रागभावयोर्घटतमध्वंसयोर्वा । अथ घटतमागभावयोः समुच्चयो नास्ति, प्रकृते तु स्यादेव, तन्न । प्रकृते विशेषोऽस्ति नो वा ? | नास्ति चेनियामकाभात्राकथं नि यमसिद्धिः। अस्ति चेत्तत्र स एव किं प्रमाणमन्यो वा ? स एव चेदात्माश्रयः । नन्वयं ग्राह्यग्राहकभाव नामाश्रय, नह्यत्र स्व वृत्तित्वमस्ति, तत्र । अव्यवधानन स्वापेक्षितवस्यास्माश्रयलक्षण

त्वात् । तच्च स्वपेक्षणमामाधिकरणत्वेन, ग्राहकत्वेन, कर्तृत्वेन,

७२
सटीकताड्ख्घतरघ कौमुद्यम् ।

स्वमेधेनपनयत्वन व भवांते । तथा च ग्राह्यग्राहकादरात्माश्र यान्तर्भावः । ‘यद् यत्र प्रमाणं तत् ततो भिन्नं यथा चक्षुरूपात् '। इत्थं च स विशेषश्चमम।ण तर्हि स्वान्यस्मिन् स्याद् । नो चेस्वस्मि न्स्यादुIऽप्रमाणं वोभयथा ऽष्यनिस्तारः। नच यदि विशेषः स्वस्मिन् प्रमाणं स्यात्तर्हि । आत्माश्रयः स्याद् अत्रान्वयव्ययभवदाभास स्वामिति वाच्यम् । पृथिवीत्यादाविव व्यतिरेकव्याप्तिसस्यात् । तथाहि अथ विशेषन्तरं तर्हि तस्मिन् किं पूर्वः प्रमाणं तुतीयो वा ? । पूर्व भैदन्योन्याश्रयः स्यात् प्रथमे द्वितीयो, द्वितीये प्रथम इति । य प्तिस्तु ‘यदू यत् प्रति प्रमाणम् तत् तत् प्रति प्रमेयं न भवति’ यथा चक्षुघटं प्रति । प्रकृते ऽपि यदि द्वितीयो विशेषः प्रमाणं स्यात्तर्हि स्वप्रामाण्ये तस्येति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः । नो चेदन्योन्याश्रयः स्यादप्रमाणत्वं वा । अथ द्वितीये तृतीयः प्रमाणं तर्हि । तृतीये किं प्रथमः प्रमाणं प्रथमे तृतीय इति स्वीक्रियते, किंवा प्रथमे द्वितीयो द्वितीये तृतीयस्तृतीये प्रथम इति ?। आथे पृधेचदन्योन्याश्रयः स्यात् । द्वितीये चक्रकम् । व्या प्तिस्तु ‘यदू यत्र प्रमाणं तव स्वप्रमाणप्रमेत त्रिषयीभूत्वा प्रमाणे, यथा श्रोत्रं शब्दे । प्रकृते तद्वैपरीत्याच्चक्रकं स्यादप्रमाणत्वं चेति । अथ तृतीये चतुर्थश्चतुर्थे पञ्चम इत्येवं न पूर्वोक्तदोषस्तद्धेनवः स्था प्रसज्येत । व्याप्तिस्तु ‘यत् प्रमाणं तद् उत्तरोत्तरप्रमाणापेक्षी न भवति यथा चक्षु, प्रकृते तद्यपकविरूद्धपलब्धेरवस्थायां कारणभावादनवस्था । ननु बीजादङ्कुरः कथ्यते ऽङ्गराद्ध जन्तरमियनवस्थायामपि न दोषो भवति एवमत्र । तन्न । तत्रै ककार्यस्य प्रत्यक्षदृष्टकारणपरंपरानुमाने ऽधोमुखीत्वान्न दोष मावहति । इह तु कल्पकस्यापि कल्पनयित्वाकल्पकपरंपरा या मूढंमुखवन्मूलक्षयकरत्व तद्दोषात् ।

 यदाहुरुदयनाचायः

७३
सङ्क्षेपतः पदथनिरूपणम् ।

मूलक्षतिकरीमद्भरनवस्थां हि दूषणम् ।
वस्वानन्यादशक्तेश्च नानवस्था हि दृषणम् ॥ इति ।

 अथ पञ्चमः स्वतःप्रमाणमतो न पूर्वोक्तदोषस्तर्हि द्वितीयो ऽपि प्रथमे न प्रमाणमिति नियामकाभावः समरष्यास्तुल्यत्वात् । यत्र सामग्री तुरया तत्र कार्यं तुल्यम् ,यथा तुल्यस्त्रभावेषु तन्वादिषु पश्वादिकं तद्वत् । अथ किञ्चिद्विशेषं परिहररूपं कल्पयसि तेन न्यायेनोभयत्रापि तुल्यत्वमिति । तदेवं प्रयत्नजन्यत्वं जगतः सि द्धांमेियाहुः ।

 एत तक भदा एत्र यन आत्माश्रयां, अन्यान्याश्रयः, चतम् अनवस्था, व्याघातःप्रतिद्वन्दीरयेतैरापायैर्भिद्यपाना षट्नकश्य ते । षण्णां तर्काणां समाहारः पतीत्यर्थ इति तर्कयदिनः । विरुद्धसमुच्चयो व्याघतः । चोद्यपरिहारसाम्यं प्रतिबन्दी । तर्क सामान्यलक्षणं तूक्तमक्षपदैः-"अविज्ञाततत्वे ऽथै कारणोषप तितस्तवज्ञानर्थमूहस्तर्कः” इति । (न्या० ० अ० १ आ० १ सू० ४० ) तर्क इति लक्ष्थनिर्देशः, कारणोपपत्तित ऊ ३ इति लक्षणम् । अविज्ञाततये ऽथं तत्रज्ञानार्थमिति प्रयोजन कथनम् । करण व्याप्यं तस्योपपत्तिरारोपस्तस्माद्य ऊह आ रापःअथव्यापकस्य । तथाच व्यायस्याह यरपाद्य व्यापक स्याहस्र्यारोपः स तर्क इति । निह्निः स्यादद्रव्यं स्याद्इस्या दिवारणाय व्याघ्थस्येति । तव्यप्याराषyधनस्तदराय इत्यर्थ लाभाय व्यापकस्येति । आरोपग्रहणं तु तर्कस्य प्रमाणत्वनिराक रणाय । अर्थग्रहणं तु विज्ञातृनिराकरणार्थम् । अविज्ञाततचग्रहणं तु तर्कप्रवृत्तिं प्रति विषयतया संशयस्योपयोगिता सुचनय । अ यथा तकेण द्वयोः पक्षयोरेकतरनिषेधेनैकतरस्य प्रमाणविषय तया नियतजिज्ञास्यवं न स्यात् , एकतरस्य जिज्ञासानिवृत्तिर्वा ॥

नच तर्कस्यापि संशयनिर्णयान्यतरात्मकवत्ततः पृथक्करणम

७४
सटीकसारूयतत्वकौमुद्यम् ।

नुचितामेति वाच्यम् । कारणोपपत्तिविशेषदर्शनाभावसामीछ तन्घेन तद्विलक्षणत्वात् । नहि संशये कारणोपपत्तिरस्ति, विशेष दर्शनप्रमाणेन निश्चयो भवति, नचास्मिन् विशेषदर्शनमस्तीति ॥ नच तक ऽनुमाने हेतुः, ‘तक,न्यायोऽवीक्षा'इत्यनुमानमाढ्यायः त इति अनुमनपर्यायवादिति वाच्यम् । आपाद्यव्यतिरेकनिश्चयरू पबाधघटितसभीकवेन तर्कस्यानुमानतिरिक्तत्वे ऽवगते प योयुव बोधकवाक्यस्याप्रमाणत्वेन तत्साधकत्वाभावात् । उ ततकें पक्षविशेष्यकपाद्यभावनिश्चयरूपबाधनिश्चयसहकृतपाद्य व्याप्यापादकवत्ताज्ञानं कारणम् , तच्च पक्षधर्मतांशे आहार्यम्, अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितं वा । स च तर्क आपदकबुद्धों प्रति बन्धकः । प्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धकभावश्च-तद्धमवच्छिन्नविशेष्यकत द्धर्मावच्छिन्नपादकापत्तित्वेन दोषविशेषाजन्यानाहार्यतद्धर्माव चिच्छन्नविशेष्यकतद्धर्मावच्छिन्नविशिष्टबुद्धिवेन । ‘रूप यदि प रिमाणवरस्यार्द्रव्यं स्याद्’ इत्यापत्तेः ‘रूपं परिमाणचन वा' इत्यादिसंशयचत् ‘गुणः परिमणवन्न वा’ इत्यादिसंशये ऽपि प्रतिबन्धकवचारणाय तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकवयम् । ताहुः शपत्तेः ‘रूपं द्रव्यत्ववन्नव’इत्यादिसंशयमतिबन्धकत्ववरणाय त द्धर्मावच्छिन्नापादकस्वमापत्तिविशेषणम् । तद्धर्मावच्छिन्नापादका पत्तिरेवञ्च स्वसमानाधिकरणस्वाव्यवहितोत्तरस्वसम्बन्धेन तद्ध र्मावच्छिन्नवत्त।परामर्शविशिष्टचम् । नचापाद्यभेदेन परामर्शभेददे कस्यैव निर्वह्निस्वरूपापादकस्य विशिष्टबुद्धों निर्धर्मस्वनिरालोक त्वाद्यपाद्यभेदेन।नन्तप्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धकभावापत्तिरिति वाच्यम् । इष्टाव । तथाच पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकनिर्वह्नित्वविशिष्टबुद्धि त्वेन प्रतिबध्यता पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकनिर्धमवध्याप्यनि वंद्वित्वत्वावचिछन्नवत्तनिश्चयाविशीष्टनिघूमत्व विधेयकापतित्व-पर्व

तस्वावच्छिन्नविशेष्यकनिरालोकस्वव्याख्यनिर्वह्निवत्वावच्छिनघता

७५
सङ्क्षेपतः पदार्थनिरूपणम् ।

निश्चयविशिष्टनिराळकवविधेयकपत्तिस्त्रादिना प्रतिबन्धकतेति फलितम् । निघूमत्वव्याप्यनिर्वह्निचयान् गुणस्वध्याध्यरूपत्वघांश्च पर्वतः,' इतिसमूहलस्वनपरामशेजन्यस्य निघूमत्वबभूविरहवशः पर्वतो रूपस्ववान्स्यात्, गुणवमात्रविधेयकस्यापि तर्कस्य तादृश निश्चयविशिष्टतया निर्धमासाविशिष्टबुद्धिप्रतिबन्धकत्वारणाय विशेषतो निघूमादिर्विधेयकभवमपत्तिविशेषणम् । अपाद्य भेदेनैकस्यैवापादकस्य विशिष्टबुद्धौ प्रतिबन्धकत्वस्य स्त्री कारा इति ।

 यत्तु 'तकें आमाश्रयान्योन्याश्रयचक्रकानवस्थाप्रमाणबाधि तार्थप्रसङ्गभेदेन पञ्चविध' इतिनिबन्धकृदुदयनाचार्याः । तत्र ॥ अपाद्यभेदेन भेदे आपाद्यानन्त्येन तर्कस्यानन्स्यात् । तकं आपा यस्य सर्वत्र बाध्यत्वे नियमेनास्माश्रयादिचतुष्टयस्यापि चरमेण ग्रहणसम्भवाच्च ।

 यतु अनाहार्यसन्देहस्य तर्ककारणीभूतापाद्यज्याध्यापादक वत्ताज्ञानेनैव निरासादहर्यसन्देह एव तक्रेण निवर्तत इति भवा नन्दभट्टाचार्यः । तन्न । प्रमाणेन फले जननीये जनिते च त दृशशङ्कानिवृत्तेरनुपयोगित्वेन तर्कस्य प्रमाणानुग्राहकतानुपपत्तेः । तवनिर्णयार्थमितिपुत्रविरोधाच्च । नच पदर्थतवत्रिचरे मूत्रविरोधप्रमाणानुग्राहकतानुपपत्ती न दोषायेति वच्यम् ॥ अर प्रयोजकस्वशङ्काकलङ्कितानुमानेन श्रुतिबाधसम्भावनाविरहे. ऽना यासेन खण्डनकृतां विजयापत्तेः ।

 नचैवं तॐकारणीभूतज्ञानेनैनानाहार्यशङ्कानिराससम्भवत्तव मते ऽपि तर्कवैयथ्यैपेवेति वाच्यम् । तेन निरासासम्भवात् । तथाहि तर्केण पक्षधर्मतांशे आद्यपद्यव्याप्यापादकवत्तनिश्चयो हेतुः इति मते, निवेद्वित्वव्यापकनिघूमस्वाभावव्यापकनिर्वर्तित्वाभा

वपतियोगिनिवेंद्वित्ववानित्याकरस्य व्यतिरेकव्याप्तिविशिष्टव

७६
सटीकसङ्रूयतवकौमुद्याम् ।

तानिर्णयस्य विशेषदर्शनविधया आषदकसंशयनिबनकत्वं वा यश, तच न सम्भवति, तस्याहर्यज्ञानस्याप्रतिबन्धकस्बात् । स मानधर्मिकस्वभाबेनविरोधिवाच । अन्यथा ’वह्निव्याप्यधूमत्र9 हान सRछेकवनपवेतःइत्यादिज्ञानस्य ‘पर्वतो वह्निमान वा'इत्य दिसंशयनिघी कापतेः । एतेन तद्दत्तबुद्धिं प्रति तदभषत्रत्त ज्ञानविशिष्टहेतुमत्तज्ञानवेनैत्र प्रतिबन्धकबाभ्युपगमेन तादृशज्ञान स्य प्रतिबन्धकस्वं सम्भवतीति परास्तम्, मानाभावाच ।

 'याप्यंशे निश्चयारप्रकम्, आपादकांचे संशयनिश्चयसाधार श्र आपाचव्यष्यापादकवत्तज्ञानं तकं हंतु’ इतेि मते च संशयय । संशथामतिबन्धकतया तेनापादकसन्देहप्रतिबन्धासम्भवात् ॥

 नन्वेवमपि तर्क हेतुरापाद्यव्यतिरेकनिश्चय एवपदकशङ् निवर्ते पिष्यति आपादकस्यापाधिव्याष्यतया आषाधव्यतिरेकस्य कस्यपदक - | यतिरेकव्ययतया च तनिधयस्य विशेषदर्शनत्वात् ।नचापाचव्य तिरेकनिर्णयस्य तत्र हंतुत्वं मानभाव इति वाच्यम् । १क्षविशेष्यकापा द्यशङ्कायरूपेष्टषत्तिशङ्कानिवर्तकस्वेन तस्य तत्र हेतुत्ववश्यकत्वात् । इष्टापत्तिशङ्कानिवृत्तिमोऽस्त्विति तु न शङ्कनीयम् । तर्कस्य विपर्यये उपर्यवसानपच्या वैयर्थापत्तेः । नचापाद्यध्यातिरेकस्यापादक व्यतिरेकव्याप्यत्वे ऽपि तादृशव्याप्तिसप्ततिसन्धानानि यमेन तर्क स्यपयोग इति वाच्यम् । अपाचे आपादकव्यापकता ज्ञानस्य त ॐकारणतया ‘कारणज्ञाननियमेनूपाद्याभावे आपदकाभावव्या प्तिज्ञानभवस्य|कायकर पुरुषत्वाभावं कराद्यभावव्या ग्रहेऽपि करदिव्यापकस्वेन पुरुषत्वदिग्रहसहितपुरुषरवाद्यभावग्र हस्य करादिसंशयनिवर्तकत्वादिति चेन्न । तर्ककारणीभूतज्ञानां शे ऽपि । तर्कसचे शङ्कानुपपयनुरोधेन तर्कस्योपयोगित्वात् ।। नच पूर्वतस्यापाद्यव्यतिरेकज्ञानस्य नाशेऽपि तन्मूलकन्मान

सतादृशज्ञानादपादकव्यापकताज्ञानाच्चोत्तरकालमपि शङ्कानुत्पाद

७७
द्वषतः पदार्थनिरूपणम्

नेिव ' हात्तर्कस्याकिञ्चित्करतेति वाच्यम् । कुतश्चिमतिबन्धकज्ञानानु पादेऽपि तर्केण शङ्काप्रतिबन्धात् ।

 केचित्तु-अयोग्योषाधिशङ्कया कापि व्याप्स्यनिश्चयकथ मनुमानेनेऽत्रासिद्धिरित्युक्तवन्तश्चार्वाकं प्रत्याहृदयनाचारैः

शङ्का चंदनुमा ऽस्त्येव नचेच्छङ ततस्तराम् ।
व्याघातावधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधितः ।। इति ।

 अस्यायमाशयः-कि व्यभिचरशङ् दृश्यमनं धूम, का लान्तरीये, देशान्तरीये वा !। नाद्यः । सहैपलब्धेः । न द्वि तीर्थः । अनुमानं विनोभयभानासम्भवेन शङ्कNSनुपपरयाऽनुम नस्वीकारावश्यकत्वात् । नचेच्छॐ तर्हि तर सुतरा व्याप्ति ग्रहादनुमानसिद्धेः । एवं निरस्नश्चर्वाकः शिष्यतां प्राप्तः पृच्छ ति-‘भगवन् धूमे वह्निसमानाधिकरण्यात्मकधर्मस्य वाह्नियभिच येंव्यभिचारिसाधारणस्य दर्शनाच्छङ्का जायत एव, सा कुत न स्यात् । यदि च 'वह्निमवृत्तिः कथं वन्दाभात्रवृत्तिर्भवेद्’इत्यु तरं ददासि, तदा नूनं तयोर्विरोधो ऽवधृतोऽस्ति स एव नि यमघटितः, कथमत्रधार्यैःइत्युक्तवन्तं प्रत्याह-तर्कः शङ्कावधिर्म तम । शङ्कानिवत्तंक इत्यर्थः । तथा च 'धूम यदि वह्निव्य भिचारी स्यात्, वह्निजन्यो न स्याद् ’ इति । तर्केण व्यभिचारशङ्का वारणीया । अथ कदाचिद् वह्निरेव भविष्यतीयादिशङ्का तर्कवि रोधिनी स्यात्तकन्तरात्तनिवृत्तौ चानत्रस्थेत्युक्तवन्तं प्रयाह-व्या- घातेयादि । व्याघातो धूमाद्यर्थे वह्नयाद नियतमदृश्यादिः, सो Sत्रधिः पर्यवसानं निवर्तको यस्याः सा । तथा। च नानवस्थेत्यर्थ इति श्रुत्वाऽऽचार्य शिरसा श्लाघयन्नपि मनःप्रत्ययमलभमानः स्वसहचारिणो ऽन्यानवलोकयान्छिरो धुन्वानस्तूष्णीमभवत्, तत sqर आह-'तन चरु, कुतः क्रुध्यदेप्रवृत्तेघसम्भावनयैवोक्तपटू

युषपत्या तस्याः कापि शङ्काप्रतिबन्धकत्वाकल्पनाव । अन्यत्र

७८
सटीकसाङ्ख्घतत्वकौमुद्यम् ।

पि कदाचित्प्रवृत्तिः स्यादिति तु न शङ्कनीयम् । तदज्ञानात् । स्वदीयव्रतमऋत्तयो व्याहन्येरन्निति वदनचयैः प्रष्टव्यः कुत इति, यदि व्रते परस्परविरोधादिति तर्हि नूनं तयोर्विरोधो ऽवधृतोऽस्ति स एव नियमघटतः, स कथमवधये इति त्वयैव दत्तोत्तरत्वात्, इति श्रुत्वाऽऽचार्यः सन्दिहानो बभूव इति ।

 एतेनात एव

व्याघातो यदि शङ्काऽस्ति नचेच्छङ्का ततस्तराम् ।
व्याघातावधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिः कुतः ॥

 इति खण्डनं निरस्तम् । नहि व्याघातः शङ्काश्रितः, किन्तु खः क्रियैव शङ्का प्रतिबन्धिकेति मणिकृद्ब्रेश्वराचार्याक्त परस्तम् । क्रियाकारणीभूतनिश्चयव्याघातेयस्य परत्वेऽपि चरमदोषानुद्धरात्।

 खण्डनख्याख्यायां दीधितिकृतस्तु-यच्च मणिकृत नहि व्या घातः शङ्गाश्रितः किन्तु स्वक्रियैव शङ्कामतिबन्धिका'इति खण्डनख धृतम् , तदसत् । प्रवृत्तेः शङ्प्रतिबन्धकत्वस्य व्ययत्वकल्पनात् । क्रियाकारणीभूतनिश्चयस्य प्रमामकस्य कष्यासिद्धेः । प्रमामा त्रस्य खण्डितवान् । । भ्रमातु न वस्तुसिद्धिः । किञ्च क्रिया sपि सम्भावनाऽत एवोपपत्र न निश्चयमपेक्षत इति किञ्चि देतदित्याहुः ।

 खण्डनं तु व्याघातो विरोधस्य यदि तदा तदाश्रयः भूत शङ्का ऽस्येव शङ्कामन्तरेण तदाश्रयीभूतस्य व्याघतस्यै वासम्भवात् । नहि धर्मिणमन्तरेण धम्मस्संभवति । नचेद्यथा तस्तदा ततः पतंबन्धाभवत् तर सुतरां शङ्का । ततस्तरा मिदं समस्तं बोध्यम् । व्याघात्रधिः व्याघाताश्रयो यतः शङ्क, अतः शङ्काया अवधः पर्यवसानं स्वपूर्वशङ्कानिवर्तकः स्वत रशङ्कानुत्पत्तिप्रयोजकस्तर्कः कुतस्तर्कमूलव्याप्तावपि शङ्कताद

बस्थ्यादिस्येवं व्याख्येयम् । नचैवं ‘स्थाणुर्वा पुरुषो वा'इति विम

७९
सङ्कपतः पदार्थनिरूपणम् ।

नन्तरं करादिवृत्तिसंस्थानविशेषोपलम्भादपि शङ्कानिवृत्तेिने स्यात् इति वाच्यम् । तृतीयक्षणे स्वत एव निवृत्तिसम्भवात् । नच तत्र विशेषदर्शनात् ‘पुरुषो ऽयम्’ इतिनिश्चयोत्तरमपि पुनः संशया पत्तिरिति वच्यम् । निश्चयोत्तरं करादिसंस्थाने सत्यपि यदि न पुरुषस्वं तदISiये नानिष्टं शिल्पिनेपुण्यविशेषदपि त दुपपत्तिरिति प्रतिसन्धाने सति इष्टपत्तः । यदपि व्याय रोषाद् वपापकारोपस्तर्क इति । तदपि न । आरोपितव्याप्यहेतु कासदर्थकानुमितावतिव्याप्तेः। नापि व्याप्यारोपाध्यापकप्रसञ्जनम् । प्रसञ्जनं हि तर्को वा आरोपमात्रं वा ? नाद्यः । तस्यैव नि रूप्यत्वात् । विशेषणवैयर्याच । न द्वितीयः । दूषितत्वात् । नापि व्यापकाभाववत्तया ज्ञाते व्याख्यारोपाध्यायंकारोपः । श ह्रस्वेन द्रव्यमवगम्य ‘पीतो ऽयं शङ्को न तु शुक्लः' इति प्रः यक्षतो ऽवगच्छतः शब्दवाच्छुक्ल इत्यनुमितावतिव्याप्तेः । व्य पकाभावावधारणे व्यापकारोपसम्भवाच । नचढ्ययो ऽयम बाधिते न सम्भवतीति वाच्यम् । आहार्यान्तरे ऽनुमित्या द्यमके ऽतिव्याप्तेः । प्रयोक्तव्यपकारोपस्य परं प्रत्यनुप युक्ततया प्रसङ्गानात्मकचपत्तेश्च । एतेन तर्कयामि’ इति प्रती तिसाक्षिको बहिरिन्द्रियादिनिरपेक्षमनोजन्यज्ञानावृत्ति मानसव व्यायो जातिविशेषस्तच्क्षणमिति परास्तम् । तर्कस्यानिष्टानु पनायकत्वनिरासाय विषयवंलक्षण्यमवइयं वाच्यम् । तत एव व्यवहारोपपत्तौ जातिभेदे प्रमणाभावाच्च । अन्यथा घटज्ञान त्वदिकमपि जातिः स्यात् । ‘यदि पर्वतो निर्वह्निः स्यात्तदा निधूमः स्यदतलं घटवद्’ इति ज्ञाने भूतळाडंशे तर्कवस्त्री कारे तदनुव्यवसायापतः । तदनङ्गीकारें अशेकत्वपया तु कत्वं न जातिरित्यपि केचित ।

 यतु-निबन्धोषयकृद्वङ्मनोपाध्यायाः अध्यवस्थिता

४०
सटीकसङ्ख्षतव कौमुद्यम् ।


भ्युपगम्यमानकोथुषाधिनिष्ठसबप्रतिसन्धानं तर्कः। तदुपाधिकरवं च तस्मिन्सत्यव३२यकरवम् । तथाहि--यदि ‘शब्दो नानित्यः स्यास्काय न स्यं ।’ इत्यादॉ यदिशब्देन समभिव्याहृतकटे अव्यवस्थितवं परिहीतत्वं चोच्यते ।

 तदाहुराचार्यः-अनेयतकोट्युपनिषतं नेयतकयुपग्रहस्य ' यद्यर्थत्वं तदेत्यनेन समभिव्याहृतं प्रत्युपाधित्वमुच्यते । अव्यव स्थितत्वं च तस्य हीनबलार्थम्, अन्यथा ऽऽपादकस्य व्यवस्थि तवे हि तस्यापाद्यविरहेण तुल्यवे परस्परप्रतिवन्ध एव स्यान त्वापादकस्य भङ्ग इंस्यहुः ।

 तन्न । तीस्याप्रसङ्गान्मकत्वदोषानिवृत्तेः । ‘अयं धूमो वाऽs लोको वsऽभयथाऽपि वह्निव्याख्यःइति ज्ञानजन्यानुमित/वतेव्य सेश्च । नचभ्युपगतव्यायं प्रति व्यापकमसञ्जनं तर्कः। तत्प्रसञ्जने तकोभासं ऽतप्रसङ्गवारणायाभ्युपगताते, अव्यापकमलजन आ. भासे तद्वारणाय व्यापकेति इति, विवक्षिते न पूर्वोक्त दोष इति । वाच्यम् । 'यदे जलं सहकारिभिः संपत्स्यते तदा मे तृषं शमयिष्यतिइत्यादिसम्भावनानामती व्याप्तिमद स्ति चेद्यापकं स्यादेव'इति निश्चयरूपप्रसङ्गमनात्मके ऽव्यते। । येन गिरेर्निमामिष्टं येन आमनः सुखदिस्वरूपत्वमिष्टं तं प्रति ‘यदि अयं धूमवान्स्यात्तदग्निमान् स्यात्, ‘अयमास्मा यदि ब्रह्मभिन्नः स्यात् ‘सयं ज्ञानम्इत्यादिश्रुयुक्ततलक्षणः स्याद्३ त्यादीष्टपादने तर्कभासे ऽतिव्याप्तेश्च । नचानभ्युपगतव्यापक मभ्युपगततथाप्यं च प्रतेि व्यपकप्रसञ्जनमितेि वक्तव्यमिति व च्यम् । अव्ययेनेन्धनववादिना ऽनभ्युपगतपर्चताग्निमभ्युपगत धूमव्ययं मत इन्धनवधेन प्रसञ्जने ऽतिव्याप्तेः । नच व्यायेने यपि कार्यम् । तथाचानभ्युपगतख्यापकमभ्युपतव्याष्यं च प्रति

व्याप्येन व्यापकप्रसजनं तक इत्युक्ते नक्तदेष इति वाच्यम् ।।

८१
सङ्केपतः पदर्थनिरूपणम् ।

विकल्पे क्रियमाणे स्वीकर्तुमशक्यत्वात् । किं परमार्थतो व्याप्यतया व्यापकतया च व्यवस्थितयोव्यथाकायंशमपहाय स्वरूपेण ब्याज्य स्येष्टत्वरूपमभ्युपगतं श्वपापकस्य चानिष्टत्वरूपमुत व्याप्यव्यापका कारणेष्टत्वनिष्टत्वे । तत्र नाद्यः । धूमयोविंद्यमानमापे व्या प्यव्यापकभावमज्ञस्य धूमेन वह्निप्रसञ्जनेऽन्यतरासिद्धव्याप्तिक तया तर्कमूलभयसिद्धव्यस्यभावेन प्रशिथिलमूलत्वात्तकाभासे ऽतिव्याप्तेः । धूमस्य व्यष्यत्वमग्नेश्च व्यपकत्वं न च । येनेष्यते तं प्रति धूमेनाग्निप्रसञ्जने व ह्निव्यापकत्वस्य तम्प्रत्यभिज्ञया तर्क भासेगतत्वाच्च । न च तेषां सतर्कत्वमेवेति तु शक्यम् । नै ययेकादिभेव्योप्यतयIऽनङ्गकृतेन मीमांसकै नैयायिकादीन् प्रति व्याप्यतया प्रतिपादयेतुमशक्येन वस्तुगत्य ययन श्रवण वादेन शब्दस्य २८ दत्ववमेयत्वप्रसङ्ग ने उक्तलक्षणसव सतर्कत्वापस्या मीमांसकस्य विजयापत्तेः । न च शङ्कनादादी नामनित्यत्वेन श्रावणत्वकथमनैकान्तिकस्य वस्तुगत्या व्या यत्वमिति वच्यम् । ध्वन्यन्यत्वेन विशेषितवान् । नपि द्विती यः । उभयेष्टेन स्यवह्रादिना व्याप्येनोभयानिष्टस्य सत्ताय स तश्रयखस्य व्यपकस्य मRञ्जनं

यश्चोभयोः समो दोषः परिहारोऽपि वा समः ।
नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्तदृगर्थविचरणे ।

 इति न्यायेन प्रयोक्तुरपि प्रतिकूलतया। तकभासेऽतिव्याप्तेः। नचभ्युपगतव्ययमनभ्युपतव्यपकं प्रति स्त्रयं व्याप्यतयाऽनिः टैन व्यापकत्वप्रसञ्जनं तर्क इत्युक्ते नायं दोष इति वाच्यम् । अदृष्टदिन। भयेष्ठेन प्रमेयवव्ययेन मीमासकं प्रत्यनिष्टस्य तत्प्रय क्षत्वस्य व्यापकस्य मसञ्जने तर्क स्वयमनेटैनते (वेशेषणभाव दव्याप्तेः । अधिकन्तु के खण्डनादावनुमन्धेयमित्याहुः ।

 अपरे तु आत्माश्रयादेस्तर्कस्य मूलव्याप्त प्रमाणोपगमे व्या

८२
सटीकसङ्ख्यनवकौमुद्याम्।

प्तिममाणेनैव व्यज्यव्यापकयग्रहणादवराधेन निर्देषत्वम्प्रसज्येत । नचेत्तर्हि प्रशिथिलमूलतयऽऽभासत्रमित्युभयथा पाशबन्धोऽनि वथैः। नचाश्रयस्वमाश्रयिवश्च भेदे प्रमितं, तद् यदि विवदध्या सितवेनोपेयते तदैकैकेन भेदपादनं दोषस्त्रमस्स्थेवेति वच्यम् । घटादौ प्रतियोगिभेदेन रूपाद्यश्रयवमृदश्रयिवोभयोर्दर्शनेन eqभिचारित्वात् । न च यदैतदेवैतदाश्रयादि स्यात्तदतेन स्या देतदारभ्भकद्रव्यतदाश्रितरूपादिवदित्येकप्रतियोगिकयोराश्रयस्या- श्रयित्वयोर्भेद।व्यभिचारिखमस्त्येवेति ( वाच्यम् । ‘एतद्धटः' । इत्येतेन ममते धर्मेणि ‘एतद्धटो न स्यादुत्पपाधमः नस्य भेदस्य व्य।हतत्वंन प्रमाणबध्यस्यपदि पादयितुमशक्यः वत् । न च सर्वत्र तकं अपाद्यस्य प्रमणबाध्यतऽनुकूलं व प्रमाणबाध्यस्यैवापाद्यत्वादते वचयम् । पक्ष आपद्य पादकयोः सामानाधिकरण्याङ्गीकारे विरोधेनाषाडसिद्धेर्विरो- धस्य दत्तजलाञ्जलितपत्तश्च । यत्र कप विद्यमानेन पादकन यत्र याद्यपाद ने एकत्र भैमतानां सर्वेषामनेकवशस गत् । ‘यदश्वरः कत्तः स्यात्तर्हि रागादिमान्स्याद्इत्यादे पे धम्मधमपाधिकस्यपाद्यस्य रागादिमन्त्रस्य प्रमाण बाध्यवsiषे सतर्कत्वापत्तेः । एवं वेपथ्यंयपर्यवसनमपि स्यात् । एवं हि विपर्ययो वक्तव्यः-पस्मादेतद्धट एतघटो भवति तस्मानैतदाश्रय इति । तत्र सम्भवति । एतदित्युद्दि ४ धर्मिण्येतद्विधानासम्भवात् । उद्देश्यविधेययोः प्रकारभेद स्याभावात् । न च । स्वपक्षसाधनथे मयुक्ते प्रसङ्ग विषये यपर्यवसानमपेक्षते, परपक्षबाधय प्रयुक्त आत्माश्रये तु न विपर्ययपर्यवसानापेक्षति युक्तम् । अस्य प्रसङ्गस्याऽऽभासतावा रणाय प्रसङ्गमूलव्याप्तिरवश्यमभ्युपेय, तया च प्रसङ्गत

स्यानेकस्वादेर्निषेधे तद्यतिरेकस्यैकवादेरप्रामाणिक तस्या

८३
पदार्थनिरूपणम् ।

अधि प्राप्त।याः प्रमाणिकत्वनिरसायाऽऽपद्यनिषेधे तद्यतिरेक प्रामाणिकत्वस्यात्र मन्तव्यत्वापत्तेः । न च 'एतदेतन्न स्याद्’ इति न प्रसज्यामो येन व्याघातः स्यात्, किन्तु ‘यद्येतदेतदा श्रयादि स्यात्तस्य स्याद् इति युक्तम् । कस्मादन्यदित्याका क्यामेतस्मादिति स्वरूपभेदमादयेव प्रतीतिपर्यवसायितयैव प्रसङ्ग वाक्ये तत्र च एतद्भवति न भवतीति व्याघाततदव- स्थयत् । ‘एतदन्यस्य’इतिप्रसङ्गस्य विपर्ययो भवति, एतदन्य न भवतीति विधाने एतदनन्योऽयमित्येवंरूपो वक्तव्यः । । स च न । मम्भवति । एतदनन्यत्वस्यैतदन्यान्यत्वस्येतवरूप तय स्ववृत्तववरधात् । न च । एतद्विशेषितान्यबिशेषिताः न्यस्वमात्रं न विधीयते येन विशेषणविशेषणतप्रविष्टैतदा त्मनां विशेषणत्वेन निवंशे उक्तदोषः स्यात् , किन्तु अ- न्यत्ववधैरतदात्मन उएलक्षणत्वे ऽन्यविंशषितन्यत्वमात्रम् । तथा चकस्येव दृश्य त्वविधेयस्वभावन पूर्वोक्तदोष इति वाच्य- म् । अन्यस्य केवलान्वयितया तदन्यत्रस्य व्यहतत्वात् । एतेन प्रसङ्ग एतत्पदस्थपलक्षणत्वेन पूवक्तदोष इतेि परा स्तम् । भिन्नस्वेन प्रतियोगिज्ञानाद् धर्मिणो भेदस्य ज्ञानोपगथे प्रः तियोग्यम्पस्वसिद्धौ धर्मिभेदसिद्धिस्तत्सिद्धौ प्रतियोग्यन्यासि द्धिरियन्योऽन्याश्रयः कथङ्कारमुपन्यसनीयः । न तावद्यथैतद्- घटादिरूपमेतद्वधाऽनबधाञ्चनबधं स्यात्तदा न बुध्येतेति । तथा सति एतद्वोधाधीनबोधं यत्तद्धोधाधीनबोधस्य दृष्टये तत्रै- वऽऽपद्यभावेन व्यभिचारात्, अदृष्टवे ( धर्षिण एत्रसि- ब्यऽऽपाञ्चापादकयोव्यस्यासिद्धेः। न च यद्वस्तु तत्परस्पराधी नबोधं न भवतेि यथा घटद्वयमितेि समन्यन ग्याभ्यङ्गीकारे प्र- तियोगिज्ञाने स्त्रधीनभेदज्ञनाधीनवस्यादृष्टत्वात् न व्यभिचरो

न वा दृष्टचरस्वं क्षणम् । यदि बस्तु स्यात्चर्हि परस्पराधीनबोधं

८४
सटकसङ्ख्यतरवकमुद्यम् ।

न स्यादित्येवं प्रसङ्गः सम्भवतीति वाच्यम् । परस्पराधीनबोधा सिद्धया। ऽऽपाद्यमसेिद्धः । कयाचन कल्पनया ऽप्रसिद्धत्ववरणेऽपि घस्तुवं भवतु,परस्पर। यत्तबांधं चास्तु, किं बधकामत्यशङ्का खण्ड कदण्डस्य दुर्लभतया व्य(पर्यसेिय मूलशथिल्यपतः । एव- मात्माश्रयन्यऽन्यश्रयावैव मध्यं परमन्तभव्य चक्रकरूपेण परे णमते अतश्चक्रकं तद्दोषं नातिक्रामति । एवं व्याघातोऽषि कथमुप- न्यसनीयः। न तावद् अयं सत् स्यात्तद सन स्यदोति । तथा सतेि असन्न स्यादित्यस्यापि सत् स्यादित्यर्थे एव पर्यवसने ऽभेदेन व्या- प्यव्यापकभावस्यैवभावेन मूलशैथिल्यात् । प्रतिबन्द्यपि दूषणं न भवति । तथाहि-परोद्भवितं दूषणमपहृत्य प्रतिबन्द्या प्रत्यवतिष्ठमा- नस्य को ऽभिप्रायः । किमुद्भावितं दूषणमेव न भवति दोषहीने ऽपि स्वपक्षे गतत्वात् , उत दूषणमपि सभोद्भाव्यम्

यत्रोभयोस्समो दोषः परिहारोऽग्नि वा समः ।
नैकः पर्यनुयोक्तरूपस्तादृगर्थविचारणे ॥ १ ॥

 इति न्यायेन वादिप्रतिवादिनोः समानयोगक्षेमत्व दिति । नद्यः । दोषनिरासाय यनं विहाय प्रतिबन्दीग्रहणानुपपत्तेः । न द्वितीयः । तेनानुद्भावनेऽपि दोषसत्वेन सभापतेर्घस्तुनिर्णयानुपप- तेः, स्वविजयनुपपत्तेश्च । अधिकन्तु खण्डनदवनुसन्धेयम् ।

त्रिन येन प्रमाणानि प्रमाण्यं न मनागपि ।
यान्ति यान्ति च येनातस्तर्कस्तर्यः स तार्किकैः ॥ १ ॥

 इति । प्रमाणानुग्राहकस्सत्तर्कः । स प्रमापकोऽपमापको- वा । नान्यः । वैयथ्यपत्तेः । प्रमापकत्वं के प्रमाणत्पद्य प्रमां करोत्यन्यां वा । अन्यां चेत्कथं प्रमाणोपकरणवम् । न हि घटज्ञानजनकं पटप्रमाणोपकारीति सम्भवति । प्रमाणोपाधप्रमो त्पादकत्वे नेिद्रष्टव्याथा यं तवं न तुल्यवं सांते एकंन प्रमोत्पाद

निर्वाहेऽपरस्यः वैयथ्यपत्तेः । नच तर्कव्याप्तेराभासत्व

८५
सङ्क्षेपतः पदार्थनिरूपणम्

कारान्न प्रमाणतुल्यत्वमिति वाच्यम् । ‘यदीइश्वरः कत्तो न स्याः तदैि घटः स्याद् इत्यादितकंस्यानुमानोपकारित्वापत्तेः । तुल्य- स्योपकारित्वे च प्रमाणस्यापि तकपकरिवं स्यात् । इष्टपत्तौ चन्योऽन्याश्रयादि स्यात् । प्रमाणोपकारिणः पूर्ववृत्तिस्वनियमेन समकालवानियमेन वाऽङ्गरादिकार्यं सकर्तृकं नवति सन्देहे प्र- माणप्रवृत्तेः पूर्वं यदीदं सकतृकं न स्यात्तहैिं काये न स्या- दाकाशवदिति प्रयोक्तुमशक्यतया प्रमाणाङ्गत्वसम्भवाच । त कस्य प्रमाणपकरणत्वेऽदृष्टदेकं कस्यचिप्रसभं प्रमेयत्वक- रतछत्रदिादेः केवलान्वयिनो विपक्षाभावेनानुकूलतकसम्भवे आभासस्वपत्तेश्चेति । यत्तु प्रमाणे प्रमेये वर्तमानं स्वस मग्रीसहितं प्रवर्तते, तथा च प्रतिबन्धकभावस्यान्वयव्यतिरेका- नुविधायितया सामग्रथन्तःपाते स्थिते साधके प्रमाणे प्रवृत्ते बाधकप्रतिबन्धानिवृत्तिस्तर्केण क्रियते इति तन्न । साध्यसन्देहे प्रमणपट्टत्तेरव तकभट्टस्यसम्भवस्यानुपदोक्ततय बाधकमते बन्धनिवकवसम्भघव । प्रतिबन्धकाभावस्य स्वज्ञानं प्रति । विषयत्वेन कारणत्वंऽपे प्रतिबन्धकाभावत्वंन कारणत्वं माना भावेन सामग्ष्यन्तःपातित्वसम्भवाच्च । ‘प्रतिबन्धकभावत्वे न कारणत्वे मतेिबन्धsपि समन’इत्यभयुक्ततया सामान्यतः सामग्भवस्यैव प्रतिबन्धकतय मण्याद्यभावस्य प्रतिबन्धका- भाघवे सिद्धे मण्यादेः सामग्रयभावत्वेन प्रतिबन्धकस्वसिद्धिः, तस्य प्रतिबन्धकत्वं सिद्ध मण्याद्यभावस्य प्रतिबन्धकाभावत्वेन कारणत्व सिद्धिरित्यन्योऽन्याश्रयः स्यात् । न च मण्याद्यभावस्योक्तरीत्या प्रतिबन्धकभवत्वेनाकारणत्वsषे मण्याद्यभवत्वेन कारणत्वं म एयाद्यभावे सति दाहस्तदभावे तदभाव इत्यनन्यथ। सिद्धान्वयव्य तिरेकसहकृतप्रत्यक्षमेव मानमिति वाच्यम् । मण्याद्यभावन्वयव्य

तिरेकयोदवदिसामग्रीकालीनदाहनुत्पादस्याऽग्रिमसमयसम्बन्ध

८६
सटीकसाइख्यतत्वकौमुद्यम् ।

भवविषयतयाऽन्यथासिद्धत्वन गन्ध रूपप्रागभावस्येव द वैदिकायं तस्य कारणत्वे प्रत्यक्षधभावात् । न च मण्यादेः कार्यानुत्पादप्रयोजकतया तव्यतिरेकस्य कार्यानुत्पादव्यतिरेक- रूपकाये प्रयोजकत्वनेयमेनोक्तान्वयव्यतेिरकयनन्यथासेिद्ध स्वमिति वाच्यम् । अनुत्पादस्य प्रागभावरूपस्यानादित्वेन म- यादेस्तप्रयोजकत्वासम्भवे कायनुपदस्यग्रमसमयसम्बन्ध स्यैव प्रयोजकत्वात् । ननु मण्यादेः कार्यानुपादाग्रिमसमय- सम्बन्धमयोजकत्वमपि न सम्भवति कार्यानुपादस्याग्रिमसमयेन सम्बन्धानिरूपणात् । तथा हि-किं संयोग उत समवायः । अह स्वरूपम् । नायःउभयोरद्रव्यत्वात् । न द्वितीयःअवयवावयः विवाद्यभावात् । तृतीयेऽपि किमेकैकस्वरूपं सम्बन्ध उभय- स्वरूपम्, उभयथाऽपि तयोरनादित्वेन तन्निमित्तस्वसम्भव दिति चेन, अखण्डकालस्यानादिवे ऽपि अग्रिमसमयस्यौपाधि कत्वेन सादितया तत्प्रयोजकत्वोपपत्तेः । न च कार्यानुत्पाद स्याप्रिमसमयसम्बन्धव्यतिरेकः कार्यमेवेति वाच्यम् । कार्यस्य स्वप्रागभावरूपानुत्पदमात्रव्यतिरेकत्वात् । तथा कार्यं स्वनुरपाः दस्यागमसमयसम्बन्धव्यतिरेकसमयमपे तत।ऽन्यदेवते न त दोचरावन्वयव्यतिरेकौ न वा पण्याद्यभावोऽनन्यथासिद्ध इति भावः । न चान्वयव्यतिरेकयोरग्रिमसमयसम्बन्धाभावविषय वं किमर्थं कल्प्यते । कार्यविषयवमत्र किं न स्याद्विनिगम काभावादिति वच्यम् । दाहादिकार्यस्य क्ळ्प्तवन्हृदिकार णादेवोत्पत्तेर्मण्याद्यभावस्य कारणवं न कल्प्यते इति लाघव स्यैव विनिगमकत्वात् । न च वन्द्यादेरेपि न दाहकारणवं क्तं तदन्वयव्यतिरेकयोर्देहानुपादप्रेमसमयसम्बन्धाभावचि षयत्वेनान्यथासिद्धत्वादिति वाच्यम् । दाहादिकार्यस्य स्वानु-

पादाग्रिमसमयसम्बन्धाभावापेक्षया प्रथमोपस्थितवान् । अभावापे .

८७
सङ्कपतः पदार्थनिरूपणम् ।

क्षया भावस्य लघुवत् वन्द्याद्युत्कषदद्युत्कपदशनाच । अन्यः थोस्कर्षादेराकस्मिकस्वापत्तेः । एतेन दण्डदेरप्येवं सति घ. टकारणता न स्यात्, तत्रापि तदन्वयव्यतिरेकयोः घटकर्यानु पादाग्रिमसमयसम्बन्धभवविषयतया ऽन्यथासिद्धिसम्भवादिति परास्तम् । प्रथमोपस्थित्यादिहेतुभिर्दण्डघटयोरेव प्रथमसम्वन्धक- ल्पनात् । न च । पश्वद्दण्डादिव्यनिरेकस्य कार्यव्यतिरेकाः ग्रिमसमयसम्बन्धप्रयोजकत्वकल्पनवद्दण्ड देरपि घटादिव्यतिरेका नेिमसमयसम्मुन्धभावमयोजकत्वत्रयन्त्रं पूर्वकल्पितं हेतुवं त्य ज्यतामिति व।च्यम् । असति बाधके स्यागायोगात् । उपजी- व्यविरोधाच्च । नच मण्याद्यभावस्य दहद्यकारणत्वे मण्यः दिकालेऽपि दाहादिः स्यात् , तदानीमपि दाहसामग्रीसवादिति वाच्यम् । कार्यानुत्पादस्याग्रिमसमयसंबन्धस्यैव बलीयस्था म. प्यादिघटितसामग्र्या प्रथमसम्पादनेन तदनीं दाहाद्यपस्यसर भवत् ि। न च यस्य कायनुत्पादनिमित्तत्वं तदभावस्य तत्कार्यहेतुस्वामिति नियम इति वाच्यम् । प्रायश्चित्तस्य दुःख नुरपादाग्रिमसमयसम्बन्धप्रयोजकत्वे ऽपि तदभावस्य दुःखहेतुत्वेन व्यभिचारात् । नच | प्रायश्चित्तभावस्य दुःखहेतुत्वमसिद्धमिति वाच्यम् । मण्याद्यभावान्वयव्यतिरेकवत्तदन्वयव्यतिरेकयोरन्यथा- सेय तस्य कारणत्वं मनाभावात् । न चाँग्रमसमयसम्बः •धभावत्वस्य मण्याद्यभावजन्यत्ववच्छदकत्व दाहत्व द्यपंक्षय गौरवमिति वच्यम् । कार्यानुपादस्य मण्यादिनिमित्तकस्वासम्भवेन मण्याघ्रन्वयव्यतिरेकयोः काय नुत्पदग्रिमसमयसंबन्धतदभव वं षयवैनागमसमयसम्बन्धाभावस्येव प्रथमपस्थितत्व अन्वयव्यः तिरेकयोस्समानविषयत्र नियमेन दहदेकायेवदिनोऽपि तस्यैव तत्प्रयज्यवयवयवक्तव्यखदू अवश्यक्तृप्तवन्छदिन दहः

दिकार्योपपत्या दाहस्वादेस्तत्कार्यतावच्छेदकवे मानाभावाच्च गौ

८८
सटीकसाड्ख् गतव कौमुद्यम् ।

रत्रस्याकिञ्चित्करवत् । अथ मण्यद्यभाव दहदिकारणमिति वदन्प्रष्टव्यः किं कंवलमण्याद्यभाव उत उत्तेजकाभघविशिष्ट इति । नाद्यः। उतजकसमवधाने मण्यादिसखेऽपि दहदशेन । नान्यः । प्रतिबन्धकतशक्तिविघटकोत्तेजकचस्याभावकरणताग्रहाधीनप्रति- बन्धकताबोधाधीनत्वेन चक्रकापत्तेरिति । तत्र वन्ह्यभवे ऽतिव्या प्तिवारणाय सामग्रीकलीनेत्यनुत्पादविशेषणम् । नच वन्द्याद्यभावः प्रतिबन्धकःवन्द्यभावात् , द ।ह्याभवद् दहनुत्पत्तों 'इदानीं दाहः प्रतिबद्ध'इति वृद्धप्रसिद्ध्यभावात् । लाघवान्मणिवादिकमेव दाहाभावे प्रयोजकतावच्छेदकं न मण्यभावभावत्वं गौरवात् ।। अतो मण्याद्यभघञ्यतिरेकस्यान्यथासिद्धतयाऽपि न मण्याद्यभावस्य दाहादिहेतु स्वम् । नच मणिस्त्रादिकमेव मण्याद्यभावभात्रस्थम् । मणित्वस्य निष्प्रतियोगिकस्यात् । ‘मणिर्मण्यभावाभावः इति भि- मतया प्रतीतेश्च । नच प्रतिबन्धकाभावस्याकारणत्वे प्रति . योग्युपलम्भाभावो ऽपि अभावधीहेतुर्न स्यात् तत्रापि प्रतिबन्धकच- ऑतेियांग्युपलम्भस्याभवज्ञानमुत्पदस्याग्गिसमयसम्बन्धमयोजक वे तद्यतिरेकस्याभावज्ञनानुपादाग्रिमसमयसम्बन्धाभावनिमित्तत्वे ऽन्यथासिद्धत्वात् । प्रतियोथुपलम्भत्वापेक्षया प्रतियोग्युपलम्भा- भावभावत्वस्य गौरवंणाभावज्ञानिनुपदप्रयजकतावच्छेदकत्व सम्भवेन प्रतियोग्युपलम्भाभावव्यातिरेकस्यान्यथासिद्धत्वाच्चेति वाच्यम् । इष्टपत्तेः । एवं विहितनित्यनैमित्तिकाकरणमपि न प्रत्यवयहेतुः । न च यथेष्टचरणप्रसङ्गः । विहितविरुद्धकरण स्य तकालीन कायिकमानसादेः प्रत्यवायहेतुत य यथेष्ट।चरण सम्भवत् । तदुक्त भट्टपादः

स्वकले यदकुवंस्तु करोत्यन्यदचेतनः ।
अस्यत्रयोऽस्य तेनैव नाभावेन स जन्यत इति ।

 अस्यार्थाः -स्वकाल विहितकाल । अन्यत् त्रिहितविरुद्धम् ।

८९
सङ्कषतः पदार्थनिरूपणम् ।

अचेतनः-कृत्यीकृत्यविवेकशून्यः । अर्थ वयः-दोषः-पाप- मिति यावत् । अस्प-विहितविरुद्धकन्तु पुंसः । तनत्र विहेितवेरुद्धकरणेनैव । अक्षrबेन-विहिताकरणलक्षणन । सः प्रत्यवायो न जन्यत इति । अथ ‘प्रतिवन्धकाभाव दाहादि करणम्’ इति वदन् प्रष्टव्यः-किं प्रतिबन्धकाभावत्वेन मणिमन्त्रौ षधाद्यभावस्य कारणत्वम् , उत । मण्याद्यभावसमुदायत्वेन ? नाद्यः । अन्योन्याश्रयस्योक्तस्वाव् । द्वितीयेऽप्युत्तेजकस्थले व्यभिचारे- णोत्तेजकाभावविशिष्टमण्याद्यभावकूटत्वेन हेतुस्वं वाच्यम् । तत्र चात्तेजकत्वं दुनैरूपम् । तथा हि-उत्तजकत्र न कार्यानुकूलत्वम् दह्या संयोगादेरपि तथात्वापत्तेः । न चेष्टषत्तिः । प्रतिबन्धके सत्यपि कायपत्त । न च प्रतिबन्धके सति कार्यानुकूलवम् । उ ते जकभावविशिष्टस्यैव प्रतिबन्धकत्वेन तप्तचे उत्तेजकसम्भ वेनोक्तलक्षणसम्भवत्, मण्यादेः कायेमात्र व्यभिचरेण गः तिबन्धकप्रयुक्तानुत्पत्तिप्रतियोगिकार्यवर्चच्छेदेनानुकूलता ग्राह्य, तथा च मतेवन्धकग्रहे उत्तेजकग्रह, तद्वै च तद भवांवेशि मण्याधभावकरणताग्रहपुरस्सरं प्रतिबन्धकत्वग्रहः, इति परस्प राश्रयाच । नाSषे शत्यनुकूलत्वम् । नेयायेकमते तदभावत् , मीमांसकमतेऽपि वन्द्यादिशक्तेस्तत्सद्भावित्वेनोत्तेजकस्य त दनुकूछस्वसम्भवात् । एतेन कार्याभवव्याख्याभावप्रतियोगिस्व मुत्तेजकत्वम्इते परस्तम् । कर्यमात्रविवक्षायां व्यभिचरा, प्रतेिबद्धयेवेवक्षयमयुतजकप्रतिबन्धक[भय भाव थलो यद ह। दौव्यभिचारात् , उक्तपरस्पराश्रयदोषप्रसङ्गाच्च । नाSपि सम- ग्युत्तरकालीनकार्यानुपादप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वम् । कार्या नुपदस्य समग्भ्यनन्तरकालोनचतुषपरय प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वानुपपत्तेः , समग्रपदानुपदाने च सहकरेिमाने

ऽक्रियाप्तेरुक्तस्यात् । नाऽपि यदभावविशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकत्वं

९०
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्यम्

कतमाः पुनः प्रकृतिविकृतयःकियत्यंश्चेत्यत उक्त स्-“महदद्यः प्रकृतिविकृतयः सप्त" इति । प्रकृतयः श्च विकृतयश्च तr इति प्रकृतिविकृतयः” सप्त । तथा हि-महत्तत्वम् अहङ्कारस्य प्रकृतिः, बिकृतिश्च

तत्प्रतियोगिस्वम् । अभावकारणताग्रहे कारणीभूताभावप्रतियो गितया मण्यादेः प्रतिबन्धकस्वग्रहः । तद्रहे च तद्विशेषणीना- भावप्रतेियगेितयोत्तेजकत्वग्रहः । तद्रहे चोत्तेजकाभावविशिष्टमvयाघ भावकारणताग्रह', इति चक्रकापत्तेः । एतेन ‘कारणीभूताभावप्रति योगिविशेषणाभावस्त्वमुत्तेजकस्त्रम्'इति 'परास्तम् । नापि कार णान्यत्वे सति कार्याभावप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वम् । तत्र यत्कि- श्चित्कारणान्यत्रे विवक्षिते वन्ह्यादेरप्युत्तेजकखापत्तेः, नि खिलकारणान्यत्वविवक्षायाश्च प्रतिबन्धकाभात्रकरणग्रहात्पूर्व निखिलकारणान्यत्वस्य ग्रहीतुमशक्यतया । परस्पराश्रयात् । एतेन ‘कारणाभवतेिरिक्तकयभावप्रयोजकभावप्रतेयगेवम्'इति प: रास्तम् । नाऽपि प्रतिबन्धकाभावेतरसकलसाधनसमवधानकालीन कायभवप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वम् । चक्रकापत्तेः । अधिक न्नु खण्डनादावनुसन्धेयमिस्याहुः ।

 कतमः-(कंस्वरूपा इति धर्मिस्वरूपप्रश्नः, क्रियय इति सह्यप्रश्न इति विभागः । स्वरूपमाह-महदद्य इति । सङ्कथा माह-सहेति । कस्य को विकृतिः ? प्रकृतिश्च कस्य ? इत्यतस्ता विवृणोति-तथा हीति । प्रकृतिविकृतिस्त्रञ्च-तान्तरोपादानत्वे सति कार्थेत्रम् । यतु-अजन्यत्वे सति जनकषं प्रकृतित्वम् तचविभाजकोषाध्यवच्छिन्नजनकत्वे सति जयत्रं प्रकृतिविकृति- त्वमिति; तन्न । आचे ‘अर्थे प्रकृतयः' इति कपिलस्त्रोक्तमूलप्रकृत्य तिरिक्तभकृतिष्वव्याप्तेः । मूलप्रकृतित्वमित्युक्ते तु न दोषः। अ

न्ये तवीविभाजकमूलप्रकृतित्वाद्यवच्छिन्नजन्यताया अप्रसिद्धः ।

९१
पतः पदाथे निरूपणम् ।

मू लप्रकृतेः । एवनहङ्कारतत्वं तन्त्राणि (मिन्द्रियाण धे प्रकृतिः, विकृतिश्च महतः। एवं पञ्चतन्मात्राणि तत्त्वानि भूतानमाकाशदनि प्रकृतयःविकृतयश्च हङ्करस्य ।

 अथ का विकृतिरेव, कियती च ? इत्यत उक्तम्- “षोडशकस्तु विकारः" इति । षोडश स ख्यापरिमि- त गणः षोड शक । ‘तु'शब्दोऽवधारणे भिन्न क्रमः-पञ्च महाभूतrनेि एकादशेन्द्रियाणीति षोडश- क गणो विकार एव, न प्रकृतिरिति । यद्यपि पृ-

महत्तवर्दियत्किश्चिन्निवेशे तु प्रकृतिविकृतिषु यत्किञ्चिदुपाध्य- वांचछमजनकत्वभवसखेनाऽव्यातेः ।

 भिन्नक्रम इति विकरोत्तरं सम्बन्धनय इति भावः ।तदेव दर्शयति-पश्चभूनानीत्यादिना । विकारत्वं च-तान्तराजन कत्वे सति जन्यत्वम् । आद्यर्धशपणेन प्रकृतिविकृतिनिरासः । द्वितीयेन पुरुषस्य ।

 तचविभाजकोपाध्यवच्छिन्नाजनक स्वे सति जन्यखं विकार- स्वमिति केचित् । तत्र । तस्वविभाजकस् लमकृतित्वाद्यवच्छिन्न जन्यतया अप्रसिद्धः । महत्तत्वादिस्किञ्चिन्निवेशे तु प्रकृतिविकृ- तिषु यजिंकाचदुपाध्यवच्छिन्नजनकत्वभावसखेनऽतिव्याप्तः ।

 ‘कार्योपादानत्वं प्रकृतित्वम्इति मनसि निधाय शङ्कते-यद्य पीति । तथा च विकार एव न प्रकृतिरिति न सम्भवति । पृथि व्यादीनां घटादिप्रकृतिस्वसम्भवात् । प्रकृतिविकृतयः सत्यपि न सम्भवति । पृथिव्यादिविकाराण गोवृक्षादीनां पयोबीजदिजनक- वेन तेषामपि सवादेति भावः । न च पृथिव्यादीनामित्यादिना ऽपि प्रकृतिविकृतयः सम्नेति नियमभङ्गसम्भ एवं विकारभेदानामि

स्यादेर्वैयर्थे तदवस्थमेवेति वाच्यम् । द्वादशेस्यादिनियमभङ्गपर

९२
सकसङ्ख्षप्तवकौमुद्याम् ।

थिव्यादीनां गोघवृक्ष दयो विकाराःएवं ताधिकारभे न पयोवीजादीनां दध्यङ्करादयः; तथाऽपि गचयो बीजादधो व न पृथिव्यादिभ्यस्तस्यान्तरम् । तवन्त रोपादानत्वं च प्रकृतित्वमिहाऽभिप्रेतम्, इति न दोषः। सर्वेषां गोघटादीनां स्थूलतेन्द्रियग्राह्यता च समा, इति न तरवन्तरत्वम् ।

स्वव । एतेन-गघटादीनां पृथिव्यादिविकारत्वकथनेनैध न प्रकृति- रियस्यासङ्गतवनिर्वाहे एवं तद्वि कारभेदनामित्यादिकथनमस ङ्ग - तम्'इति परास्तम् । तवन्तरोपादानवं प्रकृतिस्वम्'इत्यभिप्रायेण समाधत्ते-तथापीति । नन्वेवमप्यत्र तस्वषदम्—तस्य भावस्तस्थ- मिति भावपरं न, किन्तु यथथे पदार्थ रूढम् । एवं च गोघटादी- नामपि यथार्थपदर्थवपृथिव्यादिविलक्षणवाच पदार्थान्तरत्र- मस्त्येवेत्याशङ्काऽऽह-सर्वेषमिति । स्थूलता-महन्परमाणम् । इन्द्रियग्राह्यत-बाहेन्द्रियग्राह्यता । तेन महपरिमाणवति पुरुषे आन्तरेन्द्रियग्राह्यत्रसऽपि न क्षतिः । । चशब्देनाऽनुक्त अपि शतघोरमूढत्या ग्राह्याः ।

 एतदुक्तं विष्णुपुराणे-

तस्मिस्तस्मिंस्तु तन्मात्रास्तेन तन्मात्रतः स्मृता ॥
न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषिणः ॥ १ ॥ इति ।

 अस्यायमर्थः-तेषु तेषु भूतेषु तन्मात्रास्तिष्ठन्ति, इति कृत्वा धर्म- धन्येभेदाद् द्रव्याणमपेि तन्मात्रता स्मृता । ते च पदथः पर्व तन्मात्ररूपाः शासघोरस्वरूपैः स्थूलगतशब्दादिविशेषेः शून्याः। एकरूपत्वात् । तथाच शान्तादि विशेषशून्य शब्दादिमस्वमेव भूतानां शब्ददितन्मात्रवमित्याशयः । अत एवऽविशेषिणः-अविशेष संज्ञक इति । शन्तम्-सुखास्पकम्, घोरम्-दुःखात्मकम्, मूढम्-

मोहमकमिति ।

९३
सङ्कपतः प7थेमेरूपणम् ।

अनुभयरूपमाह—ीन प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः इति । एतत् सर्वमुपरिष्टादुपपादयिष्यते ॥ ।। ३ ॥

 तथाच गोघदादीनां तवन्तरप्रयोजकतत्तदसाधारणशान्तादि धर्मन्यत्वाभावात्, बहिरिन्द्रियग्राह्यगुणशून्यत्वाभावद् न तस्वीर न्तरत्वमिति भावः । प्रयोगस्तु-विमण गर्घटादयः पृथिव्यादिभ्यो न तत्त्रन्तराणि, स्थूलत्वात्.वहेन्द्रियग्राह्यत्रात् , शान्तादिधर्मत्रस्त्राद्वा, प्रसिद्धपृथिव्यादिवत्, व्यतिरेकं पुरुषवदिति ।

 अनुभयरूपमिति । अनुभयरूपस्वं च-अजनकस्वे सत्य जन्यत्वम् । ननु 'महत्तत्वमहङ्करस्य प्रकृतिः इत्यादिनि- यमै पुरुषस्य[नुभयरूपत्वे च प्रमाणभव इत्यास ISSE एतत्सर्वमिति । उपपदथेष्यते-तत्तत्पदार्थनिरूपणावसर इति शेषः । उपपदनञ्च कांचे घृतंय, कचत् ध्यदसमानर्थकः पदोपन्यासमात्रेण । तेन क्रमे युक्त्यप्रदर्शनेऽपि न क्षतिः । ननु तन्त्रान्तरसिद्धानां दिक्काळगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभवनां सखेन कथं चत्वर एव पदथ इते चेच्छुणु-दिकालयोस्तत्तदुप धिषु गुणकर्मसामान्यादीनां धर्माधर्यभेदादत्रैवऽन्तर्भावात् ।

 भाष्यकारस्तु-"दिकलावकाशादिभ्यः” ( साढू० ० अ० २ ६ ९ १२ ) इति सूत्रे नियौ यौ दिकयौ तावकाशप्रकृति भृत प्रकृतेर्गुणविशेषावेव, अतो दिकालयोविंध्रुवोपपत्तिः । ‘आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः"इत्यादिश्रुत्युक्तं विश्ववथाऽऽक शस्योपपन्नम् । यौ तु खण्डादिकालौ तौ तु तत्तदुपाधिसंयोगा दकाशादुत्पद्यते इत्यर्थः , आदिशब्देनोपाधिग्रहणादिति । यद्यपि तत्तदुपाधिविशिष्टाकाशमेव खण्डदिक्कालौ; तथापि विशिष्टस्यातिरि क्तताऽभ्युपगमादेन । वैशेषिकनये श्रोत्रस्य कार्येताच तकयेत्व


१ साह्यभयकार विशनभिक्षवः ।

९४
सटीकसाइख्यतत्वकौमुद्यम् ।

तत्रोक्तम्, इति विशेषमाहुः । गर्भमैत्रेयोपनिषदादिषु-'अष्टों प्रकृतयः षोडशविकारःइत्यादिना तथैव व्युत्पादनाच्च । ननु दिकलयोस्त तदुपाधावन्तर्भावो न सम्भवति । तथा हि-स्वजन्यत्रिभागप्रागभाषा- वच्छिनं कर्भ, स्वजन्यविभागनाश्यपूर्वसंयोगविशिष्टत्रजन्यविभा- गB , स्वजन्यविभागजन्यपूर्वसंयोगनाशयच्छिन्नस्यजन्योत्तर संयोगप्रागभावः, उत्तरदेशसंयोगावचिछनं कर्मयादिक्षणादि घटितदिव समामादवचनेबद्दकतपनपरेस्पन्ददरूपाः । ते च ‘इदानीं घटः’ ‘अष्टाविंका ब्राह्मणाःइत्यादिप्रतीतौ विशेषणत्वेन भासन्ते । अत्र तपनपरिस्रंदः घटादिविशेष्यकस्त्रविशेषणकधीजनक प्रयासत्तिमन्तःघटादि विशयका विशिष्टधीजनकविशेषणत्वात्घटादि रूपवत्इयनेन तत्सम्बन्धसिद्धिः । सच न समवायःबाधा। नाऽपि स्वाश्रयसंयुक्तसंयोगिसमवायःतद्धटकपृथिव्याद्यभावात् । नापि स्वाश्रयसंयुक्तसमवायः, तपनपिण्डयोरसंसर्गात् । न चाऽहस्करकर निकर एत्र तथा । तदभावेषि गृहनि खतपदर्थेषु मासाद्यवच्छेदात् । तथा चोपाधीनां बहुतरतपनपरिस्पन्दादीनां परम्परासम्बन्धाभावे साक्षात्सम्बन्धानुपपस्या तत्सम्बन्धघटकस्तदतिरिक्तः कालोऽवश्य मभ्युपेयः। जेष्ठे परत्वमत्ययः, कनिष्ठे चापरत्वप्रययोऽयमस्मापरो- ऽयमस्मादपर इति । स च परत्वापरस्वगुणविशेषधीनः ।परत्रापर ससमवायिकारणकं, भावकार्यवत्असमवायिकारणं च तस्य . लपिण्डसंयोग एव,इत्थतोपि परत्वपरस्वासमवायिकारणसंयोगाश्रयः तय कालोऽवश्यमभ्युपेयम।न च पिण्डगतरूपादेरेव परत्वापरत्वसमव यिकारणत्वमस्त्विति वाच्यम् । कालिकपरत्वापरत्वयोर्वायाचुरुपस्य व्यभिचारात् । अत एव पृथिवीपिण्डसंयोगस्यापि न तत्र कारण स्वम् । पृथिव्यसंयुक्तपदार्थेऽपि तदुपादेन व्यभिचरत् । न च ऽऽकाशदिगारममनोभिः पिण्डसंयोगस्य तथात्वमास्विति वाच्यम्।

आकाशादिसंयोगस्य तथा जीवस्मभिः प्रत्येकं विनिगमना

९५
सर्वेपतः पदार्थानरूपणम् ।

विरवत् आत्ममनसस्त्वनन्तत्वात् । एवं यदपक्षयोदयाचल संनिहितो य दशः स तम्प्रति प्राची । यदपेक्षयाऽसंनि हितो यो देशः, यदपेक्षयाऽस्ताचलसंनिहितो व देशः सा तम्प्रति प्रतीची । एवं यदपेक्षया सुमेरुसन्निहिते यो देशः स तम्प्रति उदीची । तद्व्यवहिता स्वचची । यदपे- क्षयोदयाचलसन्निहितत्वं च-तत्रेष्ठदयचलमयुक्तसंयोगापेक्षयः दयाचलभंयुक्त संयागादयस्त्रम् । असन्निहितस्वञ्च भूयस्स्त्रम् । निशावसानहेतुसूर्यसंयोगवत्वमुदयाचलस्त्रम् । निशाकरणीभूतम् ऍसंयोगघवमस्ताचलस्वम् । देशश्च सूर्यादिनिष्ठतत्तसंयोगः, नतु मूत्रम् । तत्रापीदं प्रचयामिरयादिव्यवहारात् । अन्यथा तत्सम्बन्धस्य घटद सिद्धवेन दिगसिब्यापत्तेश्च । इत्थञ्च सूर्यादिगतानां त तस योगरूपापञ्चनमुक्तरीत्य परस्परसम्बन्धाभावे साक्षात्सस्त्र धनुयपस्या तत्सम्बन्धघटक दिगवश्यमभ्युपेया । एवं संयुक्त संयोगाल्पीयस्स्त्रयस्त्रविषयकापेक्षाबुद्धिजन्यपरत्वापरत्रसमय- यिकारणसंयोगाधिकरणतयाऽवश्यमभ्युपेया । ननूपाधीनामननु- गतस्वदनुगतप्राच्यादिव्यवहारो न स्यादिति चेन्न । तत्तभयादि व्यवहारस्यऽनुगतस्वात् । न चाऽऽकाशस्य सूर्यक्रियापीयस्यादि- विषयकापेक्षाबुद्धजन्यपरत्वापरत्वसमत्रयंकाणसंयगधिकरणत्वं क्रियय अत्रोपमध्युनयकवम्, संयुक्तसंयोगल्पयस्वभ्यस्व विषयकापेक्षा बुद्धिजन्यपरस्वापरत्वासमवायिकारणसंयोगाधिकरणत्वं च संयोगोपाध्युन्नयकत्वरूपं तत्तदुपाधिसम्बन्धघटकवं सम्भवती ति वाच्यम् । जीवस्मभिर्विनिगमनविरहस्योक्तस्वत् कथSऽका शं न तत्तदुपाधिसम्बन्धघटकं, विशेषगुणवस्वात्, पृथिवीवत् । न चाऽश्राऽव्यापकत्वमुपाधिः। सकलभूतसंयोगत्वाभावरूपस्यऽव्य पकत्वस्य पक्षमात्रच्यावर्तकसकलमृतपदविशेषणकस्वेन पक्षेतरत्व

वदनुपाधित्वात् । एतेन ‘अत्र मूर्तत्वमुपाधिःइति | परास्तम् । अ

९६
सटीकसङ्ख्घतरच कौमुद्यम् ।

बच्छिन्नधरिमणवस्वस्थ मृतत्वस्य पक्षमात्रव्यवत्तकवचंछनषद jवशषणकव न पदैतरवतुल्यत्वात् ।

 यत्तु–दिकालौ नेश्वरादतिरिच्येते, मानाभावात्, तथावि धमकशमिति दीधितिकृत आहुःनन । मनस्य लीलावतीकृद्भि- ययवल्लभाचार्यरुक्तत्व(व । विभतमीश्वरादि न तत्तदुपधिप्त म्वन्धघटकम्, विशेषगुणवत्वात् , पृथेववत् । घटनिष्ठदूयी याविशिष्टज्ञानं नेइवादिघटितसम्बन्धजन्यम्, घटनिष्ठक्रियाविशि ऽज्ञानत्वत्, घटश्चलतात विशिष्टज्ञानवदिष्यादेर्वाधकश्चाच्च । ‘इंध- रानतिरिच्यते आकाशादि’ इति वदतस्तत्र कोऽभिप्रायः ?-कं यथा घटादयः परस्परभिन्नः सन्नोपि मृकायेत्वन्मृद्धिमा न सन्ति, उतेश्वरेणैव तत्तत्कार्यनिर्वाहे शशयङ्गादि वन्नैव सन्तीति ? नाद्यः । तथाऽनङ्गीकारात् । न द्वितीयः । अस्मन आकाशः सं- भूतः, नैवेह किञ्चन आमीन्मृत्युनैवेदमावृतमासीन्गृणुर्यस्योपसे- चनं स क(लकालःतथाक्षरात्सम्भवन्तीह विघमियादिश्रुतिविरो. थापत्तेः । ननु कालकयेकरिणदिगबस्तु देकयेकरः कालवस्तु, लाघवादांते चन । (दशः स योगमत्रोपनायकत्वात् कालस्य च क्रियमात्रोपनायकत्वात् । नहि सूर्यक्रियासंयोगयोरेकमुप नेयतावच्छेदकमस्ति । अन्यतरत्वस्य क्रियावाद्यपेक्षय गुरुः वाव, इते चिरन्तनः पन्थः, इति चेन्न । तरणिस्पन्दधघटकवेन कालसिद्धिर्न सभ्भवति । इदानीं घट इत्यादिप्रतीतेस्तरणिस्पन्दवै. । शिष्टयविषयत्वं मानाभावात् , दिकालयोः प्रमाणाभावाच्च । नता वह्निकालयोः प्रयचं प्रमाणम् । द्रवथग्राहकयस्वक्चक्षुषोरूपविर हिणि स्पर्शविरहिणिचर्मावृतेः । मनसश्च बह्मनिरपेक्षस्य बहिर्भ वृत्तेः । नायुषानीतभानामकं प्रत्यक्षम् । इतः पूर्वमनुपलम्भात् । एतेन ‘इदानीं घट इवादि प्रयज्ञे तत्र मानम्, इति परास्तम् ।

इंद्रनीं घटो न तदानीमित्याद्यनुपपत्तेश्च । यदपि तपनपरिस्पदः

९७
लङ्गपत: पदाथनिरूपणम् ।

घशादिविशेष्यकस्त्रविशेषणधीजनकप्रयमत्ति मन्तः, घटादिविशेष्य कधीजनकविशेषणस्वात् घटदिरूपवदिनि, तन्न । तपनपरिस्पन्दः नां तादृशविशिष्टधीविषयस्वे मानाभावन हेबासिद्धेः । यदपि 'इदनं घटइस्यादिप्रत्यद्भु तराणेि स्पन्द(खुपाधिविषयम्, तदपि न । तरणिस्पन्ददेलैंकिकविषयत्वासम्भवघदौकिकप्रत्यक्षविषयः त्वस्य घटादधसम्भघव । तथा हि-“यत्र हि यदनुभूतं तत्रैव तर ज्ज्ञानं प्रत्यासतिः' इति नियमे घटादौ तज्ज्ञानस्य प्रत्यासत्ति त्वासम्भवात् । तादृशनियमाभावे पूर्वमदृष्टदण्डे देवदते 'दड्यः यमसत्’इति प्रतीत्यापत्तेः । न चेष्टपत्तिः, सर्वजनीनसंशया- नुपपत्तेः । न च दोषान् सः, ज्ञातवैशिष्ट्ये तददशेनेन तदज्ञ नातिरिक्तदोषाभावात् । चम्पकादौ सरयज्ञानेSiषे चन्दने तदज्ञाने 'सुरभि चन्दनम्’ इयप्रतीतेश्च । तादृशनियमाभावेऽपि ‘तरणिः स्पन्ददो न घटादि’ इत्यादिसर्वजननानुभववधेन, क्रियायां द्र ज्यगुणाधिकरणत्वस्य त्वयाऽनीकरेण च तादृशमतीते— मत्वापत्तेरनित्रार्थत्वात् । वस्तुतस्तु-इन्द्रियायोग्यानां पिशाचपर- माण्वादीनामुपनीतभानाभावघर्म्यवैभन्दानामप्युपनीतभानं न स म्भवतेति बोध्यम् । न च तव मतेऽपि ‘इदानीं घटः’ इथा- दिप्रतीत्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । । कारणत्वेनऽभ्युपगतप्रधान गुणस्थ मतक्षण जयमनपरणमभेदवैशेष्टयवेष यवेनैवोपपत्तेः न च प्रधानगुणस्य घटादिपरिणमतिरिक्तपरिणामाभावेन तप रिणामानां च भेदे 'इदानीं घटपटादीनिइत्येकपदर्थविशिष्टविषय कप्रतीत्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । प्रधानगुणपरिणामनैकार्थविषय- कस्वनिर्वाहव। स्वयाऽपि -‘इदन घटः'इत्युत्तरम्-इदानीं घटःइत्या दिप्रतीतिनिर्वाहाय तथैव वक्तउपवच्च । न च युगपज्जायमानस्थले तथाऽकल्पनान्मम लाघवमिति वचयम् । स्यन्दादिविषयकचुडैर्जुम-

स्वापस्या एतल्छ।घवस्याऽकिचिञ्चित्करत्वात् । न च वाच्यम्-प्रतिक्षण

९८
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्यम् ।

परिणामे मानाभघःजीणतरादिबुद्धेरेव मनत्वात् । परस्त्रपरत्व समवायिकारणसंयोगाधारतयाऽपि न कालसिद्धिः। ‘कुतः ?इति वदतस्तव कोऽभिप्रायः-परत्व।परत्रे कालपिण्डसंयोगेगासमत्राणि कारणके,उत सासमवायिकारणके,जन्यगुणस्वात्भावकर्पस्वादंति? नाऽऽद्यःकालाप्रसिद्धया साध्याप्तसिद्धेःरूपाद्यसमवयिकारणकस्य मूतवृत्तः रूपाहत्मकतावत् तदमकतापत्तंकर्सयांगसमवायिकारण कस्य संयोगतिरेतस्य मूतेषुत्तेर्द्रव्यत्वनियमेन तयोर्द्रव्यत्वापत्तेश्च । न द्वितीयः । क्रियासमवायिकारणकापुचुराप्रचुरपरिणामन्तरि तजन्मत्वादतिरिक्तपरवपस्वयमनाभावेन परिशेषासिया का लासिद्धेः । अन्यथा परत्वापरत्ववत् मध्यमत्वस्यापि गुणान्तरत्वा पत्तेः । ज्येष्ठ तादृशजन्मत्वं च-कन४धभिमतव्यक्तजन्माध करणप्रधानपरिणामरूपक्षणकूटवृत्तिध्वंसप्रतियोगिप्रधनपरिणामक्ष णवृत्तिजन्मस्वम् । कनिष्ठे च-तदर्धकरणप्रधानपरिणामक्षणध्वंस । धिकरणोक्तक्षणवृत्तिजन्मस्वम् । न चैवं 'इदनीमयमेतस्मास्पर ’’३iते वर्तमानपरत्वप्रत्ययानुपपत्तिः, जन्मस्वस्याऽतीतत्वादिति वाच्यम्। तथा सति 'इदनीमयं घटो न तदनम्इत्यादिवत् 'इदान रामः कृष्णास्परो न तदानीम्इस्य(द्यापत्तेः । यदि ‘इदानीं घटःइत्या दिप्रतरस्तरणस्पन्द एव विषयःपरवपरत्वमततश्च प्रचुरा प्रचुरतरणिस्पन्दान्तरितजन्मस्वमिति मतम् ,तदऽपि प्रधानद्वाराऽपर जन्मवच्छेदकतराणस्पन्दवत्तध्वसप्ततेयगतरणस्पन्ददृtत्तेजन्म वमुक्तजन्मत्वं बोध्यम् ।

 सौगतास्तु-विशेषणता | विषयविषयिभावो वा कालाख्यः साक्षादव पिण्डद्वयंस्पन्दयः सम्बन्धऽस्तु काकस्य द्रव्यत्वं तद्य पकसंख्याद्यनैककल्पनपक्षया लाघवत् । उक्तसबन्धन पर स्वाद्यव्यवहिततराणिकर्मणः पिण्डगतसङ्ख्यया वाऽसमवायिहेतु

तया, अपरजन्माऽपेक्ष्य प्रचुरकर्मापेक्षाबुद्धेर्निमिततया च परिशे

९९
सङ्कपतः पदार्थनिरूपणम्।

षसिद्ध्य न परवद्य समवयेिक/रणघटफत च कालसिद्धः । तत्र तरणिकर्मणो घटेन साक्षासम्बद्धाङ्गीकारे ‘घश्चलति’इति धीमRङ्गः । समवायसम्बन्धस्थले तथऽकरऽपे तद्विलक्षणप्त- बन्धवेनाऽत्र तथाकल्पनाऽसम्भवात् । अन्यथा-तत्र मनेपि ‘च- लति’इति धप्रसङ्गात् । न च कार्यकारणभ्यतरैकार्थसमवयस्या Sसमवयकरणतनवाहकमसत्तरभवन कथ सूर्यस्पन्दस्या ऽसमवायिकारणस्वमिति वच्यम् । तादृशनियसम्बन्धमात्रस्यैव तत्वात् । नन्ववमप्यद्रव्यनेिपतस्य साक्षासम्बन्धस्य समवायत्व नियमभङ्गपात्तिः। घटपटसयग व्यभिचारवारणायऽद्रव्यनिरूपितेति। घटद तद्वारणाय सम्बन्धते । परम्परासम्भन्धव्यभिचारवारणाय साक्षादि ति, इति चेन्न । समवयतरिक्तसम्बन्धग्राहकमानवधपत्य तादृशनियमे मानाभावात् । गगनपरिमाणदवंस्त्रयज्ञानादि- सम्बन्ध व्यभिचाराच्चेत्याहुः ।

 अपरे तु-छान्दोग्ये दशमाध्याय ‘अथ यत्रतस्माच्छारीरादु क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूद्ध आक्रमते", एवं मुण्डकेऽपि ‘नयन्स्येताः स्रयेस्य रइमय यत्र देवानां पतिरेकाधिवासः’, एवं छान्दोग्ये दश- मे प्रपाठके “अमुष्मादादित्याप्रतायन्ते ता आसु नाडीसु सुप्त" इत्यहोरात्रश्चवशेषण[Sहस्करकरनिकरसम्वन्धश्रवणात् , निदघ. समये निशास्वपि प्रतापादिकार्यदर्शनेन किरणानुवृत्तिकल्पनाच इत्थं चऽव्हस्करकरनिकरसम्बन्धेन तरणिस्पन्दस्यैव परस्वध समवायिकारणतया ‘इदनीम्इत्यादिधीनिव हकतया च परि शेषासिद्धया न कालसिद्धिः । स्तहस्करकरनिकरसम्बन्धस्य नितेऽपि सम्भवेन न तत्र क्षणादिव्यवहरनुपपत्त । अत एव ‘युगपज्जायन्ते’ 'युगपत्तिष्ठन्ति’ ‘युगपत्कुर्वन्ति’ ‘युगपम जायन्ते' इत्यत्रात्पयद योगपद्यम् , अयागपत्रं च-एक मुर्गत्यवच्छन

स्वम्, परस्परभिनेकैकसूर्यगस्यघाच्छिनस्वग्, ‘चिरं तिष्ठन्ति’ क्षिमं

१ ० ०
सटंकसाङ्ख्घतरघकामुद्यम् ।

करोतिइत्यादौ च चिरस्वम्--बहुतरसूर्यगत्यवच्छिन्नत्वम् , क्षि- प्रवम्-अल्पनरद्यैगरयवांच्छन्नवं कालं विनापि निर्वहति, र विमसम्बन्धस्य सम्भवादित्याहुः । एवं गुणादिप्रागभावच्छिन्नं ( द्रव्यं क्षणः । कायेमागभवापहित समग्र क्षण इति वा । ननु कारणप्रागभावानधारः कायेप्रागभावधारः क्षणः समग्रं, ३ांते क्षणगर्भ सामग्री लक्षणम् , सामग्रीगर्भ च क्षणलक्षणमित्यन्योन्याश्रय इति चेन्न । सामग्रपदस्य चरमकारणपरत्वात् ।

क्षणद्वयं लवः । अक्षिपक्ष्मसंयोगानिमित्तमेकं कर्म निमेषः ।
अष्टादश निमेषाः स्युः काष्ठा, त्रिंशत्तु ताः कलाः ।
मुहूर्तयामादयः प्रसिद्धा एत्र ।

 एनङ्गखण्डवृत्तिरविराभिसम्बन्धोऽत्र दिनम् । दिनसामान्यस्य लक्ष्यत्व एतद्भवण्डत्ति रविरश्मिप्तत्वकलनद्वषन्तीयरधावते व्यप्तिप्रसङ्गात् । भूखण्डे रवेरसत्वाद्रक्षिपदम् । रात्रावपि चन्द्रादीनां रश्मिसादसम्भवारणाय रवीति । न च रात्रावपि वलूकादौ प्रतापादिकार्यदर्शनेन रात्रिरश्म्यनुवृत्तिकल्पनात्तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । रश्मिपदस्य ’ प्रकृष्टमहत्वङ्गतरूपवत्तजःपरस्वात् ।

 एत खूखण्डमृत्तितादृशतेजःसामान्याभावोऽत्र रात्रिः। रात्रि सामान्यस्य लक्ष्यमुखे तद्रखण्डद्युत्तरवरश्मसत्वफालनपन्तः रोयरात्राघव्यliतेषसङ्गान् । न च दिवसेऽपि द्वीपान्तरवच्छेदेन तादृशसामान्यभावसत्व भावसञ्चदतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । निरवच्छिन्नता दृशसामान्याभावस्य विवक्षितत्वात् । रात्रावपि द्वीपान्तरद्यात्तिरविर भिसत्वेनऽसम्भववरणाय-एतद्मखण्डवृतीति * । रात्रावपि त्रस

 * इदमुपलक्षणम् । रात्रावपि चन्द्रादिग्रहद्तराविरश्मिसवादस म्भघारणाय तदुपात्तमिति ध्येयम् । रविरश्मिभिरेव खलु चन्द्रादीनां ६प्तज्यतः शास्त्रसिद्धा । दृष्टुहि यदाहे रविचन्द्रयोर्मध्ये पृथिवी

समागच्छति तदोपरागव्यवहारोलोकानमितेि सुधीभिर्विभावनीयम् ।

१०१
सङ्कपतः पTथेनिरूपणम् ।

रेखादितेजःसवदसम्भववरणाय-तदृशते । प्रकृष्टसहवोट्स त रूपवत्तेन इत्यर्थः ।

 एवं पक्षमसत्वे यनसम्वत्सरदिकं बोध्यम् । वर्तमानस्यं च अनुत्पनध्वंसस्वे सनि विनष्टप्रागभावत्वम् ।

 न्यायकणिकायां मिश्रास्तु-वारिभाषिकं वर्तमानस्यम् , ‘विद्यते योम’ इत्यादौ तदभावात् , न चऽत्र भाक्तः प्रयोगःविशषाभव (दित्याहुः । भविष्यत्वं च–प्रागभावप्रतियोगित्वम् । अतीत वं च-उपमध्वंसप्रतियोगित्वम्, इत्यादिरीयोपधिनैव सर्वत्र निर्वाह- संभवन काल सिद्धिः ।

 यत्तु-उदयनचयः “'नचेष व्यवहर उपाधिभेदमात्रेण शक्यते । यद भारते वर्षे मध्यान्हस्सदोत्तरेषु कुरुषु अर्द्धरात्र मित्यादौ सम्बन्धाभावात्” इत्याहुः

 एतच्च व्याख्यातं वर्द्धमानोपाध्यायैः —“यदेह मध्यान्हस्तादोर तरेषु कुरुषु अर्धरात्रमिति । वत्तेमानयोः सामानाधिकरण्यमसति काले नोपपनमिति तद्धटककालो मन्तव्य इत्यर्थः’ इति,

 तन , प्रधाननेव नेिवहत् । यत्तच्छब्दार्थतयोभया- धिकरणत्वेन प्रतीयमानस्योपाध्यतिरिक्तस्यऽखण्डकालस्याऽ कारे ‘इदानीं घटो न तदानीम्इत्यादिप्रतीतिवत् ‘यदेह मध्यान्हस्तदा तत्र न मध्यान्ह इत्यादिव्यवहारानुपपत्तेः । 'यद धूमस्तदा वन्हिः' ‘यदा यत्र धूपस्तदा तत्र वन्हिः’ 'यदऽये काइयां तदा स प्रयागे' इत्यादि प्रसिद्ध स्थळादियागे बीजाभावचउषाधिरूपस्याऽचच्छेदकस्याऽङ्गीकारे प्रतिज्ञाविरो धात् । यदि च ‘इदानीमयं काईयां न प्रयागे’ इत्यादिप्रती- त्या कालवृत्तौ । देशस्याबछेदकवाङ्गीकारात् अशोकवनिक- न्यायेन चऽस्मत्पक्षोक्तदोषद्वयं न सम्भवतीति विभाव्यते ; तद

पि महत्वङ्गतरूपतदभाववकिरणसम्बन्धाभ्यां क्रमेण मध्यान्हा

१०२
सटीक़साइटघतत्वकौमुद्यम् ।

द्ररात्रोपाधेः सूर्यस्पन्दविशेषस्य सूर्येणैव, सांख्यमते च ‘अजमे काम्इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धप्रधानेनैवोपपत्तौ अतिरिक्तक। लकल्प नाय आभासवाद । विमतं तरणिपरिस्पन्दसंसर्गघटकं न भवति, विशेषगुणशून्यवत् , मनावत् , *विशेषगुणशून्यत्वं तरणिपरि स्पन्दसंसर्गघटकवृत्त न भवति, विशेषगुणशून्यमात्रवृत्तिवान्मनस्व- वत्, इस्पादिविरोधाच ।।

 "एतेन दिगपि व्याख्याता, तस्या अनध्यक्षवाद लिङ्ग वच्च । 'प्राच्य घटःइयादिप्रत्ययानां निरुपाधिदिगाव- लम्बनत्वे दिश दशविधवप्रसगन ‘नवैव द्रव्याणि’इति व्यघा तात् * । न चस्मत्वेनाऽऽत्मनां सङ्कवदेशमपि दिक्स्वेन सङ्कहद- दोषःशब्दलेङ्गनामपे भिन्नतया तरकारणाकाशस्याऽपान- न्यप्रसङ्गात् , आकाशवेन सङ्गहस्य तत्रापि तुल्यत्वात् । न च तथैवऽस्तु, को दोष इति वाच्यम् । ‘आकाशकालादिशमेकैक त्वदपरजात्यभये पारिभाषेिक्यस्तास्ताः संज्ञ आकाशं कालो दि ’इति(१)भाष्यविरोधात् । उपाधिदिगावलम्बनत्वे तु तेनैव प्रयया नाभन्यथासिघ्या दिगसिद्धेः। न च सुराखिरिणि शिखरपरिभ्र- मन्मत्तण्डमण्डलानेिशवसनिहतुधूतप्रथमसंयोगाद्युपाध्युषधानन प्र च्यादिव्यवहारस्योपपनवेऽपि मथुरातः प्राच्यां प्रयागःइत्यादि- व्यवहारानुपपत्तेःमत्तेण्डगतानां संयांगपाधीन प्रयाग सम्ब न्धाभावादिति वाच्यम् । ‘मथुरातः प्राच्यां प्रयाग'इत्यादौ मथु

  • सस्कार्यमतेऽलतोऽलीकस्याऽप्यङ्गीकारेण तम्मनुसारेण पूर्वमसदूपं

विप्रतिपत्तविषयं कालं पक्षीकुत्याऽनुमानमुपन्यस्तम् । अलीकानङ्गी कर्तेनैयायिकमतेन एतादृशवस्तुनः सिद्धसिद्धिपराहतत्वेन तथा सा- धनसम्भवादनुमानन्तरमुपन्यस्तमिते वेदितव्यम् ।

 *दशसह्यया सह नवसङ्कथामेलने एकोनविंशतिसङ्खयायनिष्पार द्यमानतया द्रव्यणां निरुक्तसङ्कथाकत्वपतिरिति भावः ।

 १ प्रशस्तपद (वैशेषिक) भाष्यम् । (द्रव्यग्रन्थे आकाशनिरूपणम्)

१० ३
सब्लेषतः पदर्थनिरूपणम् ।

रानिष्ठोक्तोदयगिरिसंयुक्तसंयोगपर्याप्तमङ्गयदिख्याप्यसह्यादिप यप्यधिकरणोक्तोदयगिरिसंयुक्त पंयोगत्रदेशऋत्तिः प्रयोगः, एवं ‘काशीतः प्रतीच्यां प्रयगः इत्यादौ काशीनिष्ठोक्तोदयगिरि संयुक्तसंयोगपयप्तसङ्ख्यादिव्यपक मह्यदेपयधिकरणक्ति दयगरेिसयुक्तसंयगवदंशवृत्तेः भयागः , इत्यधन्वयवधसम्भ- वत् । न च । भिन्नदिगवस्थितयोर्योजन/द्धे यजनन्नरेितयोः कनिष्ठज्येष्ठयोरपि परापरव्यवहारेण कालकृतपरत्वापरत्ववैलक्ष ण्यत्तदसमवायेकरणसंयोगाश्रयतय दिशंसद्धिराते वाच्यम् । जन्यगुणचन भावकायंत्वेन वा दिपिण्ड सागासमवायिकारण कस्वरूपसध्यस्य दिगप्रसिद्ध्या साधयितुमशक्यत्वात् । असमवा यिकारणकन्वसाधने तु व्यवहर्तुः स्वेन संयुक्तपृथिव्यादिभिर्हस्त- दण्डादिसंयोगानामर्पयस्व भूयस्त्वयामथन्तरवपत्तं व्यवहरु र्निवेशान्न परापरव्यवहार उदयगिरिप्रचुरप्रचुरसंयोग हेतुक, भेिन दिगास्थितयोजनार्दयोजनान्तरितयोस्तुल्योदयगिरिसंयुक्तसंयोगा- श्रययोरपि परापरथुषबहरात्, इति परास्तम्(१) । न चैवमपि प्रमात ऍपि परापरव्यवहारप्रसङ्गः, प्रचुरमचुरसयुक्तसयांगाधिकरणत्वेन प्रतीयमानं एव तादृशव्यवहारात् , प्रमातुस्तु अवधित्वेन प्रतीतेः । यदा तु ममातैव तदधिकरणेवेनऽनुसन्धीयते; तदा भवत्येव प्रः मातरि परापरस्यवहारः । यथा-‘चतुर्योजनान्तरिता मत्तो वाराणः सी*द्वियोजनान्तरितं शुभ्रपुरम्'इत्यनुसंधाय परा वारणसं' ’अपर धुम्रपुरम्, इत्यादिव्यवहारःतथा-वाराणसीतः परोऽहम्'इत्यादिः। यदि च प्रमातुवंश्रुत्यैन मृतत्वस्यैव तत्समवयेकशरणतात्रछंदक त्वेन च तत्र परदैिव्यवह।रो न सम्भवति, तदा प्रमातृपदं त तः चछरीरपरं बोध्यम् । यद्यपि परत्वादेः सघाधवेन प्रतीतेर्ने सं यांगादनऽन्यथासद्धःसयगदः सावधवभावत्, तथापे

 १ निरुक्तसम्बन्धेन दिशः क्लप्तपदार्थातिरिक्तत्वं परास्तमित्यर्थः ।

१०४
सटीकसङ्ख्षतव कौमुद्यम् ।

तद्भयस्वादे रघधिनिरूप्यत्वेन सावधित्वधीसम्भवात् ।

 केचित्तु-"प(१शपरसङ्ख्ययैव तद्यवहारः,यसंख्यासमाना धिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे सति यदत्यन्ताभावसमानाधेिक रणवं तसंख्या१?य परत्वम् । यत्सम।नाधिकरणात्यन्ताभावः प्रतियोगिवे सति यदत्यन्ताभावव्यपकास्यन्तभवप्रतियोगित्वं तदपेक्षयाऽपरत्वम्" इत्याहुः ।

 यत्तु-‘परत्वापरत्वयोरेकवृत्तिस्वेन प्रतीतेर्न संयोगादिना ऽन्यथासिद्धेःसंयोगस्य व्यासज्य वृत्तेः । संयोगभेदापरिगणने परापरव्यवहारानुपपत्तेश्च'इति, तन । दण्डीपुरुषो न पुरुषी दण्डइत्यदिव्यवहारवदत्राऽपि व्यवहारोपपत्तेः । परस्पर- सापेक्षस्वस्योभयत्राऽपि तुल्यत्वाच्च । तव मतेपि प्रचुरप्रचुरसंयुक्त संयोगापेक्षाबुद्धेर्वेर्वेन द्वितीयदोषस्योभयसमधेयवत् । अपे बुद्धिविशेषाविषयत्वस्य विवक्षितवसामान्यतोऽवगमाच्च ।

 एवं यदपेक्षया मेरुसांनiहैतवव्यवहितत्वं च तस्योत्तरवद क्षिणत्वे ।

 अधस्वं च-गुरुस्वासमवायिकारणकक्रियानाश्रयत्वे सति तादृशक्रियाजन्यसंयोगाश्रयत्वम् । वृक्षसंलग्नतादृशशाखायामति- व्यप्तिवारणाय सत्यन्तम् । न च संयोग तादृशक्रियाजन्यवमधः संयोगत्वेनैव ग्राह्यम्, इत्यन्योन्याश्रय इति वाच्यम् । संयोगत्वेन क्रियाजन्यत्वग्रह क्रियायां च क्रियात्ववन्तरजत्यच्छदन गुरुवः समवायिकारणकवग्रहे विशिष्टवैशिष्ट्यधीसम्भवात् ।

 एवमदृष्टवदात्मसंयोगजन्याग्निक्रियानाश्रयत्वे सति तादृशाक्रिया जन्यसंयोगाश्रयस्वमूर्छवम् । वायुक्रियाजन्यसंयोगाश्रयतिर्यगादाब- तिव्याप्तिवारणायाऽम् िपदम् । आभिघातजाग्निक्रियामादाय तेनैवऽति व्याप्तिरतोऽदृष्टघदमसंयोगेति । यद्यप्यदृष्टवदास्मसंयोगस्य क्रिया

 (१) अधिकन्यूनचयैव ।

१०५
सीपतः पदार्थनिरूपणम् ।

मात्रकारणतया तत्राऽतिव्याप्तिस्तदवस्थेत्र,तथाऽपि विलक्षणासम वायिकारणवमत्रस्य विवक्षितत्वान्न दोषः । अन्योन्याश्रयदोषस्तु (१)पूर्वोक्तरीत्याऽत्राऽपि निरसनीयःन चैत्रमपि मध्यदेशस्योद्भत्र धिकद्भवम्धोवधिकाधस्त्वं स्यात्, उक्ततलक्षणयोगादिति वाच्यम् । तद्दशावस्थततदृशवन्क्रियाजन्यसंयोगश्रियवं तदवधेकाद्भवम् , तद्देशावस्थितपतनजन्यसंयोगाश्रयवं तदघधिकमधस्स्वमित्यननु गतस्यैवlद्धवदेववक्षितत्वात् । एतेन ‘यद्यद्देशे वन्ह्यादेरसस्वमज्ञ!नं वा तत्र तादृशव्यवहारानुपपत्तेःतद्यग्यताया दुवं चत्रचइते परास्तम् । अननुगततादृशपृथिवीत्वादेर्योग्यतावात् ।

 खण्डनोद्धरे वाचस्पतिमिश्रास्तु--यत् यदपेक्षया गुरुत्त्रसमः वयैकारणकांक्रयजन्यफलाश्रयःतत् तदपेक्षया अध इति । । सूर्यापेक्षया भूः, तदपेक्षया पातलम् , तदपेक्षया नरकः, तदपेक्षया गर्भादकमित्यादि यथाक्रममधः । एतत्प्रतिलोममृद्धम् । उभयरूपाश्रयो मध्यमिर्यादीत्याहुः । मथुरापाटलिपुत्रोभयापेक्षोभयश्रितपरस्पराव- धिकसंयुक्तसंयोगाल्पीयःसंयुक्तसंयोगाश्रयवं मथुरापाटलिपुत्रोभ यापेक्षमपरत्वमेव मध्यत्वम् । ‘दशरथस्य रामलक्ष्मणयोर्मध्यमोऽयं भरतः पुत्रःइत्यत्र रामलक्ष्मणाभयजन्मवच्छेदकपरस्परस्पन्द वधिकोत्सरपूर्वस्पन्दवच्छिन्नजन्मस्वं उभयजन्मनिरूपितापरस्वमेव मध्यमम् । अथ व रामलक्ष्मणजन्मावच्छेदकपरस्परक्षणट्ट तिप्रागभावप्रध्वंसाभावप्रतियोगिक्षणावचित्रजन्पवम् । इस्थं च परत्वापरत्वयोर्गुणान्तरत्वमङ्गीकारे मध्यत्वस्याऽपे तचापकत्वत्तः दापात्तिरावश्यकी, यतः ‘इदमनयोरन्तरालम्इत्यत्रैकैकात्रध्यपेक्षया ऽवध्यन्तरे संयुक्तसंयोगादभूयस्त्वबुद्धघन्यत्रऽपे संयुक्तसंयोगाद्य ल्पीयस्त्वमतेर।घइपकत्वात् । न च परत्वापरस्वाभ्यामेत्र निवहः । मध्यस्वस्योभयसापेक्षरेवेनैकैकसपेक्षपरस्वापरत्वम्यां विलक्षणत्वात्

 ( १ ) अधस्त्वलक्षणनिर्वचनसमयोक्तरीत्या ।

 १४

१२६
सटीक सख्यतत्वकौमुद्यम् ।

यत्तु दिफलयोः प्रसाधनाय प्रमाणमुक्तं न्यायलीलावतीकृद्भि- धैर्भाचयैः—परममहत्परिमाणसामान्य विशेषगुणशून्यद्रव्याधिक- रणकानेकव्यक्तिवृत्ति, परिमणतारतम्यविश्रान्तिविषयजातिवत् , अणुस्ववव(१)। तथा विवादध्यासितान्यव्यापकद्रव्याणि युगप द्विशेषगुणशून्यानेकद्रव्यसंसर्गाणि, द्रव्यस्वादास्मवदिति(२) । आर्च च दिगादेः सिद्धावेव ! प्रत्येकं तदनेकत्वसधकम् ।

 तदुक्त वर्द्धमानप्रकाशकृद्भिः शङ्करभगीरथोपाध्यायैःदिगादेः सिद्धावेव तदनेकत्वासिद्ध्यर्थमस्याऽनुमानस्याऽवतार इति । अन्यथै कैकदिकालाद्यनेकव्यक्तिसिन्याऽर्थान्तरम् । (३)दिगाद्यसिद्धिनि बन्धनसाध्याप्रसिद्धिव । न च तथाप्यन्यतरानेकस्वसियाऽर्था- न्तरम् । स्वाश्रयीभूत-विशेषगुणासमानाधिकरण-दिगवृत्ति परिमाण-भिन–विशेषगुणासमानाधिकरण—कालावृत्ति-(अ- नेक-)परिमाण--वृत्तिस्त्रस्य सध्यत्वात् । एतेन ‘तादृशमहत्वादे कद्रव्यसिद्धयऽर्थान्तरम्'इति परास्तमिति(४) ।

 ( १ ) अत्र मनोऽवच्छेदेन व्याप्तिग्रहः।

 ( २ ) आमनि तादृशेन द्रव्येण मनोरूपेण संसर्गसर्वा दृष्टान्त सिद्धिरिति द्रष्टव्यम् ।

 (३) स्वश्रयीभूतेत्यादिवक्ष्यमाणनिरुति दिगदिघटितमभिप्रे त्योक्तं दिगादीत्यादि ।

 (४ ) स्वाश्रयीभूतात् दिगवृत्तेर्विशेषगुणसमानधिकरणात् परि माणाद्भिनं यत् विशेषगुणसमानाधिकरणं कालवृत्ति परिमाणं तद्वति त्वस्येत्यर्थः । अत्र च दिगवृत्तितादृशकालपरिमाणभिन्ने अर्थात्-दिग्वृत्तौ कालावृत्तित्वसिञ्च दिक्कालयोगेंदः सिद्ध इति भावः । स्वाश्रयीभूत- विशेषगुणसमानाधिकरणतन्मनोऽSणुस्वभन्नविशेषगुणसम।नाधिकरः णकालावृस्यैतन्मनोऽणुत्ववृत्तित्वस्य दृष्टान्ते सत्स्वायाप्तिग्रहःसामा न्यभेदस्याऽनिविष्टत्वात् । अन्यथा कालसिद्धेः प्रक् ‘दि गेव कालःइ- स्यपि वक्तुं शक्यतया तयोरभेदेनाऽर्थान्तरं स्यात् । एतदेवोक्तमेते.

नेत्यादिना । अत्र स्वत्वं पक्षदृष्टान्तसधारणम् ।

१०७
सङ्कपतः पदथनिरूपणम् ।

दधातिक्रुत स्तु—विशेषगुणशून्य स्वाश्रयाधिकरण-नि- धन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकविशेषगुणशून्य—वृत्तिट्टनीयर्थं इत्याहुः १)। अत्राऽपि दिगाथसिद्धिनिबन्धनदोषनिरसाय दिग दिसिद्धिरावश्यकी । तारतम्येस्यादेरनियावृत्तिपरिमाणवृत्तिजाति त्वा, निस्यपरिमाणवृत्तजातित्वाद्रीपत्र तात्पर्यम् । समवायरूप वृत्तिलाभय-जतीति ।

 तत्तदणुस्घत्वादौ व्यभिचारवारणाय-जातीयन्ये ।

 (२)एवमप्येकैकदिगदिसिद्धयऽर्थान्तरं तदवस्थमेव(३)। न च जा तिस्वानुपपया नाऽर्थान्तरमिति वाच्यम् । ईश्वरादमहत्परमणान्य दय जातिघोपत्तेः । न च मूलेऽनेकेति निवेशादत्रयमपि परिमण ५दमनेकस्वेन विशेषणीयमिति वाच्यम् । अनेकवं यथैकस्वनधिक रणवम् ,तदा सिद्धसाधनात् ,अनेकसह्याधिकरणत्वे तु बाधात् । न च दीधितिकृन्मते एकैकदिगादिसिद्ध्यर्थमेवेदमिति वाच्यम् । विशेषगुणशून्यस्खाश्रयाधिकरणामसिख्य साध्याप्रसिद्धेः । न च । मुक्तामादि तथा, तदादायाऽर्थान्तरानिवृत्तेः। किं च(४) स्वपदस्य परममहत्परिमाणत्वपरत्वे दृष्टान्तसिद्धिः, अणुपरिमाणत्वपरस्वे बाध इति ।

 ( १) विशेषगुणशून्यं यत् स्वाश्रयाधिकरणं दिक् , तन्निष्ठो यो कालवृत्तिपरिमाणवप्रतियोगिकभेदः, तत्प्रतियोगितावच्छेदकं यस्काल- वृत्तिपरिमाणं तबृत्तीत्यर्थः । अनेनाऽपि कालदिशोभेदः सिद्धयतीति भावः ।

 (२) खण्डयति-एवमपीत्यादिना ।

 (३) लीलावतीकृद्भिः पूर्वपरादिप्रत्ययभेदेन दिशः, अतं तानागतादिप्रत्ययभेदेन च कालस्याऽनेकत्वं स्वीक्रियते । तन्मते उक्तानुमानेन कालादिशोर्मेदसिद्धवपि उक्तानुमान लाधनीयस्य दिगा देरनेकत्वस्याऽसिडैरर्थान्तरतेति भावः । दिगादिसाधनं तु पूर्वापरादि प्रत्ययेनैव तैः क्रियत इत्यवधेयम् ।

 ( ४ ) स्वत्वस्यानुगतत्वमनभ्युपेत्येदम् ।

१०८
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्यम् ।

‘अनुमानोपनीतः१) कालः प्रत्यक्षे भासते'इति मते चरमं कालसधकमनुमानमाह-विवादेति । दिगन्पस्वेन साध्यविशेषणान सिद्धसाधनमिति वर्द्धमानोपाध्यायाः२) ।

 (३कालसधने दिगन्यत्वनिवेशवत् दिक्साधनेऽपि कालान्य वनिवेशे न कश्चिद्दोष इत्यपरे ।

 (४)कालभिन्नत्वेन दिक्सधने दिभिन्नत्वेन च कालसाधने अन्योन्याश्रयःदिगाद्यन्यत्वानिवेशे चैकद्रव्यसिद्धयऽर्थान्तरापत्ति रित्यन्ये ।

 अव्यापकद्रव्यमात्राभिधाने मनःसंसर्गेण सिद्धसाधनं स्यादतः- विवदध्यासितनेति । मनोऽसंसर्गिणीस्पर्थः ।

 (५)अत्र केचिन्–विशेषगुणशून्यैकद्रव्यमात्रसंसर्गिवे साध्ये विशेषणाप्रसिद्धिः । तादृशैकैकद्रव्यसंसर्गिवे साध्ये मनः सं सर्गित्वेन सिद्धसाधनम् । न च मनःसंसर्गरहित्यस्य पक्षता वच्छेदकस्वादिदमसङ्गतमिति वच्यम् । तनिश्चयकाभावेनाऽज्ञान

 ( १ ) ज्ञानलक्षणप्रयासयेत्यर्थः

 ( २ ) इदमत्र तात्पर्यम् । लीलावतीकृता दिक्कालयोः प्रसrध ने तावत्प्रत्यक्षेणैव कृतम् । तत्र कालस्याऽप्रत्यक्षत्वङ्गकर्नूक्तमते कालसाधनाय ‘विवाद-'इत्यादिकमनुमानं तैरुपन्यस्तम् । तत्र च दिशमादय सिद्धसाधनात् दिगन्यत्वेन साध्यं विशेषणीयमिति । दिक् च पूर्वं प्रत्यक्षेण प्रसधतात भावः ।

 ( ३ ) कालवद्दिशोऽप्यप्रत्यक्षत्वदिशः प्रत्यक्षेण प्रसाधनमनु- चितमिति वदतां केषाश्चिन्मतम।ह-कालेति । तथा च काळनुमाने दिगम्यत्वं, दिगनुमाने च कालन्थत्वं विशेषणं दवा कलदिशौ प्रागुक्तानुमानेन प्रसाधनीयाविति तद्दृदयम् ।

 (४) वर्द्धमानोपाध्यायोक्त्यनुसारेण कालस्याऽप्रत्यक्षत्वं, दिशः प्रत्यक्षत्वं च स्वीकृत्यैव ग्रन्थः सङ्गमनीय इति वदतां तदनुसारिणां मतमाह-कालेति ।

 (५) तदेतत्खण्डयति-अत्रेत्यादिना ।

१०९
सीपतः पदार्थनिरूपणम् ।

रूपाश्रयासिद्धेः । न च मनसां शरीराद्यवच्छेदेनाऽवस्थान निः श्रयद्भटादौ तदसंसर्गित्वनिश्चयः सुलभ एवेति वाच्यम् । मु क्तमनसामपि सम्भवेन तथा नियमासम्भवात् । यत्कि. श्चिदेकमनःसंसर्गराहित्यस्य ( च तथावे मनोन्तरसंसर्गमादाय सिद्धसाधनतादवस्थ्यात् । न च विशेषगुणशून्यदिगन्यद्रव्यसंसर्गेि स्वमात्रं साध्यम्, (१)लाघवाच्चैककालसिद्धिरिति वाच्यम् । नाना स्वेऽपि मनसां क्ळ्प्तत्वेनैकस्वलाघवस्याऽकिविस्करस्वादिन्याहुः । भत्यक्तवप्रदीप चित्सुखाचास्तु'तदयुक्तम् । अन्तरेणाऽपि दिकालौ व्यापकपञ्चाशद्वर्णं(२)द्व्यप्रसाधनेनाऽर्थान्तरस्वात् । वेद न्तिनं प्रति दृष्टान्तस्य साध्यविकलवाच । मनसो विशेषगुणशून्यवे हैि तद्ताणुत्वस्य विशेषगुणवधुरद्रव्यार्धकरणकनकव्यक्तिष्ठतेि त्वम् , आत्मनश्च युगपद्विशेषगुणशून्यद्रव्यसंसर्गित्वञ्च भवेत् , तच वेदान्तिनं प्रत्यसेद्धम्, मनसोऽपि विशेषगुणवात् । न च तत्र मानाभावः, मूत्वस्यैव तचावात् । न च विशेषगुणवचे द्रव्यारम्भकत्वमुपाधिःघटदेष्वन्यावयांविषु व्यभिचरात् । न च द्रव्यारम्भकवृत्तद्रव्यत्ववन्तरजातमखमुपाधेःआत्मकाश योध्येंभिचारात् । न च बाल्येन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवचम् , भवदभि- मतात्मनि व्यभिचारात् । न वा भूतान्मनोरन्यतरत्वमुपाधिःवेद न्तिनं प्रति तमसि सध्याच्याप्तेः । “‘कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिभिर्धरित्येतसवें मन एव इति मनसो विशेष गुणवत्वश्रुतेश्च । न च कामादीनां निमित्तकारणस्यान्मनसस्तथा व्यपदेशःमुख्ये बाधकाभावात् । निमित्तनैमित्तिकस्त्रमात्रेण सा मानाधिकरण्यश्रवणानुपपत्तेश्च । न हि भवति ‘कुलालो घटःइति

(१) नन्वेवं मनःसंसर्गमदय सिद्धसाधनमित्यत आह-ला- घवदिति । अनन्तमनःसंसर्गकल्पनापक्षयेत्यर्थः ।

( २ ) वेदान्त्यादिकानां मते शब्दस्यद्रव्यत्वमितिभवः ।

११०
सटीकसाइख्यतत्वकौमुद्यम् ।

सामानाधिकरण्यम् । एतेन मानमनोहरप्रयोगोऽप्यपास्तः--वि- वदाध्यासितं कार्यं विशेषगुणरहितद्रव्याभ्यां जन्यते, कार्यत्वात्, अन्तःकरणद्वयसंयोगवदिति, तत्राऽपि दृष्टान्तस्य साध्यविकलस्यात् । ‘विवादाध्यासितं विशेषगुणरहितद्रव्यैर्जन्यते'इति बहुवचनप्रक्षेपे णाऽपि प्रयोगसम्भवात् ,अतिरिक्तद्रव्यसाधकतया समानयोगक्षेम- वाच्च । न च दृष्टान्तासिद्धिः, अन्तःकरणार्यकरणापेक्षबुद्धिजन्य- बहुत्वस्यैव दृष्टान्तत्वपपत्तेः । विवादध्यासितं विशेषगुणरहित द्रव्याभ्यां न जन्यते,अन्तःकरणाकार्यत्व ,आकाशवदितेि समति- पक्षितवाच्च । न च कायंवदुपाधिः, वेदान्तिवादिभिराकाशस्था ऽपि कार्यताङ्गीकारादित्याहुः ।

 यतु लीळावतीचरमनुमानदोषनिरासायोक्तं वर्द्धमानोपाध्यायैः तन्वनश्रतानि काथ्याणि तन्वाश्रितकयधकरणजन्यानि,काथ्यं त्वात् , सम्प्रतिपन्नत्र(१दित्यत्र तात्पर्यमिति । अत्र पक्षभिन्नस्यैव दृष्टान्तताळभयपक्षतावच्छेदकैक्यं चशतः सिद्धसा।धनपरणय पक्षविशेषणम् । कार्याधिकरणमस्माऽपीति तज्जन्यत्ववरणय तन्वाश्रितत्वं कार्यविशेषणम् । अव्यासज्यवृत्तिस्वमपि कार्यविशेष- णम्, अतो न संयोगमादयोक्तदोषतादवस्थ्यम् । दिगन्यत्वमष्यध करणविशेषणम्, अतो न सिद्धसाधनम् । न च तन्तुनाऽर्थान्तरम्, बधादेव तदसम्भवादिति,

 तन्न। एतस्याऽनुमानान्तरत्वात् ,पयक्षबधाचतन्ववृत्तित्वेन समतिपक्षितत्वात् , तन्तुसमवेतत्वस्योपाधिवाच । न च कार्य खस्यैव तत्प्रयोजकत्वेन ७ यष्यतय न साध्यव्यापकत्वमिति वाच्यम्(२) । कार्यत्वस्यैव तव्यभिचारित्वव(३) । एवमन्यान्य

 ( १ ) पटवदित्यर्थः

 ( २: ) यदि कार्यत्वस्यैव व्याप्यत्घम, तद कैध कथा कार्यत्वव्या प्यतन्तुसमवेतत्वस्येति भावः ।

 ( ३ ) घटादौ व्यभिचारः प्रत्यक्षेणैव ।

१११
सम्झेपतः पदार्थनिरूपणम् ।

यनुमानाने सुधीभिर्विभावनीयानीति ।

 ननु धमेधम्ये भेदङ्गीकारे चक्षुषा धर्मिणि गृह्यमाणे धऍभिन्न- स्वास्सर्वधमणां स्पर्शादीनामपि चक्षुषत्वापत्तिरिति वच्यम् । धर्माणां तत्सम्बन्धस्य च पृथकूजन्मननुभवेन पारतन्त्र्यानुपपत्त्या च ‘शुक्लो घटःइत्याद्यभेदप्रतीत्या चाऽभेदे सिद्धे रूपदेश्चक्षुरादिग्राह्य वनियमकल्पनेनोक्तदोषाभावात् । धर्मधर्मिणोर्भेदवादिमतेऽपि यो- ग्यव्यक्तष्ठत्तधमेवन गन्धादेरापि चक्षुर्योग्यत्वाचाक्षुषत्वारणाय तनियमस्याSSत्रयकवच । स्वरूपसम्बन्धेनैवोपपत्तों समवायाक- ल्पनमयुक्तलाघवाच ।

 समवायलक्षणप्रमाणयरभावच । नथा हि-न तावत्स मवायत्वं जातिःतदेकत्वपक्षे तदयोगात् । नानास्त्रपक्षेऽपि सम्बन्धाभावेन समवाये जातेरयोगात् , सम्बन्धाङ्गीकारे चाऽनव- स्थानात् । नाऽपि नित्यसम्बन्धत्वम् , जन्यसमवायपक्ष तदसम्भवा- त् । नित्यसमवायपक्षेऽपि वाच्यवाचकभावसम्बन्ध, ईइरज्ञानपर- माण्वादिसम्बन्धे विषयताख्येऽतिव्याप्तेध, स्वरूपसम्बन्धातिव्याप्तेश्च। अत एवाऽयुतसिद्धत्वादिकमपि परास्तम् । न च सम्बन्धिभिनवेन विशेषणीयमिति वाच्यम् । समवायस्याऽपि स्वात्मकस्वरूपसम्बन्धि स्वेनाऽसम्भवात् । नानवपक्षे चऽननुगतत्वाच५)। स्त्रपदस्य(२) समवायपरत्वेन स्वलक्षणं स्वस्य निवेशेऽन्योन्याश्रयाच्च । यत्तु

‘तावेघऽयुतसिद्धौ द्वौ विज्ञातव्यौ ययोर्दयोः ।
अवश्यमेकमपराश्रितमेवऽवतिष्ठते-'इति ।

 अस्य चऽयमर्थः -ययोरेकं स्वनाशपूर्वक्षणपर्यन्तमपराश्रित- मेव तिष्ठति, तस्वमयुतसिद्धत्वम् । तन्तुनाशारपटनाशस्थले ना शक्षणे पटोऽनाश्रित एव तिष्ठति, तत्राऽव्याप्तिवारणाय स्वनाशकपू

 ( १ ) समावायवस्येत्यर्थः ।

 ( २ ) स्वभिन्नसम्बन्धिभिन्नत्वेन विशेषणीयत्वइयर्थः ।

११२
सटीकसारूपतत्व कौमुद्यम् ।

वीक्षणपर्यन्तनिवेश इति,

 तन । घटत्वजातेरीश्वरतज्ज्ञानयोरात्मामत्वयोर्नित्यद्रव्यविशे षयनित्यत्वेन स्त्रनाशाप्रसिद्धयाऽव्यतेः । जन्यस्य नशपर्यन्तं दिकालयोः सस्वेन तयोः, आत्मसुखादिप्रागभावयोश्चाऽतिव्याप्तेः । चक्र एव पनवेनष्टघटस्य चक्रण सह, भूतलादववंपनवन ष्ट खण्डपटादीनां भूतलेन सहएवमन्यत्राऽष्यतिव्याप्तेश्च ।

 महादेवपुणतानकरास्तु-विशेषणतान्यसाक्षासम्बन्धेन स्वाश्र याश्रयिभावव्याप्यस्योभयकालकवमयुतसिद्धव(१)। तन्तुपटादी न यद कालस्तदा तेषामाश्रयाश्रयिभावनियमेन तदुभयकालस्य तब्द्याप्यवमस्तीति लक्षणसमन्वयः । न स्वेवं तुरीपष्टादीनाम् , इति न तत्राऽतिव्याप्तिः। पटोत्पत्तिपूर्वं तन्तुसत्वात्तदानीमाश्रयाश्रयिभा व।सत्वेनऽसम्भववरणाय-उभयते । चक्रपटभयकाले यत्किञ्चि दाश्रयाश्रयिभावसवादतिप्रसङ्गवारणाय -स्वेन्युक्तम् । वायुरूपाभा- वादीनां तद्वारणायविशेषणतान्यसम्बन्धेनेति । अत एव कालदि शोघेटादिना नाऽयुतसिद्धस्त्रम् । विशेषणातन्यसम्बन्धेनऽऽश्रयाश्र यिभावविरह। । चक्रे एघोप्तमविनष्टघटादेश्चक्रेण स्वसंयुक्तकपाल- समवेतत्वसम्बन्धेनऽऽश्रयाश्रयिभावसत्रादतिप्रसङ्गवारणाय-साक्ष दितीत्याहुः,

 तन। व्याप्यव्यापकतायाः कालिकसम्बन्धावच्छिन्नया निवेशे घटभूतलाधिकरणतरणिपरिस्पन्दरूपखण्डकालाधिकरणे महकले कालिकसम्बन्धेन घटभूतलश्रयाश्रयिभावस्याऽपि सस्वेनाऽतिव्या तेः । घटभूतलाधिकरणमहाकालोपादाने कालिकसम्बन्धेन तद धिकरणप्रसिद्ध्याऽसम्भवापत्तेः । न च यद यदा घटभूतला धिकरणखण्डकालस्तदा तदाऽऽश्रयाश्रयिभावाभावेन नाऽतिव्याप्ति

 ( १ ) स्व।श्रयाश्रयिभावम्याप्यः-स्वोभयकालो यस्य स्वस्यन्येन

स्वेन निरूपितः, तत्वमित्यर्थः ।

११३
सीपतः पदर्थनिरूपणम् ।

रिति वाच्यम् । एकस्य यत्तच्छब्दार्थस्य खण्डकालातिरिक्तस्य मह कालस्यैव सम्भवे तत्र घदभूनलाश्रयाश्रयिभावसखन व्यभिचर भावात् (१) स्त्रोभयस्य स्त्रश्रयाश्रयिभावस्याप्यवनिवेशेनैवोपपत्तौ स्त्रोभयधिकरणकालनिवेशस्प्र वैयर्थपच(२) । न च तावन्मात्र मेघाऽस्तु । (३)ईईत्ररज्ञानपरमाणघोरनिवपाप्तेः (४)किं च विशेषण तान्यससम्वन्धपदेन किं विवक्षितम् ”-समयःस योगा दिशं ? नाद्यः । स्वलक्षणे स्वनिवेशेनऽऽत्माश्रयापत्तेः । न द्वितीयः । घटभूतलादावतिव्याप्तेः

 यदपि संयोगविभागायोग्यस्वमयुतसिद्धस्त्रम्, तदपि । न । देव- दत्तस्य हस्तादीनामयुतासँख्य भावप्रसङ्गात् । तस्मान्न लक्षणं सुवचम्।।

 नाऽपि तत्र मानम् । (५)नऽपि 'इह तन्तुषु पटसमवायःइति

 (५) ननु स्वश्रयाश्रयिभावव्याघ्रस्वो भयकालकत्वमित्यत्र स्वो भयकालाधिकरणत्वस्य खण्डकालेऽपि सस्व घटभूतलाश्रये तस्मिन् लर्वस्मिन्नपि स्वाश्रयाश्रयिभावाभवदेव नाऽतिव्याप्तः । न च स्वस्मि स्नपि स्वस्य वृत्तित्वं स्वोभयकलरूपखण्डकालश्रयत्वस्य खण्डकले स्वीकर्तुमते स्यादिति शङ्कयम् । इष्टापत्तेरिस्याशयेन दूषणान्तरमाह स्वोभयस्येत्यादि ।

 (२) लक्षणस्य हि प्रयोजनमितरभेदसाधनम् । एवञ्चऽयुत- सिद्धत्वलक्षणस्याऽपि भवदुक्तस्यतरभेदसधकत्वमावश्यकम् । तत्र व्यभिचारावारकविशेषणघटतहेतोरेव व्यज्यतया प्रयोक्तुं शक्यत्वेन लाघवात् तस्यैव व्याप्यत्वेन त(डश—(व्यर्थ-विशेषणघटित-)हेतो योग्यत्वासिद्धत्घrत् । हेतौ व्यर्थविशेषणघटितत्वस्यैव व्याप्यत्वा- सिद्धिपदार्थत्वादित्याशयः ।

 (३) यदेश्वरज्ञानपरमाणू , तदा विषयविषयिभावरूपविशेषणता- न्यसाक्षात्सम्बन्धेन तयोराश्रयाश्रयिभावःइति तयोरतिव्याप्तिरित्यः ह-ईश्वरोत ।

 (४) ननु यदेश्वर शनपरम । तदा तयोर्विषयविषयिभावेना- sऽधराधेयभवापरनामकाश्रयाश्रयिभावोनाऽङ्गक्रियते, विषयितादेखें स्यनियामकत्वादित्यत आह-किश्चेति ।

 (५) मानभावमेवोपपादयति--ऽपीहेत्यादिना ।

१५

११४
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्यम् ।

प्रत्यक्षम् । तस्य परैः कल्पितवान् । नाऽपि 'इह तन्तुषु पट: 'इति प्रत्यक्षम् । तस्यऽऽधाराधेयविशेषणविशेष्यभावादिविषयकत्वात् । अन्यथा 'भूतले घटः'इत्यादेरपि तवषाता(१) । नापि ‘शुक्लः पटइति प्रत्यक्षे तत्र मानम् । परमते सामानाधिकरण्यमती तेरभेदविषयकत्वस्य ‘घटो द्रव्यम्इत्यादों क्ळ्प्तत्वात् । न च ‘शुक्ल'इत्यस्य शुक्लवद्विषयकतया सम्बन्धविषयकवे समवायवि. षयकत्वमवति वच्यम् । ‘घटंवळूनलम्'इतिज्ञानतुल्यतया संयोग- विषयकत्वव्यतिरेकानिश्चयात् । ‘घटाभाववदूतलम्'इतिज्ञानघत्स्वः रूपसम्बन्धवेषयकत्वपपत्तेश्च ।

 चिसुखचर्यास्तु--'इह तन्तुषु पटःइतिप्रस्थभं न तत्र मानम् । विकल्पासहत्वात् । समवायो ह्याSSधारबुद्धिं कुर्यात् , आधेयबुद्धेि व, उभयवृद् िव, सर्वथाऽपि नोपपद्यते । तन्तुपटयो- रुभयरष्यधारबुद्ध , आधयबुद्धःउभयबुद्धधविशषेण प्र- सङ्गवत(२) । ‘जातिजातिमन्तौ मिथः सम्बद्ध'इत्यस्येवाSनुभः वान्तरमिति चेत् , मैवम् । विकल्पामहत्वात् । तथा हि-अ- स्मिन्ननुभवे समवायस्तदीयनअन्पदीयवेन वा, स्वरूपेण व(३) प्रथते इति वक्तव्यम् । नाऽऽद्यः । तदीयवस्थ(४) सम्बन्धान्तरायत्त स्वेनाऽनवस्थापाता। न हि द्वितीयःअन्यत्रैव सम्बन्धबोधप्रसङ्गात् । न तृतीयः । केचिदपि सम्बन्धप्रत्ययानुपपत्तेः । असतेपेघ सम्बन्धे(५) तदीयवमनुभवसिद्धमिति चेन्न । जात्यादेरयसत्येव सम्बन्धे त-

 (१) इत्यादिप्रतीतेरपि समवायविषयकत्वपतत् ।

 (२) समवायस्य संसर्गतया द्विनिष्ठत्वेन ‘इह पटे समवयेन त न्तवःइत्यपि धीः इह तन्तुषु एटः'इति धीरिव स्यादिति भावः ।

 (३) जातिजातिमसम्बन्धित्वेन, तदभ्म्यसम्बन्धित्वेन वा, स्वतन्त्र तय वेति भावः ।

 (४) तन्निरूपितसम्बन्धवस्वरूपतयेति शेषः ।

 (५) जातजातिमभ्यामित्यर्थः।

११५
सीपतः पदार्थनिरूपणम् ।

दीयत्वानुभवप्रसङ्गात्, असत्ख्यातिप्रसङ्गाच्च(१)(२)असत्येन स स्म्बन्धे सम्बन्धिभ्यां निरूपण (३) तदीयस्वव्यवहारे जाताच षि स म्बन्धमन्तरेण व्यक्तया(४) निरूपणात्तदीयवव्यवहरप्रसङ्ग इस्याहुः। न च ‘शुक्लो घटः, इह कपाले घटःइत्यादिप्रत्ययः विशेषणविशेष्य- सम्बन्धविषयाः, विशेष्टप्रत्ययवत्, दण्डीपुरुषः, इह कुण्डे बदराणी- तिप्रस्थयघदित्यनुमानमिति वाच्यम् । स्वरूपसम्बन्धेनाऽर्थान्तरस्यात् । स्वरूपातिरिक्तेति विशेषणदाने चाऽभावविशिष्टबुद्धौ व्यभिचारात् । न च । स्वरूपाणामानन्त्यंन गरवेण लघवदंक एत्र सम्बन्धः । सिद्धयति, स एव च समवय(५) इति वाच्यम् । धर्मधर्युभय- कल्पनपेक्षय तृप्तस्वरूपष्ट सम्बन्धत्वरूपधमेकल्पनया एव न्या य्यवा(६)। अन्यथाऽभावविशिष्टबुद्धिषक्षीकरणे तत्राऽपि समत्र- यसिब्यापातात् । किञ्च तस्य जन्यस्वपक्षे लाघवानवकाशात् । भावः कार्यस्य समवायेजन्यत्वनियमेनाऽनवस्थानाच्च७) । तदनियमे

 (१) तदायत्वम्-तन्निरूपितसम्बन्धवचम् । प्रकृते च तदपदेन जति जातिमन्तौ ग्राह्यौ । तथा च जतजातमन्नरूपतसम्बन्धत्रत्व भाववति समवाये तदीयत्वप्रकारकज्ञानस्य सर्वादित्यर्थः । असत्ख्या तेः-तदभrघघत तत्प्रकरकशनम् ।

 (२) ‘जात्यादेरपि-'इत्यादिहेतुमेव स्पष्टयति-असत्येवेत्यादिना ।

 (३) समवाये इति शेषः ।

 (४) जातिमता।

 (६) ‘यद्ध में व्यापकतावच्छेदकत्वज्ञानम्, तद्धर्मावच्छिन्नविधेय यताकनुमितिः’इति नियमेऽपि सामान्यतोदृष्टानुमने पक्षत।सहकृते नेतरविशेषबाधनिश्चयेन, लाघवज्ञानेन व विशेषधर्मावच्छिन्नप्रकार रताकानुमितेरप्यभ्युपगमादित्यर्थः ।

 (६) क्लमपदार्थातिरिक्ततय समवायाङ्गकारे समवयत्वरूपश्च मैतदाश्रयीभूतसमायरूपधर्मिकल्पनापेक्षया तव समवायत्वादिरूप- धर्मेण समवायादंरूपधार्मणः ससर्गस्य बलप्तपदाथस्वरूपतया कल्प नयमिव क्लतेष्वेव संसगेत्वरूपधमेकल्पनायां लाघवtदेत्यर्थः ।

 (७) समवायः स्वसमवायिनि समवायेनैवोत्पत्स्यते, सोऽपि त

थेत्यनवस्थेति भावः ।

११६
सटीकसारूपतवकौमुद्यम् ।

च घटादावपि तदन।पातात् िनित्यत्वपक्षे सम्बन्धितन्त्रतया तदभावे सम्बन्धस्वभङ्ग(१) । प्रतियोग्यनुयोगिनोऽनियस् तानित्यवस्या ऽनुभवबाधितत्वाच्च । अन्यथा सं योगादिसम्बन्धमात्रस्य नित्यत्वाप तेः । किञ्च समवायस्य सामन्यानां च देशावच्छनत्वं स्वीक्रियते, न च । नाऽऽद्यः । तेषामद्धेन गमनसम्भवंऽवच्छेदकदेश तिरिक्तदेशे उपभव्यक्तिघवस्थानभावप्रसङ्गात् । नऽन्यः। सर्वत्रा ऽवस्थाने सर्वव्यक्तिसम्प्रधापया ‘अभात्रादेर्ने समवायः, सामान्यं द्विविधम्-परमपरं च, सखवधं द्रढयादित्रयाणाम् , समान्यादीनां सामान्यराहित्यम्’इत्यादिवि भागानुपपत्तेः । सर्वस्य सर्वात्मताप्रती स्यापत्तेश्च । न च व्यञ्जकाभवन्न तथेति वाच्यम् । (२)आद्यदोषस्य

 (१) समवायस्य नित्यस्वपक्षे तत्सम्बन्धिनोऽभवकले सम्बRध- त्वं न स्यात्, सम्बन्धमात्रस्यैकप्रतियोगिकत्वपरानुयोगीकत्वनियमा- दिति भावः ।

 (२) अयं भावः-‘घटत्वादिरूपा जतिघंटादवेव समवायेन ति- ऽति । समवयस्तु स्वस्वरूपण स्वस्य5नुयगनं प्रतिर्योगिनि च, नाऽन्यत्र । अन्यथा सर्वे सर्वे स्यात् इतेि ते मतम् । न च ताघन्यत्र तदन्यसम्बन्धेन स्थिताविति वाच्यम् । विकल्पस हत्वात् । तथा हि स सम्बन्धः-लग्नत्रयःसंयोगः, कालिक,स्वरूपं व । नद्य । त्वया- स्वीकृतवत् । न तृतीयः । न च कालिकसम्बन्धेन स्वाश्रयतऽन्यश सबै जातिसमयययोर्देशावच्छिन्नत्वेन सह कश्चन विरोध इति । वक्तुं युक्तम् । अन्यथा घटेऽपे देशावच्छिन्नत्वं न स्यात् । तथा च ऽवच्छेदकदेशातिरिक्तदेशे तयोरद्रव्यत्वेन द्रव्येतरावृतितया पूर्वोक्त एवोत्पनेष्ववस्था।नभावरूपक्षप्रसङ्ग इति । नन्यः । तत्रस्वरूपस्य दुवेचयत् । तथा हि-तत्स्वरूपमधिकरणस्य स्वस्य वt नाद्यस्य ! त्वयाऽनभ्युपगमात् । नान्यस्य वा । युक्त्या समवयेन वृत्तित्वप्रसङ्गात् । युक्तिश्च-घटादीनामन्तरेपटादौ) घटत्वादिकं समवायसम्बन्धावच्छि- ध्र-वृत्तित्वशालि, समवायेनाऽनुस्यूतत्वे (घटादिषु) सति तदन्तरे वि द्यमानत्वात् । यथा--अनक-पुष्पेषु संयोगेनऽनुस्यूतं सत् तदन्तरे विद्यमानं सूत्रम् । यत् अनेकेषु येन सम्बन्धेनाऽनुस्यूतं सत् तदन्तरे वि

द्यमानम्, तत् तेन सम्बन्धेन तदन्तरे विद्यमानम् , इत्यत्र सामान्यमुखी

१ १ ७
सद्वषतः पदTथनेरूषणम् ।

दुरुद्धरत्वात् । किञ्च मिठं प्रमाणतः सर्वत्र सम्बन्धे स्वभावभेदत्रल- म्बनम्, नतु स्वभावत्रपादमसरिकयैव वस्तुतिद्धिः । अन्यथा ‘पवनादधषि रूपादिकमस्तु स्वभावभेदादेवप्रतीतिःइत्यनशैलगी नस्य कः प्रतीकारः स्यात् ? एतत्सर्वं मनसि निधायोक्तं वातैः

 नऽऽयाति न च तत्रासीदस्ति पश्चान्न चांशवत् ।  जहति पूर्वं नाऽऽधारमहो व्यसनसन्ततिः ! इति ।

 न च सामान्यानङ्गीकारे१)घटोऽयमित्याद्यनुगतव्यवहारानुपः पत्तिरिति वाच्यम् । व्यक्तिविशेषतादरम्याषन्नप्रधानेनैव तदुपपत्तेः। घटादिकमपि परमते व्यक्तिविशेषसमवेतमेव नियामकम्, न तु स्वरूपेण । पटIत्रपि सस्त्रव(२)। अत एत्र ‘नायाति’ इत्यादिरपि न दोषः । (३)तस्याऽधिष्ठानत्वात् । न च खण्डमुण्डादिविलक्षण

व्याप्तिः । न चऽप्रयोजकम् । सर्वत्र समवायेनैव वृत्तित्वकल्पने लाचा- घवात् । न च तथा लतेि पटाद्यवच्छेदेनाऽपि घटत्वादेः प्रत्यक्षे स्यात् । न होकत्र येन सम्बन्धेन यस्य प्रत्यक्षम्, तेन सम्बन्धेनाऽन्यत्राऽपि तस्य सत्वे प्रत्यक्षम् । अन्यथा समवायस्य रूपद्व्यावच्छेदेन प्रत्यक्ष तद्दिनेऽपि प्रत्यक्ष स्यात् । विषयतया घटत्वादेः प्रत्यक्ष प्रति स्वस मवेतस्वदिना पटादेः प्रतिबन्धकत्वकल्पनाच्च । कल्पनय अनुभ वानुसारित्वात् । अत एव ‘सर्वे सर्वात्मकं स्यात्इति परास्तम् । न चेष्टमेव । सिद्धगन्तव्याघातात् । घटादेरन्यत्र न स्त एव ताविति चेत्, तयेदं शावच्छिन्नत्वस्याऽऽवश्यकतया चोत्पत्स्यमान घटादिषु जाति समवयों कथं सम्पत्स्येते । न च तवाकाशधद्विभू , अपि तु विभुत्व- विरुद्धवृत्तिमत्स्वधर्मवन्तौ । एतेन ‘परस्परं विभुइयवत् तत्र तत्राऽसम्ब- द्वावेव' इतेि परास्तम् । तस्माऋतम ‘आद्यषस्य दुरुद्धरत्वत्इति ।

 (१) परस्परं यक्तिभेदेऽपि “घटोऽयम्’ ‘घटोऽयम्’ इति समानकार कव्यवहार इति भावः

 (२) यथा सामान्यं स्वसमवायितोऽन्यत्राऽपि स्वस्वरूपेण विद्यते, तथाऽपि घटtदेव्यक्तिसमवतं सदेव ‘घटः’ इत्यादिव्यवहारनिमित्तम्, तथा सर्वत्र प्रधानस्य सत्वेऽपि घटादिव्यक्तितादम्यापन्नमेव प्रधानं घटादिव्यवहारनिमित्तमित्यर्थः।

 (३) प्रधानस्य ।

११८
सटीकसारूपतवकौमुद्यम् ।

तमिममर्थं प्रामाणिकं कर्तुमभिमताः प्रमाणभेदा लक्षणीयः । न च समन्थलक्षणमन्तरेण शक्यते विशेषलक्षणं कर्तुम्, इति प्रमाणसामान्यं तावल्लक्षयति

दृष्टमनुमानमप्तवचनं च, सर्वेप्रमाणसिद्धत्वात् ।
त्रिविधं प्रमाणमिष्टं, प्रमेयसिद्धिः प्रमणाड़ि ॥ ४ ॥

 “'प्रमणामिष्टम्" इति । अत्र च ‘प्रमाणम्’ इति समाख्या लक्ष्यपदम् । तन्निर्वचनं च लक्षणम् । प्र- मीयतऽनेनोति निर्वचनत् प्रम प्रति करणत्वमव

नानाव्यक्तीनां परस्परव्यभिचरण व्यञ्जकत्रासम्भवे एकस्यैव कस्यचिदुपाधेव्यञ्जकत्वं वाच्यम् । तथा च तुल्यन्यायेन तत्राऽपि व्य जकान्तरावश्यकत्वेऽनवस्थापत्तिरिति वाच्यम् । (१)जास्यतिरिक्त बादिमतेऽप्युक्तदोषसाम्यात् । एतेन ‘व्यञ्जकचरणशरणाबइयकत्वे जातिकल्पनवैयर्थम्'इति परास्तम् ॥ ३ ॥

 (२)उपोद्धातसङ्गतिं दर्शयन्नर्योगवतारयति-तमित्यादिना । व्याप्यरूपविशेषस्य व्यापकाधीनघदह । नचेति।‘प्रमाणसमा न्यं लक्षयति'इत्युक्तम्,तच्च न सम्भवति । आयरोंयलक्षणादर्शनात्, इत्याशङ्काऽऽहै । अचेति । 'प्रमाणम्'इति समाख्यया-लक्ष्य- बोधकं पदमित्यर्थः । स्मृतेरविसंवादिप्रवृत्तिजनकवेऽपि व्यदृत्ति- व्यवहारान्यतरभैयाजनाय३) प्रमावस्याऽभिधानात्तद्यवृत्तम्

 (१) ये जातिमतिरिक्तस्वेनाऽभ्युपगच्छन्ति, तन्मते-नैयायिकम ते इत्यर्थः ।

 २) चिन्तां प्रकृतूलियर्थामुपोतं विदुर्युधः।

 (३) अत्र व्यावृत्तिः -इतरभेदानुमितेःव्यवहरश्व-'प्रम’ ‘प्रम’ इत्यादिव्यवहारानुमितिः । मुग्धं प्रति सम्प्रतिपनेन तस्य सिद्धिः कार्या इयं अमवन व्यवहर्तव्य, असन्दिग्धविपरीतानधिगतविषयचित्त वृत्तित्वात्, यत्रैवं तन्नवम् , यथा-अप्रमा । प्रमाणत्वमिति वक्तये प्रमावकथनं कार्यकारणभेदेनेति भावः । अन्यथा ‘प्रमत्वमाह-- असन्दिग्धेत्यादि’ इति कथनं व्याहतं स्यात् । असन्दिग्धेत्यादिना

वृत्यात्मक-प्रमाणस्य निर्वचनात् । अथ च चक्षुरादेः करणत्वपे

११९
प्रमणसमान्यनिरूपणम् ।

गम्यते । *तच्चऽसन्दिग्धविपरीतानधिगतविषया । चि- त्तवृत्तिः । यधश्च परुषयः फलं प्रम, तदTध न प्रमाणमेितेि । एतेन-लंशयवे पञ्चयस्थुiतेनधन देवप्रमणेष्वप्रसङ्गः ।

प्रमास्वमाह । असन्दिग्धेत्यादि । स्मृतिमाधारणे तु अनधिगतपदं न देयम् । अविपरीतः-अवधितः । सिद्धान्ते चक्षुरदः करणविभावदह । चित्तवृत्तिरिति । 'तत्साधनं प्रमाण म्'इत्यत्राऽन्वेति । प्रमाणस्वरूपमाह । बोधः परुषेय इति । चैतन्यप्रकाशस्वरूप इत्यर्थः । ननु चैतन्यप्रकाशस्य नित्यत्राकथं प्रमाणफलस्वव्यवहारः ? इयत आह । फलं प्रमेति । तथा च । चैतन्यप्रकाशस्य नियत्वेऽपि त तदर्थोपरक्तवृत्तिप्रतिबिम्बाश्रयत्वेन प्रमाणकार्यवदित्यर्थः । एतेनेति । असन्दिग्धादिनिवेशनेनेत्यर्थः।।

 यत्र-असन्दिग्धेत्यारभ्य फलघिश्यन्तं प्रमालक्षणमिति, तन्न । चित्तवृत्तेः प्रमात्वे इन्द्रियाणां करणत्वापत्तेः ।

 यत्तु-चित्तवृत्यन्तं ‘प्रमाणम्इत्यत्राऽन्वेति । प्रमामाह । बोधश्चेति । पौरुषेयःतादृशवृत्तिसंसर्गच्चिदनुग्रहः(१) ।

क्षय वृत्तौ प्रमात्वं । स्वीकृत्य तत् । तथा च सूत्रम् (साह्य७ अ७ १ ७ ८७-‘द्वयोरेकतरस्य वाऽप्यसन्निकृष्टधुपरिच्छित्तिः-प्रम, तत्साधकतमं यत्, तत् त्रिविधं प्रमाणम्’ । द्वयोः -बुद्धिपुरुषयोः । एकतरस्य-तदन्यतरस्य । असन्निकृष्टार्थः-अनधिगतः । परिच्छित्तिः अवधारणम् । लधकतमम्-करणम् । भावार्थश्च प्रसङ्गदेवाऽस्य वक्ष्य माणेन ‘अत्र’ इत्यादिना भवेण समीपे (पृ० १२० पं० १४) एव ज्ञातव्य इत्याशयः !

 * तञ्च=श्रमrण च ।

 (१) चिति प्रतिबिम्बं-चिदनुग्रहः । अस्मिन् मते चक्षुरादिद्वारा निर्गत्य विषयाकारेण परिणतं यत् बुद्धिदर्पणम् , तत्र प्रतिबिम्बितं चै तन्यमेव मुख्यं प्रमाफलं ‘घटमहं जानामि’इत्याद्याकारकं ‘अयं घटः

इत्याद्याकारकबुद्धिवृत्तिरूपकरणेन जायमानम् । अत्रत्यसिद्धान्तिभते

१२२
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्यम् ।

वदन्तोऽपि । हि -यतः प्रमाणादेव प्रमंयण सिद्धिः, अतः प्रमाणं त्रिविधमित्यर्थः, इत्याहुःतन(१)। प्रमेयाणां प्रमाणतः सिद्धेः प्रमाण- त्रैविध्यहेतुत्वासम्भवात्, प्रमातृस्वस्य वा । अन्तर्भावाद्यधीनतया तस्यैव (२)वैविध्यप्रयोजकत्वात् । ननु प्रमेयध्युत्पादनस्य प्रकृतो

न्तिमतेऽर्थापयनुपलव्धी उपमानं चेति त्रीण्याधेकानि, पौराणिकमते तु उपमानार्थापयनुपलब्धिसम्भवैतिह्यानि पश्चाऽधिकानीति बोध्यम् ।

 (१) 'सर्वप्रमाणसिद्धत्वात्इत्यत्र ‘प्रभेयाणां प्रमाणतः सिद्धः ’ इत्यर्थकतया प्रमाणवैविध्यहेतुत्वं यत् अभिमतम् , तन्न सभ्भवति ।

 तथा हि-‘प्रमेयाणां प्रमाणतः सिद्धेःइति हेतुना प्रमाणत्रैविध्यं साक्षात् साध्यते, आहोस्वित् परस्परय वा । न तावदद्यः हंतुख ध्ययोर्भिन्नधिकरणत्वत् । अन्यथा श्वेतः प्रासादःकाकस्य का पुण्यत्, इत्यप्यनुमानं स्यात् । न द्वितीयः । परम्परयेत्यस्य को ऽर्थः १ यदि “यत् यत् प्रमाणतः सिद्धं, तत तत् प्रमेयम् इति व्याप्त्या प्रमाण त्रैविध्यस्यापि प्रमाणसद्धमया प्रमेयस्वम्, तत्रैविध्यप्रमापकं प्रमाणं तु परिशेषादनुमानम् अस्य हेतुस्त्यन्तभोवादेरेवेतेि ‘प्रमेयाणां प्र माणसिद्धेःअस्यास्ति प्रयोजकत्वम्” एवमथः , तदऽन्तर्भावादेरेव प्रयोजकत्वं, अलं त्वदुक्तस्य प्रयोजकत्वेन । एवं 'प्रमrdसिद्धत्वात् इत्यनेनापि न हे प्रमाणवैविध्यं साधितुं युक्तम् । एते प्रमातार इति यथार्थतय ज्ञानं यदा भवेत् तदैव तषिद्धस्वस्य (तदभ्युपगतस्वस्य) हेतुत्वं स्यात् । ततु तदैव, यदा तदीयपदार्थस्य प्रामाणिकत्वं स्यात् । तथा चान्येन प्रमाणेनैव (अन्तर्भूतत्वादिहेतुकानुमानेनैव) प्रमणवैविध्यस्य सिद्धिः । अन्यथाऽन्योन्याश्रयः स्यादिते ।

 ऑपे तु प्रत्यक्षादे त्रक उपमनादेरन्तभावस्येव प्रम णवैविध्यहेतुत्वमित्याह-तत्रेत्यादिन . जैविध्यप्रयोजकत्वादित्यन्ते न । अनुमानप्रकारस्तु-उपमनादिकं प्रत्यक्षानुमानागमान्यत मम्, प्रत्यक्षाद्यन्तभूतत्वात , यत् यदन्तभूत, तत् तदन्यतमम् यथा पृथिव्याद्यन्तभूतं सुवर्णकरकादिकं पृथिव्याद्यन्यतमम् । न चात्र साध्यहेत्वोरैक्येन स्वरूपसिद्धिः । अन्यतमरवस्य भेदकूटावच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदवत्स्वरूपवत्, अन्तर्भावस्य च-यत्रान्तर्भावःतनृत्य साधारणधर्मघत्वरूपत्वात् ।

 (२) उपमनदिप्रमाणानामन्तर्भवस्यैव ।

१२३
प्रत्यक्षनिरूपणम्

पपादयिष्यत इत्युक्तम् (पृ० १२० पं० ४।२)। अथ प्रमेय व्युत्पादनाय प्रवृत्तं शखं कस्मात् प्रमाणं सामान्य तो विशेषतश्च लक्षयति ? इत्यत आह—‘प्रमेयसिद्धिः प्रमrणाद्धि ” इति । सिद्भिः-प्रतीतिः । सेप्रमाणेऽर्थळे मानुरोधेन पाठक्रममनादृत्यैव व्य।ळ्पता ॥ ४ ॥

 सम्प्रति प्रमणविशेषलक्षणावसरे प्रत्यक्षस्य सर्व- प्रमणेषु ज्येष्ठत्वात्, तद्धीनवाचrऽनुमनदीनाम् ,

पयोगितया प्रमाणव्युत्पादनस्य वैयथ्येमशङ् परिहरति । अथे- त्यादिना । पाठक्रमत्यागे बीजमाह । सेयमिति ॥ ४ ॥

 प्रत्यक्षानन्तरमनुमाननिरूपणे, अनुमानात्प्राज्ञे प्रत्यक्षनिरूपण च सङ्गतिं दर्शयति(१) । ज्येष्ठत्वादिति । ज्येष्ठ त्वं-तदुपजी व्यत्वम् । तथा चाऽनुमाननिरूपितं प्रत्यक्षे उपजीव्यत्वम्, अनुमाने प्रत्यक्षनिरूपितमुपजीवकत्वमित्यर्थः२) । सङ्गस्यन्तरं च दर्शयति ।

 (१) ‘यत् यदनन्तरं निरूपणीयं भवति, तत् तन्निरूपितसङ्गति मत् भवति' इति व्याप्तिः । ‘नऽसङ्गतं प्रयुञ्जत’इत्याभियुक्तोके, इति सङ्गतस्यैव निरूपणीयत्वादित्यर्थः । सङ्गतिश्च-अनन्तराभिधानप्रयोज कजिज्ञासाजनकज्ञानविषयरूप । तथा च प्रकृते प्रत्यक्षानन्तरमनु मानस्याऽभिधानं, तत्प्रयोजिका जिज्ञासा-'प्रत्यक्षकथं किम्’ इत्याका रिक, तजनकज्ञानं-‘प्रत्यक्ष ज्ञातं, तस्य कार्यमपि स्यात्’ इत्याद्या कारकं प्रत्यक्षकार्यवचनम्, न त्वनुमानं प्रत्यक्षकार्यमिति ज्ञानम् , अनु माननिरूपणात् प्राक् तज्ज्ञानासम्भवात् । तद्विषयः प्रत्यक्षकारौत्व रूपः, इति सैव सङ्गतिः । विशेषतश्च-अनुमानरामरुद्रयादौ द्रष्टव्यम् ।

 (२) निरुक्तलक्षणा सङ्गतिः षोढा । तथा चोक्तम्-

सप्रसङ्ग उपघतो हेतुतrऽवसरस्तथा ।
निर्वाहकैक्य

क्यकायेिक्यं षोढा सङ्गतिरिष्यते । इति ।

 तत्र प्रसङ्गः उपेक्षानर्हत्वं, उपोद्घातदिभिन्नस्वे सति स्मरण प्रयोजकू सम्बन्धो वा । उशेषतस्तु (११८ ५० २३ प२उक्तः । तत्र जशास ‘प्रकृतबोधानुकूलचिन्ताविषयः कः ?'इत्यकारिका, तजनकज्ञानं च ‘प्रकृतबोधानुकूलचिन्ताविषयः स्यात्इत्याकारकं तादृशचिन्ताविषयत्वज्ञानं बोध्यम् । हेतुत-करणत्वम् । कारणस्वस्य

कार्यत्वनिरूपितत्वेन हेतुतपदेन कार्यत्वमपि बध्यम् ।

१२४
सटीकसङ्ख्यतत्वकमुद्यम् ।

प्रतिवादिनामविप्रतिपत्तेश्च तदेव तव लक्षयति

प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टं, त्रिविधमनुमानमाख्यातम् ।
तलिङ्गलिङ्गिपूर्वकमाप्तश्रुतिराप्तवचनं तु ॥ ५ ॥

 ‘प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टम्'इति । अत्र दृष्टम् इति समरूपा लक्ष्पदम् । परिशिष्टं तु लक्षणम् । समानासमानजातीयव्यवच्छेदो लक्षणार्थः । अवय-

प्रतिवादिनमति । अविप्रतिपयुक्त्या वलवद्वेषविषययजनकभ- तिपत्तिकतारूप-सुप्रतिपाद्यतद्वचनेन प्रत्यक्षे एव प्रथमतः शिष्यजि ज्ञासानऽन्यत्रेति त्रचितम् । तथा च प्रतिबन्धकीभूनशिष्यजिज्ञासा निवृत्ताववइयवक्तव्यत्वरूपविसरसङ्गतेिरनुमाने, अवश्प्रवक्तव्यव- प्रयोजकाभात्रप्रतियोगिजिज्ञ। सविषयवं भस्यक्षे(१), इति खचितम् । लक्षणार्थ इति । लक्षणस्याऽर्थः-प्रयोजनमित्यर्थः । एतेन 'तदृशव्यवच्छेदस्याSसधारणधर्मरूप-लक्षणमयज्यवत् कथं तादृशव्यवच्छेदस्य लक्षणार्थचोक्तिः(२)इति परास्तम् । अवय

अवसरः-अघश्यवक्तव्यत्वम् । निर्वाहकैप-एकप्रयोजकप्रयोज्यत्वम् । कायैक्यम्-एककार्यकारित्वम् । एतानि लक्षणानि तत्र तत्र सङ्गम यिष्यन्ते । प्रकृते तु षड्धिसङ्गतिषु मध्ये हेतुतारूप-सङ्गतिरित्यर्थः । उपः जीव्यत्वम्-कारणत्वम् । उपजीवकत्वम्-कार्यत्वम् । अत्र अनुमानप्राक् प्रत्यक्षनिरूपणे 'प्रत्यक्षस्य प्रमाणेषु ज्येष्ठत्वात्’इति हेतुः, प्रत्यक्षानन्तरम नुमाननिरूपणे ‘तदधीनत्वाच्चाऽनुमानादीनाम्'इति च हेतुरिति विभागः

 (१) कार्यमात्रं प्रति प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वेन, (अनुमान नि ष्ठस्य) अवश्यवक्तव्यत्वस्य प्रयोजको यः अवश्यवक्तव्यत्वप्रतिबन्धकीभूत (प्रत्यक्ष) जिशखाऽभावःतत्प्रतियोगिनी (प्रत्यक्ष जिज्ञासा, तद्विषयत्वं प्रत्यक्ष इत्यर्थः । अत्रघसरसङ्गतिपक्षे निरुक्तसङ्गतिलक्षणघटकजिज्ञासा 'अवश्यवक्तव्य किम्’ इत्याकारिका, तजनकज्ञानं च—‘प्रत्यक्षानन्तरम वश्यं वक्तव्यं किञ्चित्’ इत्यवश्यवक्तव्यत्वप्रकारकम् । लक्षणलमन्वय प्रकारस्तु पूवोंक्त एव सर्वत्र बोध्यः ।

 (२) प्रत्यक्षे स्वेतरेभ्यो भिन्नम्, प्रतिविषयाध्यवसायत्वात्, यत्रैवं,

१२५
प्रत्यक्षनिरूपणम् ।

वार्थस्तु=विसिन्वन्ति-विषयिण ननुबभ्रति-स्वेन रूपेण निरूपणीयं कुर्वन्तीति यावत्-विषयः-पृथिव्यादयः सुखादयश्च । अस्मदादीनमविषयस्तन्मात्रलक्षणाः

वार्थः-प्रतिपदार्थः, अत्र पदानमेत्र वयात्रयस्वान् । विष- यिणो बुद्धिवृत्तेर्मुख्यबन्धनासम्भव(१), (२प्रकृतेऽनुपयो- गाचISSE । स्वेनेति । स्वन-स्वीयेन -स्त्रसम्वन्धिवेन रूपेण । तृतीया प्रकारतायाम् । (३)तथा च घटज्ञानं पटज्ञानमित्यादिस्त्र सम्बन्धित्रप्रकारकबोधजनकशब्दरूप-निरूपणविषयं कुर्वन्तीत्य- यैः । के ते ? इत्यत आह । पृथिव्यादय इति । तन्मात्राणामस्म दयमत्यक्षगचरत्वाद्विषयत्वं न स्यादत आह । अस्मदादीनाम

तनैवम्, यथाऽनुमानमित्यादौ प्रमाणत्वेन समानजtतयनुमानादिभ्यः , असमानजातीयघटादिभ्यो भेदस्याऽनुमितेः प्रतिविषयाध्यवसायत्वाद्य- साधारणरूप-लक्षणहेतुकस्वम, तेन कथमितरभेदस्यैव लक्षणाभिधेय- त्वम्, न हेि साध्यमेव साधकम् । लrध्यस्यसिद्धत्वात् । सधकस्य च लिद्धत्वात् । सिद्धत्वासिद्धत्वयोर्विरुद्धत्वात्, इति भावः ।

 (१) चलनप्रतिबन्धक संयोगविशेषो मुख्यबन्धनम् । तथा च बुद्धि वृत्तेरद्रव्यत्वेन तदसम्भवादित्यर्थः ।

 (२) ननु बुद्धिवृतेश्चक्षुरादिद्वारा विषये सर्पणेत कथमद्रव्यत्वम् , अपि तु क्रियाश्रयत्वेन रथादिवत् द्रव्यत्वमेव । तथा च सूत्रम्- (सालय७ अ७ ५ ९१० ७) “भागगुणाभ्यां तत्बस्तरं वृत्तिः, सम्बन्धार्थ सर्पतीति” इति । अस्यार्थःयते बुधदिवृत्तिर्विषयसम्बन्धार्थं सर्पति, ततो हेतोः सा वृत्तिर्नुयादेर्विभक्तोऽग्निविस्फुलिङ्गादिवत् भागो न, यदि बुदिधृतितो विभक्तभागरूपा स्यात्, तर्हि भागत्वेनाऽभिमत वृत्तिरेव विषयसंबद्धा स्यात्, न तु बुचदिःतयेगेंदात् । एवं रूपदि बत् गुण न, गुणस्य क्रियाशयत्वात् । बुद्धदिवृत्तेस्तु सर्पणाख्य- क्रियाश्रयत्वात् । अपि तु तभ्यां तत्रैवान्तरमेवते, इत्यत आह-प्रकृते ऽनुपयोगाचेति ।

 (३) ‘बोधजनकः शब्दो निपूर्वकरूपधात्वर्थःकर्मत्वर्थक-‘अनी

य'प्रत्ययार्थश्च विषयत्वमिति शेषः । इत्यादिइत्याद्याकारकम् ।

१२६
सटकसाङघतवकमुद्यम्

योगिनामूर्द्धस्रोतसां च विषयाः । विषयं विषयं प्रति वत्तते इति प्रतिविषयम् –इन्द्रियम् । वृत्तिश्च-सन्नि कर्षः । अर्थसन्निकृष्टमिन्द्रियमित्यर्थः । तस्मिन्नध्यव सयःतदश्रित इत्यर्थः” । अध्यवसायश्च-बुडिया

विषयश्चेति । उर्द्धस्रोतसाम्-ऊर्धे स्रोतः-प्रवाह-गमनं येषा- मजन्मसिद्धान-देवादीनांते ऊर्द्धस्रोत सः,तेषामित्यर्थः। इन्द्रिया- णां व्यापारमाह । वृत्तिश्चेति । विषयाकारवृत्तिरूपपरिणामविशेषः न तु संयोग इत्यर्थः(१)। तदश्रित इति । न च तादृशेन्द्रियेणा- (२)ऽध्यवसाय इति कुतो नोक्तम् । एतन्मते नानाच्छिद्रघान्तर्वर्ति प्रदीपप्रकाशवत् बुद्धिवृत्तिरूपाध्यत्र सायस्येन्द्रियाजन्यत्वात्(३) ।

 * इन्द्रियनिष्ठ इत्याशयः।

 (१) अयमभिसन्धिः--इन्द्रियैः सह विषयस्य संयोगो भवति, परं तन्मात्रस्य कारणत्वे परमाणुभिस्तस्य संयोगसस्वेन तेषा मपि प्रत्यक्षे स्यात् । अतश्चित्तवदिन्द्रियाणामपि विषयकरेण प• रिणामः स्वीकार्यः । तेन परण्वकारेन्द्रियपरिणमाभावेन नाऽतिप्रस ङ्गः । न च कार्यमात्रं प्रति स्वस्वकारणकूटेनैव कथायोत्पत्यभ्युपगमे न प्रत्यक्षरूपकार्यस्य स्वकारणकूटनवत्पर्य महत्त्वस्यापे त तर्गततया परमाणुषु तदभावेन न तेषां प्रत्यक्षमिनीन्द्रियपरि णामः किमथे स्वीकार्य इति वाच्यम् । प्रत्यक्षत्वेन तत्पारिणामत्वेन कार्यकारणभावे लाघवात् । महत्त्वत्वेन प्रत्यक्षकरणत्वपक्षे उद्भूतरू पत्वदिनापि कारणत्वकल्पनाया आवश्यकतया गैौरवात् । मम मते तु महवादशेन्द्रियपरिणाममात्रोपयोगितया प्रत्यक्षेऽन्यथkसद्धत्वात् । तथा चोक्तं विज्ञानभिक्षुभिर्योगवर्तिके (यो०४० ७ पT०१)“इन्द्रियाण्येव नाडी चित्तसञ्चरणमागःतैः संयुज्य, तद्वालकद्धरा बाह्यवस्तुपरकस्य चित्तस्येन्द्रियहित्येनैवऽर्थीकारः परिणामो भवति, न केवलस्य चित्त स्य, शङ्कम्पेयाद्याकारतायां नयनादिगतपित्ताद्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम्, अतो रूपादिवृत्तिषु चक्षुरादीनामपि कारणत्वं शास्त्रेषुच्यते ’इति ।

 (२) विषयकारपरिणतेनेत्यर्थः ।

 (३) तथा च यथा घटादिप्रदीपप्रकाशयोनें जन्यजनकभावःतथा

विषयाकारपरिणतेन्द्रियबुद्धिवृत्योरपीति भावः ।

२२७
प्रत्यक्षनिरूपणम् ।

पर ज्ञानम् । उपात्तवेषयणमन्द्रियाण वृत्तौ सत्य बुधैस्तमोऽभिभवे सति यः सवसमुद्रकःसोऽध्यवसायः

किन्तु तदकारस्यैवेन्द्रियजन्यस्वाभ्युपगमात् । एतेन ‘प्रतिविषयः- नियतविषयोऽध्यवसीयते-श्रीयतेऽनेनेति प्रतिविषयाध्यव सायमिन्द्रियम्’ इति परास्तम् । बुद्धिव्यापारः-बुद्धिपरिणामः । (१)नन्वेवमयोग्यविषयसन्निकृष्णेन्द्रियवृत्तिबुद्धिवृत्तिरूपं ज्ञानमपि दृष्ट प्रमाणं स्यादत आह । उपात्तेति । उपसचि षघण-स्त्रस्त्र योग्यविषयाणाम् । तथा च योग्य विषये एव तत्तदिन्द्रिय सन्निकष न तु परमतवत् (२)प्रत्यक्षायोग्येऽपीत्यर्थः । वृत्तौ सत्याम्-परिणामरू पसन्निकर्षे सति । बुद्धस्तमोऽभिभवे सतीति । बुद्धेः-त्रिगुण- मकस्य बुद्धिसत्वस्य । (३)न च तमसः प्रतिबन्धकत्वे मानाभाव इति वाच्यम् । सवेद सर्वकयोपरया तरकल्पनात् । तदभि- भवश्च-कंचिदिन्द्रियसन्निकर्षेण, कचिच्च योगिनां धर्मेण, अञ्जन सयांग नयनमालिन्यघत् । तथा च रजस्तमसोर्गुणत्वेन सहका- रिस्वे सतीति तात्पर्यार्थः४) । अत एव वक्ष्यति-अन्योन्या भिभवेत्यादि ( कारिका १२) । सवसमुद्रेकः-परिणाम विशेषः । तस्य सञ्ज्ञान्तरमाह । सोऽध्यत्र साय इत्यादिना ।

 (१) योग्यघटादिप्रत्यक्षकालेऽथोग्यघरमण्वदिनपि सन्निकर्षेण घटादिसन्निकृष्टन्द्रियनिष्टबुद्धिवृत्तेः परमाण्वचच्छेदेनापि प्रत्यक्षप्रमाणत्वं स्यात्इति-इन्द्रियाणां संयोगादरूपसन्निकषमात्रस्य प्रत्यक्षकारण त्वं मत्वा शङ्कते-नन्वेवमित्यादिना ।

 (२) नैय्यायिकमतवत् । प्रत्यक्षे इन्द्रियपरिणामरूप-सन्निकर्षः कारण, न तु सयांगदेरत्यर्थः ।

 (३) ‘बुद्धस्तमोभिभवे सति यः सर्वसमुद्रेकः’ इत्युक्त्या तमसः सत्वसमुद्रेकस्य प्रतिबन्धकत्वं सुचितम्, अतस्तत्र मानभावमाशङ्कय निषेधति--न चेत्यादिना ।

 (४) सत्वरजस्तमसां परस्परं व्याप्यतया तदन्यतमस्याऽपि वि-

भागासम्भवेन सवप्रधानकार्यं रजस्तमसरप्रधानत्वमत्रमंत्यशयः ।

१२८
सर्वकसङ्ख्षतव कौमुद्यम् ।

इति, वृत्तिरिति च, ज्ञानमिति चाऽऽरूषयते । इदं त त्प्रमाणम् । अनेन यश्श्चतनाशक्तरनुग्रहःतत्-फलं, पमा,

इदम्-वृत्तिरूपनम् । तत् प्रमाणम्-प्रत्यक्षप्रमाणम् । बुद्धिवृत्ते व्यापारभावेन१) कथं करणवमिति चेन्न । फलायोगव्यवच्छि अस्यैतन्मते करणत्वात् । (२)ननु फलयोगेन-फलाभावेन, व्यव च्छिन्नम्-शून्यम्,=ाध्यवहितोत रक्षणावच्छेदेन फलोपहितमिति यावत् । एवं सति व्यापारवदसधरणकारणत्वापेक्षय गौरवमिति चेन३) । नष्टस्याऽपि स्वजन्यव्यापारद्वारा करणस्य कारण स्वनिर्वाहाय कारणतायां फलव्यापारान्यतराज्यवहितपूर्ववृत्तिस्व- निवेशे तव मतेऽतिगौरवात् । (४)कारणस्त्रस्य सम्बन्धविशेषघटि

 (१) व्यापारबदलधारणकरणस्य च करणपदर्थतयेत्यर्थः ।

 (२) व्यापारवदसाधारणकरणत्वरूप-करणलक्षण(पेक्षय। स्वा व्यवहेततरक्षणवच्छेदेन फलोपहेतवरूप-करणलक्षण शब्दत गरवमाते शङ्कते--नन्विति ।

 (३) यागादिस्थले यागादेः क्रियादिरूपतया क्षणिकत्वेन स्वजन्य स्वगोदरूप-फलस्य कालान्तरभावित्वन कारणलक्षणघटक-फलच्यव हिततरपूर्ववृत्तित्वस्य यागादावसम्भवेन यागादवध्याप्तिभिया फल व्यवहितोत्तरपूर्ववृत्तित्वस्य फलव्यापारान्यतरपूर्वावृत्तित्वतापर्यंकतया वक्तव्यबन तव मते करणलक्षण तजन्यत्वे सतं तजन्यजनकत्वरूप व्यापारपदार्थस्य असाधारणघपदार्थस्य कारणत्त्रपदर्थस्य च निवेशेन, मम तु मते फलाव्यवहितपूर्ववृत्तित्वार्थक-स्च (करणस्वेनाभिमतr) व्यवहितोतरक्षणावच्छिन्नफलोपहितस्वमात्रस्य करणलक्षणतयऽति- लाघवम् , अतिगौरवं च तवेति समाधत्ते-नेति ।

 (e) ननु येन केनापि सम्बन्धेन घटादिरूप-फळाश्यवहितपूर्ववृ तित्वस्य रासभादावपि सत्वेनऽfतदयाप्तिः कारणलक्षणस्येति सr वृत्तिता कारणतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्या । तेन कलिकादिन रास भादेर्घटादिरूप-फलधिकरणे सर्वेऽपि नातिव्याप्तिः । कालिकस्य घटदिरूप-फलाधिकरणवृत्तितानवच्छेदकत्वात् । येन सम्बन्धेन

कारणं कार्याधिकरणेऽभिमतम, तस्यैव तादृशवृत्तितावच्छेदकत्वत् ।

१२९
प्रत्यक्षनिरूपणम् ।'

तत्वेन तव तत्तस्सम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशेऽपि पुनः स्वातन्त्र्येण व्याः परववानेवंश व्यपरवघस्य च प्रकारत य भान तत्राSषे सम्वन्ध निशावश्यकत्वेनाऽतिगौरवच्च । इश्वरज्ञानस्याऽदृष्टदेव्यापार वचेन कायेत्वत्रच्छन्नं प्रतेि करणत्वेन च प्रयक्षानुमेत्यदवर्षे करणत्वापत्तश्च । न चेष्टपतिः। एकस्यैव चतुष्टयकरणतया प्रमाण चतुष्टयत्वेन व्यत्रइरानुपपत्तेः । (१)कार्यत्वानवच्छिन्नजन्यता निरूपितत्वरूपासाधारणवनिवेशेऽपि आमन आत्ममनःसंयो गव्यापरववन जन्यज्ञानत्वावचंछनआरणत्वंन ज्ञानकरण त्वपत्य

न चान्यथासिद्धिशयत्वे सति फल(कार्या)वयवहितपूर्ववृत्तित्वरूप- कारणलक्षणेऽन्यथासिद्ध२न्यत्वमात्रनवंशन रसभादव्यदृतः स्यात् इति वाच्यम् । कारणत्वेनऽभिमतं यत्, तद्धित्वे सति फलव्यवहित पूर्ववृत्तित्वस्याऽन्यथासिद्धिपदार्थत्वात् । रासभादेस्तु तद्भिन्नत्वेऽपि फलाव्यवहितपूर्वेद्युतित्वाभावेनाऽन्यथासद्धिशून्यस्यात् । न चा ऽन्यथसिद्धिलक्षणे सस्यन्तमेवऽस्तु, अल विशेष्यदलेनेति वाच्यम् । कारणत्वशङ्कागन्ध२न्यस्याप्यन्यथासिद्धत्वापत्तेः । तथा च कारण लक्षणे न फलव्यवहितपूर्ववृत्तित्वमित्यस्य फलव्यापारान्यतराव्यव हितपूर्ववृत्तित्वमर्थः । यगे तु स्वजन्यापूर्वरूप-व्यापारवत्वसम्बन्धेन स्वर्गारूप-फलाव्यवहितपूर्ववृत्तित्वस्य सस्बेनैव कारणलक्षणस्य नाऽव्या- प्तिः, इति चेन्मैवम् । विकल्पासहत्वात् । तथा हि-तथापि करणलक्ष णे स व्यापारः प्रकारविधया निवेश्यते, संसर्गविधया वेत्यत्राद्यन्य योर्यथाक्रममुत्तरमाह-कारणत्वस्येत्यादिना करणत्वापत्तेत्यन्तेन । अत्रव्यापारवत्वस्य संसर्गविधया निवेशे तु, अनवस्थाभिय संसर्गे संसर्गान्तरानभ्युपगमेनाऽतिगौरवं नास्ति, तथाऽपि करणलक्षणे व्या-

  1. पारवत्वसंसर्गनिवेशेनापि (नैय्यायिकमते) गैरवं वर्तते एव, तथाऽपि

तदभ्युपगम्य हवन्तरमाह-ईश्वरांत, ईत बध्यम् ।

 (१) ननु करणलक्षणे कारणत्वांशेऽसाधारणत्वनिवेशेनेश्वरश- नादेः कार्यमात्रं प्रति सुधारणकारणत्वेन न तद्व्यवहरनुपपसि रित्यत आह-ऍत्वनवच्छिन्नति । साधारणकारणवं च-कायेत्यव• चिङ्कार्यतानिरूपित-कारणतशालित्वम् ।

१७

१३०
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्यम् ।

प्रमाणत्वापत्तेः । एतेन(१) ‘आमनो ज्ञानकरणत्वे इष्टापत्तिः'इति पर रास्तम् । न चऽनुभवस्त्रय्याप्यधर्मावचिछन्न-प्रपावृत्ति-कार्येतानिल पितकारणत्वं(२),(३)प्रमाविभाजकधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूषितका रणवं वा प्रमाणस्वघटकम्, अतो नाऽऽमनः प्रमाणवमिति वाच्यम्। उक्तगौरवानिवृत्तेः। (४)घटादेः प्रमाणत्वापत्तेश्च । तस्येन्द्रियसंयो गुरूप-व्यापारवशत् । (९)लौकिकविषयतासम्बन्धेन प्रस्यक्षत्वाव

 (१) तव मते प्रमाणचतुष्टयत्वेन व्यवहारानुपपत्या ।

 (२) नन्वत्रानुभघत्वावच्छिन्नकार्यत्वनिवेशेनैव कार्यं लिखे किमिति तड्याप्यधर्मावच्छिन्नकार्यन्वनिवेशनमिति चेन्न । अनुभवत्वावच्छि शकार्यतायां मानभवत् । न च तुल्यन्यायेन घटत्वाद्यवच्छिन्नकार्य- तायामपि मानाभाव इति शङ्कथम् । यत्र क्व चन घटानुत्पतै दण्डस्य घटकारणत्वेन दण्डाभाव एव प्रयोजक इति वक्तव्यम् । कावनुत्पत्ति प्रति कारणभावस्य प्रयोजकत्वाभ्युपगमत् । तथा च दण्डत्वेन घटवन सामान्यतः कार्यकारणभावनभ्युपगमे तद्धटं प्रति तद्दण्डस्य कारणतेति विशेषत एव कार्यकारणभावाभ्युपगमे ‘एतद्घटाभव एतद्दण्डाभा- वेन'इति शुङ्गग्राहिकतया शानं भवितुमशक्यम् । अतो दण्डधेन घटः स्वेन कार्यकारणभावः स्वीकार्थः । तेनऽत्र घटत्वेन घटानुत्पति- र्दण्डत्वेन दण्डाभावेनेति सामान्यतो वक्तुं शक्यम् । न च तथा प्रकृते । अनुभवस्य चतुर्विधरूपण (प्रत्यक्षानुमानोपमानागमरूपेण) शतु शक्यत्वात् । घeदनामनन्तत्वादिति । भ्रमकरणेऽतिव्याप्तिनिरा- लय-प्रमाद्युत

 (३) ननु तथापि नीलदण्डः पुरुषः" इत्यादिविशिष्टवैशिष्टपावग विबुद्धिं प्रति विशेषणतावच्छेदकीभूत-नीलादिशानस्य स्वजन्यविशे षणीभूत-नीलदण्डtदेशनद्वारा कारणत्वेन व्यापारवदनुभवत्वव्याप्य- धर्मावच्छिअप्रमाद्युतिकर्यतानिरूपितकारणत्वरूप-प्रमाकरणलक्षणस्य तभ्रापि सत्वेनाऽतिव्याप्तिरित्यत आह-प्रमाचिभजकेत्यादि ।

 (४) ननु. व्यापारस्य तु करणलक्षणे संसर्गविधया निवेश इति कुतो निरुक्तातिगैरवमित्यत आह-घटादेरिति ।

 (५) घटादौ व्यापारवश्यं प्रदर्यासाधारणकारणत्वं तत्रैव प्रदर्श

१३१
प्रत्यक्षनिरूपणम् ।

च्छिन्नं प्रति विषयस्वेन हेतुनया प्रत्यक्षत्वस्याऽनुभववव्याण्यस्त्रेन, प्रमाविभाजकवेन व निरुक्तधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपित-करण ताववाच ।

 ननु भवदभेमतप्रमाणस्य प्रमजनकत्वाभावात्कथं प्रमाणत्व मिस्याशाह । अनेनेति । अनुग्रह-(१)सुखघटादिनिष्ठप्रतिबि

यति-लौकिकेति । योगिनां योगजाख्यालौकिकसन्निकर्षेणाततिनागत वस्तु प्रत्यक्षेण तेषां प्रत्यक्ष धिषयस्य करणत्वाभावम-लककांवेषय तेत्युक्तम् । लौकिकसन्निकर्षप्रयोज्यधिषयतासम्बधेनेत्यर्थः । लौकिक प्रत्यक्ष प्रत्येव विषयस्य कारणत्वमित्यशयः । निरुक्त–योगज ख्या लौकिकसन्निकर्षावशिष्टेभय-क्षमन्यलक्षणशनलक्षणरूपलौकिकस न्निकर्षेणऽपि प्रत्यक्षे विषयस्य न कारणत्वम् । सामान्यलक्षणस्थळे सम्पूर्णघटाभावेऽपि यस्य कस्यचित् घटादेश्चक्षुरादिना सन्निकर्षेण स्व (चक्षुरादि) संयुक्त (घटादि) समवायेन घटत्वादेः प्रत्यक्षे, स्व (चक्षुरादि) सम्बद्ध (घटादि) विशेष्यकशन (‘अयं घटः’ इत्याद्याका रक) प्रकर (घटत्वादि) वत्वरूप-लमान्यलक्षणप्रत्यसस्या घटादिमाश्र प्रत्यक्षे भवति-’घटः' इत्याद्याकारकम् । एव श(नलक्षणस्थले, प्राक् चन्दनादिगतगन्धादिप्रत्यक्षे इदनीं चक्षुरादिना चन्दनादिप्रत्यक्षे प्रणदिना तद्गतगन्धप्रत्यक्षेऽपि चन्दनादेश्चक्षुषादिप्रत्यक्षेण जाय मानतदूगतगन्धादिस्मरणेन स्व (चन्दनादिसन्निकृष्टचक्षुरादि) सं. युक्तमनसंयुक्तास्मसमवेतशन (गन्धादिस्मरणादि) विषयस्वरूप-झ- नलक्षणसन्निकर्षेण चक्षुरादिना गन्धादिज्ञानं भवति–‘सुरभि चन्द नम्’ इयाद्याकारकम् । अत्रापि चन्दनशे लौकिकचक्षुषम्, सौ- रभ्यांशे तु-अलैकिकचाक्षुषम् , इति योजनीयम् । इत्थं चऽछौकिक प्रत्यक्षमने विषयस्य न कारणवमिति बोध्यम् ।

 (१) सुखपदेनाऽऽन्तरविषया शनेच्छादयःघटपदेन तु बाह्य धि षयाः पटादयो बोध्याः । तथा च विषयकारेण परिणत या ‘घट'इत्य द्यकारकवृत्त्यात्मिका बुद्धिः, तन्निष्ठत्वेन दर्पणनिष्ठतया दर्पणनिष्ठमुखप्र- तिबिम्बस्य दर्पणगतमछिन्यदिविशिष्टतया भासेन मुखातदूतस्वप्रति- बिम्बयोधाऽविवेकेनेव बुद्धिनिष्ठचेतनप्रतिबिम्बस्य सुचि वृत्तिविशिष्ट

तया भासेन चेतनबुद्धिगतस्वप्रतिबिम्बयेश्वऽविवेकेन ‘में मुखं मलिनम्’

१३२
सटीकसङ्ख्यतरवकौमुद्याम् ।

बोधः। बुद्धितत्त्वं हि प्राकृतत्वादचेतनमिति तदयिोऽध्यच- सायोऽप्यचेतनो घटादिवत् । एवं हि बुद्धितत्वस्य सुखद योऽपि परिणामभेदा अचेतनाःपुरुषस्तु-सुखाद्यननुषङ्ग चेतनः। सोऽयं बुडितववर्तिना ज्ञान नुस्ख़ादिना तत्प्रति- बिम्बितस्तच्छयापत्य ज्ञानसुखादिमानिव भवतीति

स्म्बद्वारा ‘तज्ज्ञानवानहम्’इत्याद्यभिमानः । ‘ज्ञानसुखादिमानिव भवतीति चेतनोऽनुगृह्यतेइथग्रिमग्रन्थेन. तथैव व्युत्पादनात् । अभिमानस्य भ्रमरूपत्वतचैत्र (१)इति चेन । प्रतिबिम्बरूपेण विषयोपरक्तबुद्धिवृत्तेस्तत्र(२) सवत् । चिच्छक्तेनाद्यभिमानो पपादनार्थं३) ज्ञानादेरन्यनिष्ठस्वमाह । सोयं बुद्धितस्ववर्ति नेति । ‘ज्ञानसुखादिनाइत्यस्य ‘ज्ञानसुखादिनिव भव

इति वत् ‘अइ शनबान्' इति भ्रम इत्यर्थः । शनं–वृत्तिरिति चोक्तं मूले (पृ० १२८ पं० २) ।

 (१) भवदभिमतप्रमाया अभिमानत्मकतया भ्रमरूपत्वात्तक रणे प्रमाणत्वाभावः । प्रमाणशब्दस्य प्रश्नकरणत्वर्थकत्वादित्यर्थः ।

 (२) चेतने । ननु प्रतिबिम्बरूपेण चेतने बुद्धिवृत्तेः सर्वेपि प्रति- बिम्बस्य तुच्छतया तां प्रमात्वेन न वक्तुमर्हसीतिचेत्सत्यम् । परं च लिखन्ते तस्या भ्रमरूपत्वेऽपि शास्त्रस्य लोकमात्रव्युत्पादकतया लोक तस्तस्याः प्रमात्वात् । ननु तर्हि लोके भ्रमत्वं कस्येति चेच्छुणु,-शुके श्चक्षुषा सन्निकर्षे तन्न तचाकचिक्यादि सादृश्यदर्शनेन जायमानरजत- स्मरणेन बुद्धिरेव रजताकारेण परिणमते, तदा तत्परिणामयुक्त्योरविवे- को यः , स एव वृत्तिविशेषो भ्रमः, न तु भेदेन ज्ञानाभावमात्रम् । अत्रा ऽभावस्याऽधिकरणावस्थाविशेषरूपवत् । प्रवृत्तिनिवृत्योशनपूर्वक- त्वेनानुभवसिद्ध त्वञ्च । भ्रमस्याऽभावमात्रत्वे शुक्तिरजतादिस्थलेऽनु भवसिद्धप्रवृत्याद्यनुपपत्तेः ।

 (३) ज्ञानवतया भ्रमोपपादनार्थमित्यर्थः।

१३३
प्रत्यक्षनिरूपणम् ।

चेतनोऽनुगृह्यते । चितिच्छायापया चऽचेतनाऽपि बुद्धि स्तदध्यवसायश्च चेतन इव भवतीति । तथा च वक्ष्यति-

ति’इत्यत्रऽन्वयः। तत्प्रतिबिम्बितः—बुद्धिप्रतिबिम्बितः । त च्छयापया–बुट्यानुकारतया, तRप्रतिविम्बाभिमानेन वा । ज्ञानेति । दर्पणान्तर्गतमुखप्रतिबिम्बाविवेकेन दर्पणान्तर्गतमाछि न्याद्यभिमानवत् बुद्धयन्तगतमतिबिम्बविवेकेन तदन्तर्गतज्ञानाद्य- भिमान इत्यर्थः । (१)यद्वा (चेतनगत-) बुद्धितवृत्तिप्रतिबिम्व एव फी (चेतन गत-बुद्धिमतिविम्वरूपेण, स्वात्मगतं बुद्धिवृत्तिप्रति बिम्बं च प्रकाशयति, अतस्तदाश्रयत्वेन प्रमात, प्रकाशकवेन च सक्ष, इति व्यवह्रियते इति । नन्वचेतनबुद्धिवृत्तेः कथं विषयप्रकाश- करवमित्याशङ्काह । चितीति । तथा च चैतन्यप्रतिबिम्बाश्रयत- या(बुद्धितदध्यवसाययोः) द्वयोधैतैन्यघदत्रभास इत्यर्थः ।।

 (१) ननु कृत्याश्रयत्वं कर्तृस्वमितिवत् प्रमातृवं खलु प्रमाश्रयत्व मेति लोकतः सिद्धम् । पूर्वोक्य तु बुद्धेरेव प्रमाश्रयत्वमायातम् । बुद्धन्तर्गतचित्प्रतिबिम्बाविवेकस्यैव बुध्न्तर्गतज्ञानादेश्विन्निष्ठत्वेनाभि मानकारणत्वक्ळचत्तद्दशTIभमनवेशषस्यव च प्रमात्वनतकत्वं नाऽथीकारेण परेणतय बुद्धिबृस्या स्वाकारतामपद्यमानस्य बुद्धिदर्पणे प्रतिबिम्बतस्येव चतनस्य प्रमत्वनभमतत्व , प्रतिबम्बितश्चेतनस्य तु बुद्धिधर्मत्वादित्यतअह--यद्धांत । अस्मिन् पक्षे ‘चतनशक्तेरनुग्रहः’ इत्यस्य स्वनिष्ठतया बुद्धिप्रतिबि म्बावसरप्रद्ननाऽनुकम्पेत्यर्थः । तथा ‘तप्रतिबिम्बितः'इत्यस्य च तैन (शनसुखादिना) प्रतिबिम्बित इत्यर्थः। ‘शनसुखदेन'इति पदस्य च वेतन इत्यनेनान्वयः । अत्र फलस्य जन्यतप्रदशनाय-बुद्धप्रति बिम्बरूपेणेत्युक्तम । तेन चितो नित्यत्वेऽपि न क्षतिः । इदं त्ववधेयम् पक्षद्वयेपि शानाकार उक्तः (पृ० १९१२० पं० २८ । २३) । तत्र सिद्ध न्तिपक्षे अयं घटःइत्यस्यैव फलत्वेन परमार्थतोपि प्रमात्वमेव, ‘घटश्च

नवन्'इत्यनुव्यवसायस्य तु भ्रमत्वम् । लकेत्तरीत्या प्रमात्वमेवेति ।

१३४
सटीकलाङख्यतत्वकमुद्यम् ।

तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेसनाचदिव लिङ्गम् ।
गुणकर्तृत्वेऽपि तथा कसैव भवत्युदासीनः ॥
इति । (करिका २०)

 'चिति’ इति सप्तम्यन्तमिति केचित् । अयं मघट्टक–पमा नम-बुद्धिगतवस्त्ववधारणं, स च यदि पुरुषमात्रनिष्ठा तद वि- षयेन्द्रियसन्निकर्षे सति शरीरमध्यस्थबुद्धस्तद्देशमारभ्य तत्तद्वि षयकरतया जायमानेन्द्रियाश्रितवृत्तिरेव प्रमाणम्=इन्द्रियार्थ- सनिकषजन्यकाराश्रय इन्द्रियाश्रितवृत्तिः प्रत्यक्षप्रमाणमिति । निष्कर्षः । प्रददोपप्रकाशवत् वृत्तेस्सन्निकर्षाजन्यत्वादाकारग्रहण (१) । (२) चैतन्यप्रकाशस्य नित्यत्वेऽपि तत्तदर्थोपरक्तवृत्ति मखेन चैतन्यप्रकाशः फलमिन्युक्तं माझ(पृ०११९ पं०१३) । ननु लाघवात्स्मृतव्यावृत्तं-तद्वतेि तत्प्रकारकानुभवत्वरूप प्रमात्वं वाच्यम् । तथा हि(३)—दिनादिभेदेन पुरुषभेदेन च जायमानस्य घटादज्ञानस्य(४) नानावत्तस्य च दिनान्तरावगत

 (१)पतत्रोक्तम् पृ० १२६ पं० ११)।

 (२) ननु अवधारणस्य प्रकाशरूपत्वेन चिद्भिन्नस्य च प्रकृत्यु पादनकतया जडत्वेनऽप्रकाशरूपतय चितिरेव फलमित्यापतितम् । तथा च कथं तस्य नित्यत्वेन फलत्वमित्यत आह-चैतन्येति ।

 (३) असन्दिग्धविपरीतानधिगतविषयकचित्तवृत्तित्वरूप-स्मृति व्यावृत्ते प्रमात्वे, तद्वति तऍप्रकारकानुभवत्वरूप-प्रमात्वापेक्षया मह- इौरवमिति गौरवमुखेन स्वभिमतलक्षणे लाघवमेवोपपादयतीत्यर्थः । अत्रासन्दिग्धेत्यादिप्रमालक्षणे स्मृतिव्यावृत्तयेऽनधिगतत्वं विषये विशे षणम्, स्मृतिविषये स्वकारणभूतानुभवेनऽधिगतत्वव् । तद्धतीत्यादि लक्षणं त्वनुभवत्वमेवस्त्रुतेव्यावनाय, अनुभवत्वस्य रथंतवभावात् ।

 (४) घटाद्यनुभचस्येत्यर्थः ।

१३९
प्रत्यक्षनिरूपणम् ।

घटादिविषयकत्वेन(१)ऽव्याप्तिवारणायऽनधिगतस्यमनुभवस्वेना जन्वं वक्तव्यम्(२)। तद्धटकीभूत-जन्यत्वं प्रागभावप्रतियोगित्वं, कालिकसम्बन्धेन घटवदिमत्रं(३) वेति विनिगमनाविरहेणोभय

 (१)असन्दिग्धेत्यादिप्रमलक्षणघटकीभूत-अनधिगतविषयकत्वस्य वाऽसर्वनेते शेषः ।

 (२) दिनान्तरावगतघटादिविषयकानुभवस्य दिनान्तरीयानुभव- जन्यस्वेन स्मृतेस्तु संस्कारद्वाराऽनुभवजन्यस्वेन च नाऽव्याप्तिरति व्याप्तिश्चेति भावः । तथा च-असन्दिग्धविपरीतविषयकाऽनुभवज या चित्तवृत्तिः प्रमेति निश्कर्षः । अत्राप्यनुभवजन्यस्वं संस्कारमा प्रद्वारा बोध्यम् । तेन धूमदिप्रत्यक्षात्मकानुभवेन घट्टयनुमित्याधरम- कानुभवस्य, संस्कारेण च ‘सोयं देवदतःइत्यादिप्रत्यभिज्ञादेः स स्वेऽपि न क्षतिः । अनुमित्यादौ संस्कारस्याऽकरणात् । प्रत्य- भिशदेस्तु संस्कारमात्रस्याकारणत्वात् । इन्द्रिय सन्निकर्षादेरपि का रणतयऽऽवश्यकत्वात् ।

 (३) इदमत्राऽऽकृतम्-केचन क्लप्तपदर्थातिरिक्ततया नित्यमेकं कालमभ्युपगच्छन्ति, अथ च ‘‘इदानीं (अस्मिन् काले) घटे ने तदानीम् (तस्मिन् काले)” इत्यादिप्रतीत्या ‘अस्ति’ ‘नस्ति'इति विधिनिषेधयोरेकत्र विरोधेन कश्चनोपधि स्वीकुर्वन्ति, तथापि स- उपाधिर्यदि निर्यः स्यातईि. नित्यस्य सर्वदा स वेन तदुपहितकाले च भेदभावेन विधिनिषेधयोरेकत्र प्रसङ्गः स्यात्, अतो हेतोर्जन्यमे वोप।धिः । तथा च जन्यस्य सर्वदाऽसत्स्वेन ततलभ्यस्य च भेदेन जा यमानतत्तदुपहितकलभेदेन न तयोः प्रसङ्गः इति च वदन्ति । सङ्घः राजन्ते अत्र लघवत् जया एव तृप्तपदार्थाः कालः। ननु तर्हि ‘घटो द्वयम्' इत्यादिवत् ’घटः कलःइति कथं न प्रतीतिःअपि तु ‘घट स्य कालःइत्यादिरेव घटकालयोथैव विषयकप्रतीति रितिचेन्न । 'घ- टस्य मृत्तिक’ इत्यादिवत् सा भेदप्रतीतिभ्रन्ता । शास्त्रस्य तु न भवति, तर्हि लाsपि न भवति तस्येति समः समधिः । तथा च घ टादीनामेव कालवे लिखे ‘इदानीं पटः इत्यादिप्रतीतौ य आधारा धेयभवोऽवभासते, तन्नियामकः कश्चन संसर्गः स्वीकार्यः । स सम्ब

धः संयोगो न भवितुमर्हति । घटेन पटस्य संयोगाभावेऽपि ‘अस्मिन्

१३६
सटीकसङ्ख्घतवकौमुद्यम् ।

निवेशे(१) महद्भौरवमिति चेन्न । रङ्गरजतयोः ‘इमे रजतरङ्गइत्यशि कभ्रमे (२)कालिकादिसम्बन्धेनऽबाधिते तत्तदतिरिक्तसम्बन्धेन च बाधितेऽतिव्याप्तिवारणाय ‘तत्सम्बन्धेन तद्वन्निष्ठविशेष्यतानिरूषि ततसम्बन्धावच्छिन्नतत्प्रकारताशालित्वं तेन सम्बन्धेन तत्प्रमात्वः म्'इत्युक्ते प्रकारतानवगाहि प्रकृष्टप्रकाशभृद्रःइत्यादिप्रमायामव्या तेः । न च तादृशममैवऽसिद्धेति वाच्यम् । तात्पर्येवळच्छब्दात्मक तादृशम्रमाया अन्यत्र व्युत्पादन(३) । लौकायतिकेन चार्वाकवि शेषेण नानुमानं प्रमाणम्'इति वदता किम् ? अनुमाने ऽप्रमाणेऽप्रामा ण्यमनुमितिप्रयोजकतावच्छेदकीभूतव्याप्तिनिश्चयस्वरूपशून्यत्वालिङ्गः कानुमानेन तु साधयितुं न शक्यते, तेनाऽनुमानानभ्युपगमात् । ‘नानु मानं प्रमाणम्इति वाक्येन स्वं प्रति, परं प्रति व साध्यते ? आद्ये वा

काले पटःइत्यादिप्रतीतेःएवं क्षणरूप-क्रियया घटस्य कदाचिदपि- संयोगासम्भवे 'अस्मिन् क्षणे पटःइत्यादिप्रतीतेश्च सत्रात् । तस्म स संसर्गः स्वरूपविशेषः कलिकख्यो विलक्षणः सिद्धः । तेन संस गेण जन्य पदार्थे एव सर्वे विद्यते, न नित्ये इति स्तूक्तं-कालिकल- स्म्बन्धेन घटत्वदिमत्वम् (जन्यत्वम् ) ’ इति । उपाधिरूप एव काल इति वक्ष्यते मूले (का० ३३) ‘कलश्च वैशिषिकमते’ इत्यादिना ।

 (१) एकत्र पक्षपातिनी युक्तिर्विनिगमना, तस्या अभवेन प्राग- भावप्रतियोगित्वेसति कालिकसम्बन्धेन घटत्वादिमस्वरूप-जन्यत्व- स्याऽसन्दिग्धेत्यादिलक्षणे निवेशे इत्यर्थः।

 (२) रजतत्वेन रङ्गावगाहिनि रङ्गस्वेन रजतावगाहिनि च शrने इत्यर्थः ।

 (३) केनचित् व्यक्तितश्चन्द्रो शतःपरश्च न शतः स्वरूपतः तेन कश्चित् प्रति पृष्टम्-कश्चन्द्रः ? इति । तदा तेन ‘अयं स्वरूपतो जानातु’ इतीच्छयोक्तम्-प्रकृष्टप्रकाशश्वद्रः (प्रकृष्ट-विलक्षणो यः प्र काशःतदभिज्ञश्चन्द्रः) इति । अत्र निष्प्रकारक एव प्रमात्मकशब्द

बोधो भवतीति वेदान्तदर्शनेऽभिधानाविश्यर्थः।

१३७
अनुमाननिरूपणम् ।

 अध्यवसायग्रहणेन संशयं व्यवच्छिनति । संशय स्याऽनवस्थितग्रहणेनाऽनिश्चितरूपत्वात् निश्चयोऽध्यव साथ इति चऽनर्थान्तरम् । विषयग्रहणेन ऽिसद्धि षयं चिप येयमपाकरोति । प्रतिग्रहणेन चेन्द्रियार्थसन्निकर्षसूचनाद नुमानस्युत्थद्यः पराकृत भय नल | तदवं समनसम नजातीयव्यवच्छेदकत्वात् ‘प्रतिविषयाध्यवसायःइति दृष्टस्य सम्पूर्ण लक्षणम् । तन्त्रान्तरे तैर्थिकानां लक्षणा- न्तराण न दूrबेसrनेि, विस्तरभयदिति ।

 नाऽनुमनं प्रमाणमिति बत लौकायतिकेनाऽप्रति पन्नः सन्दिग्धो विपऍस्तो वा पुरुषः कथं प्रतिपद्यत ? न च पुरूषान्तरत अज्ञानसन्द हवे पर्यः शक्या अयग्दृशा प्रस्पक्षेण प्रतिपन्नम् । नापि मानान्तरेण, अनभ्युपगमात् । अनवधृताज्ञानसशयविपर्यासस्तु यं कश्चित्पुरुषं प्रति प्रवर्तमानोऽनवधेयवचनतया प्रेक्षाव- द्भिरुन्मत्तवदुपेक्ष्येत । तदनेनाऽज्ञानादयः परपुरुषधत्तेन Sभिप्रायभेदचनक्षेत्र लिङ्गादनुमातव्याः, इत्यकामे नाप्यनुमानं प्रमाणमभ्युपेयम् । तत्र प्रत्यक्षकार्यंबद मानं प्रत्यक्षानन्तरं लक्षणीयम् । तथाSपि सामन्यलक्षण- पूर्वकत्वाद्विशेषलक्षणस्य, इत्यनुमानसामान्यं तावल्लक्ष याति । लिङ्गलिङ्गिधूर्वकमिति । लिङ्ग-व्याप्यम् । लिङ्गि

क्यवैयथ्यपत्तेः। अन्येऽप्यनुमानप्रमण्यनभ्युपगन्तरं प्रति वाक्य- वैयर्थानुद्धारः। अप्रतिषनसन्दिग्धविपर्यस्तान्यतमं प्रति साधनं तु न सम्भवतीत्याह । नानुमानमित्यादि । अनवधृनाज्ञानादिकेना ऽन्यं प्रति साधने दोषमाह । अनवधृतेत्यादि । ननु व्ययं-व्य - प्याश्रयः। व्याप्तिश्च-स्त्राभाविकः सम्बन्धः । तद्रहश्चोपाधिविरह

ज्ञानात् । उपधिश्च-प्रकृतसाध्यव्यापकप्रकृतप्तधनव्यापकः। तस्य

१३८
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्याम्।

व्यापकम् । शfङ्कत समारोपितोपधिनिराकारण न वस्तु स्वभावप्रतिबद्धं व्याप्धम् । येन च प्रतिबद्धं, तत् व्यापकम् ।

च सङ्गताघसम्भवे कथं तद्विरहग्रहः? इत्याशङ्काऽऽह । शङ्कितेति। पक्षेतरत्वादिरित्यर्थः । स्वभावप्रतिबद्धमिति । स्त्रभविक साध्यसामानाधिकरण्यरूप-ठयष्याश्रय इत्यर्थः । व्यभिचारिणि तु साध्यसामानाधिकरण्यस्यौपाधिकत्वान्नातिव्याप्तिरिति भावः । येन च प्रतिबद्धमिति । व्याप्तिनिरूपकत्वं व्यापकत्व- | मित्यर्थः । न च 'प्रकृतसध्यव्यापकत्वं सांतं प्रकृतसाधना व्यापकत्वमुपाधिस्वं न सम्भवति, ‘स श्यामो मित्रातनयत्वात्इत्यत्र साधनत्रचिच्छन्नसाध्यव्यापकं शाकपाकजस्त्रादौ, 'वयुः प्रत्यक्ष मृत्तेवा'इत्यत्र पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापके उद्भूतरूपादौ चा ऽव्यतेःतयोः काकादिसधारणश्यामत्वाऽऽत्मादिसधारण प्रत्यक्षस्वयोरव्यापकत्वात्, (१)पक्षेतरत्वेऽतिव्याप्तेवेति वाच्यम् । यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्रे सति यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्न- साधनाव्यापकत्वस्य विवक्षितत्वात् । यत्किञ्चिद्धमवच्छिन्नत्वं च सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तद्विशिष्टत्वम् । ‘धूमवान् वन्हेइत्यादौ च तादृशो धम द्रव्यत्वादिकमेव, तद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वादा- द्रेन्धनादौ लक्षणसमन्वयः । 'स ३यामःवायुः प्रत्यक्षःइत्यत्र च तादृशो धर्मः-साधनं-मित्रातनयवंपक्षधर्मीबहिर्दघवं (आम भिन्न द्रव्यत्वं) च, तदवच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वात् शाकपाकजवो दंतरूपयोर्लक्षणसम्भवान्नाव्याप्तिः। अत एव (२)पक्षेतरस्वादावपि

 (१) 'पर्वतो वह्निमान् धूमवत्वात्’ इत्यादिसद्धतुस्थल इति शेषः ।

 (२) उपधिलक्षणघटकीभूत-वTध्यांशे स्खधनांशे च यत्किञ्चिद्ध

वच्छिन्नत्वस्य निवेशादेवेत्यर्थः ।

१३९
अनुमनन रूपणम् ।

नातिव्याप्तिः। तादृशपर्वतस्वादिधर्मवच्छिन्नसाध्यव्यापकस्वातं(१)।

 (१) पक्षेतरत्वे केवलघङ्कयादिरूप-साध्यव्यपकन्वस्य लत्वेऽपि स्वर पञ्चकरणवृत्तित्व बघून यत्कश्श्चदममक-एवेतत्वदेवेशेष्टवह्नय दिरूप-साध्यव्यापकत्वाभवदित्यर्थः । पक्षेतरत्वभाववति पर्वतादौ पर्धेतत्वाद्यवच्छिन्नत्रद्विसरवत् । ननु अनुमानप्र साध्याज्ञान स्य सrध्यसन्देहस्य वा सवन कथं पत्रेताद सध्यशनम् । न च सन्देहस्यापि ज्ञानात्मकतया कचिदनुमानात्प्राक् साध्यसन्देह स्यापि सम्भवेन तत्र बहूथादिसन्देहरूप-ज्ञानं विद्यते एवति वाच्यम् । तथापि साध्यस्दहन सन्दिग्धोपाधित्वप्रसङ्गात् । नचष्टपत्तिः । हेतो सन्दिग्धेपाधिकत्वस्यापि ’अनुमानप्रामण्यः विघटकवन सद्धतुकानुमानस्य क्यप्रमण्यपत्तःइतेि चन्न । पक्षे प्रत्यक्षदेन लाघनश्चयं सत्यपि अनुमत्सयऽनुमेतरभ्युपगमत् । तथा चोक्तम्-प्रत्यक्षपरेकलेतमप्यनुमानन बुभुत्सन्ते तीरसिका’ इति वाचस्पतिमिश्रः । अत्रापि प्रत्यक्षपदमनुमनद्युपलक्षक बोर ध्यम् । अत एव सrध्यसन्देहः ले ध्यभव व एक्षतेतेि पक्षद्वयं वि दृष्य सिषाधयिषाविरहविशिष्टसिध्यभवः पक्षतेति लक्षणं कृतम् । तथा च । साध्यनिश्चये, यत्किञ्चिद्धर्मपदेन पर्वतत्वादिधर्मोपि ग्रहीतुं शक्यः । तस्याऽशनेि लन्दंहं व पक्षेतरत्वादेव । यत्किश्चि द्धर्ममात्रस्य विवक्षितत्वेन तस्यापि ग्राह्यत्वात् । तस्य च स्वावच्छिन्न साधनव्यापकत्वाभावात् ।

 इदमत्र बोध्यम्-बाधोनीतपक्षकस्थले-‘वन्हिरनुष्णः कृतकत्वाः त्’ इत्यादौ पक्षेतरत्वस्यापि उपाधित्वेनाभ्युपगमेन तत्राव्याप्तिवार णय-यत्किञ्चद्धमेयदेन बाधन्नतपक्षव्यवत्तकधम बोध्यः । तेन तत्र वांनेहरूप-पक्षस्य साध्याभाववत्तया निश्चितत्वेन वन्हेबांध धो नीतपक्षतया तदितरत्वस्य पक्षव्यावर्तकतया नाऽव्याप्तिरिति । ननु अनुमानात्प्राक् तस्य सन्देहः, निश्चय, ज्ञानाभावो वाऽस्तु, किन्तेन ? सद्धतुकस्थलीयपक्ष वस्तुतः सrध्यस्य सर्वन पक्षेतरत्वस्य चrsसत्वे न पक्षेतरत्वे सrध्यव्यापकत्वमेव नास्तीति तत्रातिव्याप्तिनिरासाय कि- मर्थ प्रयासः क्रियते, न हि स्वभावसिद्धयोब्र्याच्यव्यापकयोष्णंप्यव्या पकभावः कस्यचिदज्ञानेन नश्येत् । अन्यथ स्वभावसिद्धमारका मकस्य गरलादेः प्राणवियोजकत्वमेव कस्यचिदज्ञानेन न स्यादिति

साधु मतमायुष्मतम् , इति चेन्न । न हि मया तयोखर्याप्यव्यापक

१४०
सटकसङ्ख्यातवकौमुद्याम् ।

न चैवमपि “वह्निमान्धूमात्'इत्यादौ तादृशधर्ममहानसमद्यवच्छिन्नः साध्यव्यापके व्यञ्जनवादवतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । यद्धर्माच च्छिनसाध्यव्यापकत्वं, तद्धमवांछन्सधनव्यापकत्वस्य वेव क्षित्वात् । साध्यविरुद्धजलस्वादेरुपधित्ववरणाय-सत्यन्तनिवेशः ।

 दीधितिकृतस्तु-साध्यासमानाधिकरणधर्मस्य, साध्यव्याप काभावस्य (१) वाऽधिकरणं यत् साधनाधिकरणं, तनिष्ठ प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणात्यन्ताभावप्रति योगितावच्छेदकसाध्यममनाधिकरणवृत्तिधर्मवस्वमुपाधिवम् । भ वति च धूपासमानाधिकरणायोगोलकत्वादेः, इयामत्वा समानाधि- करणगर मेत्रातन यादेःभत्यक्षत्वसमनधे करणपरमाणुत्वस्य चधकरणं स धनाधिकरणम्-अयगोळकगमित्रातनयपरमः एषादितन्निष्ठस्य प्रतियोगितावच्छेदका विशिष्टप्रतियोगिव्यधिकरणा द्रेन्धनशाकपाकजत्वोद्धृतरूपादेरभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकं सा ध्यसमानधिकरणवृत्ति यत् अद्रेन्धनन्यदेकं,तदादाय सर्वत्र लक्षण समन्वयः। सद्धेत व्यञ्जनववदवतेप्रसङ्गवरणय-साध्यासमा नाधिकरणधर्माधिकरणेति साधनाधिकरणविशेषणम्। न च तद्वारणा- य-साध्यानधिकरणसाधनाधिकरणमित्येव निवेदयमिति वाच्यम् ।

भावोऽशानेन भज्यते, अपि । तु साध्यसाधकतया प्रयुक्तहेतुनिष्ठा- नुमेितेप्रमण्याभावसम्पादकलोपाधिकत्वज्ञानस्योपधशनाधीनतया उषधेश्च साध्यव्यापकाद्यमकतयेपाधज्ञानस्य साध्यव्यापकत्व- दिज्ञानाधीनत्वेन च ‘पवैतो वह्निमान् धूमrत्’ इत्यादौ पक्षेतरत्वस्य च साध्यव्यापकत्वभावज्ञानप्रदर्शनवर परस्य-पक्षेतरत्वे उपrधत्व शङ्क? वादिन निवर्यं त इति प्रतिपाद्यत इति । इत्थञ्च बाधो शीत-पक्षव्यावर्तकयद्धर्भावच्छिन्नप्रकृतसाध्यव्यापकत्वं, तद्धर्माधच्छि क्षसाधनाव्यापकत्वमुपधत्वमिति निष्कर्षः । यत्तत्पदस्य फलमत्रैः व ग्रन्थQतव वक्ष्यते ।

 (१) साध्यस्य व्यापकः, तस्याऽभावस्तस्येत्यर्थः । प्रकृते आर्द्र-

घनद्यभवस्तrडश5भावः ।

१४१
अनुमाननिरूपणम् ।

उपाधिलक्षणज्ञानस्यैव हेतौ व्यभिचरविषयकत्या ! उपाधिज्ञानन- तरभुपाधेन व्यभिचरनुमाननथेयापत्तेः । सधन पदं साधन तावच्छेदकावच्छिन्नपरम् । तन ‘यं गुणकमन्यत्वविशिष्टसत्र व'इत्यादौ घटादौ नाऽतिप्रसङ्गः। न वा ‘द्रव्यं गुणान्यत्रे सति । सस्त्र 'इत्यादौ साधनव्यापकगुणान्यवाद। 'धूमत्रान्वनेः"पृथिवी द्रव्यवत्’इत्यादौ संयोगादित्ररणाय—प्रतियोगिव्यधिकरणव- मत्यन्ताभावविशेषणम् । ‘द्रव्यं जतेऽस्यादौ विशिष्टसत्रादिस इहाय-प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नेति । न च साधनवति य किञ्चिप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिमयेनोक्तभावप्रसिद्धवर णाय-साधनवति स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरण त्वनिवेशावश्यकत्वं तत्तदुपध्य भावस्य स्वपदनपदानां तदन नुगमेन सकलोपाधिसाधारणमीदृशमपि लक्षणं न । सम्भवतीति वाच्यम् । साधनघनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वेन प्र तियोगीितानामनुगमसम्भवान् । धूमादिसाध्यकसङ्गतौ इदत्वादि वारणाय-साध्यसमानाधिकरणेत्यादि । न च तद्वारणाय–सा- ध्यसामानाधिकरण्यमेव निवेश्यमिति वाच्यम् । साध्यासमान- धिकरणद्रेन्धनाद्यसङ्हपत्तेः । न चैवमपि जयवृत्तित्वविशिष्टद्रव्य वादावतिप्रसङ्गः, स्त्र त्रिविष्टाधिकरणसाध्याधिकरणकत्वेन चरम धर्मविशेषणे स्ववाननुगमेन । सकलोपाधिसाधारण्यानिर्वाहादिति वाच्यम् । ससाध्यचलिष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकस्व स्य विवक्ष णयवत् । तथा च लघीयसा साध्यसमानाधिकरणेयादि- विशेषणेनैव पर्यवसितसाध्यव्यापकविशेषणेन साध्यविरुद्ध जलस्या देवरणे तदनिवशेन,यत्तवानिवेशेन चऽस्मिन्मते लाघघमिस्याहुः तन । साध्यासमानाधिकरणधर्मनिवेशपक्षे तुल्यवे, सध्यव्यप काभावपक्षे अभावाधिक्येन गौरवात् । प्रार्थानुमानस्थळे उपा

घिघटकसध्यव्यभिचारपर्यवसिततादृशसधनोद्घनेनेव कृतकृत्य

१४२
सीकसाइख्यतत्वकमुद्यम् ।

तायामुपाध्युन्नाघनवैपत्तेश्च । सधनवांनष्ठभेदप्रतियोगितव च्छेदकीभून । यो धर्मः, तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणाभाव निवेशेन यत्तत्रनिबंशप्तवाच । स्त्रावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वस्त्रव च्छिन्नसाधनाव्यापकस्त्रोभयसम्बन्धेन यत्किञ्चिद्धर्मविशिष्टत्वष्ठ्षा । धित्रमियनुगमस्य पूर्वमतेऽपि सम्भत्र च ।

 अन्ये तु स्नानाधिकरणसाधनाधिकरणवृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्यः व्यापकत्रमुपाधिस्त्रम् । स्वपदं लक्ष्यपरम् । अत्र च यत्तत्वनिवेशेन साधनाव्यापकत्वनिवेशेन च लाघवम् ।'धूमत्रन् वन्द्वःइत्यादौ म हीनसयांगालकान्यतरत्वादरूप-तादृशधमवच्छिन्नसाध्यव्यापक त्वदर्धेन्धनाद लक्षणसमन्वयः । सद्धेन तु व्यञ्जनवमादौ ताड- शधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्वाभावान्नऽतिप्रसङ्गः। न चाऽत्र स्व खननुगमेन लक्षणाननुगम इति वाच्यम् । स्वावच्छिन्नसाध्यव्याप- कत्वस्याधिकरणसाधनधिकरणनिष्ठभघप्रतियोग्यधिकरणतानि रूपकत्वभयसम्बन्धन किञ्चिद्धर्मविशिष्टत्वमुपाधिवम्.। .स्वपदं धर्मपरम् , इति निष्कर्षादित्याहुः, तन्न । स्वानाधिकरणसाधनाधि- करणकत्वरूप-साधनाव्यापकत्वस्य शब्द भङ्गय-निवेशेन राघव सम्भवात् ।

 परे तु–यद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाधिकरणं साधन तावच्छदकावच्छिनधिकरणं साध्यतावच्छदकावच्छन साध्याभ वाधिकरणं, तद्धर्मावच्छिन्नत्वमुपाधिवम् । सधनतावच्छेदकावच्छि नवनिवेशात् ‘द्रव्यं विशिष्टसघनइत्यदि विशिष्टस्याऽनतिरिक्त वेऽपि गुणत्रादौ नातिव्याप्तिः । महानसाद्यभावाधिकरणस्य- जलइददेः साध्याभावाधिकरणवेन सदैतौ तत्राऽतिव्याप्तिवारणा य-साधनेति । महानसाद्यभावाधिकरणस्य-पर्वतादेः साधनाधि करणत्वेन सङ्गतौ तत्राऽतिव्यप्तिवारणाय-साध्येत्यादि । उभयाभा-

द्वमादय तत्राऽतिव्याप्तिवारणाय-साध्यतावच्छेदकनिवेशः । नचैव

१४३
अनुमाननेिपणम् ।

मपि 'द्रव्यस्वाद्यभाववान् प्रमेयवत्इदों माधनव्यापकसंयोगा भावदवतिव्याप्तिःसंयोगाभावभावस्याधिकरणे सधनवति द्रव्ये द्रव्यस्वभावभावस्य सवादिति वाच्यम् । यद्धर्मावच्छिनेरपत्र निविष्टाधिकरणपदेन निरवच्छिन्नाधिकरणताश्रयस्य विवक्षितव- त् । न चेवं ‘धूमवान् वन्हेइत्यादौ हृदाद्यभावाधिकरणेऽयो गोलकादौ धूमधभावमद्येन इद्यादावतिव्याप्तिरिते वच्यम् । साध्यसमानाधिकरणदृत्तित्वेन धर्मस्य विशेषणीयत्वात् । न च इदवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । साध्यसमाना धिकरणवृत्तित्त्रपदस्थ-स्त्रव। शष्टनिधेिकरषसध्यवैकरणों यः द्यत्स्वं, तत्तद्भिन्नस्त्रपरत्वात् । अत्र नञ्द्वयोषादिनाम मदन सवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वादेरुपाधित्वापत्तिरित्याहुः ।

 ननु उपाधपकत्वं स्वव्यतिरेकालङ्कपक्षविशेष्यकसध्या भावानुमतेमयजकरूप-सत्प्रतिपक्ष नायकतया, उत स्वभव ववृत्तिस्वलिङ्गक साधनपक्षकसाध्यव्यभिचारानुमितिप्रयोजकरूप साध्यव्यभिचारोन्नायकतया । नद्यः । ’घटोऽनित्यो द्रव्यत्वात् आन्धनवान्पर्वतो धूपवान् वन्हेःइत्यादों पक्षवृत्तिकार्यत्वाद्रेन्ध- नाद्युपाधेदूषकवनपतेः । न च तषामुपाधिवमेव नास्तीति शङ्काम् । तच्क्षणयोगित्वात् । अन्यथापि दूषकत्वसम्भवाच्च । न द्वितीयः । उपाधिनिष्ठसाध्यव्यापकताहतुनिष्ठसध्यटशष्यत । ग्राहकसहचारयस्तुल्यत्वं स७१व्यपक्षाधव्यभेचरेत्वेन सा धनस्य सध्यव्यभिचरेत्वनुमनवत्-साध्यव्यप्यसधनव्यप कत्वेनोषधेः साध्यव्यापकत्वानुमानसम्भवेनषधेव्यभिचरित्वेन साध्यव्यभिचारानुमानासम्भवादिति चेन्न । चरमपक्षस्यैवऽी कारात् । न चाऽतुपदोक्तदोष इति । वाच्यम् । साधने साध्य व्यतिग्रहकानुकूलतकसवं उपाधश्च सध्यव्यापकखसधनव्य

पकवनिश्चये संशये वा दूषकताबीजचिन्तनात् । तथा च सर्वत्र

१४४
सटीकसङ्ख्घतत्व कटुयाम्

यभिचारोन्नयकवमेव दूषकस्वमित्यर्थः

 यत्तु ‘अयोपध्यभास’’ इत्यारभ्य नवधोपाध्याभासः प्रति- पादिता गङ्गधराचय्यैःतद् अपरे न क्षमन्ते । तथा हि-असाधारण । विपर्यय इति ? ‘असाधारणो विपर्ययो–व्यतिरेको यस्पइति बहु त्रीहिः। साध्याभावे साध्ये इति चादौ पूरणीयम् । तथा च यदभावः साध्याभावे साध्येऽमाधारणो भवति, स उपाध्याभास इत्यर्थः । असाधारण्यमिह मपक्षविषक्षव्यावृत्तस्वमात्रम् । साध्याभावरूप-स- ध्यववृत्तित्वमिति यावत् । तथा च यदभावः साध्याभावरूप-सा ध्यवहृत्तिः स उपाध्याभास इति फलितम् । तस्य साध्यव्याप- कस्वाभावेनाऽसदुपाधिस्वादिति भावःइति माथुरी ।

 ननूपधरसधरणपिययरचे कथमभसतप्रयोजकं, तञ्च तेरेकस्याऽसधारण्येन पक्षे सध्यभवासधकत्वेऽपे 'धूम वर्ते व्यभिचारी पर्वतेतरस्वव्यभिचारिख द्रव्यत्वव’ इति रीत्या तञ्च- भचारेण हंत सध्यव्यभिचरसrधनSसाधारणपनवकाशेन तत्साधकतया दूषकस्वसम्भवात् । दूषकत्वे सदुपाधिताया दुर्वारस्वात् । न च सम्प्रतिपक्षस्थळाभिप्रायेण तदभिधानं, अत एव 'इदं च सम्प्रतिपक्षोन्नयकस्त्रमभिप्रेत्य’ इतेि दीधितिग्रन्थोपि सङ्गच्छते, इति वाच्यम् । उपाधेरनित्यदोषता पत्तेः । न चेष्टापत्तिः। सद्धेतोरपि उक्तरीत्या सोपाधिकस्वापत्तेः । ‘उपाधेर्नेिस्पदोषत्वात्'इत्यमिमूलविरोधाच्च । उपाधिव्यतिरेकहेतु न सध्यभावसमेधनेन अन्वयव्यप्तेन मतेबन्धकस्यासाधारण्यस्य दोषाभावाच्च । न च व्यतिरेकिणि असाधारण्यफलस्यान्वयव्या यप्रहस्याऽकिञ्चित्करत्वेपि सम्प्रतिपक्षमयोजकतयाऽसाधारण्यदोष | एवेति वाच्यम् । सम्प्रतिपक्षे सम्प्रतिपक्षोत्थापकस्यादोषताया व्यवस्थापितवदिति चेत्

 अत्र -दीधितिकृत्-सस्प्रतिपक्षोभयनौषयिकसाध्यव्यापकत्व

१४५
अनुमाननिरूपणम् ।

ग्राहकप्रमाणभावे तात्पर्यमिति । तस्यायमाशयः-`स श्यामो मित्र तनयवत्'इत्यदों समतिपक्षनायकस्यापि शकपङ्कजवादेः स ध्यव्यापकत्वग्राहकप्रमाणशुन्यवदाभासत्वं स्यादतस्सत्प्रतिपक्ष इतेि तथा च ' स स्यामो मित्रातनयत्वा'इत्यादों शाकपाकजवादो नि रुक्तरूपसखे न तस्यऽऽभसत्वमित्यर्थः । न चैवमपि “ककः इयमो मित्रतनयत्वात्इत्यादों तस्याऽऽभासवपात्तिदुघोरा । तत्र तस्य निरु क्तरूपवत्वाभावादिति वाच्यम् । सप्रतिपक्षनयनपयेकरूपमादाय sऽभसतायामिष्टपत्तेः। तत्र तस्य व्यभिचरोनयकतया दूषकस्वेनो नयनोपयिकरूपवैकल्याभावेनाऽऽभासत्वविरहदुपाधव सुघटम् । न चैवं “पर्वतो धूमवान् वझे इत्यादौ, आद्यविशेषणन्यचेन समतिष क्षनयनपयेकनरुक्तरूपशून्यवनाऽऽर्धेन्धनादरण्याभासतपत्रे तेि वच्यम् । यत्पक्षकयत्साध्यकयरसधने यदुनायकतयोद्भावयितु रुपाधदूषणवमाभमतं, तदुन्नयनोपायेकरूपवैकल्यस्यैवऽS भासत्वं प्रयोजकत्वात् । तथा च—यादि ‘पर्वतो धूमदान्वन्देइत्यादौ सस्म तिपक्षोमायकतया, तर्हि इष्टापत्तिः , न च तदाऽसदुपाधेित्वमिति । अत एव 'यत्र यदुनायकतया दूषणत्वमुपधःतत्र तदुनयनोपयि करूपवैकट्यमेवऽऽभासचे प्रयोजकम्’ इति दीधितिग्रन्थोपि सङ्ग च्छते इति । अस्योदहरणमाह-यथ[ऽन्वयव्यतिरेकिण साध्ये बा धोनीतान्युपक्षेतर इति । अस्योदाहरणं-'पर्वतो वह्निमान्धूमात्’ इत्य(दों पवतेतरत्वादि । केवलान्वयेसध्ये सध्याभावप्रसेध्या ऽन्वयव्यतिरेकिणीति । अन्वयः-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धः, तद वच्छिन्नव्यतिरेकमतियोगिनीत्यर्थः । ‘जलह्रद वह्निमान्द्रव्यत्वात्’ इत्यादइदेतरत्वदेव्यतेिरेकस्य सध्याभाववदृत्तरत्वविरहद्धो भीतान्येति-पक्षविशेषणमिति । साध्याभाववत्तया प्रमितान्येत्यर्थः ।

 अत्र विचारयामः-'असाधारणविपर्ययश् इति सूत्रम् । व्य

भिचरोनायकत्वपक्षे बाधोनीतान्यपक्षेतरत्वस्योपाध्याभासतां बो

१४६
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्यम् ।

घयति, उत सम्प्रतिपक्षोन्नयकवपक्षे । नाथः । पूर्वोक्तरीत्या तर व्यभिचारेण साधने साध्यव्यभिचारासयनेऽनाधरघनघकाशत् ।। न द्वितीयः । उपाधिव्यतिरेकहेतुना साध्याभावसाधनेऽन्वयव्याप्तिः ग्रहप्रतिबन्धकस्याऽप्तधारण्यस्याऽपस्या । अत एव ‘यद्व साध्य ध्यापकाभाववद्वृत्तितया साध्यव्यभिचारित्वसुन्नयम्' इति ब्रूला विरोधिस्वोपपादकः, इदश्च सप्रतिपक्षोनयकस्त्रमभ्युपेख’ इति दी । धितिरष्यसङ्गत इव प्रतिभाति । प्रतिपक्षेऽऽभासत्वाङ्गीकारेपि व्यभिचारोन्नयकस्वषको सदुपाधितयाऽनित्यदोषतापस्य तु 'उपाधे- नित्यदोषवत्’ इति मृळविरोधः । किञ्च ‘वाह्निरनुष्णः कुंतकव।व ’ इत्यद बधानतपक्षतरस्वस्यऽऽभासतपत्तः । €पतिरेके पक्षमा । त्रवृत्तिस्वरूपासाधारण्यात् । नचेष्ट(पात्तः । तस्य साध्qव्यापकत्व- निश्चयेन सदुपधत्वात् ।

 अप्रसिद्धसाध्यविपर्ययः २ । यथा केवलान्वयिनि साध्ये पक्षेतरत्व/दं=अप्रसेद्ध-जैसद् साध्यविपर्यया यस्य’ इत्यत्र यपदर्थस्य प्रदयैकदेशे साध्येऽन्धयः । तथा चऽप्रसिद्ध विषर्ययसाध्यक इत्यर्थः-अत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकाव- ।च्छन्नसाध्यसम्बध इतं यावत् । साध्यतावच्छदकरूपण व्यतिरे- काप्रतियांगत्व नेते तेन रूपेण लक्ष्यव्यतिरेकसेिद्यसम्भवाद भासवम् । ‘पक्षेतरस्बरदिः’ इयत्राऽऽदिपद स्परेतरातिरिक्तवस्तुमा- त्रधमेपरिग्रहः । केवछन्वयिनि मध्ये कुत्रचित्लाध्यव्यापकत्वस्य, कचिच्च साधनाव्यापकस्वस्य विरहद्वस्तुमात्रधर्मस्यैवोपाध्याभः सत्वादिति भावः । ‘अप्रसिद्ध ऽज्ञतः साध्यविपर्ययोऽस्य’ इत्युक्ते ‘पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते पृथिवीस्यात्इदाघज्ञातेतरभेदसिद्धिवत् व्पापकव्यतिरेकेण ज्ञातस्य साध्यविपर्ययस्य सिद्धिसम्भवादा भासत्वं न स्यादिति ।

 अत्र विचर ग्रामः-असत्पदं विहाय सदिग्धार्थकाप्रसिद्ध

१४७
अनुमाननिरूपणम् ।

पदोपादानमनुचितम्, ‘असमध्य' इति च वक्तव्यम् । ‘अ- सप्तध्यं साध्याभावरूपं यस्य’इति विग्रहे तादृशार्थळभात् । 'असद्विपर्ययसाध्यकःइति वा वा । पक्षमात्रवृत्तिरसाधारणःइति मते ऽसाधारणं एतस्याऽन्तभवः ।

 बाधितसाध्यविपर्यः ३ । ‘व्याप्यतासम्बन्धेन वधितः सध्यत्रेिषयेय यत्र’ इति व्युत्पत्या साध्याभावव्याप्य इत्य थैः । दृष्ट हि-व्याप्यतासम्धन्धेन वन्ह् भावे धूमाभव वा धितः, वन्द्यभबध धृषभधाव्यार्थ इतेि । अस्योदाहरण माह-यथ ‘बह्निरनुष्णः, तेजस्स्वा ’ इत्यत्रऽङ्कस्वम् । ‘न विद्यते कृतं कार्यं यत्र’इति व्युत्पत्य जन्धर्मानश्रयत्वमित्यर्थः । तेन जन्यस्वरूपाछुतकरवस्य तेजःपरमाणघसरतेपि न क्षतिः।

 अभ बचरयमःस्खलन् ४ध्यभवथ्थयत्व5नेऽपि स्वा भावेन साध्याभावनयकत्वे विरोधाभवः । सध्याभावभावः- उपाधिसमानाधिकरणो न भवति, उपाधिर्वा साध्याभावाभावघट्- वृत्तिर्न भवतीति-ज्ञाने उपाध्यभावे निरुक्तसध्याभावव्याप्यत्वज्ञ नाभावेनोपाधेः समतिषश्शमयकत्वसम्भवेनऽऽभासत्वसम्भवेषि लाघवेन 'सध्याभावव्याप्यः इत्येव वक्तव्यम् ।

 पशव्यापकाचेपयेयः ४ । पक्षः-साध्यवान्, तदवृत्ति विषर्ययक इत्यर्थः । कचित् ‘पक्षाख्यातकविपर्ययइति पाठः। तस्याप्यय- मेयर्थः । अस्योदाहरणमाह—‘क्षिस्यादिकं सकर्घकं काव्ये त्वान्’ इत्यत्राऽणुव्यतिरिक्तत्वम् । अत्राऽणुव्यातिरिक्तत्वव्यतिरे- कस्य क्षियादेरेकदेशेट्रय भागसिद्धेः । क्षित्यादिकं-पृथि- व्यादिकमित्यर्थः। अणुव्यतिरिक्तस्वं-परमाणुभिनत्वम् । अस्यो ,पाध्याभसवे बीजमाह-अत्रेति । परमाणुव्यतिरिक्तस्वे इत्यर्थः । अणुव्यतिरिक्तत्वव्यतिरेकस्य एकदेशव्या-एकदेश एव दृस्या

नित्यपृथिव्यादावेव . वृत्येतियावत् ।.भागासिद्धेः-उपाधिलक्ष

१४८
सटीकसाङ्ख्यतवकौमुद्यम् ।

णान्तर्गतस्य साधनाव्यापकवभागस्यासिद्धेरिस्यर्थः।।

 अत्र विचारयामः-“पर्वतो धूमवान्बद्धेःइत्यादाघद्रेन्धनादेरा भासतापत्तिः, तद्यतिरेकस्य पक्षाध्यापकवात् । नचेष्टापतिः ‘सा- ध्यव्यापकःइत्याद्युपाधिलक्षणस्य तत्र सवत् । उपाधनैर्य- दोषत्वाङ्गीकारात् । दूषकताबीजस्य व्यभिचारोनायकवादेस्स- एवच । पक्षपदस्य साधनपरत्वेपि उक्तदोषानुद्धरात् । न च सा धनव्यापक इयत्रैव तात्पर्यम् । तादृशार्थं तात्पर्यग्राहकमानाभावा- त् । लाघवात्तथैव वक्तव्यत्वापाताच । सप्रतिपक्षोन्नयकत्वपक्षे साधनव्यापकत्वस्याऽऽभासतप्रयोजकत्वाभावाच्च । व्यभिचरेन- यकवपक्षेपि ‘साध्याव्यापकः, ‘साधनव्यापकश्च' एवंरीत्याऽऽभा- सताप्रयोजकविभागसम्भवेऽसाधारणेत्यादिरीत्या विभागकरणा- नुपपत्तेः ।

 पूर्वसाधनव्यतिरेक:५। यथा-शर्करारसोऽनित्यवृत्तिर्गुणत्व व्, ‘रस निरयो रसनोन्द्रियजन्यनिर्विकल्पकविषयत्वाद्रसववत्’ इत्यादौ । न च घटादिवृत्तिरसे रसनेन्द्रियजन्यनिर्विकल्पकाविषयत्व सन्वाद्यभिचार इति वाच्यम् । तस्य गुणान्यत्वेन विशेषणीयत्वान् । ‘शर्करायां रसःइत्युपनीतभानाविषये शर्करयां व्यभिचारवारणाय निर्विकल्पकस्वेनोपादानम् । तच्च प्रकारभिन्नस्वम् । तेनऽऽशिकनि विकल्पकमादाय न दोषस्य तादवस्थ्यम् ।

 अत्र दीधितिकृत्-पूर्वेसधनव्यतिरेकवं चोपाध्याभासतामयोः जकम् , ‘अयोगलकं धूमाभाववदद्रेन्धनाभावात् ’ तत्र , ‘; ध्मा- भावदोन्हेइत्यादौ पूर्वसधनव्यतिरेकस्याऽऽद्रेन्धनादेः सदुपाधि वाव । परन्तु सप्रतिपक्षस्थले कथकसम्प्रदायवशात्तस्योपधित्वेन नोद्भावनमित्यत्रैव मूळतात्पर्यम् । कथकसम्प्रदायवंशदनुद्भावने बीजं-समतिपक्षमात्रोच्छेद पत्तिः, सर्वत्रैव समतिपक्षे पूर्वसाधन

न्गतिरेकस्योपाधितयोन्नाचनसम्भवादित्यर्थः ।

१४९
अनुमननिरूपणम् ।

अत्र विचारयामः-‘धूमवान्वनेःइत्यादिस्थापनायां यत्राभासवं, तत्र ‘न धूमवनद्रेन्धनाभावात्इत्यादिप्रतिस्थापनायां पूर्वसाधन व्यतरेकस्य साध्यव्यापकत्वनानुपाधित्वत् 'चेत् पूवंसाधनव्य तिरेक उपाध्याभास?' इत्यवं रीत्या यथाश्रुतमूलार्थसम्भवे ‘सस्म पक्षोच्छेदः-पूर्वेसधनव्यतिरेकस्योपाधिवेनानुद्भावने बीजंनतूप- भूयाभासस्वम्’ इति मूळतात्पर्यवर्णनं दीधितिकृतामसङ्गतमिव भा iते । उक्तरीत्या तदनुद्भवने उपाध्याभासत्वस्यैव नियामकत्व लाभात् । यदषि सप्रतिपक्षमात्रोच्छेदापत्तिः, तदष्यज्ञानविलुम्भि तम्, आभासस्थळ एव पूर्वसाधनच्यतेनैकरूपोपाधेराभासत्वेन सप्रतिपक्षसम्भवात् । मूले च ‘धूमवान्वहे'इत्यादिस्थापनायां ‘व- द्विव्यतिरेकः इत्येव कथनौचिस्यात् ।

 पूर्वसाधनव्याप्यव्यतिरेकः६ । यथा-अकर्तृकत्वानुमाने निस्य वदि, कादचिरकत्वेन किञ्चित्कालातित्वरूपेण सकर्तृकवस्था- पनायामिति शेषः । अकर्तृकवानुमाने ऽकर्तृकत्वसाधके प्रतिहे . तावजन्य इत्यर्थः । एतेन ‘क्षित्यादिकं सकर्तृकं कायेवात्'इत्यत्र स्थापनायमनित्यत्वस्य-भागभवदृत्तं कार्यत्वव्याप्यत्वेन नेित्य स्वं पूर्वंसाधनव्याप्यव्यतिरेको न भवति, एवं क्षित्यादिकं न स कर्तृकं शरीराजन्यत्वाद्योमवत्’ इयद क्षित्यादिव्योमान्यतरत्वा- वच्छिन्नसाध्यव्यापकं निस्यत्वं कादाचिकत्वाच्याष्यं सदुपाधिरे- वेति कथमाभासत्वम्'इति परास्तम् । तथा च क्षित्यादिकं सक तृकं कादाचित्कत्वात्इत्यत्र नित्यत्वं कादाचित्कत्वव्याष्यं, त- ह्यतिरेकश्च नित्यत्वमिति न पूर्वदोषः । 'क्षित्यादिकमकर्तृकमज न्यवा'इत्यादिप्रति हेतौ क्षित्यादिव्योमान्यतरत्वावच्छिन्नसाध्य- व्यापकं नित्यत्वं यथा ; तथा तदवच्छिन्नजन्यत्वरूप-साधतव्याः पकमपीति न सदुपाधित्व मिति न द्वितीयोषि दोष इति ।

 अत्र विचारयामः-"धूमवान्ववेधूमाभाववानार्द्रभनाभावात्,

१५०
सटीकसाङ्ख्यतवकौमुद्यम् ।

‘द्रव्यं सवत्' इदं न द्रव्यं गुणशून्यवत्इत्यादिप्रतिस्थापनायां ब दिव्याप्यधूमस्य,-सत्तच्याप्यकर्मान्पवादेरभावः। तथा क्षिस्यादिकं सकर्तृकं कादाचित्कवत्’ इदमकर्तृकमजन्यत्वादित्यादिप्रतिहृतौ नित्यस्वमित्येवमुक्तस्य सम्भवे ‘यथा ऽकर्तृकवानुमाने’ इत्यादि क्लिष्टकथनमसङ्गतमिव भाति ।

 पक्षविपक्षान्यतरान्यत्वमाभासताप्रयोजकं (१)न भवति ७ । ‘अयोगळकं धूमत्रद्वझRइत्यादौ हृद्योगालकान्यतराम्यत्वस्य सदुपाधित्वात् । न च कचिदित्यध्याहार्यम् । कूचिपदमसस्थाप नापर, सत्स्थापनापरं वा। नाद्यः । पूर्वोक्तदोषनुवृत्तेः । चरमे पूर्वोक्तदोषाभावे पि प्रसिद्धानुमाने पक्षसपक्षान्यतरान्यत्वसपक्षवि पक्षन्पतरान्यत्वादेरपि उपाध्याभासतया गणनापत्तेः ।

 पन्नतरसाध्याधारः ८ । यथात्रैव पर्वततरे वन्हिमम्-पक्षे तरयविशिष्टसाध्यवयमित्यर्थः । अत्रापि सस्थानाभिप्रायके कुचिपदमध्याहश्येम् । तेन ‘अयोगोलकं धूपवदोन्हेइत्यादावयो- गोलकेतरत्वविशिष्टधर्मववादेस्तदुपाधित्वेपि न क्षतिः।

 अत्र विचारयाम-पबेतरत्वविशिष्टसाधनाधारत्वपक्षेतरत्वविशि- घुसपक्षत्वादेरपि उपाध्याभासतया गणनापत्तिः । न चात्रव्यर्थविशे- यत्वम् । पक्षेतरत्वविशिष्टसाध्यवयमित्यत्रापि तत्सव ।

 न च (२)तनुरूपश्चेत्यनेन पक्षेतरत्त्रघटितवेन तुल्यो धर्मा न्तरोपीपथैकेन मूलन वदुक्तसर्वेषां गणनाकृतेवैौति वाच्यम् ९ । ‘पक्षेतरस्राध्याधारः इत्यत्र व्यर्थविशेष्यतया एतस्य पक्षेतरत्वे पयेघसने पक्षेतरस्ततुल्यवेश्येवं सर्वसङ्गहे असाधारणेत्यादि विशिष्यकथनासङ्गतेः । तदयं च-सत्प्रतिपक्षाश्रुनयनैषयिकरूप वैकरणेन बोध्यामिति ।

 (१) "पक्षविपक्षान्यतराभ्यः” इति सप्तम उपाध्याभास इत्यर्थः।

 (२}} ‘तनुख्यः' इति नवम उपाध्याभास इत्यर्थः। ।

१५१
अनुमाननरूपणम् ।

लिङ्गलिङ्गिग्रहणेन विषयवाचिना विषधियं प्रत्यपमुप लक्षयति । धूमादिघ्थाप्यो वह्नयदिव्पॅपक इति यः प्रस्थ यस्तपूर्वकम् ।

 थतु ‘गङ्गदेश्वराच।-नापि स्वाभाविकसम्बधो व्याप्तिः । स्वभवजन्यस्थे तदश्रतवादो वा ऽव्यास्यतिउपसेरेति । एतच व्याख्यातं-मथुरानाथभट्टचयैःस्वभाविकसवें हेि -हंदुस्वरूपज न्यत्वं, हेतुस्वरूपाश्रित्रं वF । आद्य 'द्रव्यं पृथिवी{'इत्यादौ पृथि वीत्वादिनिष्ठद्रच्छादिसामानाधिकरण्यस्य नित्यतयऽव्याप्तिः । द्वितीये ‘द्रव्यं सस्या'इयादों व्यभिचारिण्पतिरुपप्तिरित्याह-स्व- भावेति । स्वभावजन्यत्वे-नेतुस्वरूजव्यवे, तदश्रतत्व वा स्वभाविकपदार्थे इति शेषः । अव्याप्स्यतिव्यातेरिति । अव्याप्ति सहातिव्याप्तेरित्यर्थः, मध्यमपदलोपीसमासात् । अन्यथा-द्वन्द्व दैविध्येन द्विधचननपुंसकलिङ्गयोरन्यतरापत्तेः । 'तदाश्रितवाद’३ त्यादिपददनरोषिततवपरिग्रहः । तत्रापि द्रव्यं सवाइया दावतिव्याप्तिर्बोध्या, सत्ता थीं द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यस्याऽनारो- पितस्वादिति, ” तत्र । निरुषार्धक सम्बन्धस्यैव स्वाभाविकवा- भिधानात् ।

 तदुक्तं-तात्पर्यटीकायां वाचस्पतिमिश्नः। तथा हि-‘धूमादीनां वह्नयादिसम्बन्धः स्वाभाविकःन तु वह्नयादीनां धूमादिभिः, ते हि विनाऽपि धूमादिभिरुपलभ्यन्ते । यदा स्वाद्रेन्धनदिसम्बन्ध मनुभवति, तदा धूमादिभिः सह सम्बध्यन्ते । तस्माद्वह्नयादी नामद्रेन्धनाद्युपाधिकृतः सम्बन्धो, न स्वाभाविक , अत न ( नियतः । स्वभाविकस्तु धूमादीनां वह्नयादिसम्बन्धः, उपाधे रतुपलभ्यमानत्वादिति । अधिकं तु तन्निबन्धादावनुसन्धेयम् ।

 लिङ्गस्य करणस्वाभावादाह । लिङ्गलिङ्गिप्रहणेनेति ।

लिङ्गस्य करणत्वेऽतीतादि लिङ्गस्थळेऽनुमितिर्न स्यात्, अनुमिस्य

१५२
सधकसङ्ख्घतत्वकौमुद्यम्

लिङ्गिग्रहणं चाSSवतेनयिम् । तेन लिङ्गमस्यास्तीति पक्ष- धर्मताज्ञानमपि दर्शितं भवति । तद्याप्य ध्यापकभावपक्ष धमेतानपूर्वकमनुमानमेितेि-अनुमानसमिन्यं लक्षित म् । अनुमानविशेषांस्तन्त्रान्तरलक्षितानभिमतन् स्मा- रयति । द्विविधमनुमानमिति । तत् सामान्यतो लक्षितम नुमानं विशेषतस्त्रिविधम्-पूर्ववच्छेषवसामान्यतो दृ ष्टश्चेति । तत्र प्रथमं तं च द्विविधं -वीतमधीतं च । अन्वय- शुद्धेन प्रवत्तेमानं विधायकं वं तम् ।

व्यवहितपूर्वक्षणे लिङ्गाभावादिति भावः । व्याप्तिविशिष्टज्ञान सर्वोपि पक्षधर्मताज्ञानाभावेऽनुमित्यदर्शनादह । लिङ्गिग्रहणं चेति । तत्राप्यध्यापकभावेति । एतन्मते फलयोगव्यवः च्छिन्नस्यैव करणत्वादिति भावः । स्वमते प्रकरन्तरेण वक्तव्य वाद ह। तन्त्रान्तरलक्षितमिति । तच्छब्दर्थमाह । सामा न्यत इति । ‘तत्रान्तरलक्षितान्इति यदुक्तं, तद्दर्शयति । पूर्व वदेत्यादिना । स्वमतेन विभागमाह । तत्रेति । तत्र-सामा न्यविशेषरूपेषु मध्येदं प्रथमं-सामामान्यतोलक्षितं यदनुमानंतत् । पूर्ववदादेः प्राचीनसाड्ख्यीयसञ्ज्ञान्तरमाह । वीतमवीतंचेति ।

 केचित्तु-tतत्र-पूर्ववदित्यादिषु मध्ये प्रथमं-पूर्ववत् द्विविध म्'इत्याहुः, तन्न । तथा सति प्रथमं वीतंद्वितीयमपीतमित्येव कथ नापत्तेः, द्वयोः सञ्ज्ञायान्तरविधानात्-अपरश्च वीतं सामान्यतोदृष्ट- मिति चरमस्य धीतान्तरभावकथनासङ्गतेश्च, स्मारयतीति कथनासङ्ग तेश्च। ‘एवभिमतान्इत्यपपाठः। तथाचानुमानं द्विविधम्-वी - तमधीतं च । अवीतं शेषवत् । वातं द्विविधम्-दृष्टस्वलक्षणसामान्य विषयमदृष्टस्वलक्षणसमान्यविषयं च । आद्य-पूर्ववत् । चरम-समा न्यतोदृष्टमिति । अयमर्थस्त्वग्रेस्पष्ट एव । अन्वयमुखेन-अन्वयसह

चरग्रहजन्यस्याप्तिग्रहस्वेन । प्रवर्तमानम्-अनुमिति जनकम् ।

१५३
अनुमान निरूपण श् ।

व्यतिरेकमुखेन प्रवर्तमानं निषेधकमधीतम् |

 तञ्जावीतं शेषवत् । शिष्यते परिशिष्यते इति शेषः स एव विषयतया यस्यास्यनुमानज्ञानस्य लच्छेषवत् । यदाहुः-‘प्रसक्तप्रतिषेधे, अन्यघ्रप्रसङ्गात् शिष्यमाणे सम्प्रत्ययः परिशेषः” इति ( वात्स्यायनन्यायभाष्यम् अ० १ आT० १ स्० ५) अस्य चाऽवीतस्प व्यातिरेकिण उदाहरणमग्रेऽभिधस्यते ।

 वीतं वेध-पूर्ववत् सामान्यतो | दृष्टं च । तत्रैकं

व्यतिरेकमुखेन-हपतिरेकसहचारमात्रग्रहजन्यव्याप्तिग्रहत्वेन । निषेधक -- अप्रसिद्धसrध्यकम् । तत्र संमतिमाह । यदाहु रिति । यथा इच्छादयः कचिदाश्रिता गुणवबृषदिवदित्यादौ गुणत्वेन पृथिव्यादिकार्य–शरीरेन्द्रियाद्याश्रितवप्रसक्तौ अधि करणाप्रत्यक्षस्वेन तन्निषेधे दिङ्लादिगुणानामतीन्द्रियतया तदा श्रितवप्रसङ्गात्-अप्रसक्तेः शिष्यमाणे बुड्याश्रितत्वे सम्प्र त्यय-प्रमरूपः, स यस्यानुमानस्य प्रतिपाद्यतया अस्ति, तच्छै- षवदित्यर्थः । न च पुरुषाश्रितत्वमेव परिशिष्यते, असङ्गी- व्यमित्यादिश्रुतेः, कामः सङ्कटप इत्यादिश्रुतेश्च । असद्- करणrदित्यायययमेतदुदाहरणस्यावयवक्तव्यवादाह । अग्रे ऽभिधास्यते इति । न पटस्तन्तुभ्यो भिद्यते तन्तुधर्मत्वात् , इह यद्यतो भिद्यते तत्तस्य धर्मो न भवति यथा । गौरवस्येत्यादौ (नवमकारिकायाम्) }

 यतु-अने-‘सामान्यतस्तु दृष्टा’इति ६ आर्यायामि- य इति । तत्र । तत्र-उपलक्षणं चैतच्छेषवत इत्यपि द्रष्टव्यम् इति कथनेप्युदाहरणानुक्तेः । असकरणद्-ि स्याद्युपसंहारे (नवपकारिकाय) तान्येतान्यभेदसाधना

न्यधीतानीत्युकेश्च । महानसादौ प्रसिद्धस्य यदानसीय

१५४
सटीकसाइख्यतत्वकौमुद्याम् ।

दृष्टवलक्षणसामान्यविषयं यत्तत्पूर्ववत् , पूर्ब-प्रसिद्धं दृष्टस्वलक्षणस लान्यलिति थाय , तस्य विषयत्वेन स्त्यनुमानज्ञानस्येति पूर्ववत् । यथा धूमrत् बहित्य सामा न्यविशेषः पर्वते ऽनुमीधते, तस्य वह्नित्वसामान्यविशे- षस्य स्वलक्षणं वह्निविशेषो दृष्टो रसवस्याम् । अपरं च वीतं सrअन्यतो दृष्टम्-अदृष्टस्वलक्षणसामान्थविषयम्। यथेन्द्रियविधूयमनुमानम् । अत्र हि रूपादिविज्ञाननां

वन्देरनुमानविषयवासम्भवादाह । दृष्टेति । दृष्टं च तत् स्वलक्षणं च दृष्टस्वलक्षणं , स्वलक्षणं च-वह्नित्वषच्छत्रमहनसा दिवृत्तित्वविशिष्टो महानसीयवह्निव्यक्तिविशेषः, तस्य सामान्यं तज्जातीयं-बह्वािघच्छिन्नम्। विषयत्वेनेति । सध्यतयेति शेषः । तथा च प्रत्यक्षीकृतजातीयप्तध्यकमित्यर्थः । उदहरणमाह । यथा धूमादिति । वहिषलामान्यविशेषः-वह्निवाच च्छिन्नपर्वतीयवन्हिव्यक्तिविशेषः ।

 स्वं-सामान्यं लक्षयतीति स्य लक्षण-ठयक्तिः, दृष्टा स्वल क्षणा यस्य तत्, तच्च तत् सामान्यं च तत्तथ, तत् त्रिषयो यस्य तदिति विग्रह इति कश्चित् । तचिन्यम् । चिन्ताबजन्तु-अनु- मितव्यक्तिविशेषविषयवभावपत्तिः । स्वलक्षणपदस्य स्वयमेवार्थं दर्शयति । तस्येत्यादिना । वह्निधिशेषः-वह्निस्वावच्छिन्न मइनसीयचह्निव्यक्तिविशेषः । अपरस्य बीतसंज्ञकस्य-समान्यतो. दृष्टस्य लक्षणमाह। अदृष्टेत्यादिना । न दृष्टं प्रत्यक्षेण तत् अदृष्टं, अदृष्टं च तत् स्त्रलक्षणं चाऽदृष्टस्वलक्षणं,तस्य समन्यं यज्जाती यं, तत् विधयो यस्य साध्यतयाऽनुपनस्य तत् अद्वप्रस्त्रलक्षण खामान्यविषयम् । तथाचाऽमयभीक्रुतजातीयसायकमित्यर्थः । उदाहरणमाह । यथेन्द्रियविषयामिति । तदेवोपपादयतिं । अत्र

र्हति । अस्र-अनुमाने ।

१५५
अनुमाननिरूपणम् ।

क्रियास्वेन करणवस्वमनुमीयते । यद्यपि करणयसाः मान्यस्य छिदादौ थास्यथि स्वलक्षणमुपलब्धा, तथा Sपि यज्जातीयं रूपादिशने करणवत्वमनुमीयते तज्जाती- यस्य करणस्य न दृष्टुं स्8छलेण प्रत्यय इन्द्रियसंयं हि तत्करणम्, नचेन्द्रियबलनाघस्थ स्वलक्षणमिन्द्रि यविशेषः प्रयक्षगोचरे ऽयग्दृश ( , यथा वह्नित्वसामा- न्यस्य स्वलक्षणं वह्निः । सो ऽये पूर्ववतः सामा- न्यतो दृष्टtत् सत्यपि घातयन तुल्यत्वे धिशेषः ।

अनुमीयते इति । प्रयोगस्तु-रूपादिज्ञानं सकरणकं क्रि यास्यात् छिदिवदिति । न चे ज्ञानस्य क्रियास्वभाव जैवसिद्धिरिति शम्स्त्रमताभिप्रायेण तथाभिधानात् । नन्वत्रा पि पे सकरणकत्र सामान्यस्य स्वलक्षणात्रिशेषो वास्यादिकरणकस्व- रूपाश्छदद प्रसिद्धस्तत्कथमस्य दृष्ट स्वलक्षणसमन्याद्भिन्नत्व मित्याशङ्कते । यद्यपीति । अत्रेन्द्रियजातीयकरणकत्वस्य सा ध्यतया तत्करणकत्वसामान्यतयांशेषस्याऽस्मदTदेशत्यक्षा चरषदित्यभिप्रायेण समधत्ते । तथापीति । करणस्य सामान्यवि- शेषवस्य वस्यदावभेधन तु सकरणकत्वस्य सध्यस्य करणे एव प्रर्यवसानामित्यभिप्रायेणेति बोध्यम् । व्यतिरेकदृष्टान्तमाह । यथेति । पूर्ववतः सामान्यतोदृष्टीनेदकं रूपं दर्शयति । सोयमिति । तत्पदेन-अनुपदोक्तदृष्टस्त्रलक्षणसामान्यसध्यकत्वं ते । तस्य । च विशेष इत्यग्रिमेणान्वयः ।

 सोयं-सपक्षे साध्यदर्शनरूप इति कश्चित् । अन्ये तु सोयम्- अदृष्टस्व लक्षणात्मक इत्याहुस्तम । सामान्य तोदृष्टादितिपञ्चम्यनुपपत्तेः । पञ्चम्ग्राः षष्ठयर्थं तु नायं दोषः ।

 परे तु सामान्यतोदृष्टात्- अदृष्टस्वलक्षणसामान्यांवेषयत् सयं

सपक्षे दृष्टस्त्रलक्षणात्मकोऽपरवीतस्य पूर्ववत विशेष इत्यर्थ

१५६
सटीकसाङ्ख्यतरवकौमुद्यम् ।

अत्र च दृष्टं दर्शनम् , सामान्यत इति सर्वविभक्ति कस्तसिः । अदृष्टस्वलक्षणस्य सामान्यविशेषस्य दर्श नं-सामान्यतो ऽदृष्टमनुमानमित्यर्थः ।

इत्याहुः । सामान्यतोदृष्टपदाददृष्टस्वलक्षणसमान्याविषयमि त्युक्तोऽर्थो न छथते, अत उक्तार्थपरत्वं शक्त्यैव दर्शयति । अत्रं च दृष्टमित्यादिना । सामान्यतो ऽदृष्टमित्यत्रऽकारप्रश्लेषाभि प्रायेण प्रकृतमुपसंहरति । अदृष्टस्यलक्षणस्येति ।

 ननु तच्चानुमानं त्रिविधं, केवलान्वयिकेवलव्यतिरेक्यन्वय ञ्यतिरेकिभेदात् । तत्र केवळान्वयसाध्यकानुमानत्वं केवळान्विर्य नुमानस्वम् । साध्ये केवलान्वयिस्वं च-अन्योन्याभावमतियो गितानवच्छेदकस्वम् । तादृशं च साध्यं-वाच्यवादिरेव, तंज़े तुरेवाऽत्र लक्ष्यः । संयोगाभाववान्मेयत्वादित्यादौ नाऽव्याप्तिः अन्योन्याभावस्य व्याप्यवृत्तित्वाभ्युपगमात् । अनुमित्यव्यव हितसमानाधिकरणनिर्णयविषयतानवच्छेदकव्यतिरेकितघउँछेदक धर्मावच्छिन्नसाध्यकानुमानत्वं केवलव्यतिरेक्यनुमानम् । लक्ष्यं चेतरभेदर्थानुमानम् । न च ‘‘कवळव्यतिरेक्यनुमानमेव न संभवति, व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानमेवानुमितिहेतुःप्रकृते च व्य तिरेकसहचारेण साध्यभवे हेत्वभावमात्रव्याप्तिर्युह्यते हेतौ च पक्ष- धर्मताग्रह इति अनुमितिकारणाभावेनानुमितेरसम्भवात्”इति वा चयम् । अनुभवबळेन साध्याभावव्यपकीभूताभयप्रतियोगित्वरूप व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्यानुमितिहेतुवाभ्युपगमेनोक्तदोषाभावात् ।

 स्वाश्रयाभवव्यापीभूताभावप्रतियोगिस्वसम्बन्धेनाऽन्वयः व्याप्तिसस्यादेष न दोषः इत्यपि कश्चित् । न च “तत्र साध्यं प्रसिद्धमसिद्धं वा | ? नाद्यः । । अन्वयव्याप्यैव नि हे व्यतिरेकव्यप्तर्वैयथ्यपचेः । न द्वितीयः। साध्यतावच्छेदका-

धच्छिन्नप्रसिद्धिं विना तह्यतिरेकाप्रसिद्ध”इति वाच्यम् । पूयि

१५७
अनुमाननिरूपणम् ।

सर्वं चैतदस्माभिन्द्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायां (अ० १ आ• १२ सू• ५) व्युत्पादितमिति नेहोक्तं विस्तरसयात् ।

 भघजकपृष्ठशब्दश्रवणसमनन्तरं प्रयोज्यवृद्धप्रभृति- ख्यामितरभेदसाधनप्रकारस्यान्यत्र प्रसिद्धः । न पटस्तन्तुभ्यो भिद्यते तन्तुघभैरवादित्यादौ साध्यस्य प्रसिद्धत्वेपि तत्र हेयभावे नान्वयव्याप्स्यसम्भवात् । अनुमित्थव्यवहितसमानाधिकरणनिर्ण यविषयताषच्छेदकव्यतिरेकितावच्छेदकधर्मावचिछन्नसाध्यकानुमा- नवं अन्वयव्यतिरेक्यनुमानम् लक्ष्यं चास्य वह्निमानधूमादित्य दि । तथा चानुमानस्य त्रैविध्यसम्भवे त्रैविध्यकथनमसङ्गतम् । अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेषवरसामान्यतोदृष्टं चेति न्याय–(अ० १ आr० १ स्० ९) मूत्रविरोधश्च । किं च पूर्ववद्भिस्यादेः पूर्वं कारणमस्याऽस्तीत्याद्यर्थः प्रती- पते न तु पूर्वोक्तार्थ इत्याशङ्काह । सर्व चैतदिति । सा- धारणादिसङ्गाइकव्यभिचारिवादियत् अन्वयव्याप्तिपस्वरूप-धी- तत्वस्य केवळान्वय्यन्वयव्यतिरेकिसङ्गराइकस्य सम्भवे त्रैविध्यकल नाऽन्याय्येति मनसि निधाय-पूर्वेण तुल्यं वर्तते इति पूर्व चव, क्रि. यातुल्यताय च वतिः, सामान्यतो दृष्टमित्यतो दृष्टपदं सम्बध्यते । एवं च पूर्वस्-अन्यतरदर्षनेन सह यत्रान्यतरदर्शनं दृष्टान्तधर्मिणि, ततः पक्षेऽन्यतरदर्शनेन-साधनदQनेनाऽन्यतरस्य-साध्यधर्मस्य दर्शनमनुपानमनुमिपास्मकं ज्ञानमिति भवति क्रियातुध्यतेत्या दिरीत्या तत्र व्युत्पादनादिति भावः ।

 अनुमानानन्तरं शब्दनिरूपणे उपजीवकस्वरूप-सङ्गतिं दर्श यति । शब्दश्रवणसमनन्तरेति । प्रयोजकयुद्धोश्चरिते स्यादि । तया च घटमानयेति प्रयोजकवृद्धोच्चरितशब्द

श्रवणानन्तरं घंटानयनप्रवृत्तस्य प्रयोज्यवृदस्य दानयनरूप चे

१५८
सटकसङ्ख्यतरवकौमुद्यम् ।

हेतुज्ञानानुमानपूर्वकस्वाच्छर्दार्थसम्बन्धग्रहस्य, स्वा- र्थसम्बन्धज्ञानसहकारिणश्च शब्दस्यार्थप्रत्यायकवाद

ष्टमुपलभ्ये-इयं चेष्टा यन्नजन्या चेष्टत्वात् अस्मदीयहितादित प्राप्तिपरिहारानुकूलक्रियारूप-चेष्टावदिति तदनुकूलप्रयत्नरूपप्रवृ त्तिमनुमय-सा प्रवृत्तिज्ञों नजन्या प्रवृत्तित्वादस्मदीयप्रवृत्तवदिति तत्कारणभूतं ज्ञानमनुमाय-इदंशनमेतद्वाक्यजन्यमेतद्दिनऽसवे सति सत्वादिति उक्तवाक्यजन्यत्वमनुमाय-पुनर्घटं नय गामानये त्यादिशब्दश्रवणानन्तरं प्रवृत्तं • दृष्ट्वाऽऽवापोद्वापाभ्य घटपदं घटे शुक्लमानयपदमानयने शक्त ‘लक्षणग्रहजन्यशक्तिभ्रमाजन्धृत च्छाब्दधीजनकत्वात्संमतव , इत्यादिरीत्या बालो घटादिपदस्य शक्तिं गृह्वाति । तीरे प्रयुज्यमाने गङ्गापदेशक्तिभ्रमेण पटे प्रयुज्यमाने घटपदे (अपभंशे) व्यभिचारवारणाय लक्षणाग्रहजन्य शक्तिभ्रमाजन्येति । एवं रीत्याऽनुमानपूर्वकत्वं शब्दार्थलस्ब- 7धग्रहस्येत्यर्थः । न च शक्तिग्रहस्यानुमानपूर्वकत्वेपि शाब्दबोधे ऽनुपयोग इत्याशङ्काह । स्वार्थसम्बन्धग्रहेत्यादि । स्वस्यार्थान सम्बन्धः स्वर्थसम्बन्धस्तस्य ग्रहः सहकारी यस्येति विग्रहः ।

 प्रभाकरास्तु-"व्यवहरदेवघा व्युत्पत्तिः । उपायान्तरस्य तदधीनत्वात् सा च कार्यान्विते एव । न च घटोद्वपस्थले शुद्धघ >. स्यैव विषयत्वात्तत्रैव शक्तिरावश्यकीति वाच्यम् । कार्यत्वमविषयी छप घटाद्याचार्पस्थळे घट्वुळ्यनुदये उद्वपस्थलेषि कार्यान्वित घटस्यैव विषयस्वाङ्गीकारात् । तथा च बलादिपदं कार्यान्विते शक्तं, नियमेन तदभिधायकस्वात्संमतवन् । घटादिपदं न कार्यान-- विते गृहीतसम्बन्धं तत्र वृद्धेरपयुज्यमानत्वात्, सम्बन्धग्राहकप्रयो- ज्यवृद्धप्रवृत्तिरूपसामग्न्यभावाच्च । नच इयं प्रवृत्तिः कृति साध्यस्वरूप-कार्यत्वप्रकारकज्ञानजन्या स्वतन्त्रमवृत्तित्वात् अस्म

दीपप्रचलिब, इत्येवंरीत्या कार्यान्विते शक्तिच-इयं प्रः

१५९
शब्दनिरूपणम् ।

मानपूर्वकत्वभित्यनुमानानन्तरं शब्दं लक्षयति

वृत्तिरिष्टसाधनताशनजन्या र स्वतन्त्रप्रवृत्तियदस्मदयप्रवृत्तिव- दितीष्टसाधनताज्ञानमनुमाय तदन्वितेऽपि शक्तिप्रसङ्गः' इति वाच्यम् । इष्टसाधनतालिङ्गककृतिसाध्यताज्ञानस्यैव तन्मते प्रव- तंकवत् । न च ‘एवं यद्यस्य बोधकं भवति असतिबाधके तत्तत्र शक्तमिति सामान्यस्थस्य घदिपदानां कार्यताविशिष्घटन यनादिकार्यं शक्तिव्युत्पादनेऽपि कार्यान्वितघटादौ शतयव्युत्पाद नाव कार्यान्विते शक्तिरिनि प्रतिज्ञाविरोधः इति वाच्यम् । का थैवविशिष्टघटानयनादिकार्यज्ञानस्य कार्यान्वितघटविषयकत्वेऽप्र तिज्ञाविरोधात् । नचैवं घटपदेनैव कार्यान्वित घोषस्थापने आन यनादिपदं ठपर्यमिति वाच्यम् । कार्यवेन कार्यान्वितघटस्थाप नेऽपि बिशेषकावेळभाय तदुपादानस्य सार्थकस्वात् । न च घ. टमानयेत्यादौ आनयनादि पदानां कार्यव।चकन या स्वन्वयास म्भवेन कार्यान्तरस्य चाऽभावेन कार्यान्वितस्त्रार्थबोधकत्व- भाषा-कथं तेषां कार्यान्विते शक्तिग्रह इति वाच्यम् । ‘कार्या न्विते’इत्यनेन कार्यान्वयशालिनो विवक्षितत्वात् । न च घटादेः कर्मवेऽन्वयात्-कथं सर्वेषां कार्थेऽन्वय इति वाच्यम् । साक्षात् परम्परासाधारणाऽन्वयस्य विवक्षितवान् । घठकर्मस्वमानयेत्या- दिनिराकाङ्कादिपदसमुदायादपि शाब्दबोधापत्तिः-इत्यपि न श म् । आकाङ्कादेरपि सहकारिवकल्पनात् । न च ‘यं प्रवृत्तिः कृतिसाध्यस्वरूप-कार्यत्वप्रकारकज्ञानजन्या, इत्युक्तरीत्या कार्यत्व ज्ञानस्य प्रवर्त्तकतया कार्यान्विते शक्तिः स्यात्, न तु काया न्विते, तज्ज्ञानस्याऽप्रवर्त्तकंवान्इति वाच्यम् । कार्यान्विते श- क्तिरित्यादौ कोयैपदस्य भावव्युपस्या कार्यान्विते शक्तिरित्य भ्युपगमात्"इयाहुः । तन्न । कार्येतावाचकाली फुलोतव्यपञ्च-

मलकारा (लेड़ा) दिविधिप्रत्ययसमभिव्याहारादेव कार्यत्वान्वित

१६०
सटीकसाह्रूयतवकौमुद्यम् ।

श्रीनिर्वाहे न तत्र शक्तिकल्पना । गौरवतयोक्तनुमानस्याऽप्रये जफरखान् । एतेन ‘अन्वितमात्रे एव शक्तिः, कार्यत्वनिवेशे गौ रवा’ इति परास्तम् । प्रकारान्तरळभ्येऽपि शक्तिकल्पने-‘अन- न्यलभ्यो हि शब्दार्थःइति न्यायाविरोधापतेः । अन्यथा तव मते व्यक्तावपि अऊिल्पनापत्तेः । शब्दमात्रस्यैव तव मते कार्ये चर्चेतशक्तकरवंन कार्यत्वान्वितज्ञानस्यैव च शब्दहेतु- तया विधेरिव शब्दसामान्यस्यैष कार्यत्ववचकपदत्वत्- सिदार्थपुराणानां कार्यस्मंघांचक-लिङदिपदसमभिव्याहारसंयु- काऽप्रमाणभाचपत्तेभ: सिद्धार्थेsपिव्युत्पत्तिसम्भवाच । तथा हि ।-स्वभाषण-अनुपछधचैत्रपुत्रजन्मा बाळ-तादृशेन वाच शरेण सह चैत्रसमीपं गत-‘पुत्रस्ते जात'इतिचाचीहारोक्तपदनि- चपभषणसमनन्तरं चैत्रस्य–'अयं हर्षवान् विहसितवदनत्वात् मद्'इति दीपपत्तिमनुयाय, अतश्च 'इयं प्रियार्थावगतिहेतुका हर्षोत्पत्तिस्त्राव संमत त्र’इति प्रियार्थावगतिमवगम्य तस्याश्च कारणविशेषाकाङ्कायां ‘पुत्रस्तेजात 'इति वाक्यस्प-'इयमवगति रेवदाक्पजन्या एतद्विनाऽसर्वे सति तत्सव' इत्यनयव्यतिरेका भ्य तद्धेतुस्वमध्यवस्यति । ततश्चऽऽवापोद्वापाभ्य पदान्तर मदोषपूर्वपदानुच्चारणाभ्यां-अवधूतशक्तिकतज्जातपदघटितधुत्रादि पदान-छोकाचारपरिभ्राप्तपुत्रजन्ममात्राव्यभिचारिणा-वत्पदाङ्क तपटप्रदर्शनछिन ‘पुत्रजन्मबंधनार्थमहङ्गच्छामि’इति वाच रोक्तस्मरणेन च हर्षतुप्रियार्थावगतौ मियासुखप्रसवद्रव्यलाभा थविषयकत्वावगतौ ततः ‘इयमवगतिस्तनयविषया इतराविषय- कस्वा संमत वत्’इत्यत्रगम्य ततः पुत्रपदं तनये शक्तं असति था धके तद्धधकत्वात्इत्येवं रीत्या तनयादौ शक्तिमवधारयति । पुत्रजन्मनाव्यभिचारिवृद्धिश्रद्धादिक्रियविशेषदयनात्-पुत्रजन्प

शचाऽनुपानसम्भवा । तथा ‘देवदशः कामैः स्थास्यापोदनं

१६१
शब्दनिरूपणम् ।

“आसश्रुतिराप्तवचनं तु”इति । आप्त वचन मिति लक्ष्यनि दंशःपरि टं लक्षणम् । अप्त युक्तेति यावत् । आस चासौ श्रुतिश्चेति अप्तश्रुतिः । श्रुतिः-वाक्यज-

चति’ इति वर्तमानार्थनिष्ठपि प्रयोगे व्युत्पत्रकाष्ठपदव्यतिरिक्तपद- विभक्तयर्थोऽयुषश्नकाष्ठप्रातिपदिकार्थः-‘पचत’ इति प्रसिद्धार्थपद- समभिव्याहरण 'यत् पाके करणं तत् काष्ठशब्दप्रतिपाद्यम्इप- वगम्य प्रत्यक्षेणन्धनान करणभघमवगच्छन् काष्ठपदस्येन्धने शक्तिं व्युत्पद्यते । प्रयोगश्चात्र भवन्त–विवादपदनि निय मेन न कार्यान्वितस्यार्थसमनि पदत्वत् कार्यपदव’ । का यदिपदेषु सिद्धसाधनवारणय-विवादेति । यदा । योग्यैतरपद- नुप्रवेशस्तद। कार्यान्वितस्त्रार्थसमर्पवत्रमप्यस्तीति तदभावसाधने बधस्तद्यथावृत्त ये-नियमेनेति विशेषणम् । विपर्यये कार्यपदसम न्वितपदानां कार्यान्वितपरस्वे पयोयत्वप्रसङ्ग बाधकः ।

 एतेन-'इदमनुपपनं सिद्धसधनत्वात् कार्यान्वितमात्रे साम पुंस्याऽनङ्गीकारात्, किन्तु अन्वितकार्यं कार्यान्वियिनि वा तद् श्रयणात्' इति परास्तम् । अन्वियिनि शब्दसमये सति ‘कार्या वयिनि’ इति वक्रोक्तेः केवलकण्ठशोषकरत योपेक्षणीयस्वच्च । न । च ‘अन्वयिनि'इस्येवास्स्विति वाच्यम् , गौरवात् ।

 यज्ञ-कार्यपदव्यतिरिक्तानां कर्यान्विते सामथ्र्य कार्ये- पदस्य तु स्वरूपेऽन्यान्विते वेति प्रयोजकंदोविध्याकारे गौ र्वप्रसङ्गात्-योग्येतन्वि समर्थमित्येकमेव प्रयोजकमुषदेय मिति बदतो वेदान्तिनः प्रति सिद्धसाधनम्”इति । तत्र । योग्या यान्विते सामंथ्र्यमङ्गीकुर्वतांमध्यन्यपदार्थानामनन्त्येन तदषिता नामनन्त्–पदसामर्थथस्यै बहुविषयताया दुष्परिहरत्वात् ।

 आप्त-परम्पराप्राप्ता । अनेनापैरुषेयत्वं सूचितम् । स्वमते

फलऽयोगव्यवछि अस्य करणत्वादाह । श्रुतिरित्यादि ।

१६२
सटीकसाख्यतत्वकौमुद्यम् ।

नितं वाक्यार्थज्ञानम् ।

 तच्च स्वतः प्रमाणम् । अपौरुषेय वेदवाक्यजनितत्वेन सकलदोषाशङ्काविनिर्मुक्तं(१) युक्तं भवति । एवं वेदमू लस्मृतीतिहासपुराणवाक्यजनितमपि ज्ञानं युक्तं भवति।

 आदिविदुषश्च कपिलस्य कल्पादौ कल्पान्तराधीत- श्रुतिस्मरणसम्भवः, सुप्तप्रबुद्धस्येत्र पूर्वेद्युर वगता नाम धूनम परेद्युः। तथा च-आवट्यजैगीषव्यसंघदे भगवान् जैगीषव्यो दशमहाकल्पवर्तिजन्मस्मरणमात्मन उवाच ‘दशसु महाकल्पेषु विपरिवर्तमानेन मया” इत्यादिना ग्रन्थसन्दर्येण ।

अपौरुषेयेति । अपौरूषेयत्वं तु सजातीयोच्चारणपेक्षोच्चरणविषय- त्वम् । सकलेति । दोषा-विप्रलेखाकरणपादवदय , तद्र- हितम् । युक्तं भवतीति । अबाधितार्थविषयं भवतीत्यर्थः । श्रुति(पृ० १६१ पं० ४) ग्रहणेनेतिहासादीनां वेदमूलकस्वेन लौ किकत्र क्यानां तु प्रत्यक्षानुमानादिमूलकत्वेन प्रामाण्यमिति सूचि तम् । तदेव दर्शयति । एवमित्यादिना ।

 केचितु-‘यथार्थज्ञानघानाप्तःभूयते इति श्रुतिः-वत्रयम् । तथा चरुक्तवक्यवं लक्षणं पर्यवसितम्इत्याहुः ।

 ननु गतकल्पीयखेदस्मरणमस्मदादीनां न सम्भवस्या शाह । आदिविदुषश्चेति । विदुषः सर्वज्ञस्येपर्युः । ‘ऋषिं प्रस्तं कपिलो यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति'२०५२इति श्रुतेः। अत्रेश्व रप्रतिषेधस्यैश्त्रयैवैराग्यधर्थमनुवदन्न विरोधः । अन्यथा लो- कायतिकमतानुसारेण नित्यैश्वर्यं न प्रतिषिध्येत तदा पूर्ण निर्य नदोषेदत्रयेदशेनेन तत्र चितवंशत वयसप्रतिबन्ध पत्तेः । तत्र. कैमुतिकन्याय महि । तथा चेति । यदि योगीन्द्रस्य

 (१) विनिर्मुक्तेरितिपाठः ।

१६३
शब्दनिरूपणम् ।

अ{प्तग्रहणनाSयुक्तो शाय भेछुनेग्रन्थकृतीसर मोचकादीनाम्-आगमभासः परिहृता भवन्ति । अयु क्तत्वं चैतेषां विगानात्

जैगीषव्यस्य वहुकल्पानुभूतविषयस्य स्मरणं सम्भवति तदा किमुत सर्वज्ञस्येश्वरस्येत्यर्थः । अयुक्तः-बाधितार्था विषयाः । शाक्यभिवादये-वैनाशिकाविशेषाः । आगमाभासाः आगमवदभसन्ते इत्यमाभासः । तत्र सादृश्यं तु-अज्ञातदोषः कस्वम् । अयुक्तस्वे तु विगानं-श्रुत्यादिविरुद्धत्वं हेतुः, तदेव(६ । विगानादित्यादि । विगानं तु-बौद्धस्य चारः शिष्या भवन्ति सत्रान्तफवं भाषेकयोग।वरमाध्यमेकःतत्र प्रत्ययवचनादथ ऽनुमेय इति सौत्रान्तिकःप्रत्यक्ष इति वैभाषिकः, इति आधये- रवन्तरमतभेदेपि सर्वांस्तित्ववादिनौ,तृतीयस्तु त्रिज्ञानास्तित्ववादी, चतुर्थस्तु सर्वैश्यस्व वद' इति । नचश्वरसवादिमतभेदेन विगमनं तव मतेप्यस्तीति वच्यम् । सेइनरवादे एव तात्पर्योपपाद- नेन विगानाभावात् । न च तन्मतेपि हीनमध्यमोत्तमशिष्यभेदेन म- तभेदोपपस्या शून्यरूपैकतवे एव पर्यवसानान्न चिगानरूपदोष इति वाच्यम् । प्रमाणविरोधस्यैव मुख्यहेतुत्वात् । न च सर्वस्य सदभिः मतस्य ‘‘नेहनानास्ति किञ्च न, अस्थूलमनणु”इत्यादिनिषेधादसदेव परमार्थ इति औतपक्षे निर्णीते स्त्रीनgन्तेन जाग्रप्रपञ्चस्य मिथ्या स्वावगमे तद्रहिप्रत्यक्षप्रमाणविरोधोऽकिञ्चिस्कर इति वाच्यम्।‘स- न्गूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदयतनास्तस्मातिष्ठः” इयादिश्रु- तिविरोधात् । शून्यबादे पूर्वोक्तश्रुस्तास्पर्याभावात् । यदीदं सर्वं शून्यमेव स्यात्तर्हि वन्ध्यापुत्रवदपरोकं न स्यात् । न चाऽविद्यया तत्सम्भनः। तव मते आवरणीयरूपभावेन निरधिष्ठानंझपरोक्षभ्र मासम्मघात् । खे शुण्डकभ्रमस्यापितेजोऽवयवाधिष्ठितस्वात् । न च

शून्यमेव तदधिष्ठानम्, तत्तादरम्येन प्रतीयापत्तेः । न च स्यामः

१६४
सटीकसङ्ख्यतत्वकौमुद्यम् ।

विच्छिन्नमूलवत् प्रमणधिरुद्ध।थभिधानाच कै श्चिदेव म्लेच्छदिभिः पुरुषापसदैः पशुप्रायैः परिग्रहद् योद्धव्यम् ।

रजतादौ तन्निषेधे च शुक्तिकाद्यधिष्ठानस्य शुक्तिकाद्यवश्वदर्शनेन सदधिष्ठानक एव भ्रमः सदवधिक एव निषेध इति नियमेनभाव इति वाच्यम् । जागरणे स्वाधिष्ठामादेर्दर्शनेन निरधिष्ठानादेद- शैनेन थ स्वप्नेपि तथाकल्पनात् । न च ‘स्वप्न- रजतादे सधिष्ठानस्वकरपना न सम्भवति, दूरदेशस्थ शुक्त्यादेरसंनिकृष्टतया तदधिष्ठनवासम्भवन्-देशविशेषस्यैवाधि ४|नतयपलभ्यमानत्वेन चेतनस्याप्यधष्ठानत्वासम्भवात्प्रत भासिकदेशस्यापि पूर्वकाकीमवाभवेनाधिष्ठानत्वासम्भवात्इति वाच्यम् । चैतन्ये देशविशेषविशिष्टवेन स्त्रष्नजतादेः कल्पः मेन देशविशेषाधिष्ठितत्वेन प्रतीयुषपत्तेः । न च चैतन्यस्याधिष्ठा नषीरे भ्रमे शुक्त्यदिवसमान्यरूपेण भानपत्तिरिति वचय म् । सन् घट इत्यादिवत् सद्रजतमियदिप्रतीतेः । न चैवं ‘सधीः । स्वप्नो भूत्वेमं लोकमनुसञ्चरति’इति श्रुतिविरोधपत्तिरिति वक्ष्य म् ।'दशभिःसह पुत्रैश्च भारं वहीत गर्दभी’इत्यत्र पुत्राणां भरानन्व- यवदन्तःकरणस्य कार्येऽन्वयेनोक्तश्रुतेस्तद्विशिष्टं तात्पर्याभावात् । अत एवाहं सुखीत्यादिवदई रमतमित्यादि न प्रतीयपत्तिः।

 विच्छिन्न मूलवत्-प्रत्यक्षवेदादिमूलशून्यवात् । ननु वे दमूलकत्वमनुमेयमियाशाह । चूिरुडार्थेति । तथा च उक्तप्रस्य क्षश्रुतिविरोधेऽनुमानासम्भवादित्यर्थः। शिष्टापरिग्रहादयनुमानं न सम्भवतीत्याह । कैश्चिदित्यादि । पुरुषापसदैः-सङ्करजातीयैः । अत्र शब्दः कैमुतिकन्यायसूचकः। यदि प्रत्यक्षश्रुतिविरोधाद 'घ जुमानं न सम्भवति किमुत तदऽशिष्टपरिग्रहैरित्यर्थः । संसरभोच

कादीनमशत्यादिपदेनपृ० १६३ पं० ३) जैनानामेकान्तभङ्गभयो

१६५
शब्दनिरूपणम् ।

जक सप्तभङ्गनयोषि ग्राह्यः । सच ‘नैकस्मिन्नमम्भवा’ (त्र० अ० २ पा० २ ० ३ ) इति सूत्रभाष्ये निरस्तः ।

तत्स्वरूपमुक्तमनन्तवेष्यंण
वाक्येऽनेकान्तताद्योती गम्यं प्रति विशेषणम् ।
स्यान्निपातोऽर्थयोगित्वति इव प्रतिरूपकः । । इति ।।

अस्यार्थः-वाक्ये-स्यादस्तीस्यादिवाक्ये । ‘स्यात्'इति- शब्दस्तिङन्तप्रतिरूपक-नेि डन्तसदेशनिपत इत्यर्थः । का - ऽस्याथ इत्यत आह--अनेकान्ततेति । ननु कथमेतस्या नेकान्ततायोतकत्वमिति चेच्छुणु । यदिपुनरयमनेकान्तिकः 'स्यात्'शब्दो न भवेत् स्यादस्तीति वाक्ये स्यास्पदमनर्थकं स्यात् । अत एवोक्तम्-अर्थयोगित्वादिति । नन्वर्थवान्यथानुपपः यः यः कश्चिदथ धोयतां कथमनेकान्तनाद्योतकस्व । तद्योतक त्वेपि विनिगमनाविरहात्तस्य कस्य चिदनेकान्तताद्योतकम्पस्या- सिद्धसाधनमर्थातरं वा स्यादित्याशङ्क्याहगम्यं प्रतीति । तथा च घा द्युक्तस्त्यद्यर्थस्यैवनेकान्ततां श्रोतयति सानिध्यादिबुद्धगुपास्थि तवेन लाघव च । न चानैकान्तितव चकत्वमेवास्त्विति वाच्यम् । निपातानां द्योतकत्वस्यैव तन्त्रान्तरे सिद्धान्तप्तवान् । तथा च स्यत्पदाकथञ्चेिदथऽनुक्तः प्रतयतं इतेि न स्यपदस्यानर्थक्यः --स्याच्छङ्घटितवाक्ये । सप्तभङ्गनय नाम-सप्तन भञ्जन मर्थादेकान्तभङ्गानां समाहारः सप्तभङ्ग तस्य नयः-न्यायस्तमति- पादकं वाक्यम् । तथा च सप्तपदार्थस्यैकान्तभङ्गद्वारैव समाहारे- ऽनघयाससैकाग्तभङ्गप्रतिपादकं वयमेियर्थः । ननु सप्त एका. भूतभवः कथं कथं कदा कद प्रसरन्तीपुकङ्कायां तेनैवोक्तम्-

तद्धिनविवक्षायां स्यादस्तीति गतिर्भवेत् ।
स्यामस्तीति प्रयोगः स्यात्तनिषेधे चित्रक्षिते ।
क्रमेणोभयवाञ्छायां प्रयोगः समुदयभृत् ।
युगपद्विवक्षायां स्याद्वाच्यमशक्तितः ।
१६६
सटीकसङ्ख्यतवकौमुद्यम् ।

आद्याऽवाच्यविवक्षायां पञ्चमे भङ्ग इथतं ।
अन्यवाच्यविवक्षायां षष्ठभङ्गमक्षुद्भवः ।
समुच्चयेन युक्तश्च सप्तमो भङ्ग उच्यते । इति ।

 अस्यार्थः-यद सरकायेनदेन साह्यमतानुयायिना सह। त्रिवादस्तद स्यादस्ति'इतिप्रयोगः१) स्यात् ।-यद सबैद स विवक्षया ‘घदः सवेदः सन् अतीतदित्रितयवस्थाघवद स्म दिव’ इत्युक्तं ‘घटः सवेद सप्त भवति सादिषुलुतादि ब’। यदि वस्तु सर्वदा स्यात्तर्हि सर्वदेशेपि स्यादन्यथा परिच्छिन्नत्वेनाऽसषपस्या सर्वेपि न स्यात् । तथा च यदि बस्तु एकान्ततस्स्येन ततः सर्वथा सर्वेद सर्वत्र स्रर्वान्प्रत्यस्स्थेचे- ति न 'तदेसाजिहासाभ्यां कचित्कदाचित्कश्चिमपर्छत निवर्तेत वा । प्राप्तस्यऽपापणीयत्वात् हेयहाननुपपत्तेश्च-अनेकान्तपक्षे क थञ्चित्कदचित्कस्यचित्केनचिन्नस्वे-हनेपादने प्रेक्षावतां कल्पते । एतेन ‘अनुकूलसकाभवत्करदन्तसह्यवभाजनाभावञ्च ऽप्रयोजकमिदमनुमानम्’इति परास्तम् । तथा चास्तिस्वमास्तिव विरुद्धधर्माध्यासारसर्व वस्तु नानात्मकं भव्रतीति तात्पर्यार्थः । 'विभ मतमनेकास्मकं वस्तुत्वान्नृसिंहवत्' इति सामान्यतो बोध्यम् । एकान्त भने प्रयोजनमपि तेनौघोक्तम्

स्याद्वदः सर्वथैकान्तस्थागार्तिककृत्तचिद्धेिः ।
सनभङ्गनयापेक्षो हेयादेयविशेषकृन् ।। इति ।

 अस्यार्थः--स्याद्वारे द्वेयादेयविशेषीदित्यन्वयः । किंश• दात्- किमञ्च' (पृ० अ० १ पा० ३ सू० २५) इति सूत्रे ण खुपस्पयो भवति । ततः ‘कथम्इति रूपं लभ्यते । तदुपरि ‘चित्’ इत्ययं निपातोविधीयते । ‘ततः कथञ्चि' इति स्थात् । तस्मा फ़्फितृतचिद्विईतोः कथञ्चिदस्ति कथञ्चिभासंतात्यदिरूपास

 (२) अधसभङ्गभद्युतिरित्यर्थः ।

१६७
ब्दनिरूपणम् ।

वेणैवैकjन्त भङ्गात् भगतः सप्तभङ्गमयमपेक्ष्य स्याद्वाद इयपदे यविशेषकृदित्यर्थः ।

 कार्यसद्भादिनिरस्तेऽसद्दी बौद्ध प्रयुक्तं—'इदं सर्वदाऽसत् भावत्वाद्यातिरेकेऽभाववत् 'इति प्रयोगे स्यामस्तीति द्वितीयभङ्गः ।- 'इदं सर्वं सर्वदऽसन भवति कादाचित्कार्थक्रियाकारिवात् िध्याति- रेके नरशङ्कवत्’इति ।

 एवमसद्वदनेिरस्ते सदसद्वादिवैशेषिकः प्रत्यपतिष्ठन्ते–'धe उत्पत्तेः प्राकू नाशानन्तरञ्च तत्राऽसन् तदानीं तत्र प्रत्यक्षसाम ग्यां सस्यामप्यनुपलभ्यमानात्, यो यदा प्रत्यक्षमामस्य स स्यामपि यत्र नोपलभ्यते स तत्र नास्येव यथा पटशून्यभूतले एटः'। 'मध्ये च सन् उपलभ्यमानस्व' इति क्रमेण सखेऽस च साधिते स्यादस्ति नास्ति चेति तृतीयभङ्गपट्टत्तिः -'विद्यमानोषि घटोऽसन् घस्तुत्वात् । न चाऽप्रयोजकस्वम् । परिच्छिनत्वेनाऽसत्वापया सर्वदेशपुरुषादिसम्बन्धाङ्गीकारेण हेयोपादेयतानपत्तेः । तस्माद्य किञ्चित्पुरुषस्वामिदेशादिसम्बन्धवेनाऽसत्रमप्यवश्यं स्वीकरणी यम् । एवं निरस्ते वैशेषिकेऽनिर्वाच्यवनियमविवक्षया पुनः ‘घटो अनिर्वाच्यः सदसद्भ्यां निरूपयितुमशक्यत्वात् । न च हेत्व | सिद्धिः । यदि सत्रयातहैिं न बध्येत, यथसस्यात्तर्हि नो परो- श्रीभूयादिादितकेंण तनिधयत् । इत्येवं प्रयोगे चतुर्थेभङ्ग मह्य- तिः। नचैवं 'युगपत द्विवक्षाय' (पृ० १६५ पं० २८) इति लो कविरोधः । वाचः क्रमेकतय युगपत्तद्विवक्षय असम्भवे ऽनेत्र च्यत्वविवक्षायामेव तस्य तात्पर्यात् । ‘अशक्तितः (पृ० १६५ पं० २८) इत्यस्य तादृशतापऍग्राहकवेन न वैयर्थम् ।

 अनिर्वाच्योऽनैकान्साघस्तुवन्’ इत्यादिना निरस्ते पुनः साङ्ख्येनास्तिवाऽनिर्वाच्यत्वनियगोन्नावने पञ्चमभङ्गमौलिः। अ- स्तिवानिर्वाच्यत्वनियमोद्भावनं तद्भङ्गप्रवृत्तिश्च चतुर्थीनि प्रमोन्नावन

१६८
सटीकसङ्ख्घतत्वकौमुद्यम्

तदङ्गवद्द्रष्टव्यम् । एवमग्रेषि ।

बौद्धेन नास्तिवनिघाच्यत्वनियगद्रवघने षष्ठभङ्गावतरः ।
वैशेषिकेन सदसटॅनिर्वाच्यत्र नियमोद्भवने सप्तमभङ्गमदृतिः।

 ननु तदीयकारिकानुरोधेन (पृ० १६५ पं० २५) स्यादस्ति १ स्यामस्ति २ स्यादस्ति नास्ति च ३ स्यादवक्तव्यः ४ स्यादस्ति चावक्तव्यश्च ५ स्थानास्ति चवक्तव्यइच ६ स्यादस्ति नास्ति चऽवक्तर्यश्च ७ इति क्रमोऽपेक्षितः । स च भयकारैः-स्याद- स्ति, स्यान्नास्ति, स्यादवक्तव्यः, स्यादस्ति नास्ति चे, स्यादस्ति चावक्तव्यश्च, स्यानस्ति चावक्तव्यश्च, स्यादस्ति नास्तिचवक्तव्यश्चेति भाष्ये ‘स्यादत नास्ति च'इत्यस्माद धस्तात्-स्यादवक्तव्यःइत्यकथनेन स्य यक्त । सरयरी बीजं न पश्यामः । न च लेखकप्रमादचरयास इति वाच्यम् । बहुषु पुस्तकेषु तथैव दर्शनात् । भामतीनिबन्धेष्वपि तथैव दर्शनात् । करप भरुकृद्भिरपि 'स्यादस्ते नास्ति च' इत्येतत्-‘अव क्तव्यः' इस्यस्याधस्तासम्बन्धनीयमित्युत्सया तथैव पाठक्रमस्याङ्गी कृतत्वाच्च । न च कारिकास्वेव लेखकप्रमादः कल्पनीय इति वाच्यम् । उत्तरोत्तराणां पूर्वपूर्वसापेक्षवेन तादृशक्रमस्यैवा- काङ्कितत्वात् । इति चेन्न । तन्मते यदि क्रमनियमः तर्हि तत्रैव व्यभिचारो यदि नास्ति तर्हिसन्नसख्यंदिवस्तमोपि न सिद्ध्यदिति तन्मतखण्डनयुक्तिम् चनस्यैव बीजस्यात् । न चैवमपि स्थादस्तिंचवक्त’ वैयश्चेत्यादिभाष्ये मध्यस्थचकराणां वैयर्थमिति वाज्यंम् । पूर्ववादिनां पक्षेषु पूर्वपक्षोत्थनसम्भवेन पूर्ववादिनां पुनरुत्या- न@त्रकस्येन सार्थयत् ।

 भाष्यविरोधपरिहारार्थं कारिकास्थं ‘स्यंदस्ति नांस्तिच’ इति तृतीयस्थलस्थं चतुधस्थले सम्बन्धनीयमिति कल्पतंबंशय

इतेि परिमलकारादयः । तत्र । कारिकामस्यैवाकाङ्कितवादिति ।

१६९
शब्दनिरूपणम् ।

'तु’ शब्देनानुमानाद्यवच्छिनत्ति । चाक्यार्थो हि प्र मेयो न तु तद्धर्मः; येन शक्यं तत्र लिङ्गी भवेत् । न च वाक्यं वक्यार्थे योधयत् सम्बन्धग्रहणमपेक्षते,

 सूत्रं तु (ब्र० अ० २ ५० २ सू० ३३) एकस्मिन्-धर्मिणि युगपत्सदसत्रादिविरुदधर्मादिसमाधेशासम्भवतन्मतं न चारु इत्येवं व्याख्येयम् ।

 यद् एकस्मिन्–नयाभिमतसप्तपदर्थमध्ये स्वर्गापवर्गादौ, अ सम्भाव्–प भावःपक्षे अभावःपक्षे नियत, पक्षेऽनियतेरयन वधारणायां प्रदृश्यसम्भवत् । प्रमणकवसम्भवद्वेत्येवं व्याख्येयम् ।

 शब्दमनुमानेऽर्भावयन्तं वैशेषिकं मयाइ । तुशब्देनेति । तत्र यावयलिङ्गकानुमानसम्भवपं हेतुमाह । वाक्यार्थो हीति । तथा च हियतो वाक्यार्थः प्रमेयोऽतस्तद्धर्मो-घाक्यस्य धर्मो न भवति । ‘यत् यसप्रमेयं तत् तद्धर्मो न भवति’इति नियमस्य रूपादौ दर्शनात् । ‘अयं वृक्षः शिंशपाषा' स्यादिवत् ‘इदं वाक्यार्थघइक्यात्’ इत्येवं रीत्या वाक्यार्थे वाक्यं लिङ्ग न भवतीरपर्थः ।

 कचित्-वाक्यार्थो हि प्रमेयो न तु तद्धम वयं येन तत्र लिङ्ग भवेत्' इति पाठः । स च 'यतो वाक्यर्थः प्रमेयोऽतस्तद्धम वाक्यार्थस्य धर्मो वयं न भवति’ येवं ठयारूपेयः । तथाऽसति वाक्यार्थो हि प्रनेयःइत्यस्य वक्षस्य तद्धर्मत्रभावे हेतुस्वासम्भवेन वैयर्थापत्तिः । पदसम्दरूपधा क्षस्य अत्रणवेन प्रमेयावृत्तितया तद्धर्मस्वाभावसाधनेपि पूर्वोक्त वैयर्थं तदवस्थमेवेति ।

 ननु वाक्यस्य प्रमाणवेन वाक्यार्थधर्मित्वाभावेपि यथा धूमस्य संयोगेन मन्वय्यभिचारितया वलिङ्ग लङ्गस्वं तथा वाक्यस्य शस्स्यादिसम्बन्धेन शक्याथेलिजस्वं स्यात् इयाशङ् । न चेतेि ।

तथा च शतयादिसम्पन्धग्रहणं विनापि जायमाना वाक्यथांचगतनं

१७०
सटीकता झुख्यतत्वकैौमुद्यम् ।

अभिनवकविराचितस्य यक्षस्यादृष्टपूर्वस्याननुभूतचर- थार्थrधंबधकत्वं दिते ।

स्यादित्यर्थः । एषाप्तिग्रहं विनापि शब्दानुभवसूचनाय सम्बन्ध समान्यग्रहणम्(पृ० १६९ पं० ४) ।

 ‘ननु शब्दस्य प्रमाणान्तरमभिया क्षणचिलम्भेनैव तत्र बो भोऽभ्युपेयः । न च वाक्यार्थे वाक्यस्य शल्यभावेन लिङ्गत्वमेव न सम्भवतीति वाच्यम् । पदश्रवणानन्तरं पदर्थोपस्थितिवतः- पदनि पक्षीकृत्य तद्गतधमेणानुमितिसम्भवन् । तथाहेि ‘दण्डेन गामानयवनि पदानि तात्पर्यविषयस्मारितपदार्थसंसर्गज्ञानपूर्व- काणि आकाङ्गदिमस्पदकदस्त्वत् ‘घटमानय’ इति पदवत्" । न च तास्र्यविषयीभूतो यः संसर्गस्तज्ज्ञानपूर्वकणीस्येव सम्यगि ( ति वाच्यम् । 'दण्डेन ग्रामानय’ इति वाक्यप्रयोगानन्तरं गोप दथऽप्रपदथवषयक ज्ञानमनुभवसिद्धमनुमाननापे तादृशं ज्ञानं करणीयम् , अन्यथा तद्विषयकज्ञानार्थी शब्दस्य प्रमाणान्तरतापति- रतस्तदुपादानघइयकवात् । स्मारितेत्यस्य प्रयोजनं तुदनीयम्" इत्याशङ्क्याइ । अभिनयेत्यादि । तथा च तादृशसंसर्गस्य पूर्वमननु भवाद्याप्तिग्रह न सम्भवतीत्यर्थः । तत्सम्भवेपि ‘इदं रजतम्'इया दिधक्यस्थले रजतखानस्य सम्भवैषि इदन्धावच्छिन्नविशेष्यकतदा क्यसम्बन्धेन रजतमकारकपटतस्खरूपयांग्यत्वसम्भवन तत्स्वरू पयोग्यमिदन्वावच्छिन्नविशेष्यकतादम्यसम्बन्धेन रजतप्रकारकं ज्ञानमवश्यं वाध्यम् । तच्चानुमानात्र सम्भवति,वदर्थ शब्दस्य प्रमाण न्तरत्रमवश्यमभ्युपेयम् । यदि चार्थप्रकारकत्वेन ज्ञानं न प्रवर्तकम्, किन्तु अर्थविषयकस्येन; सद भ्रान्तस्यापि प्रख्यापलिः । न च । भ्रान्तिज्ञानस्यापि रजप्रकारकस्वमस्येवेति वाच्यम् । तथा सति भ्रान्तितउहान योद्ध्र्यधिकरणमकारकस्था'-भ्रमस्त्रपतेरभेद

पतेर्वा । वाक्यार्थं स्याऽनुमेयत्रीकरे ‘आत्मा वा अरे श्रोतव्यो

१७१
उपमनादिप्रमशन्तरनिरसनम् ।

एवं प्रमाणसामान्यलक्षणषु ४ {छ शेषलक्षण यु च स ख, यानि प्रमाणान्तरायुषमनादीनि प्रतिवादिभिर

  • युपेयन्ते न्युक्तलक्षणऽवव प्रमणेष्वन्तर्भवन्ति ।

 तथा हि-उपमलं नववथ बास्तथा गवय इति वाक्यम् । तजनिता धरगम एव। यो ऽप्ययं गवयशब्दो गसदृशस्य वच कर हैiते प्रयथःस ऽप्यनुमनमेव ।

मन्तव्यः' इत्यत्र पृथक् मननग्रहणानुपपत्तिः । नाऽनुमितं न साक्षात्कृते, किन्तु श्रुतमिवानुभवानुपपत्तिश्च ।

 उक्तार्थमुपसंहरन्सर्वप्रमाणसिद्धवदित्युक्तमुपपादयति । एब मिस्रादिना । कस्य कुत्रान्तर्भाव इत्याकाङ्कायामादौ ‘प्रसिद्ध- साधम्र्योत्सध्यसाधनमुपमानम्'इति अक्षपादेनोक्तम्न्या० अ० १ आI० १ स्० ६)-कीदृशो गवयः ? इयेवं नागरिकेण पृष्टो वन्यः प्रसिदेन गवः साधम्र्यादमसिदै गवयं येन वाक्येन साधयः ति-यथा गोंस्तथ गवय इनि, तलुक् १मुपमानमिति । तच्च मस्यादिभ्यः प्रमाणन्तरम् , तज्जन्यप्रमात्रिलक्षणप्रमाजनकत्वात् । यदि न तेभ्यो विलक्षणमभविष्यत् तर्हि न तद्विलक्षण प्रमामकृरि- षपपद, पथा तान्येव, नचैत तथा, तस्माय तथेति । तत्र शब्देऽसभीव- यति । उपमानं तावदिति । त्वसिद्धिमार । तब निमेति । अगम एव -शङदबांध एव ।

 बात्स्यायनाचार्येद्यस्तु-प्रसिद्धसाधम्र्यात्-प्रसिद्धसाधम्र्यं. शनात् साध्यसाधनं-समरूयाप्रतिपत्तिर्यतस्तदुपमानम् । तच्च ऽsगमाहितसंस्कारस्युस्थपेक्ष सारूप्यज्ञानमित्याहुः। तब सम्भवति । गोसदृशो गवयपदव।चयः, गवयशब्दां गोसदृशस्य वाचक इत्यत्रि- स्मरणाभात्राव । स्मरणकल्पने च स प्रययोऽनुमितिरेव स्याओप-

मितिरिस्यभिप्रायेणाह । योपीति । अनुमानमेव-अनुमितिरेव ।

१७२
सटीकसङ्ख्यतत्र कौमुद्यम् ।

यो हि शब्दो यत्र धूढेः प्रयुज्यते, सो ऽसति द्यु यन्तरे तस्य वाचकःयथा गोशब्दो रोबस्थ, प्रयु- ज्यते चैवं गवयशब्दो गोसदृशे, इति तस्यैव वाचक,

प्रयोगस्तु-“गत्रयपदं गोसदृशस्य वाचकं गमयत्वविशिष्टवाचकं बा, असति ह्यन्तरे तत्र प्रयुज्यमानात् । यो यत्रासति । दृस्यन्तरे मयुज्यत स तस्य वाचको यथा गोशब्दो गोजातीयस्य, प्रयुज्येते चायं गोसदृशेन च ‘द्वितीयसाध्ये दृश्यन्तरं विना प्रयोगः शक्तिज्ञानं विना ज्ञातुमशक्य इति विशेषणासिदिः, गोसदृशो ग वयस्याप्तत्रयस्सदृश्य विशिष्ट गवयशब्दवाच्यत्रावगमात्' इति वाच्यम् । आचरकस्थं बिल्वादिपदवाच्यं, चवरस्थ गपदवाच्य मित्पादिवसादृश्यस्पोपाधित्वेन गवयस्वजातेरखण्डत्वेन शक्य तावच्छेदकस्यात् । अप्रतीतसादृश्यानामपि वनेचराणां बहुशः प्र मोगदानघ ।

 अन्ये तु-सामान्यतो गवयषदत्रयं किञ्चिदस्तीति नन् विशिष्य परिचिन्वानः कीदृशो गवयपदाच्यः ? इति किञ्चित्पृच्छति । तेन च गोसदृशो गवयपदवाच्य इति उक्तः सन् विपिनमनुसरन् यदा गोसदृशपिण्डमनुभवति; तद।ऽयमतिदेशवाक्यार्थं स्मरन् परिच्छिन ति-अर्थे गवय इति, सेयमुपमितिः । अत्र-‘अयम्-”इति शब्द गत्रयसमान्यपरो न तु पुरोहृतिव्यक्तिपरःतथा सति अन्यत्र शक्तिग्रहाभावेऽन्यत्रशब्दवेधेऽपूर्वव्यक्तिभनानापतेः । तथा च गवयो गत्रयपदत्रय इत्येवोपमितिः सा नानुमितिः, व्याप्तिज्ञान- भावेष्युत्पत्तेः । नापि शब्दम् । गवयघविशिष्टोपस्थापकपदभाषाः दित्याहुः । तत्र । आप्तवाक्यधो गोसदृशः स गवयपदव एष इति जायमानस्य प्रत्ययस्य डयाप्तिविषयकवात् । गोसदृश व्यक्तयज्ञानेपि यथा गोसदृशो गोसदृशपदवाच्यस्तथा सामान्यतो

गवयो गवयपदवाच्य इति भययसम्भवेन तत्समानाकारोपमिते

११३
उपमानादिप्रमाणान्तरनिरसनम् ।

इति तत् शनमनुमानमेव । यतु गवयस्य चक्षुःसन्नि

 एतेन ‘नापि शब्,गत्रयत्वविशिष्टोस्थापकपदाभावात्"इत्यपि परास्तम् । गवयपदस्यैव सामान्यतस्तदुपस्थापकवत् । सामा यसः शक्तिग्रहाभावे आप्तवयदपि मासाब्दबोधानुपपत्तेः । गो सदृशो गत्रयपदवाच्य इयुपामित्पीकर्तुमनेपि यथा गौस्तथा गत्रय तस्मादपि गोसदृशस्य गवयशब्दः समारू गवयो गवय- शब्दवच्य इति वाऽवगमसम्भवश्च । यघष्ययं पिण्डो गवयशब्द- वाच्यो गवयशब्द एतस्य पिण्डस्य समरूयेति व केवलवाक्यात् सहृदयज्ञानमात्राद् ज्ञातुं न शक्यते, तथापि उक्तरीत्या परामर्शी णानुमिनिसम्भवादिति । अत । एवायं पिण्डो गवयशब्दवा- च्यो गोसारूप्यादिस्थेषमनुभवः सर्थशास्त्रार्थज्ञानवतामपक्षपातिना

 एवं हि करभमतिदीर्धवक्रग्रीवं लम्बोष्ठं कर्छ।रतीक्ष्णकण्टका शिनं कुत्सिताबयधसअिपेक्षमपसदं पशूनमित्याद खतिदीर्घग्रीवा दिपदघन्तरवैधर्म्युझनाकरभपदवाच्यताग्रदूषि व्याख्येयः ।

 अत्र आप्तत्रयाज़यमान आगम एव । योष्५यं गवयशब्दो गोसहसस्य वाचफ इति भस्ययः- वक्यथोगवमतरं; मनसः स इत्यर्थः । यद्वयस्य चक्षुस्सन्निकृष्टस्य गोसादृश्यज्ञानं-धाक्यार्थ स्मरणोत्तरं ज्ञानमित्यर्थ इति यथा घृतग्रन्थार्थवादिनः ।

 यथा गौर्गत्रयस्तथेस्यतिदेशवाक्यं श्रुत्वा बनङ्गतानामयं गो सदृशो गवय इति । यत् ज्ञानम्; तत्रातिदेशवाक्यांवगतं यद्धुते तत्तध नोपमानप्रमेयं, किन्षनवगतं गवयस्वरूपे गोसाक्ष्य मिति जरनैयायिकमतमपाकरोति । यजु गथयस्येति ।

 एवं प्रसते गवये उपमानस्य प्रमेयाभावेन नैयायिकमतं दूर्व

यिवायं गचयपिण्डो गोसदृश इति ज्ञानानन्तरमनेन सदृशी मट्टी

१७४
सर्वाकसङ्ख्यहत्यकौमुद्यम् ।

कृष्टस्य शस€थशनं तत् प्रत्यक्षमव । अत एथ स्वयं मrणाश गवि गयथसादृश्यज्ञानं प्रत्यक्षम् । न थल्य द्दवि सदृश्थमन्थञ्च गवये । भूयोऽवयघसामान्य योगो हि जयन्तरवर्ती जात्यतरे मादृश्यमुच्यते । सामान्य- योगश्चैकः

या गौरिति गोनिष्ठगवयसादृश्यनिश्चय उपमितिः। इयं च न प्रत्यक्ष सैण, गोपिण्डस्यासन्निकर्षात् । नाप्यनुमानेन, गवयनिष्ठगोसा" दृश्यस्यातळिङ्गस्यात् , इत्यर्थषरम्-“उपमानमपि सादृइयम्-अम्- निकृष्टेचें सुविपुःपादयति । यथा गवयदर्शनं गोस्मरणस्यति भाष्यं (मी० अ० १ पा० १ सृ० ५) द्धयति । अत ए वेति । यतश्चक्षुस्मंनिकृष्टे गघये गोसदृश्यशनं मय क्षमत इत्यर्थः । ननु गोसदृशो गवय इत्यत्राऽवयववतः सा स दृइयम्, तच्च गोऽत्रयघसजातीयाघयघसम्बन्धिखरूपं गघये वक्त यम् । गवि चैतदत्रयघसजातीयाघयत्रसम्बन्धिस्यम् , तच गवय- सादृश्याद्भिनम् । तथा चेनस्य प्रत्यक्षवांपे गोसादृश्यस्य प्रस्य- क्षणं न सम्भवतीत्याशाह । नयन्यादिति । तदेव सादृश्यलक्षण कथनेनोपपादयति । भूयोऽवयवेति । भूयसि यानि अवय घानां सामान्यानि–असाधारणधर्माःतेषां योग-सम्बन्धः जात्यन्तरवर्तीप्रध(नावयविरूपवस्वन्तर्व जात्यन्तरे- पूर्वप्रधानाभित्रपधानावयविनि वस्त्वन्तरे सदृश्यमुच्यते । स म्प्रदायविद्भिरिति शेषः । इदञ्चप्रकृताभिप्रायेण । अन्यथा सिंह सदृशो देवदत्तः, श्येनसदृशो याग इस्यादावव्याप्तिः । तथा च घस्त्वन्तरस्य स्ववयवेषु गुणेषु कर्मसु व समवेतैः सामान्यैर्येन प्रकारेण स्वस्य योगस्तेनैव प्रकारेण स्वभिश्च तैयगः सादृश्यम् । तच्चैकमेषोभयत्रेत्यर्थः। नच यानि. धर्माख्यान्पषयघादिसमाम्य

नि तद्भू५स्स्वं वा सादृश्यमित्येतावद्वक्तव्यं, किं योगग्रहणेनेति

१७
उपमानादप्रमाणान्तरनरसनम् ।

स चट्स ये प्रत्यक्ष ग 5 प नथेत न॥पमलस्य प्रम यन्नरमस् म, म ळ प्रमणEनवरडमन में धरन्, ३ ते न प्रमrणान्नरदुपम नम् ।

वयम् । सामान्याश्च यथादि निष्ठःचे गव ये सदृ३पgभ्य यानुपपत्तेः ।

 ननु तद्भिन्ने नद्मभूयधर्मोदयं सादृश्यं गच्यम्, न च धर्म स्य निष्पतियोगिकन्याप्त प्रतियोगिक दृश्यकं त्वं में न सम्भवतीति वाच्यम् । तन्निमवृत्तिस्वरूपविशेषणस्य सप्रतियोगिकत्वेन त- द्विशिष्टस्यापि समतेि योगीिकम्, इति चेम । गवये गोस्वादिधर्माः भावेनाव्याप्यापत्तेः । अत एत्र-—‘'सामन्योन्येन भूयांसि गुणा वयवकर्मणाम् ।भभप्रधान ममान्यं व्यक्तं सइयमुख्यत । ’ यभि युक्तोक्तमपि सङ्गच्छते । इदं तु–यद्यपि गुणावययकर्मणां भूयांसि समन्यने सन्त; तथये (भम धनगरव ययेन।यधक्त-सदृ शबुद्धिजनकं तेषां सामान्यानां मध्ये सामान्यं, तदेवसदृश्यतु च्यते न तु सदृशबुद्धयजनकमित्येव व्याख्येयम् । न चैत्रमपि ज मतः सदृइयं ‘अग्निवै ब्रह्मणः 'इत्यत्र, द्रव्यतः –प्तमानलकुज़रष रिणोर्गदादिधनवनोरियादिसादृश्येऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । गुणा देस्तदुपलक्षकस्वात् । न च ‘मनुष्यचित्रादौ सादृश्यलक्षणव्याप्तिः, मनुष्यावयवगतहस्त्रानां चित्राव यत्रे मघt'इति वउगम् । तत्रापि संस्थानपरिमाणवर्णसामन्यानां सवत् ।

 ननु सादृश्यसमान्यसम्बन्धरूपस्येकवपेि गोसनिकषभ चैनपुइत गवि गवयप्रतियोगिकसादृश्यप्रका/कगोविशेष्यकशन- सम्भव इत्याशङ्क्याह । गद्यपीति । तथा च गोसन्निकर्षाभावे. पि गोः--स्मर्यमाणे गत्रि विशिष्टज्ञानं सम्भवतीत्यर्थः । यद्वा सा दृश्यस्यैकत्वं, प्रत्यक्षेण गघये गोसदृश्ये गृह्यमाणे गव्यपे ग्रवयस दृश्यं समनविरेवेद्यतथा ६तमेव, अन्य थकत्र सादृश्यझन स

यष्यपरत्र संशयापत्तेः । मदया गौरेतन्न पयसदृशी एतस्मिष्ठसदृ

१७६
सटकिसङ्ख्घतषकौमुद्यम् ।

 एवमर्थापत्तिरपि न प्रमाणान्तरम् । तथा हि-- यतश्चैश्रस्य गृहभवदर्शनेन बहिर्भाव स्यदृष्टस्य कल्प नमर्थापत्तिरभिन्नत वृद्धनम् । सr ऽप्यनुमानमेव । यदा खल्वव्यापकः सन्नेकत्र नास्ति तदा ऽयत्रास्ति । यद ऽषक एकश्रास्ति तद ऽन्यश्र नास्तीति सुकरः स्वशरीरे व्यसिग्रहः । तथा च सतो ऽभावदर्शनेन

श्यप्रतियोगिवात्, यो यहूतसदृशप्रतियोगी स तत्सदृशः, यथा दर्पणस्थमुखत्रभासो मुख सदृश' इत्यनुमानेनापि सस्सम्भवः । इदं न सशक्षकृतं, नानुमितं, किन्तूपामितमित्यनुभवस्तु नास्त्ये ( वेति तु ध्येयम् ।

 अर्थापत्तिरपीति । अर्थस्यापत्तिः कल्पना पस्मात् अर्थ स्यत्तेरथपलिरयंवमथापत्तेरळद उभयत्र प्रयुज्यते, तथा च उपपायज्ञानजन्योपपादकज्ञानमर्थापत्तिः, तस्करणमर्थापत्ति-प्रमाणे, तच्चोपपाधज्ञानम् । तत्र यस्याभवे यस्यानुपपत्तिस्तचत्रोपपादकं,येन विना यदनुपपमं तदुपपाद्यमित्यर्थः । तस्याः स्वरूपम।३ । जीव तति । जीवतश्रुत्रस्य पृष्टभाव उपपाथःबहिः सर्वं विना ऽनुपपाद्यमानत्वात् । तज्ज्ञानेनऽदृष्टस्य सखस्योपपादकस्य कल्पनमर्थापत्तिरित्यर्थः । वृद्धानां मीमांसकानाम् । अनु मानमेव--अनुमितिरेव । उपपथस्य तद्दिनानुपपभवं च-तः दभावव्ण्पकमाघमतयागत्वम् । अन्यस्यासम्भवत् । तदान च व्यतिरेक्यनुमानमेवेति नैयायिकघण्टाघोषसपिविद्यमान सति यत्र यत्रास्ति तदन्यत्र तदस्ति यथा चुइ कोणेऽतिष्ठमहं गृहमध्ये तिष्ठमीयाद्यन्वययनुमानमपि सम्भवतीरया । यदा खल्विति । अव्यापक-परिच्छिन्नपरिमणत्रयान् । गृहभवेन वहिःसख कल्पनवद्वहिःसवेन व्हसत्रकल्पनापि सम्भवतीत्यभिप्रायेणाह ।

एकवस्तीति। अनुमानप्रकारमाह । तथेति । ‘जीवं चैत्रो गृहे नइति

१७७
उपमानादिप्रमrणान्तर निरमनम् ।

लिब्रेन यहि भी घ दीनमनुमानमेव । न च चैत्रस्य क चेत्सत्यं न चूहमवः शत्रघ ऽपह्नुम्, यनल ड। ८ ह। भव। अहंभ ये न हो तु’ धत् । न च गृह्यभावेन वा सत्यमपह्नूयते, येन सर्वमवानुपपद्यमानमात्मानं न

वक्यश्रवणानन्तरं जीवतो गृहेऽसर्वमत्रधार्य ‘चैत्रो बहिस्ति विद्यमानस्वे सति गृहनिष्ठास्यन्नाभानप्रातयोगित्वमद्वन्’ इति नि श्चिनोतीत्यर्थः । न चऽनन्निकृष्टे चैत्रे गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्र- धर्मस्याSत्रगतिने सम्भवतीति वाच्यम् । गृहे चैत्रस्यभाव इति प्रत्यक्षस्य तरमते योगित्त्ररूप-सम्बन्धावगाहिनः सर्वात् । न चैव मषि सतो गृहभत्र दर्शनेन'३ति मिश्रोक्त-(पृ० १६७ पं० ७) विरोध इति वाच्यम् । तस्यास्मदुक्तेऽर्थे एव तात्पर्यात् । अन्यथा ‘जीवंचैत्रो बहिरस्ति विद्यमानत्वे सति गृहेऽभावान्मद्वत्’इत्यत्र गृहगतभवस्य पक्षधमत्वानुपपत्तेः ।

 अन्ये तु न साक्षात्सम्बन्धेनैव पक्षधर्मत्वमावश्यकं, किं तु स क्षात्परम्परय व यस्य येन सम्बन्धो नेि यह तन तष्ठतः, अभ नमेवाभवस्य चैत्रसम्बन्धः, चैत्राभाव इति नियत एव प्रतीयते । नच चत्रस्य क्षुद्दतवदननुमेयत्वं, स्मृतीं विपरेचतमनस्य बहे दंशविशिष्टतयाऽनुमानपत्तेः । तथा च चेद्यमानवससृष्टदभाव एव लिङ्गमित्याहुः ।

 ननु विद्यमानत्वे सति'इतिहेतुप्रविष्ट-विद्यमानस्वरूपं शृइबहि र्देशसाधरण्येनावगम्यमानं सर्वं न हि श्रुइतेन सत्वेन संसृज्य, विरोध, इत्याशाह । न च । चैत्रस्येति । तथ चापाषकस्प सर्वत्र समसम्भवेन काचित्क–सवस्य देशविशेषाद्यविशिष्टस्यैव बा निवेशन विरोध इत्यर्थः । यथा सस्वेन गृहमाघो न विरुध्यते तथा चुइभावेन सखमपीत्याह । गृहभनेति । यदू सखभा चप्रतियोगित्त्रयोः परस्परविरोधादसिद्धयं हेतुरित्याशाह ।

२३

१७८
सटीकसrख्यतत्वकौमुद्यश्च ।

बहिरवस्थापयेत् । तथा हि-चैत्रस्य यद्वसखेन सत्र मात्रं विरुध्यते, गृहसवं वा ? न ताव द्यत्र कचन स त्वस्यास्ति विरोधो गृहमत्वेन, भिन्नविषयत्वात् । ‘दे शसमन्येन ह विशेषाक्षेपो Sपि पाक्षिक इति समान विषयतय विरोध” इति चेत् न । प्रमणविनिश्चितघ गृहे ऽसवस्य पक्षकतय सrशयेऊन यह सत्वेन प्रतेि क्षेपायोगात् । नापि प्रमणनिश्चित हभावः पक्षिक मस्य गृहसत्वं प्रतिक्षिपन् सर्वमपि प्रतिक्षेप्तुं सांशयि कवं च व्यपनेतुमर्हतीति युक्तम् । गृहवच्छिनेन चैत्रा- भावेन गृहसव सिद्धत्वात् प्रतीयते, न तु सव मात्रम्, तस्य तद्भदसीन्यात् । तस्माद्गृहभवेन लिः (ने सिग्डेन सतो बहिर्भावो ऽनुमीयत इति युक्तम् । ए- तेन ‘बिरुद्धयोः प्रमाणयोर्विषयव्यवस्थया Sविरोधापा

न च चैत्रस्येयादि । तथा च जीवतोऽव्यापकस्योभयेदर्शना- अ विरोधइत्यर्थः । तत्रोपपत्तिमाह । तथ हीति । ननु जीवं चैत्रो गृहेऽस्ति बहिर्वेति ज्ञानस्य गृहादिकमादाय समानविषयत्व मस्येवेति द्वितीयपक्षमाशङ्कने । देशसामान्येनेति । प्रति कृपयगात्-संशयस्य तदपेक्षया दुबलवन ममाणसिद्धस्या ऽसन्खस्य प्रत्ययानभाव।त् । अन्यथा संशयतरं मैयः निश्चयः कुत्रापि न स्यात् । तुल्पयुक्त्या प्रमाणनिश्चितोष्य भावस्तादृशं सर्वं न प्रतिक्षतुं समर्थ इत्याह । नापीति । पाक्षि कं-सांशयिकम् । अस्य-चैत्रस्य । प्रतिक्षिपन्-निरस्यन् । स वं-सघमात्रम् । तत्र हेतुमाह । गृहवच्छिन्नेति । तत्र सर्वमात्र प्रतिक्षेपे उपसंहरति । तस्मादिति । ननु विरुद्धयोः सवसवः सधकममणयोर्विषयव्यवस्थया ऽविरोधापदनमथपत्तेः प्रमेया

स्तरमस्ति, तच्च नानुमनफलमित्रत आह । एतेनेति । 'विवाद

१७९
उपमानदिप्रमाणान्तरनिरसनम् ।

दनमर्थापत्तेर्विषयः ’ इति निरस्तम् । अवच्छिन्नानवच्छि- न्नयोर्विरोधाभावात् । उदाहरणान्तराणि चार्थापत्तेरेव मयनुमान ऽन्तभवणीयानि । तस्मान्नानुमान प्रमाण न्तरमर्थापत्तिरिति सिद्धम् ।

 एवमभव ऽपि प्रत्यक्षमेव । न हि भूतलस्प परिण

स्पदानि न परस्परविरुद्धानि (अविरुद्धानि) अविरुद्धार्थतात्पर्यक स्वात्संमतवत्३द्यनुमानमत्रापि सम्भवतीत्यर्थः । तच्छदार्थमाह । अवच्छिन्नेति । मीमांसकैः-बृहदीपिकायां दिवा भुञ्जानस्य चै- त्रस्य पीनत्वेन रात्रिभोजनकसपने, सर्पनकुलयोरेकस्य जयेनन्यस्य पराजयेन चोत्तरत्र जयपराजयकथनं, बीजे सत्यङ्करोत्पत्तेर्गुषक घ्रातेऽङ्गनुतेर्दर्शनात् तत्र कारणत्वकारणवव्यघातपरिजि- हीर्षया शक्तिकल्पनमिन्यद्युदहरणान्तराण्युक्तानि तान्यप्यनुमाने ऽन्तर्भवणीयानीत्याह । उदाहरणान्तराणि चेति । तथा च 'पीनचैत्रो रात्रौ भुने दिवाऽभुञ्जनत्वे सति पीनत्वात व्यतिरेके निराहारव'इति । एवमन्यान्यपि स्त्रयमन्तर्भावणीयानीति ।

 'अभावनिष्ठविषयतानिरूपित-विषयतासम्बन्धेन तदधिकरण विषयक-तदिन्द्रियजन्य-तत्संसर्गात्रच्छिन्नतदभचलैकिकप्रत्यक्ष त्वधच्छिन्नं प्रति तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिनिष्ठयष्यतानिरू पितव्यापकताश्रयीभूत-तदिन्द्रियजन्य-तत्संसर्गीक-तद्विषयकानु भवस्य विषयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावरूप-योग्यनु ५लब्धिः कारणं; स च -जलपरमाणौ पृथिवीवाद्यभावप्रत्यक्ष- वरणायाऽऽलोकयदिन्द्रियसहकारिणी}इति नैय्यायिकाः।

 भट्टनुयायिनस्तु "‘इन्द्रियस्याभावप्रत्यक्षकरणवे चासूत्रिकुष्टस्य तस्य प्रमाजनकत्वभावेन विशेषणतप्रयसतस्तत्करणवन्तरस्य च कल्पने गौरवापत्तेः, तथा च सर्वसिद्धायास्तस्याः प्रमाणान्तरत्वं

कल्प्यते इत्याहुः। तद्दूषयति । एवमभावोपीति । नन्वेवं जलप

१८०
सटीकसाङ्ख्यतवकौमुद्यम् ।

मविशेष कैवल्यलक्षदन्त्यो घटभावो नाम । प्रति क्षणं परिणामिनो हि सर्व एव भावf!-ऽने चितिशक्तेः ।

रमागौ पृथिवीमथभत्रप्रत्यक्षे स्यादित्यत आह । न हति । तथा च परमणोरयेग्यत्वेन तत्परिणामविशेषस्यापे न प्रत्यक्ष स्वमिति भावः । प्रतिक्षणमिति । धर्मधर्यभेदे, धमण कालभे- देन व्यावृत्तिदर्शनाद्धर्मिणोपि प्रतिक्षणं भेद आवश्यक इति भावः । ननु भूतले घटो नास्ति, घटो ध्वस्तः, घटो न पट इत्यादिप्रतीतीना- मनन्तानामधिकरणविषयवे गौरवाळाघवेनातिरिक्ता भावसिद्धिः । अन्यथा घटवस्यपि भूतले घटो नास्तीति प्रतीत्यापत्तेः, इति चेन्न । निरषिकरणकभावप्रतीत्यभावेन यदधिकरणमन्तर्भाव्य यदभावम तीतिःतस्यास्तदधिकरणमकतदभावविषयकस्वोपगमे गरवान- वकाशात् । अतिरिक्तत्वमतेऽयुत्तरदोषघरणाय तत्तत्कालविशेषा- वच्छमतत्तभूतादिस्त्ररूपम्य सम्बन्धत्वङ्गकरं मयापि तद ङ्गीकारे क्षयभावात् । अतिरिक्ताभवाननुभवच्च ।

 तदुक्तम्-‘ईष्टस्तावदयं घटेऽत्र च पतन् दृष्टस्तथा क्षुद्रां दृष्ट खर्परसंहतिः परिमितोऽभावो न दृष्टः परः।

 तेनाभाव इति श्रुतिः क निहिता किं चात्र तकारणं स्वधी ना कलशस्य केवलमियं €ष्ट कपालावली' ॥ इति ।

 न च घटो नास्तीत्याद्यनुभवोस्तीति वाच्यम् । तस्य विच यथै यमाणत्वात् । तथा हि-किं घटभावस्य घटन सम्बन्धोस्ति न वा। नान्यः । सम्बन्धघगाहिनो भ्रमत्वपदेया स्वसिद्धयापत्तेः । न प्रथमः ! सम्बन्धस्य सम्बन्ध्यधीनत्वेन सम्बन्धिनोऽपि सर्वपतेः । एतदभिप्रायेणैव प्रागभावध्वंसयोरवस्थाविशेषरूपत्वं सत्कार्यवादे वक्ष्यते । एतेन ततपरिणामानां तत्तदिन्द्रियाग्राह्यात् स प्रत्यक्षो न स्यादिति परास्तम् । तत्तत्परिणामानां तत्तदैन्द्रियग्राह्यवनिय

मकल्पनात् । यथा चैतत्तथोक्तं मT ।. आधिकं तु खण्डनादानुस

१८१.
उपमानादिप्रमाणान्तरनिरसनम् ।

स च परिणामभेद ऐन्द्रिश्चक, इति नास्ति प्रत्यक्षनच रुद्रो विषयो यत्रभवद्रं प्रमाणान्तरमभ्युपेयेतेति ।

 सम्भवस्तु यथा वयं दणडलप्रस्थाद्यवगमः । स चानुमानमेव । स्वारीत्वं हि देंगद्यविनाभूतं प्रती तं खर्च द्रणदिसत्वमवगमयते ।

धेयम् । प्रत्यक्षानवरुद्ध-प्रत्यक्षप्रमाणाय(ग्यः ।

 सम्भवमप्यनुमनऽन्तर्भावयति । स चेति । खय्य मितद्रव्य द्रोणादिपरिमाणानामपि सवदियर्थः । प्रयोगस्तु ‘खरी द्रोणवः ती तद्धटितस्य यज्ञेन घटिनं तत्तद्द्यथा यत्रघ न् घटःइति । एवं द्रोणे आढकं, सहस्त्रे शतमित्यादावप्यूधम् । यत्तु-सम्भवति ब्राह्मणे विद्या, क्षत्रिये शौर्यमित्यादि, तत्प्रमाणमेव न भवति, अनिश्च यकनादि ति ।

 एवं चेष्टापि न प्रमाणान्तरम् । चेष्टा हि द्विविधा-कृत समया ऽकृतसमय च । तत्र कृतसमय-अभिप्रायविषयशब्दं स्मारयति, ततः शब्दवधः । न च शब्दस्मरणं चेष्टय अवन्तरव्यापारः- वेष्टमन्तरेणापि शब्दज्ञानादर्थप्रत्ययात्, व्यापारस् तु चेष्टनैययाष- तेः । अकृतसमया च द्विध-कृत्यन्वयिनी शंस्यन्वयिनी च । आधा हि प्रयोजकाभिप्रायं स्मारयति भयेज्यं प्रवर्तयति, यथा ‘श- डुन त्वयऽऽगन्तव्यम्’ इति श्रुतशङ्खनिः प्रतिष्ठते । यथा वा ‘यद। तर्जम्बद्ध क्रियते तदा त्वयासौ ताडनीयःइति तदा ता डयति परं न तु किञ्चिभ्रमिणोति । अस्यन्वयिनी पुनद्धि का- रकप्रधाना क्रियाप्रधाना च । आद्य यथा ‘दशानमङ्कीनामूर्द्रक रणेनेदृशसङ्कया मुद्रणामन्येषां वा स्वया आतच्या’ इति । द्वितीया यथा ‘इस्त कुञ्चनदशेनाव या सपागमनं ज्ञातव्यम् इति । तथा च तया चेष्टया पदर्थ एव स्वन्तन्त्राः प्रकृते स्मर्यन्ते न तु तेषां क्ष

‘रस्परमन्वयपि बोध्यते, तद्वोधक-ऊनॅकअॅदिविभक्तिमथैकदेशानां

१८२
सदीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्यम् ।

यच-"अनिर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रवाद पारम्पर्यमात्रम्-" इति होतुर्घड,-इस्पैतिह्यम् । यथा “इह वटे यक्षः प्रतिव सति’ इति, न तत् प्रमाणान्तरम् । अनिर्दिष्टप्रवक्तृक- स्वेन सांशयिकत्वात् । आप्त वक्तृकत्वनिश्चये स्वगम एव । इत्युपपन्नम् “त्रिविम्प्रमाणम्” इति ॥ ५ ॥

 एवं तावक्तव्यक्तज्ञ लक्षणप्रमेयलेख्यथे प्रमाणन लक्षितानि । तत्र व्यक्तं पृथिव्यादि स्वरूपतः पलपr दक हल को ऽपि प्रत्यक्षतः प्रतेिपाते, पूर्ववत चानु मानेन धूमादिदर्शनात् वहथादीनि चेति, तद्व्युत्पाद नय मन्दप्रयोजनं शास्रम् , इति दुरधिगम -अनेन व्युत्पाद्यम् । तत्र यत्प्रमाणं यत्र शक्तम् तदुक्तलक्षणभ्यः प्रमाणेभ्य निष्कृष्य दर्शयति

 सामान्पतस्तु दृष्टIत् अतीन्द्रियाणां प्रतीतिरनुमानात् । तस्मादपि चासिद्धं परोक्षमाप्तगमत् सिद्धम् ॥ ६ ॥ "सामान्यतः' इति । ‘तु’ शब्द प्रत्यक्षपूर्ववदूभ्य वि

नियतनामभावादित्यर्थः।

 ऐतिह्यमाह । यश्चेति । अप्रमाणत्वे हेतुमाह । सांशयिक त्वदिति ॥ ५ ॥

 वृत्तवर्तिष्यमाणयोः सम्बन्धं वक्तुं वृत्तं कीर्तयेति । एव- मिति । ननु व्यक्ताव्यक्तज्ञममेयसिध्यर्थं प्रमाणानि लक्षितानि, पृथिव्यादिव्यक्तबोधकमस्यक्षस्य वन्द्यादिबोधकानुमानस्यामदर्शना न्यूनतेति शङ्कां दूरीकुर्वंश्रयमवतारयतिं । तत्रेत्यादिना ।

 यतु 'समन्यतइति षष्ठ्यन्तात्तसिः । तथाचेन्द्रिययो

यस्य सर्वस्यापेक्षितस्थानपेक्षितस्य च दृष्टात्-प्रत्यक्षादेवइति ।

१८३
प्रमाणत्रिषयनिरूपणम् ।

शिनष्टि । सामान्यतोदृष्टादश्चघवसाग्रदतीन्द्रियाणां प्रधr- नपुरुषादीनां प्रतीतिः-चितिच्छायापत्तिधैरध्यवसाय इत्यर्थः । उपलक्षण चेतन। शेषत्र दंत्यपं द्रष्टव्यम् ।

 तत्किं सर्वेष्वतीन्द्रियेषु सामान्यतोदृष्टमेव प्रवर्तते ? तथ च घत्र लन्नति-महदद्यारम्भ में स्त्रगत पूवेदेव तादौ च, तत्र तेषमभवः प्राप्त इत्यत अrह-तस्मा दपि ’’इति । तस्मादित्येताच च मिडे

तम । क्लिष्टकल्पनापत्तेः, पूर्ववद्द्यर्थमनुमानपद्स्य सामन्या दृष्टानुमानपरत्वकल्पनपतेश्च, शास्रस्य मन्दप्रयजनतापत्रंथ, एवंव दनुमानस्य विषयाप्रदर्शनेन न्यूनतापत्तेश्च । विशिनष्टि-व्यवत्तोय यनीत्यर्थः । सामान्यतोदृष्टात्-अदृष्टस्त्रलक्षणसामान्यविषयाद वीत । य्हीतव्याप्तिकेन हेतुना सध्यविषय वृत्तिरनुमानमिति स्वमतमूचनयाह । अपवलयतेि । आदिन(१) (पं० ३) संयोगसङ्गदः। प्रकृतिपुरुषतत्सयोगा नित्यानुमेया इत्युक्तेः । ज डायाः प्रतीतेर्घटादेरित्र प्रमेयव्यवहारहेतुरेव भवदह । चितीति । चितिच्छाया-चैतन्यप्रतिबिम्बः, तस्यापत्तर्यत्र-चैतन्यप्रतिवि- म्बाश्रयेत्यर्थः । सा च युद्धेः अन्तःकरणस्याध्यवसायः-वृत्तिरूपप- रिणामः। अचेतनोषि चेतन इत्र भवतीत्यर्थः । नन्वतीन्द्रियादौ व्य- तिरेकिणोपि सम्भवत्कथं सामान्यतोदृष्टादेव तत्प्रतीतीरित्यत आह । उपलक्षणमिति । शेषवतः अवतस्य –वपतिरेकिण इत्यर्थः । आगमस्य वैफल्यमाशङ्कते । तत्किमिति । तत्रेष्टापत्तिमाशङ्कय नि- राकरोति । तथा चेति । पदर्थक्रमेऽनुमानद्वयं न सम्भवति, कार्य लिजेन कारणानुमानात् । तथा च परोक्षे प्रस्यक्षानुमानयोरविषये श्रुतिरेव मानं-स्वर्गबोधकं-घनदुःखेनत्यादे । स्वर्गकामो यजे तेत्यादि--अघुवं, अपूर्वं विनाऽऽशुविनाशिनो यागस्य स्वर्गसा-

(१) सामान्यतो वgादनुमानादित्यपि पाठः ।

१८४
सटीकसङ्ख्घतवकौमुद्यम् ।

'च' कारण ‘शेष त्’ इत्यपि समुचितम् ॥ ६ ॥

 स्यादेतत् , यथा गगनकुसुमकूमेरमशशविषाण। दिषु प्रत्यक्षमप्रवर्तमानम्-तदभावमवगमयति, एवं प्रधr नादिष्वपि । तत्कथं तेषां सामान्यतो दृष्टादिभ्यः सिद्धि- रित्यत आह—

अतिदूरात् सामीप्यात् इन्द्रियघातान्मनोऽनत्रस्थानात् ।
सौक्ष्म्याद्यवधानतु आभभवत् समानाभिह।रच्च ॥ ७॥

 “अतिदूरात्”इति अनुपलब्धरिति वक्ष्यमाणं(का ०८)- सिंहावलोकनन्यायेनानुषञ्जनीयम् । यथा उत्पतन् वियति धनत्वासम्भवात् । देवताय-अग्नीषोमाविदं हविरजुषेताम्, ऐन्द्रं दध्यमावस्यायम् इत्यादि ।

 सामान्यतोदृष्टद्यथा प्रधानादीनां सिद्धिस्तथा प्रकृतेर्महानित्यादौ

स्पधूपाभिधस्यते(क०२२)। शब्दाधिक्यादर्थाधिपमिति न्यायेनाह । चकारेणेति । शेषवदुदाहरणं तु पूर्वमुक्तमेव -न त्रिस्मत्तेच्यम् ॥६ ॥

 विमतं नास्ति अनुपलभ्यमानत्वद्गनकुममादिवदिति शङ्क निराकरणपरत्वेनायमत्रतरति । स्यादेतदिति ।

 कोचित्तु ननु प्रकृत्यद प्रत्यक्षमेव कथं न प्रवर्तते ? इत्यश ऊाय प्रत्यक्षविघटकान् हेतूनाइ-' 'आतिदूरादित्यादिइत्याहुः । तन । दृष्टस्त्रलक्षणसामान्यविषयं वीते कुतो न प्रवर्तेत आप्तवचनं वेति, तादृशशङ्कानिराकरणपरस्वे शास्त्रस्य मन्दप्रयोजनत्वपत्तेः, प्रत्यक्षे न प्रवर्तते इत्यद्यध्याहा पत्तश्च ।

 प्रधानादिपीति । तद्वदत्रयभावं गमयेदित्यर्थः । सिंहावलोकितन्यायेनेति(१) । एकमेवास्यं पञ्चसु दिक्षु भ्रामयतीति तदीयस्त्रभावः । अत एव पक्षस्य. इत्युच्यते सिंहः । दूरगदांषध कचिःकश्चिदेव । अन्यथ सूर्यादिमण्डलदर्शनम् ।

 (१ ) सिंहावलोकनन्यायेनेत्यपि पाठः ।

१८५
प्रत्यक्षप्रतिबन्धकनिरूपणम् ।

  • पतनं अतिंदूरतय सन्नप प्रत्यक्ष नपलभ्यते ।

समप्यादेत्यत्रघनरनु व , यथ लपेनम अँ नमतसमीप्यन्न दृश्यत । इन्द्रघघत ऽ२धवयधर त्वTदं । ‘'मनोऽनवस्थानत्'यथा कामाद्युपहृतमनः स्फीतलक मध्यवर्तेनमेन्द्रथसन्निकृष्टमथ न पश्यति । ‘सौक्ष्म्यात्', यथेन्द्रिय सन्निकृष्टं परमाण्वादि प्रणिहि तम न अपि न पश्यति । ‘व्यवधानात्’,यथा कुडया- दिव्यवहितं राजदरादि न पश्यति । ‘'आभिभवात्, यथा ऽहनि सौरीभिर्भाभिरभिभूतं ग्रहनक्षत्रमण्डलं न पश्यति । 'समानाभिहारात्’, यथा तोयविमुक्तनुद- बिन्दून् जलाशये न पश्यति ।

 च' करो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेनानुद्भवो ऽपि सहीतः । तद्यथा क्षीराद्यघस्थायां दध्याद्यनुद्वान्न पश्यति ।

 एतदुक्तं भवति । न प्रत्यक्षनिवृत्तिमात्राद्वस्त्वभा- वो भवति, अतिप्रसङ्गात् । तथा हि गृहद्वि निर्गतो गृ हजनमपश्यंस्तदभावं विनिश्चिनुयात्, न त्वेवम् । अ पि तु योग्यप्रत्यक्षनिवृत्तेरयम भावं विनिश्चिनोति । न च प्रधानपुरुषTदनमस्ति प्रत्यक्षथग्यत, इते न तन्निवृत्तिमत्रात्तद्भवनिश्चयो युक्तः प्रामाणिकाना मिति ॥ ७ ॥ समाधानग्रन्थस्य तात्पर्यमाह । एतदुक्तं भवतीति । न हि प्रत्यक्षनिवृत्तिमात्रमभावसाधकमतिदूरस्गादौ व्यभिचारात् , किन्त्वतिदूरत्वादिदोषभावविशिष्टे इत्यर्थः । गूइजनपर्यन्तानुधावनं तु तदभावनिश्चये दुःखोत्पादप्रदर्शनार्थं । इष्टषति धुनीते । अ पित्विति । तथा च कारणाभावान्न तदभावोपलम्भ इत्यर्थः ॥७।

२४

१८६
सटीकसाङ्ख्यतत्वकौमुद्यम् ।

कतमपुनरषु करणं प्रधानदेनमनुपलब्धवं त्यत आह

सौक्ष्म्यात्तदनुपलब्धिर्नाभावात्, करौतस्तदुपलब्धेः ।।

महदादि तच्च कार्य प्रकृतिसरूपं विरूपं च ॥ ८॥

 सौक्ष्म्यात्’ इति । अथाभावादेव सप्तमरसवदे . तेषामनुपलब्धिः कस्मान्न भवतीत्यत आह—नभव{ त्” इति । कुतः ! ‘कार्यतस्तदुपलब्धेः । ‘तत्’ इति प्रधानं परामृशति । पुरुषोपलब्धौ तु प्रमाणं वक्ष्यति,

 'स बुतपरार्थत्वात्” ( कारिक १७ ) इति । दृढ- तरप्रमाणाव धरिते हि प्रत्यक्षमप्रवर्तमानमयोग्धत्वान्न प्रवर्तते इति कल्प्यते । सप्तमस्तु रसो न प्रमाणेनाऽब- धारित इति न तत्र प्रत्यक्षस्य योग्यता शक्य ऽध्यय सितुमित्यभिप्रायः ।

 अतिद्रस्वादिदोषेषु प्रकृयाद्युपलम्भे प्रतिबन्धकं दयितुं क्षु च्छति | कतमदिति । एषु दूरत्वादिदोषेषु । उत्तरयते । सौक्ष्म्या दिति । सुक्ष्मत्वं चात्र नाणुवं प्रधानपुरुषयोव्र्यांपकस्मात् । किं तु निरवयवद्रव्यत्वमेव । न च सौक्ष्म्यमनुपलब्धों न तन्त्रं योगि- प्रत्यक्षे व्यभिचारादिति वाच्यम् । योगजधर्मस्योत्तेजकस्यादिति । ननु दूरस्थानां पुनर्दर्शनेनोपलभ्यत्वसामान्याभावरूपहेतोर्न तत्र व्यभिचरः । शशशृङ्गादेरपि सौक्ष्म्यादनुपलऊिधसम्भवे शिशुः देस्सत्वापतिश्चात्राSनुमानेऽनुकूलतर्क इत्याशङ्कते । अथेति । स माधानमाह । दृढतरेत्यादि । व्यभिचारदर्शनप्रयुक्तं दृढत्वं,योगज- प्रत्यक्षवषयकवन दृढतरव च बोध्यम् । तथा च प्रमाणेनोपळ श्य मानवालसमानाभावो ऽसिद्ध इत्यर्थः । दृष्टान्तस्य वैषम्यमाह ।

सप्तम इति । तत्र प्रत्यक्षस्य दुर्बलवे ऽपि अत्र दृढतरप्रमण

१८७
प्रधानाद्यनुमपककार्थनिरूपणम् ।

किं पुनस्कय यतः अधनानुमनसेधत अङ्क

 'मह्रद ।द तच्च कांस्’ इiत । एतच्च यश्च { - मकं तथपरिष्टादुपपद घट्यते । तस्य च कार्यस्य ववेकज्ञानपथगनं नरूप्यत्रैरूप्यं आह्व-'प्रकृतिल- रूपं विरूपे च ” इतेि । एते तूपरिष्टाद्विभजनीय इति ॥८॥

 कायत् कारखमात्रं गम्यते । सन्ति चrत्र वादिन विप्रतिपत्तयः । तथr हि फेचिदाहुः‘असतः सज्जा- यत' इति, ‘एकस्य सतह विवर्तः कथं जातं न वस्तु मत् इत्यपर, अन्ये तु 'सतः असन् जयते’ इति, ‘सतः सन् जायते’ इति वृद्धः।

 तत्र पूर्वस्मिन् कल्पश्रथे प्रधानं न सिध्qति । सुव दुःखमोहमदवत्स्वरूपपरिणामशऽदद्यमकं हि जगत् । कारणस्य अधनस्य प्रधानव लव रजस्तमश्वभवत्थ

विरोधाभावात्र प्रत्यक्ष दुर्बलमित्यर्थः । यकार्यान्यथानुपपन्या- प्रधानमङ्गीकृतं तत्पृच्छति । किं पुनरिति । तथोपरिष्टादिति ।

कारणगुणामकस्वकार्यस्याव्यक्तमपि सिद्धम् ।
भेदनां परिमणादित्यादौ
उपरिष्टात्- हेतुपदनित्यमित्यादौ ॥ ८ ॥

 ननु कथं चदुत्पत्तेः प्राक् सिड् स्यात्तदा तदधारतया निरया प्रकृतिः सेरस्यति, तच्च न सम्भवति, वादिविमतिपत्तेरित्याशङ्का- यां सत्कर्षोपपादिकामाद्यामवतारयति । कार्यात्कारणमात्र मिति । बौद्धमतम।ह | असत इति । वेदान्तमतमाह । एकस्य सत इति । सतो ब्रह्मण इत्यर्थः। नैय्यायिकमतमाह । अन्येस्विति । सायमतमहं । सतः सदिति । मतत्रये प्रकृतिर्न सिद्ध्यतीत्या- है । तत्र पूर्वस्मिन्निति । प्रधानशब्दार्थमाह । सुखेत्यादि । समवगमयति । यदि पुनरसतः सज्ञायते असनिरुपाख्थं कारणं सुखादिरूपशeदद्यात्मकं कथं स्पातसदसतो स्तादात्म्यानुपपत्तेः ? अथैकस्य सतो विवर्तः शब्दादि प्रपञ्चःतथSiषे सतः सञ्जयत इति न स्यात् । न च स्याद् यस्य प्रपञ्चrत्मकत्वम् , अपि त्वप्रपञ्चस्य प्रपञ्चrत्म कतया प्रतीतिभ्रम एव । येषमपि ©ण भक्षचरण दीनां सत एव कारणादसतोजली तेषमपि सदसतो. रकत्वानुपपत्र ने काघत्मकं कारणमिति न तन्मते प्र- धानसिद्धिः ।

 अतः प्रधानसिद्ध्यर्थं प्रथमं तावत्सत्कार्यं प्रतिजानीते।

असदकरणादुपानग्रहणात सर्वसम्भवाभावात् ।
शक्तस्य शक्यकरणातकारणभवाच्च सत् कार्यंम्॥९॥

 ‘असदकरणात्’ इति । ‘सत् कार्यम्”-कारण व्यापारात् प्रागीति शेषः । तथा च न सिद्धसाधनं नै- य्ययिकतनयैरुद्भावनीयम् । यथप बीजमृत्पिण्डादिप्र- घ्नंसानन्तरमङर घटद्युत्पत्तेरुपलभ्यत, तथा Siषे न

सुखादिरूपस्वे सति प्रकृतित्वं प्रधानस्वम् । कणभक्षःकणादनु नदशाध्याय-वैशेषिकशास्रमणता । अक्षचरणस्तु गौतममुनिः पश्चrध्यायी-न्यायशास्त्रप्रणेता, ते एव नैय्यायिकोः ! बहुवचनं पूजार्थस् । सिद्धसाधनं धुनीते । कारणव्यापारादिति । प्राग पfते । उत्पादनश शसामग्युत्तरमपेि ।नैय्यायिकतनयैः-तदनुया यिभिः । तन्पताभिमानमूचनाय तनयग्रहणं, तेन तदुपपादनसमथों शत सूचितम् ।‘‘अनुपमृद्य प्रादुर्भावदर्शनादसतः सदुत्पत्तिः'इति बौदमतपशङ्कय निराचष्टे । यद्यपीति । तर्हि कस्योपादाबद्धदमतप्रधानriसडेकथनपुरस्सरम मद्धदग्वण्ड०११८१

प्रध्वंसस्य कारणत्वम्, अपि तु भावस्यैव बीजाद्यवय वस्य । अभावतु भावोत्पत्स, तस्य सर्वत्र सुलभत्वात् सर्वदा सबैकयत्पादप्रसङ्ग इत्यादि नययवर्तक पर्यटीकायामस्माभिः प्रतिपादितम् ।

 प्रपश्वप्रत्ययश्चलति बधक न शक्य मेिते व दितुम् इति ।

 कणभक्षक्षचरणमतमवशिष्यते । तदिदं प्रतिज्ञातम् 'सत् कार्यम्’ इति । अत्र । हेतुमाह "असद्करणात्”

नतेयाशङ्कायामाह । अपि स्विति । अभाचोषदनकस्वे बाधकं तर्फमाह । अभावाविति । सर्वदेत्यत्र सर्वत्रेत्यनुषज्यते । आदिपदेन कार्यं मृदनुविद्धघटवदभावानुविद्धं स्यादिति ग्राह्यम् । न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायामिति कथनं तु एतस्य सतर्कवर्च चनाय । वेदान्तमतस्य सत्तकपर्धेहितस्य बहुषु स्वेनोपपादितस्य पुनर्देषोद्घने स्वस्य प्रतरकरखापत्त, अनुद्भावने सद्भयम ताज्ञानापत्तिरित्युभयथ पाशरज्जुरिति साक्षात्स्वेन तन्निरसने ऽवसराभावादन्यमुखेनैव तानिरसितुमाह । असति बाधक इति । तथा चासति वधके न मिथ्येति वदितुं शक्यःसति तु वधके मिथ्येति वदितुं शक्य इयर्थः । बाधकभावे इति विहायाऽसती- ति बाधकंसवमूचनाय । बाधकं—नेह नानास्ति किञ्चन, तरति शाकमामवादाद । मूलस्य न्यूनत परिहृय कणभक्षादिमतदू षणपरत्वमाह । कणभक्षेत्यादि । तत्-यस्मात्तन्मतमेवघशि- ध्यते तस्मादित्यर्थः । प्रतिज्ञातं-स।ध्यरचनेत शेषः । अत्र-स- कायेप्रतिज्ञायाम् । हेतुमाहेति ।

 नचासदकरणस्य कार्यरूपपक्ष-ऽवृत्तित्व न तत्साधकस्वमते वच्यम् । ईश्वरोस्ति नवेति मध्यस्योक्ते ’वरास्ति, कुत इति पृष्ठं इति । असत् चेत् कारणव्यापारात् पूर्व कार्यम्, नास्थ सत्त्वं कते केनापि शक्यम्, नहि नीले शिल्पिसहस्रणा- पि पीतं कर्तुं शक्यते । सदसवे घटस्य धम' इति चेत्, तथा ऽप्यसति धर्मिणि ने तस्य धर्म इति सत्वं तदवस्थमेव । तथा च नासत्वम् , असम्वडेना-

कार्यस्य कतैनन्यवादित्यादिवदेतस्य हेतोः प्रकृतन्यायानवयवत्वेपि हेतुपदस्य व्यतिरेकव्याप्तिपरत्वेन तत्साधकत्वात् । तथा हि विमतं कालत्रये सत् जन्यत्वात्, यन्न कालत्रये सत् न तत् जन्यं यथा शशशृङ्गादि, न च तथदं, तस्मान तथेति । असद करणाद- त्यस्य विषयसाधकतपरत्वं चाह । असचेत्यादिना । तथा चा- सवाविशेषाञ्छशशृङ्गादेरपि सर्वापत्तिारित्यर्थः । असतस्सवं न सम्भवतीतिसूचनायान्यस्य स्थितस्यान्यभावानुपपत्तौ दृष्टान्तमाह । न हीति ।

 एतेन नीलवस्रादेः क्षारादिना नीलरूपपराच्या हरिद्रादिना पतितासम्भवान्नहीत्याद्यसङ्गसमिति परस्तम् । तत्राप्यन्यस्यान्य- भावानुपपत्तेः ।

 ननु सदसतोर्विरोधेपि उत्पत्तेः प्राग्धो नास्ति, तदनन्ततरं च घटोस्ति, नाशानन्तरं च घटनास्तीति सर्वानुभवसिद्धौ-तत्त- दधिकरणदृत्तित्वरूप-सत्व-ताद्भग्नकालनाभावप्रतियोगित्वरूपा- ऽसत्वे घटस्य धर्मों, शशशृङ्गादेस्तादृशधमभावान्नोत्पत्यापत्तिरिति शङ्कते । सदिति । सत्वं तद्वस्थम् । धार्मिण इति शेषः ।

 नन्विदमसङ्गतं घटादेर्वर्त्तमानकाले एव तादृशसवाङ्गीकारा- दिति चेन्न, अभिप्रायानवबोधादयाह । असम्बद्धेनेति । घटोत्पत्तेः प्राक् तदुत्तरस्मि श्च यो घटाभावस्तस्मिन् घटसम्बन्धाङ्गीकारे सम्ब- पुस्योभयसम्बन्ध्यधीनत्वरूपत्वेन सम्बन्धिसत्वं तदवस्थमेव, सम्ब ऽतदात्मना चासत्वेन कथमसन् घटः ? तस्मात् कारण- व्यापाराद्ध्बमिव ततः प्रागपि सदैव कार्यमिति । कार- णाच्चास्य सताऽभिव्यक्तिरेवावशिष्यते । सतश्चाभिः ब्याक्तरुपपन्ना, यथा पीडनंन तिले तैलस्य, अवघातेन धान्येषु तण्डुलानाम् , दाहनेन सौरभीषु पयसः । असतः करणे तु न निदर्शने किञ्चिदस्ति । न खल्वाभ- व्यज्यमानं चात्पद्यमानं वा क्वचिद सदुद्दष्टम् ।

न्धानङ्गीकारे शशशृङ्गाद्यभावोपि स स्यादसम्बन्धविशेषात् । अभा- वेपि प्रतियोगिनं विना स्वरूपतोविशेषाङ्गीकारे ऽभावत्वस्य परि- भाषामात्रवप्रसङ्गः, प्रतियोगिनो विशेषकत्वाङ्गीकार असतः प्र- तियोगिनः प्रागभावादिषु निरूपकत्वरूप-विशेषकत्वासम्भवः । न च कालादिरेवाधिकरणम् । प्रागभावादेः क्रियाविरहेण क- पालादौ दृत्तित्वाभावप्रसङ्गात् । किं च घटध्वस्तो घटाभावः घटोऽत्र नास्तीत्यादिप्रत्ययनियामकतया किञ्चिद्वस्त्वाकाङ्क्षायां नि- त्यस्य कार्यस्यातीतानागतवर्तमानावस्था-भावरूपं नियामकं क- लूप्यते, लाघवात्, अमावस्यादृष्टस्य कल्पनै गौरवादियभिप्रायः ।

 ननु घटादेः सम्वन्धाभावेनासवासम्भवप्युत्पत्तेः प्राक् का- रणतादात्म्याभावेनाऽसवमस्त्वित्याशझ्याह । अतदात्मनेति । कार्यस्य घटादेः पिण्डात्मत्वाभावपि मृदात्मत्वसम्भवादित्यर्थः । अपरोक्षत्वाचे शशावषाणवमुत्रं न सम्भवतीति सूचयन्नुपसंहरति। तस्मादिति । ननु तर्हि कार्यस्य नित्यत्वप्रसक्या सामग्रीवैयर्य: प्रसङ्ग इत्याशछ्याइ । कारणाच्चेति । तथा च सामग्च्या वर्तमा- नावस्था-लक्षणपरिणामरूपाभिव्यक्त्यर्थत्वा वैयथ्यमित्यर्थः । इदं च दृष्टचरामत्याह । यथा पीडनेनेत्यादि । न खल्विाति । तथा चाऽसतो ऽभिव्यक्त्याद्यङ्गकारे सर्वत्राऽसवाविशेषात्सर्वत्राभ


 इतश्च कारणव्यापारात् प्राक् सदेव कायम-उपा: दानग्रह गत उपादानानि कारणान, तथा ग्रहण-का- र्येण सम्बन्धः । उपादानैः कार्यस्य सम्बन्धदिति यावत एतदुक्तं भवति-कागा मुम्बद्धं कारणं कास्य जन- कम् , सम्वन्धश्च कार्यस्यामतो न मुम्भवति, तस्मादिति ।।

 स्यादेशत्-असम्बद्धमेव कार्य कारणैः कस्मान्न जन्य ते ? तथा चासदवोत्पत्स्यत इत्यत आह“सर्वसम्भ-

व्यक्त्यादिप्रसङ्गः । यत्र यस्य प्रागभावोस्नि स एव तत्र जायते इत्यस्य पूर्व दूषितत्वादन्यर्थः । कारणे कार्यसत्त्वमुक्तं वासिष्ठे ।

प्रसुप्तावस्थया चक्रपद्मशङ्काः शिलोदरे ।
यथा स्थिताश्चितरन्तस्तथेयं जगदावली ।। इति ।

 कारणानि-स्थानाभापक्तपारणामकारणानीत्यर्थः । गृत्द्यते- ऽनेनेतिग्रहणं-सम्बन्धस्तस्य प्रतियोगिनिरूप्यतया कार्यपदाध्याहा रेण मूलं योदयति । कार्यणति । उपादानानि कारणानि सम- वायिकारणानि । उपदीयन्ते इत्युपादानानीति योगेन कार्यादिसा- धारणपरस्योपादानपदस्य विशेषपरत्वमाह । कारणानीति। नन्वे- वमपि दध्यर्थी क्षीर मुपादत्ते नान्यत्, यदि चाऽसत्कार्यस्यात् तर्हि दध्यर्थी उदकस्याप्युदानं कदाचिन्कुर्यात्, न च कुरुते, तस्मादुपा- दानग्रहणादपि ज्ञायते-कारणे उत्पत्तेः प्रागपि कायमस्तीति सम्भ- वेपि उपादानग्रहणस्य पक्षात्तत्वासम्भवेन. हेतुत्वं न सम्भवतीया: शङ्कयाह । उपादानै रिति, तथा च कर्ये कारण सम्वन्धस्य लाभान्न पूर्वेक्तदोष इत्यर्थः । ननु कार्यमुत्पत्तः प्राक् सत् सदा तत्सम्ब- न्धादित्यस्यापि हेतोरसिद्धिमाशङ्कयाह । एतदुक्तं भवतीति ।

 अत्र वेदमनुमानम् । मृदादयः स्वसम्बद्धकार्यजनकाः उपा- दानकारणत्वात् व्यतिरेके शशम्शृङ्गवादति । नचाप्रयोजकत्वम् । असम्बद्धत्वाविशेषात्सर्वकार्योत्पत्यापत्तेः ।। सत्कार्यानुमानम् । घाभावात्' इति । असम्बद्धस्य जन्यत्वे, असम्बद्धत्वा- विशेषण सई कार्षजानं सर्वस्माद्भवेत् । न चैतदस्ति, तस्मन्निासम्बद्धमसम्वडेन जन्यत अपि तु सम्बद्ध सम्बद्धन जन्यते इति । अथाहुः साङ्ख्यवृद्धाः ।

असत्वे नास्ति सम्बन्धः कारणैः सत्त्व साङ्केभिः ।
असम्बद्धस्य चोत्पत्तिमिच्छता न व्यवस्थितिः' इति ।

 स्यादेतत्-असम्बद्धमपि सत् तदेव करोति यत्र यत्का- रण शक्तम् । शक्तिश्च कार्यदर्शनाद्वगम्यते । तेन ना- व्यवस्थेत्यत अह---"शक्तस्य शक्यकरणात्' इति । सा शक्तिः शक्तकारणाश्रया सर्वत्र वा स्यात् , शक्य एवं वा ? सर्वत्र चत्त द्वथैवाव्यवस्था, शक्य चेतु , कथभसाति

 असम्बद्धस्य जन्यले दोषमाह । असम्बद्धस्येति । असतस्स: म्बन्धाभावे विद्वत्संमतिमाह । यथाऽऽहुरिति । न व्यवस्थितिः- क्षीरादेरिव दध्यादिरिति । शक्त्या व्यवस्थामुपपदायितुं शङ्कयते । स्यादेतदिति । इतश्च नासदुत्पाद इत्याह । शक्तस्य शक्य- करणादिति ।

 अन्ये शक्तिहिं शक्यरूप-कार्यनिरूपिता, तदसत्वे कथं स्या- दिल्याशयेन समादधते । सा शक्तिरिति । शक्तकरणाश्रया' इत्यत्र ‘अपि' इति शेषः । सर्वत्रेति । निरूपकतासम्बन्धेनेति शेषः । असतीति । असता निरूपकत्वासम्भवादित्यर्थः ।

शक्तिर्हि कार्यस्यानागतावस्था, तदसवे कथं स्यादित्यन्ये ।
तां शक्तिं त्रिधा विकल्प्य निराचष्टे-साशक्तिरितीत्यपरे ।

 शक्तिश्च शक्तिमत्सम्बन्धरूपा संयोगवद्भयत्र, या शक्याभावे न सम्भवतीति शक्यभावोऽभ्युपेय इति न्यायकणिकाचार्याः ।


शक्ये तत्र, इति वक्तव्यम् । शक्तिभेद एवं एतादृशा यतः किञ्चिदेव का जनयेत् न समिति चेत् , हन्त भोः शक्तिविशेषः कार्यसम्बद्धो धा ऽसम्बद्धो बा १ सम्बद्ध त्वे नासता सम्बन्धः इति सत् काम् । असम्बडवे- सैवाव्यवस्था, इति सुष्टूक्त "शक्तस्थ शक्यकरणात्’ इति ।

 इतचे सत् कार्यमित्याह-“कारण भाचाच्च का पैस्य कारणात्मकत्वात् । नहि कारणाद्भिन्ने कार्यम्, का- रणं च सत्, इति कथं तदभिन्नं कायमसत् भवेत् ।

 कार्यस्य कारणाभेदसाधनानि च प्रमाणानि--( १ ) न पटस्तन्तुभ्यो भिद्यते, तन्तुधमत्वात् । इह यद्यतो भिद्यते तत् तस्य धर्मो न भवति यथा गौरश्वस्य । धर्म- श्व पटस्तन्तूनां, तस्मान्नार्थान्तरम् । (२) उपादानोपा- देयभावाच्च नाथन्तरत्वं तन्तुपटयो । ययौरथान्तर-

 ननु शक्तेः शक्यनिरूप्यत्वरूपविशेष नाङ्गीक्रियते, यन - क्यसत्वं स्यात् । किं तु स्वरूपावशेष एव स तादृशो येन यत्कि- ञ्चिदेव काव्यं जनयतीसाशते । शक्तिभेद एवेति । अनि पितशक्तौ मानाभाव इत्याशयेन समाधत्ते । हन्त भरित्यादि- ना । दोषमाह । असम्बद्धत्वे सैवेति । ।

 उत्पत्तेः प्राक् कार्यसत्वं भावयन्नस्याभिन्नत्वरूपधर्मपरत्वमाह । कार्यस्य कारणात्मकत्वादिति । अत्रानुमानम् --कार्यमुत्पत्तेः प्रागपि सत् कारणात्मकत्वात् उभयमतसिद्धकारणवदिति । विपक्ष स्वर्णजकुण्डलस्य मृदात्मकत्वापत्तिबाँधिका ।।

 हैत्वासद्धिं परिहत्तेमाह । कार्यस्य कारणाभेदसाधनानीति प्रत्यक्षानुमानागमा इत्यर्थः । प्रत्यक्ष तु-मृद्धदः, स्वर्णं कुण्डल- मित्यादि । अनुमानं तु न पट इत्यादि । आगमास्तु-तद्धीदं तत्व-

त्वम् न तयारुपादानापादेयभावः, यथा घटपट्योः । 3- पादानोपादेयभावश्च तन्तुपटयाः । तस्मान्नार्थान्तरत्व- म् । ( ३ ) इतश्च नार्थान्तरत्वं तन्तुपयोः संयोगाप्रा- त्यभावात् । अथान्तरत्वे हि संयोग दृष्ट यथा कुण्ड़- बदरयाः, अप्राप्ति । यथा हिमाद्विन्ध्ययः । न चेह सं- योगप्राप्ती, तस्मान्नार्धारितरत्वम्मिनि । ( ४ ) इतश्च पट. स्तन्तुभ्यो न भिद्यते, गुरुत्वान्तरकायग्रहणात् । इह यः द्यस्माद्भिन्नम्, तस्मात् तस्य गुरुत्वान्तर कार्यं गृह्यते, अथैकपालकस्य वास्तिकस्य यो गुरुत्व काय ऽवनातिवि- शेषस्तस्मद्विपलिकस्य स्वस्तिकस्थ गुरुत्वकार्यो ऽवनति- भेदो ऽधिकः । न च तन्तुगुरुत्वकार्यात् पटगुरुत्वकाय- न्तरं दृश्यते । तस्मादाभिन्नस्तन्तुभ्यः पट इति । तान्येता- न्यभेदसाधनान्यवीतानि ।।

व्याकृतमासीत् , सदेव सोम्येदमग्र आसीत्, तम एवेदमग्र आसीत्, असदेवेदमग्र आसीदित्याद्याः ।।

 यत्तु-धमत्वात्-धर्मपरिणामत्वात् । परिणामस्त्रविधः-ध- मेलक्षणावस्थाभेदात् । तत्र धर्मपरिणाम मृदो घटाद्याकारः, ल- क्षणपरिणामोऽतीतत्वादि, अवस्थापरिणामी नुतनतमत्वादीति, तन्न । उपादानेत्यादिना पौनरुक्यात् । अर्थान्तरम्-असन्तभिन्नत्वम् । अनुमानान्तराण्थाह । उपादानेत्यादि । उपादानं-समवायिकारणं परिणामि चति । उपादेयं-समवेतं परिणामो वेति ।

 पालकस्य-पलरूप-मानविशेषावच्छिन्नस्य स्वस्तिकस्य स्त्री- कण्ठाभरणविशेषस्य । गुरुत्वका गुरुत्वस्य काय्र्यम् । अवन तिविशेषः-तुलाद्यो नमनावशेषः ।।

 यदुक्तं अवतस्य व्यतिरेकिण उदाहरणमग्रेऽभिधास्य इति सदाह । तान्यतानीति । एचभेदे सिद्धे, तन्तव एवं तेन तेन संस्थान भेदेन परिणताः पटो, न तन्तुभ्यो ऽर्थान्तरं पटः । स्वात्मनि- क्रियाविरोधबुद्धिव्यपदेशार्थक्रियाभदाश्च नैकान्तिकं भे- दं साधयितुमर्हन्ति, एकस्मिन्नपि तत्तद्विशेषाधिभत्र- तिरोभावाभ्यामेतेषामविरोधात् । यथा हि कूर्मस्याङ्गा- नि कूमशरीरे निधिशमानानि तिरोभवन्ति, निःसर- न्ति चाविर्भवन्ति । न तु कूर्मतस्तदङ्गान्युत्पद्यन्ते प्रध्व- सन्ते वा । एवमेकस्या मृदः सुवर्णस्य वा घटमुकुटादयो विशेषा निःसरन्त आविर्भवन्त उत्पद्यन्त इत्युच्यन्ते, निविशमानास्तिरोभवन्तः विनश्यन्तीत्युच्यन्ते । न पुनरसतामुत्पादः सतां वा निरोधः । यथाह भगवान् कृष्णद्वैपायनः----

 नासतो विद्यते भावी नाभावो विद्यते सतः

इति ।( भवद्गीता २ । १६ )

 ननु पटस्तन्तुभ्यो भिद्यते तत उत्पद्यमानत्वात् , व्यतिरेके त- न्तुवत् , तन्तुषु पट इंति विलक्षणबुद्धिविषयत्वात् , प्रावरणादि- विलक्षणकार्यकारित्वाचे घटवदित्याशङ्कायामाह। स्वात्मनीत्या- दि। स्वात्मनि-स्वाभिझेपीत्यर्थः । क्रियाविरोधः-उत्पत्ति- नाशाख्यक्रियारूपयोरित्यर्थः । अविरोधे संमतिमाह । यथा- हेति । कृष्णद्वैपायनो वेदव्यासः ।

 कृष्णेन सह द्वैपायनः । अन्यथा “पशतानि सर्विशानि श्लोकानां प्राह केशवः' इति विरोधः । तं धर्म भगवता यथोपदिष्टं भगवान्वेदव्यासः सवेज्ञो गीतारव्यैः सप्तभिः श्लोकशतरुपानेबद्ध इति श्रीशङ्करभाष्यविरोधश्चत्यन्ये । भाव–उत्पत्तिः । अभा- वो–विनाशः ।

यथा कूर्मः स्त्रायवेभ्यः सङ्काचविकामिभ्यो न भिन्नः, एवं घटमुकुटादयो ऽपि मृत्सुवर्णादिभ्यो न भिन्नाः । ए- चचेह तन्तुषु पट इति व्यपदेशा, यथेह वने तिलका इत्युपपन्नः । न चार्थक्रियाभेदो ऽपि भेदमापादयति, ए- कस्यापि नानार्थक्रियादर्शनात्, यथैक एवं वह्निदहकः पाचकः प्रकाशकश्चात नाप्यर्थक्रियाव्यवस्था वस्तुभेदे हेतुः, तेषामेव समस्तव्यस्तानामर्थक्रियाव्यवस्थादर्शना- त् । यथा प्रत्येक विष्टय वत्मदर्शनलक्षणामर्थक्रियां कु- वन्ति, न तु शिबिकावहनम् , मिलितास्तु शिबिकानु बहन्ति, एवं तन्तवः प्रत्येक प्रावरणमकुणा अपि मि: लिता आविर्भूतपट भावाः प्रावरिष्यन्ति ।।

 स्यादेतत्-अविभावः पटस्य कारण व्यापारात् प्राक् सन् असन् वा ? असंश्चेत् प्राप्त तर्हसदुत्पादनम् । अथ सन् , कृतं तर्हि कारणव्यापारेण । नहि सति कार्ये कारणब्यापारप्रयोजनं पश्यामः । आविर्भाचे चाविर्भा- वान्तरकल्पने ऽनवस्थाप्रसङ्गः । तस्मादाविभूतपट वास्तन्तधः क्रियन्त इति रिक्तं वचः ।।

 प्रत्ययप्रयोगविरोधं निरस्यति । एवं चेहति । अर्थक्रियाभदविरोध दूरीकरोति । एकस्यापति । विष्ट यो-वेतनं विना कमैकराः । दर्शनलक्षणामिति । धर्म- नीति शेषः । ।

 कणभक्षाक्षचरणावाश¥ते । स्यादेतदित्यादिना । कारण- व्यापारेषेति । अत्र कारणक्यापारात्प्रागपि कार्यस्याभिव्यक्त्या स्वकार्यजनकत्वापत्तिरिति पूर्ने पक्षमुपसंहरति । तस्मादिति ।

 रिक्त-बाधितार्थकम् ।

 युक्तिशुन्यमित्यन्ये ।


 मैवम् । अथासंदुत्पद्यत इति मत केयमसदुत्पत्तिः १ सती, असती वा ? सती चेत्, कृतं तर्हि कारणैः । अ- सती चेत, तस्या अप्युत्पन्न्तरमित्यवस्था ।

 अथ-उत्पत्तिः पटान्नार्थान्तरम्, अपि तु पट एवा- सौ” तथा ऽपि यावदुक्त भवति ' पट ' इति नावदुक्तं भवति ‘उत्पद्यते' इति । ततश्च ‘पट' इत्युक्ते, ‘उत्पद्यते इति न वाच्यम् , पौनरुक्त्यात् । 'विनश्यति' इत्याप न वाच्यम्, उत्पत्तिविनाशययुगपदेकत्र विरोधात् ।।

 प्रमाणशून्यमित्यपरे ।

 स्वयमतं दृष्टचरत्वेनावधारयितुं तन्मते उक्तदाषानिवृत्ति माह । अथेति ।।

 प्रतिवन्दिमुखेन तद्दोष निराकरोति । अथेतीत्यन्ये ।

 अनवस्थाति । यथा पटोत्पत्तिरसती कारणव्यापारजन्या तथा तदीयाऽप्युत्पत्तिरेवं रीत्या बोध्या । अनवस्थ परिह- तु माशङ्कने । अथोत्पत्तिरिति । तथापीति । पौनरुत्यादिति । पट उत्पद्यते इत्यत्र पटपदेनैवोत्पत्तेरप्यभिधानादित्यर्थः । अन्यथा पटोत्पत्यनन्तरं पट उत्पद्यते इत्यपि स्यात् पटस्याग्रमक्षणेपि विद्यमानत्वादिति ।।

 तुल्ययुक्त्या पटध्वंसोपि पट एव, तथा च पटो विनश्यताति न वाच्यम् , स्वाभावस्य स्वात्मकत्वविरोधादित्याह । विनश्यती- ति । पौनरुक्यदोषोऽत्रापि वोध्यः ।।

 यद्वा पटोत्पत्यारैक्ये पट इत्युक्तेरुत्पतेरपि लभ्यमानत्वा- दुत्पत्तिविनाशयोश्च विरोधात्पटो विनश्यतीत्यपि न वाच्यामित्याह । विनश्यतीति ।।

 उत्पत्तिर्न पटादर्थान्तरमितिमतदूषणमुपसंहरन् कणभक्षाक्षचर-

तस्मादियं पटोत्पत्तिः स्वकारणसम वाग्रो वा, स्व- सत्तासमवायो वा, उभयथा ऽपि नोत्पद्यते, अथ च त. दर्थानि कारणःनि व्यापार्यन्ते । एवं. सन एव पदादरा- विभावाय कारणापेक्षत्युपपन्नम् । न च पटरूपण कार- णानां सम्बन्धः, तद्रूपस्थाक्रियात्वात्, क्रियासम्बन्धि- त्वाच्च कारकाणाम्, अन्यथा कारकत्वाभावात् ।।

 तस्मात् सत् कार्यमिति पुष्कलम् ॥ ९ ॥

णमतसिद्धोत्पात्तरपि न सम्भवतीत्याह । तस्मादति। स्वकारणेन समवायः स्वकारणे समवायो वा स्वोत्पत्तिरित्यर्थः । स्वसत्तया सम- वायः स्वस्मिन्सत्तासमवायो वा स्वायत्तरित्यर्थः । कारण वैयर्थे इष्टापत्ति निरस्यति । अथ चेति । न चाधक्षणसम्बन्धरूपोत्प- त्तिवच्या, तत्रापि सतीत्यादिविकल्पदोषशासत्रासानपायात् । सम्बन्धस्य सन्बन्ध्यधीनत्वेनोक्तव्याघाताच्च । तस्मात् तवोत्पत्ता- बिंव ममापि सत एवं पटादेरसदाविभव कारणापेक्षोप्पनेत्याह । एवं सत इति ।

 “यत्रावयोः समो दोषः परिहारोपि वा समः" इति न्या- येनाह । एवं सत इतीत्यन्ये ।।

 ननु सत आविर्भावलक्षणक्रियाया उत्पादनाय कारणच्या पाराङ्गीकारे विनिगमनाविरहेणाऽसत्कायौपस्यापत्तिरिति चेन्न, कारकाणां मिथो जन्यजनकभावसम्बन्धाभावादित्याह । न चेति ।

 कार्याणां कारणे सर्वदा सम्बन्धमत्त्वात्सर्वदा तव्यवहाराप- त्तिरित्यन्ये । तन्न । सदूपस्येत्याद्यग्रन्थाविरोधात् ।।

तत्र हेतुमाह । तद्रूपस्येति । क्रियानिमित्तं कारकमिति न्यायेन विपक्षे दोषमाह । अन्यथेति । उपसंहरति । तस्मादि ति । पुष्कलं-निर्दोषम् ।

 प्रचुरमित्यन्ये ।

ननु अर्थाभिव्यक्तः कारणव्यापारात् प्रागसवाङ्गाकार सत्कार्यवादक्षनिरिति ।।

 अत्रोक्तं भाष्यकारः(१)-अस्मिन्पक्षे सत एवाभिव्यक्तिरित्येव सत्कार्यसिद्धान्त इत्याशयात अभिव्यक्तेश्चाभिव्यक्त्यभावेन तस्याः प्रागसवेपि नाऽसत्कायवादापत्तिः । ।

 नन्वेवं महदादीनामेव प्रागसत्त्वमिष्यतां; किमभिव्यक्याख्या व्यवस्थाकल्पनेनेति चेन्न । “तङ्खव्याकृतमासीन्” इत्यादिश्रुति- भिरब्यक्तावस्था सतामेव कार्याणामभिव्यक्तिसिद्धेः । न च प्रागभावादिस्वीकारापत्तिः, तिसूण मिनागताद्यवस्थानामन्यो- न्याभावरूपतयोक्तत्वात् । तादृशाभावनियैव च कारण व्यापारसाफल्यसम्भवात् । अत्रायमेव हि सत्कार्यवादिनामसत्का- र्यवादिभ्यो विशेषः, यतैरुच्यमानौ प्रागभावप्रध्वं सौ सत्कार्यवादि- भिः कार्यस्यानागताती तावस्थे भावरूपे प्रोब्येते, वर्तमानताख्या चाभिव्यक्त्यावस्था घटात् व्यतिरिक्तेष्यते, घटादेवस्थावत्वानुभवा- दिति । न च लीनव्यक्तेः पुनरुत्पादापत्तिः, नचेष्टापत्तिः प्रत्य- भिज्ञाद्यापत्तेरिति वाच्यम् । परेषामिवास्माकमप्यनागतावस्थायाः प्रागभावाख्याया अभिव्यक्ति हेतुत्वात् ।।

 वस्तुतस्तु मूर्खाणां प्रयभिज्ञाऽभावेऽपि विवे किनां तु प्रत्य- भिज्ञादि भवत्येव । तथा हि- तन्तौ नष्टे मृदूपेण परिणाम, मदर्थ कापस-वृक्षरूपेण परिणाम, तस्य फलतन्तुरूपेण परिणामः, एवं सर्वे भावी ज्ञातव्या इति ।

 वेदान्तिनस्तु-अभिव्यक्तिर्जन्या ऽजन्या चा । आचे अभिव्य- क्यन्तरानङ्गीकारक्षतिः, इष्टापत्तौ अनवस्थापत्तिः । तत्र च यथा नेष्टापत्तिस्तथोक्तं प्राक् । अन्ते कारणवैयथ्य, तस्मादनिर्वचनीया उत्पत्तिरियाहुः ॥ ९ ॥ तदेवं प्रधानसाधनानुगुणं मत् कार्यमुपपाय यादृशं तत् प्रधानं साधनीयं तादृशमादर्शयितुं विवेकज्ञानोप- योगिनी व्यक्ताठयक्तसारूप्यवैरूप्ये तावदाह---

हेतुभदानित्यमब्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् ।।
साधयत्रं परतन्त्रं व्यक्तं, विपरीनभव्यक्तम् ।। १० ।।

 हेतुमत्" इति । पतं हेतुमत् , हेतुः कारणम् , तत् , यस्य च य हेतुस्तमुपरिष्टावक्ष्यति ॥

 “अनित्यम्,' विनाशि, तिरोभावति यावत् ।।

 अव्यापि, सर्भ परिणामिनं न त्याग्नाति । कार- ऐन हि कार्यमाविष्टम् , न कार्येण कारणम् । न च बु- छ्यायः प्रधानं वविधतीत्यध्यापकाः ।।

 ननु सत्कार्यनिरूपणस्य साधण प्रधानानुगुणत्वेऽपि कार्य- स्य प्रधानवैधम्यनिरूपण व्यर्थमित्याकायामाई । याद्दशभिति। तथा च वैधम्यनिरूपणं बिना हेतुमदादिविलक्षण प्रकृतिर्न मि- येदित्यर्थः । ।

 हेतुमदित्यादी उद्देश्यमुत्तरार्द्धस्थं व्यक्तपदं सम्बन्धनीयम् । कारणम् । आविर्भावे इति शेषः । उपरिष्टा-प्रकृतेमहानित्यादौ । ध्वंसस्य स्वमतेऽभावादाह । तिरोभावीति । कदाचित्तिरो- भावशीलमित्यर्थः ।।

 ननु महत्तस्वादेर्जगत्यापित्वाङ्गीकाराकुतो ऽव्यापित्वमिया- शङ्कयाह । सर्वमिति । तथा च महादेः स्वस्वकारणारयापकत्वा- दुपचारतव्यापकत्वमियर्थः ।।

 तदेवभिनयेनाह ! कारणेनेप्ति । कार्यं व्याप्तं, अपादान- कारणं विहायान्यत्र स्वातन्वयेणानुपलब्धेः ।।

 व्यतिरेकमाह । न कार्येणेति । परिणामात्मकक्रियायाः प्रथा- नेऽपि सम्वादाह । परिस्पन्दवदिति । शरीरादीनां परिस्पन्दसत्वेऽपि

‘सक्रियम्" परिस्पन्दवत् । यथा हि बुद्ध्यादयः

बुढ्यादावभावाव्याप्तमियत आह । ग्रथा हीति । हि इतौ ।

 बुद्ध्यादयः परिस्पन्दवतः पुरुषभित्थे सति संयोगविभाग श्रयत्वाद्धस्तादिवत्, न च हेत्वसिद्धिः, “सविज्ञानो भवति सवि- ज्ञानदेवान्थाक्रामती"ति श्रुतेईतोः पक्षधर्मत्वावगमात् ।

 परिणामस्य क्रियाजन्यत्वनियघात्तत्रापि क्रियावमित्यपरे ।

 वेदान्तिनस्तु-यथाऽसदशक्यक्रिय तथा सदपि, न हि जातु चितिशक्तिरपरिणामिन्यनन्ता क्रियागोचर किं चेदं कुतः इदं मन्त्रौषधमिन्द्रजालमार्येण शिक्षित, यदिदं जाताधिनष्टरूपातिशयम व्यवधानमनतिद्रस्थानं तस्यैव तदवस्थेन्द्रियादेरेव पुंसः कदाचि- स्परोक्षमपरोक्षं चेति । यदि मन्येत नानतिशयमेकातिशयारपस्या परातिशयनिवृस्याऽत्र व्यवहारभेदोपलब्धेः । तिस्रः खल्वम भाव- परिणतयः सांख्यानां धर्मलक्षणावस्थाभेदात् तयथा-सुवर्णमेकं धर्मी तस्य परिणामाः स्वस्तिकरुचकादयो धम उपजापायधमणः, तेषां च लक्षणपरिणामः तथा हि स्वर्णकारोऽयं स्वस्तिकं रुचके रचयति तदा स्वतिको वर्तमानतालक्षणं हित्वा अतीततालक्षणमापद्यते, रुच- कस्त्वनागततालक्षणं हित्वा वर्तमानतां प्रतिपद्यते, तथा ऽवस्था परिणामो लक्षणगतः प्रतिक्षणमुत्पत्तिनिरोधधर्माभिनवाभिनवतरा- भिनवतमपुराणपुराणतरपुराणतमत्वादिः, प्रयत्नसंरक्षितस्थापि व- स्वादेः प्रान्ते पुराणतमत्वोपलम्भात् । सोऽयं त्रिविधः परिणामातिशय इति । अथायमतिशयस्त्रिविधोऽपि धर्मिणि यदा यदा ततस्तदा स्वस्ति- कादयश्च त्रैकल्प च नवप्राणत्वादयश्चपर्यायं धर्मिणि एकस्मिन्सुवर्षे उपलभ्येरन् । कदाचित्कत्वे तु कथं नासतामुत्पादः ? तेषां शत्या त्मना सवाददोष इति चेन्न । शक्त्यतिशयश्च किमेकमेव तवं नाना वा ? तत्रैकत्वे जन्माजन्मनिवृत्तिनिवृत्तिः,पयक्षतापरोक्षतार्थक्रिया- सूपयोगोऽनुपयोगचेति कथमेकत्र निष्पययं परस्परपराहतं याज्येत, उपासमुपातं देहं यजान्न देहान्तरं च पादत, इन संघ परिस्पन्दः । शरीर पृथिव्यादीनां च परिस्पन्दः प्र- सिद्ध छ ।

नानात्वे वा सत्त्वेऽपि शक्रमशियः कदाचित् इति कथं नासत उत्पत्तिः ? सर्वदाऽतिशयस्य सत्त्वे वा कथं न पूर्वोक्तदोपप्रसङ्ग ? अतिशयस्य व्यक्त्यव्यक्तिभ्यामविरोध इति चेत् ? व्यक्त्यव्यक्ती अप्यतिशयस्य सदातन्य न वा ? तुम सदातनत्वे तदत्रस्थैव वि- रोधप्रसक्तिः । कदाचित्कत्वे वा कथं नासत उत्पादः ? कथमिति असत्कार्यबत्सत्कार्यमतेऽपि नियमानुपपत्तिः तथाहि प्रधानोपादा- नत्वाद्विश्वस्य प्रधानस्य चान्वयितया सर्वत्रैकरूपत्वादुपादानात्म- कवादुपादेयस्य कार्य जातस्य सर्वत्र सर्वदा सर्वथा सारदपतिना(?) इदमिह नेदमिदानीं नेदमिदमेव नेदमिति नियमो न स्यात् । कस्य चिदपि रूपस्य कथञ्चित्कदाचिद्विवेकहेतोरभावात् । सर्वत्र सत्रा- विशेषऽपि हेतु साम्यनियमादभिव्यक्तिनियम इति चेत् ? हन्ताऽसत उत्पश्या किमपराद्धं येन त्वस्यामपि नियमो न स्यात् । भवन तु सर्वेषां सर्वात्मकत्वादभिरुयक्तिभेदानुपपत्तेश्च दुरधिगमो नियम इति उक्तप्रायम् । न चैवमसत एवोत्पत्तिर्भवत्विति वाच्यम् । अ- सत्त्वाविशेषान्त्वादिभ्य एवं पटादयो न तु वीरणादिभ्य इति नियमानुपपत्तेः । न च कारणनियमादेव कार्यनियम इति वाच्यम् । कारणनियमे हेतोरभावात् । न च प्रागभाव एव नियामकः । ए- तस्यैव प्रागभावो नान्यस्येत्यत्र नियामकाभावात् । न च तदुत्य- त्या निर्णीयत एतस्यैव प्रागभावो नान्यस्येति वाच्यम् । अस- त्वाविशेषेण सर्वप्रागभावावस्थानापत्त्या सर्वस्योत्पत्यापस्या तस्यै- वोत्पात्तः कथमित्येवं विचार्यमाणत्वात् । शक्तिपि शक्ताश्रया शक्यविषयापि न शक्यसाचमपेक्षते ज्ञानमिव ज्ञेयमिति ।  अनेकम्,'प्रतिपुरुषं डुङ्ख्यादीनां भेदात् । पृथिव्या- यपि शरीरघटादिभेदनाने कमेय ।।

 “आश्रितम्”, स्वकारणमाश्रितम् । बुढ्यादिकाय- णामभेदे ऽपि कथञ्चिद्भेदविवक्षया इऽश्रयाश्रथिभावः, यथेह वने तिलका इत्युक्तम् ॥

 बुढ्यादीनां भेदादिति । अन्यथा एकमत्यापत्त्या विरुद्ध- प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिकं ने स्यादित्यर्थः । नन्वनेकत्वं सजातीयानेक- व्यक्तिकत्वम् । सोजात्यं च तत्त्व विभाजकतावच्छेदकरूपेण । सा- इशानेकत्वं च प्रकृतावतिव्याप्तम् । प्रकृतेः प्रकृतिविभाजक कार्य- भिन्नगुणत्रयत्वेन सत्त्वाद्यनेक गुणब्याक्तकत्वात् । न च गुणाना- मनन्तत्वे मानाभावः । “महान्तं च समासृत्य प्रधानं समवस्थितम् । अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्या वाऽपि न विद्यते इति असंख्ये- यतापरपर्यायानेकरुयक्तिकत्व प्रतिपादकविष्णुपुराणस्य मानत्वात् । मन्दतारादिभेदेन बुद्धिहासादिना चामन्त्यावश्यकत्वाचेति चेन्न । प्रतिसर्गभेदेन भिन्नत्वरूपस्यानेकत्वस्थ विवक्षितत्वात् ।।

 यतु अनेकत्वं स्वाश्रय प्रतियोगिकन्योन्याभाव समानाधिकर- णतत्त्वविभाजकोपाधिमत्त्वं, याति चेदं महदादिषु, महदादिप्रतियो- गिकान्योन्याभावेन महदन्तरादौ महत्त्वादेः समानाधिकरणत्वात् । प्रकृतौ तु न, प्रकृयन्योन्याभावस्य प्रकृतावसत्त्वात् । पुरुषे सत्वे- पि नातिव्याप्तिः । त्रिगुणत्वे सतीति विशेषणीयत्वादिति तम् । उक्तरीत्या प्रधानेऽतिव्याप्तेः ।।

 पुरुषः कालत्रयेऽप्यस्ति प्रधानं चेत्यादिप्रतीत्याऽऽश्रयत्वे तत्रा- तिव्याप्तमित्यत आह । स्वकारणमाश्रितमिति । स्वावयवेषु स- म्बद्धमित्यर्थः । नन्वाश्रयाश्रयिभावस्य भेद एव दृत्वात्तव पते चावयवावयविनोरभेदात्कथमाश्रितत्वमियत आह । अभेदेऽपीति। कथञ्चिझेदविवक्षयेति । गुणजातिक्रियाइपबैधयेविवक्षयेत्यर्थः ।  लिङ्गम', प्रधानस्य । यथा चैते बुद्ध्यादयः प्रधा- अस्य लिङ्गम् तथापरछाइयति । प्रधानं तु न प्रधानस्य लिङ्गम् पुरुषस्य लिङ्कम्भवदपीति भावः ।।

 सावयवम्” (अधथयावधवि तंभेशयोगि ) अथ वा अवयवनम् अवयवः, अवघघालावयविन मिथः संइलषी मिश्रणम् सोश वि यावत् । अप्रसिपूर्षिका प्राप्तिः संयोगः । तेन सह वतन इति सवयम् । तथा है पृथिव्यादयः परस्पर संयुज्यन्ते, एमन्ये ऽपि, न तु प्रधानस्य बुझ्यादिभिः संयोगः, तादात्म्यात् । नापि

यथा स्थौल्यादिना तन्त्वादिभ्यः पटानाम् । कृचिच्चाऽध्यवसायादि- गुणात्मकत्वरूपेण कारणवैधम्र्येण महदादीनाम्, यथा वा पृथिवी- सामान्यात्मकत्वरूपेण तन्मात्रबैधम्र्येण पृथिव्यादीनाम् । यथा वा कर्मात्मकतावैधम्र्येण स्थिरावथवेभ्यश्चलावयविनः । न च पूर्वोक्ता- भेदानुपपत्तिः । अत्यन्ता भेदे स्वस्याधारवासम्भवेनाभेद समानाधि- करण भेदस्यैव स्वीकारात् । जातिभेदकोदाहरणमा । यथेह वन इति । वनं वृक्षसमुदायः । तथा च वृक्षत्वेनाभेदेऽपि तिलकत्वेन भेद इत्यर्थः । ननु प्रधानस्य भोग्यत्वेन भोक्तृपुरुषलिङ्कत्वात् लिङ्गत्वं प्रधानेऽतिप्रसक्तमित्यतो लिङ्गपदं प्रधानलिङ्गपरमित्याह । लिङ्गं प्रधानस्येति । उपरिष्टादिति । भेदानां परिमाणादित्यादी वित्यर्थः ।।

 लिई कार्यले सति गमक, तेन प्रधाने नातिव्याप्तरित्यन्ये । हेतुमदित्यनेन पौनरुक्त्यमाशङ्कयाह । अवयवनमित्यादि । तथा चादयोऽवपूर्वस्य यु मिश्रणे इत्यस्य रूपमित्यर्थः । संयोगस्य लक्षण माह । अप्राप्तिपूर्वेति । समवायनसायाप्राप्तिपूर्वेति । ननु कार्य- कारणयोस्तादात्म्यासंयोगाभावेऽपि प्रधानस्वरूपगुणानां कार्यका- रणभावाभावात्संयोगसम्भवे सावयवत्वपसा इत्यत आह । नापी


सत्थर जस्लमस परस्परं संयोगः, अप्रारभावान् ।।

 “परमन्यम्” बुढ्यादि । बुढ्या हि स्का३ ऽहङ्कारे जनार्यलये प्रकृन्धा ऽपेक्ष्यते, अन्यथा चीणा सती नालमहङ्कारं जनवितुमिनि स्थितिः । एषमहङ्कारादिभि- रपि स्वार्थजनने, इति म स्वकार्येषु प्रकृत्यापूरम: पेक्षते । तेन पर प्रकृतिमपेक्षमाणं कारणमपि स्वकार्य: जनने परतन्त्रं ठयकम् ॥

 विपरीतम क्तम् --इयत्वात् । अहेतुलन्नित्यं, व्यापि निष्क्रिपम्, यथप्युव्यक्तस्यास्ति परिणामलक्षणा क्रिया तथा ऽपि परिस्पन्दो नारि ॥ एकमनाश्रितम

ति । अभावान् । त्रिभुत्वेनेति शेषः । बुद्ध्य दीनां पुरुषपरितन्थे निराकरोति । बुद्ध्या हीति । महतेत्यर्थः । प्रकृत्यापूरः । प्रकृत- रापूरः स्वस्वकारणीभूतावयवप्रचयः ।।

 परतन्त्रं साक्षात्परम्परया वा प्रकृत्यधीनस्वरूपपरिणामकं भव- तीत्यपरे । तत्र युक्तिमाह । अन्यथेति । यथा नैयायिकमते उभाभ्यां परमाणुभ्यां यणुकं त्रिभिणुकै स्यणुकमित्यादिक्रमेण महापृथि- व्याधुत्पात्तनं तु त्रिभिदुर्थणुकैरेव तथाऽत्राऽपि कारणचयोऽपेक्षित इत्यभिप्रायः । स्थितिः । स्वसिद्धान्तः । एवमन्त्यावयविघटादिपर्यन्तं चैयमित्याह । एवमति । उपसंहरति । तेनेति । हेतुमदादेविशव्यं दर्शयति । व्यक्तमिति । विपरीतपदस्य ससम्बन्धित्वात्सम्बन्धि- नै दर्शयति । व्यक्तादिति । विपरीत सन्दर्शयति । अहेतुमद त्यादिना । अहेतुमत् । कारणत्वावश्रान्तेस्तत्रैवाङ्गीकारात् । नित्यम् । अनुत्पत्तिमत्, धर्मलक्षणपरिणामसवेऽपि धर्मिणो नित्य- त्वात् । व्यापि । सर्वगतत्वात् । निष्क्रियम् । शान्तादिक्रियाशून्य- त्वात् । एक सजातीय भेदशून्यम्, निराश्रितम् कारणशून्यत्वात् । लिङ्गम्, कारणाननुमापके स्वाननुमापकं वा । तेनास्य पुरुषानु लिङ्गमनवयम् स्वतन्त्रमश्यक्तम् ॥ १० ॥

 तदनेन प्रबन्धन व्यक्ताव्यक्तयाधम्यमुक्तम् । स- प्रति तयोः साधम्र्यम्, पुरुषाच्च वैधघमाह-

 त्रिगुणमविवेक विषयः सामान्यमचेतनप्रसथधमि। व्यक्तं, तथा प्रधानम्, aaपरीतस्तथा च पुमान् ॥ ११ ।।

 त्रिगुणम्” इति भयो गुणाः सुखदुःखनोहा अ-

मापकत्वेऽपि न हानिः । निरवयम्, अकारणत्वात् । स्वतन्त्रम् ।। कार्यजनने स्वयं समर्थत्वात् । अदृष्टादरपक्षणेऽपि स्वापादानानपे- क्षणादियर्थः । यद्यप्येने धमः पुरुषस्यापि तथापि गुणवत्वे सनी- ति विशेषणीयं तेन तत्र नातिव्याप्तिरत्यर्थः ।। १० ॥

 इदानीं कारणानुमानोपयोगि कार्यकारण साधम्र्यनिरूपणे ऽवसरसङ्गतिं दर्शयितुं पूर्वोक्त मनुवदति । तदनेनेति । पुरुषस्य स्वकारणतया सिद्धिवारणायाह । पुरुषाच्चात । तथा च न पुरुषस्य व्यक्ताव्यक्तयोमध्ये प्रवेश इत्यभिप्रायः । ननु त्रिगुण- मित्यस्य अपस्सत्वादिद्रव्यरूपा गुणाः यत्रायेति वा त्रिगुणं तत्र महदादिषु कारणरूपण सलादीनामवस्थानं गुणत्रयसमूहरूपेण तु प्रधाने वने वृक्षा इतिवत् । अथ वा प्रवृत्तिकार्यत्वेन गुणसम्वन्धात् महदादेः प्रकृतेश्च गुणसाम्यावस्थारूपत्वादित्यर्थसम्भवेऽपि ताह- शरूपेण व्यक्तस्याग्रहणादसम्भव इत्यत आह । सुखेति । न च व्यक्तस्य सुखाद्यात्मकत्वमप्रमाणकम् । सवं नाम प्रसादला- क्वाभिषङ्गप्रीतितितिक्षासन्तोषादिरूपानन्तभेद, समासतः सुखात्म- कम्, एवं रजोऽपि शोकादिनानाभेद, समासतो दुःखात्मकम् ,एवं तमोऽपि निद्रादिनानाभेद, समासतो मोहात्मकमिति पश्चशिखाचा- तेरेव मानत्वात् युक्तिस्त्वग्रे वक्ष्यते ।।

 ननु न्यायवैशेषिकाभ्यामहे सुखीत्याद्यनुभवादिना सुखादी

स्येति म्रिगुणम् । तदनेन सुखादीनामात्मगुणत्वम् पररा- भिमतमपाकृतम् ।।

 अविवेकि' । पधा प्रधानं न स्वतो विथिच्यते, एवम्मइदादयोऽपि न प्रधानादू विधिच्यन्ते, तदात्मक त्वात् । अथ वा सम्भुयकारिता प्राविधेकिता । न हि किञ्चिदेकं पर्याप्त स्वकार्ये, अपि तु सम्भूय । तत्र नै कस्मात् यस्य कस्यचित् केन चिसम्भव इति ॥

नामात्मधर्मत्वाङ्गीकारादसम्भवोऽतिव्याप्तित्यत आह । तदन नेति । कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृति- रधृतिभधरियेतत् सर्वे मन एव, “तीण हि तदा भवति हृदयस्य शोकात् कामादिकं मन एवमन्यमानः सन्नुभौ लो- कावनुसञ्चति ध्यायतीच केलायतीव स यदत्र किञ्चित्पश्यत्य- भन्वागतस्तेन भवतीत्यादिश्रुतिविरोधादिति तात्पयर्थिः । युक्तिस्तु वक्ष्यते । “अचि धोकबिषयः' इति यदेकं पदं तदा विये: किभिज्ञविषयो दृश्यं भोग्यो वेति तदर्थः । तत्र चाविवकिप- देवैयथ्याँद्विच्छदमाह । अविवेकीति । अविवकिपदस्य यत्किञ्चित्- परत्वे पौनरुक्त्यं यत्किञ्चिदभिन्नत्वपरत्वे च . पुरुषेष्वतिव्याप्तिः । सकलाभेदपरत्वे चासम्भव इसत आह । यथा प्रधानमिति । साधारणाविवेकपदस्य प्रधानाभिन्नत्वपरत्वे लक्षणापत्तेः । तद- भिन्नत्वस्य च सजातीयकारणसाधनानुपयोगात्सङ्घातपरार्थत्वा- दिस्यत्रानुपयोगाच्चाह । अथ वेति ।।

 अचेतनत्वाद्विवेकाभावः सिद्ध इत्यपरितोषात्पक्षान्तरमाह । अध वेत्यन्ये । तत् । तस्मात् ।।

 ननु अन्तःकरणाच्याश्रयत्वरूपविषयत्वसाधम्यै विज्ञानस्कन्ध- मात्रं तत्त्वमिति वदतां योगाचाराणां मतेऽसम्भवत्याशङ्याह । ये विति ।  तेषामयमाशयः । भित्यादिव्यचहितस्य दूरस्थस्य वा विषय- स्य प्रत्यक्षानुदयादन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रत्यक्ष करणत्वेन चक्षुरादि- सभिकर्षस्य प्रत्यक्षात्पूर्वं वक्तव्यत्वात्तदावारत्वेन प्रत्यक्षात्पूर्वे चक्षुरादिवदर्थोऽपि वक्तव्यः । घटज्ञानं पटज्ञानमियादिज्ञानानां ब्रा- नत्वाविशेषऽपि वैलक्षध निर्वाहाय ज्ञानेषु विषयविशेप एवावश्यम- भ्युपेय इति वा । आचे किं चक्षुरादर्जन्यममितिमात्रे कारण किं वा भ्रमप्रमासाधारणज्ञानमान्ने भ्रममात्रे वा ? नद्यः । त्रिपय- विप्रतिपच्या विषयघाटनप्रमाया एवासम्भवात् ।।

 एतेन भ्रमभिन्नत्यं प्रमात्वमित्यापि परास्तम् । न च ममात्वं जातिः, प्रत्यक्षत्वादिना साङ्कयत् । प्रमाया दुर्निरूप्यत्वास द्विती- योऽपि । तृतीये बहिर्विषयासः । अत एव न चरमोऽपि । न च बहिर्विषयाभावे ज्ञाने वैरूप्यानुपपत्तिः । बहिर्विषयसत्वेऽपि ज्ञाने तत्सम्बन्धनिरूपनात् । निरूपणे तु तादात्म्यं समवायो वा विषयावषयिभावो वा भवेत् ? तत्र नाद्यो भेदे तु गवा- श्ववत् व्याघातात् । न द्वितीयस्तस्य वैशेषिकाधिकरणे निरस्तत्वा- त्, त्वयाऽनभ्युपगमाच्च । न तृतीयः, अतीतानागतेषु तदस- म्भवात् , सम्बन्धस्योभयानरूप्यत्वनैकस्याभावै तदसम्भवात् । त- स्माज्ज्ञाने ज्ञानाकार एव कश्चिद्विषयोऽभ्युपेयः । किं च विमतं ज्ञानान् भिद्यते तेन नियतं सहोपळम्भात् , यो येन नियतं सहोप- लभ्यते स ततो नातिरिच्यते, यथैकस्माचन्द्रमसो द्वितीयश्चन्द्रमा, नियतं सहोपलभ्यते चार्थी ज्ञानेनेति । न चात्रानुकुलतकाभावः । पद्ययं तद्वयभिचारी स्यात्तर्हि तदभावरूपभेदब्यापकसहोपलम्भा- नियमप्रतियोगी न स्यात् ।।

 एतदेवकमुत्तरमीमांसाया वाचस्पतिमिनैः(१)-निषेध्यो हि

 (१) नाभाव उपलब्धेः, (२-२-२८) इति बेदान्तसूत्रे बाह्यार्थ- भङ्गवादिमतोपन्यासावसरे श्रीवाचस्पातमभैरुक्तमेतत् ॥  ये स्वाहु-विज्ञानमेव हर्षविषादमोहशब्दद्यात्म- कम् , न पुनरितो ऽन्यस्तद्धभ' इति-तान् प्रत्याह-वि षय' इति । 'विषयो' ग्राह्यः, विज्ञानाद्वहिति यावत् ।

भदः सहोपलम्भानियमेन व्याप्तो यथा भिन्नविश्विनौ नावश्यं महो- पलभ्येते कदाचिदभ्रापिधाने अन्यतरस्यैकस्यापलब्धेः । सोऽयमिह भेदब्यापकानियमाविरुद्ध नियम उपलभ्यमानस्तद्व्याप्यं भेदं निवर्तयतीति । विवादाध्यासितं ज्ञानं न बास्वालम्बनं ज्ञानत्वात् स्वाप्रमायादिज्ञानवत् । ननु तव मते इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य निया- मकवाभावात्कदाचित् घटज्ञानं कदाचित्पज्ञानमियादौ किं नि: यामकमिति चेत् ? इन्द्रियार्थसन्निकर्षे एव किं नियामकामिति पृष्ठे त्वयाऽप्यन्ततो मम मतासद्धानादिमनीपरपयायापूर्वविशेष एव चाच्यस्तस्यैव मया ज्ञानभेदे हेतुत्वाङ्गीकारादिति ।।

 इतः । विज्ञानात् । तद्धर्मः, विज्ञानधर्मः ।।

 ग्राह्य इति । एतेषामयमाशयः, यदि विज्ञानमेव ग्राह्य- ग्राहकरूपं सदैकस्य ग्राह्यग्राहकभावानुपपत्तिः । नीलमहं जानामीति याकारग्रहणपत्तिश्च । यदि आकारयोः परस्पर भेदवद्विज्ञाना- दपि भेदचेत्स एव तात्विको ग्राहकविज्ञानाद्भिने वस्तु आक्षिपेत् । ग्राह्यग्राहकयोरनन्यत्वे च ग्राह्यमेव ग्राहकमेव वा स्यात् । मिश्रि- तयोरेकत्वात् समूहालम्बने नीलाकारं पीताकारं च स्यात् तद्- भिन्नाभिन्नस्य तदभिन्नत्वनियमात् । दृष्टे हि नीलाभिन्नज्ञानाभि- भनळस्य नीलाभिन्नत्वं परस्परभिन्नाभ्यामकाराभ्यां विज्ञानस्य भेदाङ्गीकारे सिद्ध नः समीहितम् ।

 यदपि विषयाणां ज्ञानविग्रहत्वे सहोपलंभनियमः । तन्नाभिद- ध्महे, इयरेकदेशकालस्य सहशब्दार्थत्वे प्रत्युत भेदसाधकत्वेन विरुद्धत्वात् । न चाहानुपलभ्यमानत्वमेव सहशब्दार्थः । तर्हि रूपप्रकाशयोयभिचारः । घटादिप्रकाशस्य