चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता)

चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता)
[[लेखकः :|]]

अग्निवेशमहर्षिकृता चरकप्रतिसंस्कृता श्रीचरकसंहिता पुस्तकालय-विभाग जाट जायते किक रजयपुर श्रीमच्चरकचतुराननश्रीचक्रपाणिदत्तप्रणीतया चरकतात्पर्येत्यपरपर्यायया आयुर्वेददीपिकाख्यथा व्याख्यया समलवृता. जनस्थाननिवासिना दातारोपाढेन केशवसूलना वामनशास्त्रिणा वैद्यभूषणेन परिशोधिता. प्रथमावृत्तिः। साच पुस्तकालय-विभाग मोहमय्याम् निर्णयसागराख्यमुद्रणालयाधिपतिना पाण्डुरङ्ग जावजी इत्यनेन स्वीयाऽङ्कनालये मुद्रयित्वा प्रकाशिता. शकाब्दाः १८४३-निस्ताव्दा मूल्यं ८ रूपयकः पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/३ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/४ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/५ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/६ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/७ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/८ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/९ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/१० पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/११ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/१२ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/१३ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/१४ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/१५ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/१६ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/१७ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/१८ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/१९ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/२० पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/२१ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/२२ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/२३ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/२४ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/२५ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/२६ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/२७ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/२८ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/२९ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/३० पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/३१ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/३२ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/३३ पृष्ठम्:चरकसंहिता (आयुर्वेददीपिकाव्याख्यासमेता).pdf/३४ चरकसंहिता श्रीचक्रदत्तव्याख्यासंबलिता -opepe पुस्तकालय-विभाग सूत्रस्थानम् । साईट भायर्वेदिक कोलेज, जयपुर प्रथमोऽध्यायः १ मौपधाद्यर्थरस तथा तन्त्रप्रवृत्यप्रयोजनवदायुर्वेदागमादेरभि- धायक दीर्घजीवित्तीयमध्यायमभिधातुमारब्धवान् । अथातो दीर्घजीवितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ १॥ श्रोतृजनप्रवृत्तिहेत्वभिधेयप्रयोजनसंवन्धोपदर्शक श्रोतृवु- गुणत्रयविभेदेन मूर्तित्रयमुपेयुपे । द्धिसमाधानाय व्याख्यानप्रतिज्ञापरमष्टपदं अष्टसंख्यया मङ्ग- अयीभुवे निनेत्राय त्रिलोकीपतये नमः ॥ लत्वेनादौ सूत्रं निवेशितवान् “अथातो दीर्घजीवितीयम- सरस्वत्यै नमो यस्याः प्रसादात्पुण्यकर्मभिः । ध्याय व्याख्यास्यामः" इति । यतो निरभिधेये सप्रयोजने कच- बुद्धिदर्पणसंकान्तं जगद्ध्यक्षमीक्ष्यते ॥ टतपादौ साभिधेये वा प्रयोजनशून्ये काकदन्तपरीक्षादौ प्रेक्षा- ब्रह्मदक्षाश्विदेवेशभरद्वाजपुनर्वसु-। वतां प्रवृत्तिोंपलभ्यते, तेनादावभिधेयप्रयोजनेऽभिधातव्ये । हुताशवेशचरकप्रभृतिभ्यो नमोनमः ॥ यदुक्तं "अभिधेयफलज्ञानविरहस्तिमितोद्यमाः । श्रोतुमल्पमपि पातालमहाभाष्यचरकप्रतिसंस्कृतैः। प्रन्धं नाद्रियन्ते हि साधवः" । अभिधेयवत्वप्रयोजनवत्त्व- मनोवाकायदोपाणां इत्रेऽहिपतये नमः॥ निर्वाहार्थ चाभिधेयशास्त्रयोरभिधानाभिधेयलक्षणः संवन्धः नरदत्तगुरूद्दिष्टचरफार्थानुगामिनी। प्रयोजनशास्त्रयोध साध्यसाधनभावलक्षणोऽभिधातव्यः । क्रियते चक्रदत्तेन टीकायुर्वेददीपिका ॥ तत्रेहाभिधेयं हिताहितादिरूपेणायुः । वक्ष्यति हि “हिता- सभ्याः सद्गुरुवावसुधास्रुतिपरिस्फीतश्रुतीनसि वो हितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम् । मानं च तच्च यत्रो- नालं तोपयितुं पयोदपयसा नाम्भोनिधिस्तृप्यति । कमायुर्वेदः स उच्यते” इति । अत्र च सर्वाभिधेयावरोधो व्याख्याभासरसप्रकाशनमिदं त्वस्मिन्यदि प्राप्यते यथास्थानमेव व्याकरणीयः। प्रयोजनं धातुसाम्यम् । यथोक्तं कापि कापि कणो गुणस्य तदसौ कर्णे क्षणं दीयताम् । “धातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम्" इति । संव- इह हि धर्मार्थकाममोक्षपरिपन्थिरोगोपशमाय ब्रह्मप्रभू- | न्धोऽप्यायुःशास्त्रयोरभिधानाभिधेयलक्षणः। प्रयोजनेन च धा- तिभिः प्रणीतायुर्वेदतन्त्रेष्वतिविस्तरत्वेन संप्रति वर्तमानाल्पायु- तुसाम्येन सममस्य शानस्य हेयोपादेयज्ञानावान्तरच्यापारस्य र्मेधसां पुरुपाणां न सम्यगर्थाधिगमः । तदनधिगमात्र तद्वि- | साध्यसाधनभावलक्षणः । तदेतत्सर्व दीर्घजीवितीयमिलनेन हितार्थानामननुष्ठाने "तथैवोपप्लवो रुजा"मिति मन्वानः परम- पदेन दीर्घजीवितीयशब्दमधिकृत्य कृतप्रयोजनाद्यभिधायक- कारुणिकोऽत्रभवानग्निवेशोऽल्पायुर्मेधसामपि सुखोपलम्भार्थ | "धातुसाम्यक्रिया चोक्ता" इत्यादिवाक्याभिधायकेन दर्शितं नातिसङ्केपविस्तरं कायचिकित्साप्रधानमायुर्वेदतन्त्रं प्रणेतुमार-मन्तव्यम् । ब्धवान् । तस्मिंश्च श्लोकनिदानविमानशारीरेन्द्रियचिकित्सित- ननु प्रयोजनाभिधानं शास्त्रप्रवृत्त्यर्थमिति यदुक्तं तन्न कल्पसिद्धिस्थानात्मकेऽभिधातव्ये निखिलतन्त्रप्रधानार्थाभि- युक्तं । यतो न प्रयोजनाभिधानमात्रेण प्रयोजनवत्तायधार- धायकतया श्लोकस्थानमेवाग्रे वक्तव्यममन्यत । वक्ष्यति हि | णम् । विप्रलंभकसंसारमोचनप्रतिपदाकादिशास्त्रेषु प्रयोजना- "लोकस्थानं समुद्दिष्टं तन्त्रस्यास्य शिरः शुभम् । चतुष्काणां भिधानेऽपि निष्प्रयोजनत्वदर्शनात् । अथ मन्यसे, आप्तन- महार्थानां स्थानेऽस्मिन्संग्रहः कृत" इति । योजनाभिधानमेतत् । तत्कुतोऽयथार्थत्वम् । ननु भो कथ- तत्र च सूत्रस्थानेऽप्युत्पन्नरोगग्रहणे त्वरया रोगोपघाति- | मयं प्रयोजनाभिधायी आप्तः । तदभिहितशास्त्रस्य यथार्थ- भेपजाभिधायिचतुष्केऽभिधातव्ये निखिलतन्त्रवीजभूतहेतुलि- त्वादिति चेत्, हन्त न यायच्छास्त्रस्य प्रयोजनवत्त्वावधारणं २ चरकसंहिता। । सूत्रस्थान न तावच्छास्त्रप्रवृत्तिः । न यावच्छारप्रवृत्तिः न तावच्छानस्य देश्यामो दीर्घजीवितीय तदिति । यदि वा हेनी, येन ब्रह्मा- यथार्थत्वावधारणम् । नयावच्छात्रस्य यथार्थत्वावधारणम् न दिप्रणीतायुर्वेदतन्त्राणामुक्तेन न्यायेनोत्संबन्धत्वमिव । अतो तावच्छात्रस्य कर्तुराप्तत्वमवधार्यते । आप्तत्वानवधृतौ च | हेतोदर्घिजीवितीयं व्याख्यास्याम शति योजनीयम् । कुतस्तदभिहितप्रयोजनवत्तावधारणमिति चककमापद्यते । अथ दीर्घजीवितीयमित्यत्र दीर्घजीवितशब्दोऽसिमस्तीति मत्यर्थ मन्यसे मा भवतु प्रयोजनवत्तावधारणम् । अर्थरूपप्रयोजन- अध्यायानुवाकयोर्लक् च" इति शप्रत्ययः । यदि या वत्तासन्देह एव प्रवर्तको भविष्यति । कृप्यादावपि हि प्रवृत्ति- दीर्घजीरितमधिकृत्य कृतो अन्धोऽध्यायनपत्तन्त्ररूपो वा रर्थसन्देहादेव । नहि तत्र फपीवलानां फललाभावधारण इत्यस्यां विवक्षायाम् "अधिकृत्य कृतो अन्ध" इत्यधिकारात् विद्यते । अन्तरा अवमहादेरपि संभाव्यमानत्वात् । "शिशुक्रन्दयमसभ"इत्यादिना छः । एवमन्यत्राप्येवंजातीचे नन्वेवमसत्यपि प्रयोजनाभिधाने सप्रयोजननिष्प्रयोजन- | मन्तव्यम् । अत्र सत्यपि शब्दान्तरे दीर्घजीवितशब्देनैव संज्ञा शास्त्रदर्शनाच्छास्त्रत्वमेव प्रयोजनवत्तासन्देहोपदर्शकमस्तु त कृता दीर्घजीवितशब्दस्यैव प्रवचनादौ निवेशात् प्रशस्तत्वाच । थायलं प्रयोजनाभिधानेन । नैवम् , नहि सामान्येन प्रयो- | दीर्घजीवितशब्दोऽस्मिन्नस्तीति दीर्घजीवितशब्दमधिकृत्य कृतो जनसन्देहः प्रयोजनविशेषार्थिनं तथा प्रवर्तयति यथाभिप्रेत- | वेसनया व्युत्पत्त्या दीर्घजीवितीयशब्दन्तन्त्रेऽध्याय च प्रवर्त प्रयोजनविशेपविषयः सन्देहः । अभिप्रेतविशेषविषयश्च स-नीयः। तेन दीर्घजीवितीय व्याख्यास्याम इत्यनेन तन्त्रप्रति च्या- न्देहो न विशेषविषयस्मरणमन्तरा भवति । अतो ये तावदन-ख्यानप्रतिज्ञा लब्धा भवति पुनदीर्घजीवितीयमिति पदमाव- वधुताग्निवेशप्रामाण्यास्तेषां धातुसाम्यसाधनमिदं शालं नवेत्ये-ध्यायपदसमभिव्याहतमध्यायव्याख्यानप्रतिज्ञा लम्भयति । वमाकारविशेपसन्देहोत्पादनार्थ प्रयोजनविशेपाभिधानम् । येष्टं चावृत्य पदस्य योजनम् । यथा अपामार्गतण्डुलीये । पुनः परमप्रमिवेशस्याद्यतएवावधूतप्रामाण्यास्तेषां तदभिहित- "गौरवे शिरसः शुले पीनसे" इत्यादी "शिरस" इतिपदम् प्रयोजनयत्तावधारणेनैव प्रवृत्तिरिति युक्तं प्रयोजनाभिधानं । "गौरवे" इत्यनेन बुज्यते । आयल “शूले" इत्यनेन । अतश्च प्रयोजनाभिधायिवाक्ये तु खल्पप्रयत्नवोध्ये प्रयोजनसामा-अटुच्यते । अकृततन्त्रप्रतिक्षा अध्यायप्रतिज्ञा जनकायमाना न्यसन्देहादेव प्रवृत्तिरुपपन्ना । न पुनरनेकसंवत्सरहोशयोध्ये इति तनिरस्तं भवति । यदि वा अध्यायप्रति वास्तु । तयैव शाने। तदेवं यदुच्यते प्रयोजनाभिधायिवाक्यप्रवृत्तावपि तन्त्रप्रतिझाप्यर्थलब्धैव । न हाध्यायतनव्यतिरिक्तस्तेनाषयव- प्रयोजनमभिधातव्यं तथा चानवस्थेति तन्निरस्तं भवति । व्याख्याने तन्त्रस्याप्यवयविनो व्याख्या भवत्येव । यथा अ- अथेत्यादि सूत्रे । अथशब्दो ब्रह्मादिप्रणीततन्ने खल्पायुर्मे- | अलीग्रहणेन देवदत्तोऽपि गृहीतो भवति । अवयवान्तरव्या- धसामानवधारणस्य तथाभीष्टदेवतानमस्कार-शास्त्रकरणार्थ- | ख्यानप्रतिज्ञा तु न लभ्यते, तां तु प्रत्यध्यायमेव करिष्यति । गुर्वाज्ञालाभयोरानन्तर्ये प्रयुक्तोऽपि शास्त्रादौ खरूपेण महल अध्यायमिति । अधिपूर्वादिङः “इश्च" इति कर्मणि भवत्युदकाहरणप्रवृत्तोदकुंभदर्शनामेच प्रस्थितानाम् । ग्रन्थादौ | घसा साध्यम् । तेन अधीयते असावित्यध्यायः । न चानया मङ्गलसेवानिरस्तान्तरायाणां ग्रन्थकर्तृश्रोहणामविनेनेप्टलाभो व्युत्पत्त्या प्रकरणचतुष्कस्थानादिप्वतिप्रसजः । यतो योग- भवतीति युक्तं मझलोपादानम् । अथशब्दस्य मलत्वे स्मृतिः रूढेयं संज्ञा । अध्यायस्य प्रकरणसमूहविशेष एव दीर्घजीवि- "ओंकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्त्वा तीयादिलक्षणे पङ्कजशब्दवद्वर्तते न योगमात्रेण वर्तते । विनिर्यातौ तेन मानलिकावुभौ" । शास्त्रान्तरे चादौ मझ- | वक्ष्यति हि "अधिकृत्येयमध्यायनामसंज्ञा प्रतिष्ठिता" नाम- लत्वेन दृष्टोऽयमथशब्दः । यथा “अथशब्दानुशासनम्" | संज्ञा योगरूडसंज्ञेत्यर्थः । यदि वा करणाधिकरणयोरर्थयोः "अथातो धर्म व्याख्यास्याम” इत्यादौ । अभीष्टदेवतानम- "अध्यायन्यायोद्यावसंहाराश्च" इतिसूत्रेण निपातनादध्यायप- स्कारस्तु ग्रन्थादौ शिष्टाचारप्राप्तः परमशिष्टेनाग्निवेशेन कृत दसिद्धिः । अधीयतेऽस्मिन्ननेन वा अर्थविशेष इत्यध्यायः । एव । अन्यथा शिष्टाचारलङ्गनेन शिष्टत्वमेव न स्यात् व्याख्या- अतिप्रसक्तिनिषेधस्तूक्तन्यायः । नान्तरायभयात् , तथा ग्रन्याविनिवेशितस्यापि नमस्कारस्य व्याख्यास्याम इति । व्यापारख्यातेलटा साध्यम् । प्रत्यवायापहत्वाच न ग्रन्थनिवेशनम् । यथा च गुर्वाज्ञाला- भानन्तरमेतत्तन्त्रकरणं तथा “अथ मैत्रीपरः पुण्यम्” इत्यादौ | चक्षिरे हि प्रयोगेऽनिच्छतोऽपि व्याख्यातुः क्रियाफलसंव- स्फुटमेव । ग्रन्थकरणे च गुर्चनुमतिप्रतिपादनेन ग्रन्थस्योपा- न्धस्य दुर्निवारत्वेन "स्वरितजित" इत्यादिवात्मनेपदं स्या- देयता प्रदार्शता भवति । यत्पुनः शिष्यप्रश्नानन्तर्यात्व | दिति । वीति विशेषे, विशेषाश्च व्याससमासादयः । आ- डोऽयं क्रियायोगे। ये तु मर्यादायामभिविधौ वा आङ्मयोगं मथशब्दस्य वर्ण्यते तन्न मां थिनोति । नहि शिण्यान् पुरो मन्यन्ते तेषामभिप्रायं न विद्मः । यतो मर्यादाया- व्यवस्थाप्य शास्त्रं क्रियते । श्रोतृवुद्धिस्थीकारे तु शास्रकरणं भविधौ चाङः प्रातिपदिकेन योगः स्यात् । यथा “आ- युक्तम् । न च बुद्धिस्थीकृताः प्रष्टारो भवन्ति । अतःशब्दोऽधिकारप्रागवध्युपदर्शकः । अत ऊर्ध्व यदुप १ 'उत्सन्नरवमिव' इति पाठः। % अध्यायः १] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। ३ समुद्रक्षितीशः" "आपाटलीपुत्रादृष्टो देव" इत्यादौ । इहापि । यथोक्तम् “ऐश्वर्यस्य समस्तस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । ज्ञान- च तथा । क्रियायोगविरहे "उपसर्गाः क्रियायोग" इति नि-वैराग्ययोश्चय पण्णां भग इतना" ॥ भनेरपत्यमात्रेयः। यमात आइ उपसर्गत्वं न स्यात् । ततश्चानुपसर्गेणाडा व्यव- अनेन विशुद्धबंशत्वं दर्शितं भवति । धानात् वेरुपसर्गता न स्यात् । येनाव्यवहितः खजातीयव्य- थहितो या धातोरुपसर्गो भवति । व्याडोरप्युभयोरनुपस- प्यसूत्रं, प्रतिसंस्कर्तृसूत्रं, एकीयसूत्रम् । तत्र गुरुसूत्रं यथा- अनान्ये वर्णयन्ति । चतुर्विधं सूत्रं भवति-गुरुसूत्रं, शि- पात्वे तरसंवन्धोचितभूरिप्रातिपदिककल्पनागौरवप्रसन्नात् । | "नैतमुद्धिमता द्रष्टव्यमग्निवेश" इत्यादि । प्रतिसंस्कर्तृसूत्र तस्मात् क्रियायोगित्वमेवाडो न्याय्यम् । अथ, अतः, दीर्घ, यधा-“तमुवाच भगवानानेयः" इत्यादि । शिप्यसूनं जीवितीयं, अध्यायं, बि, आ, ख्यास्याम इत्यष्टपदत्यम् ॥ १॥ यथा-'नैतानि भगवन्पश्चकपायशतानि पूर्यन्ते” इत्यादि । इति ह माह भगवानानेयः ॥२॥ एकीयसूत्रं यथा-"कुमारस्य शिरः पूर्वमभिनिर्वतते इति कुमा- ननु खलु कथममिवेशः सकलपदार्थाशेपज्ञानव्याख्येयमा- रशिरा भरद्वाजः" इत्यादि । तेनाद्यं व्याख्यानप्रतिज्ञासूत्रं गुरो- चुर्वेदं व्याख्यास्यति । यतो न खूपजादीनामशेषविशेपः | रेच, शिष्यस्यामिवेशस्य व्याख्यानेऽनधिकारत्वात् । द्वितीय सूत्रं प्रत्यक्षज्ञेयः । सर्वपदार्थानां प्रत्यक्षाविषयत्वात् । अन्धयच्यति- प्रतिसंस्कर्तुः । इतिशब्देन च प्रकारवाचिना “दीर्घजीवितीयं रेकाभ्यां तु सर्वपदार्थावधारणं दुष्करमेव । यत एकमेव मधु | व्याख्यास्याम” इति परामृदयते । तेनाह सेति भूतानद्यतन- सरूपेण जीवयति मारयति चोष्णं समवृतंच, कफप्रकृतहित- | परोक्ष एव भवति प्रतिसंस्कर्तारं प्रत्यायोपदेशस्य परोक्ष- नहितदातप्रकृतेः, आनूपे सात्म्यमसात्म्यं मरी, शीते सेव्य-त्वात् । अनेन न्यायेन च “तमुवाच भगवानात्रेयः” इत्या- मसेव्यं ग्रीष्मे, हितमबुद्ध वृद्ध बाहितं, अल्पं. गुणकर आया- दावपि लिविधिरुपपन्नो भवति । सुश्रुते च "यथोवाच भग- धकरमत्युपयुक्तं, आमतां गतमुदरे उपक्रमविरोथित्यादति- वान् धन्वन्तरिः" इति प्रतिसंस्कर्तृसूत्रमिति कृत्वा टीकाकृता विभ्रमकरम् । कोकमाचीयुक्तं च मापकं पर निकुचेन सहो- लिड्विधिरुपपादितः । अत्र नूमः। यत्तावदुक्तं शिष्यस्याग्निवेशस्य पयुक्त मरणाय अथवावलवर्णवीर्यतेजोऽपघाताय भवतीत्येव- व्याख्यानानधिकारादिदं गुरोः सूत्रम्, तन्न । नहि जात्या मादि तत्तद्युक्तं ततच्छतशः करोति । अतएव एकस्यैव म- गुरुत्वमस्ति । यतः स एवात्रेयः खगुरुमपेक्ष्य शिष्यः । धुनोरूपं यदानेन प्रकारेण दुरधिगम, तदान कैव कथा | अग्निवेशादीनपेक्ष्य गुरुः । एवमग्निवेशोऽपि प्रन्थकरणकाले निखिलपदार्थाशेपविशेषज्ञानस्य . । अजानंश्च व्याचक्षाणः खबुद्धिस्थीकृतात् शिष्यान् प्रति गुरुरिति न कश्चिद्दोषः । कथमुपादेयवचन इति कृत्वा गुरोराप्तात्मतिपनं प्रतिपाद- यत्पुनर्द्वितीयसूत्रस्य प्रतिसंस्कर्तृसूत्रतया भूतानद्यतनयरोक्षे यिष्याम इति दर्शयन् तामिमां शहां निराचिकीर्षुर्गुरूक्तानु | लिड्विधिरुपपद्यते । तत्र विचार्य, किमिदं द्वितीयं सूत्रं पूर्व- वादरूपतां खग्रन्थस्य दर्शयन्नाह इति ह माह भगवा- वाक्यैकतापन्नं न वा । यद्येकवाक्यतापनं तदा सुश्रुते- नाय इति। तथा व्याख्यास्यामो यथोवाच धन्वन्तरिरिति योजनीयम्, अत्र इतिशब्दो वक्ष्यमाणार्थपरामर्शकः । हशब्दोऽवधा- तथाच व्याख्यास्याम इति क्रियैकवाक्यतापनं उवाचति पदं न रणे । यथा “न ह वै शरीरस्य प्रियाप्रिययोरपहातति" भिन्नकर्तृकं भवितुमर्हति । तथाच कुतो लिविधिः । अथ इति । अत्र न ह इति नैवेत्यर्थः । अत्र "स्साह" इतिशब्द- नेकतापनं तदा गौरश्वः पुरुषो हस्तीतिवन्नार्थसझतिः । किंच प्रयोगेण भूतमात्र एव लिडर्थे . "लट् स्मे” इति लट् न नानाश्रुतपरिपूर्णकण्ठः शिष्यो जतूकर्णः प्राअलिरधिगम्यो- यत्तु जतूकर्णादौ प्रतिसंस्कर्तृश्रुतिगन्धोऽपि नास्ति । तत्फयं भूतानद्यतने परोक्षे।आत्रेयोपदेशस्याप्रिवेशं प्रत्यपरोक्षत्वात्। यथा च भूतमात्रे लिड् भवति तथाच दर्शयिष्यामः । भा! याच” इत्यादी लिविधिः । अनेन न्यायेन चरकेऽपि प्रति- पूजितं ज्ञानं, तद्वान् । गथोक्तम् “उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूता- संस्कर्तृसूत्रपक्षे लिड्डिधिर्नास्ति, तस्मान्सरकेऽग्निवेशः सुश्रुते नामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स याच्यो भगवा- सुश्रुत एव सूत्राणां प्रणेता कचित् किंचिदर्थ स्तोतुं निन्दितुं निति” । यदि वा भगशब्दः' समस्तैश्वर्यमाहात्म्यादिवचनः। वा आख्यायिकारूपं पुराकल्पं दर्शयन् किमपि सूत्रं गुरु- तानुवादरूपतया किमप्येकीयमतानुवादरूपतया लिखति।प्र- १ काकमाची मधुना, पकै निकुचं मापेण, मकं निकुंचं मधुना | तिसंस्कर्ता त्वयं ग्रन्थं पूरयति तदाद्यग्रन्थकर्तृतयैव । लिविधिस्तु सोपयुक्तं मरणायेति योजना । यथाह वाग्भटः "मापसपक्षी- | भूतानद्यतनमात्र एव छन्दोविहितो भाषायामपि वर्णनीयः । रदध्याज्यैलाकुचं फलम् ॥ कणोषणाभ्यां मधुना काकमाची गुडेन अन्यथा उवाचेति पदं जतूकर्णादौ न स्यात् । तत्र च हरि- वा ॥ चरके तु-न वास्तुशाकं न लियाचं पकं मधुपयोभ्यां सहो- वंशे धौम्योपाख्याने “मामुवाच" इति । तथा "अह वाच" पयोज्यम् ॥ उदाहरणोद्धृतमधुविवेचनप्रकरणे माघकविवेचनमसंगतं । इति च न स्यात् । यथा “स मामुवाचाम्बुचरः कूर्मों मानु- तथाच व्युत्पत्त्यापि न समीचीनं तथा मायकस्य काकमाच्या सहोप- पदेहधृक् । किमाश्चर्य मयि मुने धन्यश्चासि कथं विभो"। योगोपि शान्ने अदृष्टः तसादुपरिस्था टीका भ्रमप्रमादयुक्तेति भाति । '१'कामस्वाथ प्रयतस्य' इति पाठः। चरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् तथा “खयंभुवचनात्सोऽहं वेदान्यै समुपस्थितः । उवाच “वर्षशतं खल्यायुपः प्रमाणमन्मिन्काले" । एतय कलिकालादौ चैनांश्चतुरः" इति । यदपीति. हस्माहेलत्र इतिशब्देन पूर्वसूत्रं परमायुःकालस्य यथायथा क्षयस्तथातश्रायुपः क्षयः । यदाह परामृश्यते । तन्न । येन दीपनीवितीयादिसूत्रमात्रस्य तद- “संवत्सरशते पूर्णे याति संवत्सरः क्षयम् । देहिनामायुपः काले र्थस्य वा गुरूतत्वप्रतिपादने सति नैवोत्तरत्राभिधेयाभि- | यत्र यन्मानमिप्यते" । एतदनुसारेण . पूर्वयुगेप्वायुःप्रकर्षः । धानेन निखिलतन्त्रस्य गुरूक्तानुवादरूपतया करणं श्रोतृश्रद्धा- यदाह भगवान्न्यासः “पुरुपाः सर्वसिद्धाश्च चतुर्वर्पशता- करणं प्रतिपादितं भवति । भवति तु भावयितुं । यथा पुरा युपः । पाते प्रेतादिकेऽप्येवं पादशो हसति क्रमात्" । कर्म- व्याख्यातं तस्मात्तदेव न्याय्यमिति । अग्निवेशस्य व्याख्यास्याम गानुरूपं चायुनियतं वा, अनियतं वा भवति । तत्र बलव- इति वहुवचनमेकस्मिन्नपि । अस्मदः प्रयोगात् बहुवचन प्रयो- | त्कारब्धं नियतं यथायमस्मिन्काले मियत एव परं अवल- गस्य साधुत्वात् । साधु हि वदन्ति वतारो "वयं करिष्यामः" वत्कर्मारब्धं त्वनियतं तद्यदा दृष्टं विपादि मारकं प्रत्ययमा- इति । भगवानानेय इत्यत्र तु एकवचननिर्देशकृतो भगवा- सादयति तदा संजातवलं मारयति, यदा न प्राप्नोति दृष्ट नित्यनेनैवात्रेयस्य गुरोगौरवस्य दर्शितत्वात् ॥२॥ मारकं कारणं तदा युगानुरूपायुःप्राप्ती युगप्रभावजर्जरीकृत- दीर्घजीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत् । शरीरं मारयति । अत्र दृष्टान्तवाचार्येण दर्शितः “यथा हाक्षः . खगुणोपपन्नो वाह्यमानो यथाकालं खप्रमाणक्षयादेवावसानं इन्द्रमुग्रतपा वुवा शरण्यममरेश्वरम् ॥३॥ गच्छति । सएवाक्षोऽतिभाराधिष्ठितः" इत्यारभ्य "यावदन्तरा ननु यथाग्निवेशस्यायुर्वेदस्य दुरधिगमत्वेन प्रत्यक्षतो वान्वयव्यतिरेकाद्वा ज्ञानं न संभाव्यते । एवमात्रेयस्यापि व्यसनमापद्यते तथा अनियतायुपः अन्तरा प्राणा अपरान्निरुध्य- कथमायुर्वेदज्ञानं स्यात् । यन्मूलमनिवेशस्यायुर्वेदज्ञानं समी- न्ते" इलन्तेन । यदा त्वनियतायुपो रसायनमाचरन्ति तदा चीनमुच्यते इत्याशशवायुर्वेदस्याविष्ठतागमत्वं दर्शयन्नाह दीर्घ- | तत्प्रभावाद्युगप्रभावनियतायुलहनं भवति । यदाह “तानि जीवितमित्यादि । जीवितं शरीरेन्द्रियसत्वात्मसंयोगः । यावन्ति भक्षयेत् । जीवेदर्पसहस्राणि तावन्यगतयौवनः" तच्च दीर्घमिति दीर्घकालसंबन्धि । कालशब्दोऽप्यत्र लुप्तनिर्दिष्टो | इत्यादि । न तु बलवत्कर्मनियतस्यायुपो लखनमस्ति । द्रष्टव्यः। यत्तन्त्रशैली चैवमाचार्यस्य यत आदिमध्यान्तलो-| यदाह “कर्म किंचित्कचित्काले विपाकनियतं महत् । किंचितु पान्करोति । ये लुप्ता अपि गम्यन्त एव । यथा 'ग्राम्यानूपौद- कारण मरणे जीवित वा तथा व्याधौ व्याध्यपगमे वा कालनियतं प्रलयैः प्रतियुध्यते"। हन्त यद्येवं तदा सर्वत्र करसा' इत्यत्र मांसशब्दो लुप्तस्तथा दिग्धविद्ध इत्यत्र विप- शब्दो लुप्त इत्यादि । अन्विच्छन्निति अनुरूपं दीर्घमिच्छनिति तत्किमनेनायुर्वेदेन कर्मजनितफलानुविधायिना । तथाहि भरद्वाज इति गोत्रनाम । उग्रतपा इति विशेषणेन भरद्वाजस्य नियतेनैव कर्मणा मिलितमपि दृष्टं तत्र विफलीक्रियते । यत्तावदुच्यते नियतं कर्म तत्र तावदायुर्वेदव्यापारो नास्ति मानुपस्यापि इन्द्राभिगमनशक्तिः, तथा शरण्यत्वप्रतीतिश- क्तिचोपदय॑ते । अचिन्त्यो हि तपसां प्रभावो येनागस्यो यचावलवत्कर्मारब्धत्वेनानियतमायुरुच्यते तदपि न श्रद्धा- महोदधिमपि चुलुकनिपेयमकरोत् । नच वाच्यमुग्रतपरत्वे- धीनं येनादृष्टशक्तिपराभवेन दृष्टस्य कार्यकारितां दृष्ट्वा विवादा- ध्यासितेऽपि विषयेऽदृष्टमेव कारणं अवधारयामः दृष्टं त्वदृष्टाकृ- नैव किमित्ययमायुर्वेदमपि न बुध्यते । यतस्तपःप्रभावोऽपि टमेव तत्रभवति । नैवम् । एवं सति सर्वानुष्ठानस्योपरमप्रसन्नः। प्रतिनियतविषयत्वान्न सर्वत्र शक्तिमान् । शक्तिश्चास्य का- किंच केवलकर्मवादिनो दृष्टमपवदतोऽदृष्टोत्पत्तिरेव न प्राप्नोति। योनेया । तेन गुरुनिरपेक्षायुर्वेदज्ञानलक्षणकार्यादर्शनात् न तत्तपस्तत्र समर्थमित्यवधारयामः । किंवा गुरुपूर्वक्रमेणैवायुर्वेद- मतम् । अथादृष्टकारणं दृष्टमिच्छन्ति हन्त तर्हि तेनैव अदृष्टं हि दृष्टाग्निष्टोमादिजन्यं दृष्टं च कारणं कर्मचादिनोऽभि- ज्ञानं फलतीतीन्द्रमुपागमद्भरद्वाजः। न्यायेन दहनादीनामपि क्रिमिति शीतापहत्वस्फोटादिजन- अथ कथं ब्रह्मादिष्वायुर्वेदपूर्वगुरुपु विद्यमानेषु इन्द्रमेवा-न खीक्रियते । किंच केवलकर्मवादिनो दृष्ट कारणे यमुपागमत् । युक्तंच प्रधानगुरोरेव श्रवणं यतः शिष्यपरं- परासंचारिणी विद्याऽसम्यग्ग्रहणादिदोपात्पात्रपरंपरासंचा- व्याप्तिग्रहणाभावाददृष्टानुमानमेव न स्यात्तस्मादृष्टमदृष्टं च र्यमाणमधुवत्क्षीणापि संभाव्येत । अत: आह---बुद्धा कारणम् । तत्र क्वचिददृष्टं दृष्टेन बाध्यते क्वचिच्च दृष्टमदृष्टेनेति शरण्यममरेश्वरमिति यस्मादयमेवेन्द्रोऽल्पायुः स एक तेन यत्र पुरुषे वलवन्नियतमरणकारणभदृष्टं तत्र जीवित- भयत्रस्तानां यथा शरण्यो रक्षणहितो न तथा ब्रह्मा- मरणयोरकिंचित्करोऽयमायुर्वेदः । किंतु तत्रापि नियतमर- दयः । तेन तमेवोपागमत् । अमरेश्वर इत्यनेन च इन्द्रस्य णकालादर्वाग्दुःखजनकव्याधिप्रशमने व्याप्रियत एव यदि . रक्षणोपयुक्ततां दर्शयति । राजा हि प्रजारक्षणे प्रयत्नाति-व्याधिरपि तस्य नियतकर्मजन्यो न स्यात् । यत्तु कर्मानि- शयवान्भवति। - यतविपाकं भवति तत्प्रति सर्वथा प्रयोजनवदायुर्वेदोपादनम् । ननु दीर्घजीवितमन्विच्छन्नित्यत्र दीर्घस्याव्यवस्थितत्वेन यत्तु युगनियतमायुः, तन्नातिवलवता कर्मणा नियमितं येन कियत्कालं तद्दीर्घमभिप्रेतं । तत्र युगानुरूपं वर्षशतं यदुक्तं रसायनप्रयोगांत्तद्वाधनं दृष्टत्वादनुमन्यते न तु सुस्थहि अध्यायः १] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। तातुरहितचिकित्साभ्याम् । अयंच वादः शास्त्रकारेण खय- तदस्यास्तीति शरीरी तन मरीरं स्वत एव शीर्यमाणं रोगसंव- भेव प्रपञ्चेन निर्लोचनीय इति नेह प्रतन्यते ॥३॥ न्धात्तु नितरां शीर्यत: निति ! केपा यिनभूता इत्याह-- ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तमायुर्वेद प्रजापतिः। तपोपवासाध्ययनेत्यादि । "संगपत्ता हि शरीरिणस्तपः जग्राह निखिलेनादावश्विनौ तु पुनस्ततः ॥ ४ ॥ प्रभृतीनि कतुं न पारयन्ति विन्नवत्त्यात् । तथा आयु- अश्विभ्यां भगवान् शकः प्रतिपेदे ह केवलम् । पश्च मारकत्वेन केचिद्गदा विरोधका भवन्ति । अत्र तपश्चा- ऋपिप्रोक्तो भरद्वाजस्तस्माच्छकमुपागमत् ॥५॥ न्द्रायणादि । उपवासः क्रोधादिपरित्यागः सत्याधुपादानं च । कथमिन्द्र एव शरण्यो न ब्रह्मादय इलाह-ब्रह्मणा ही- वचनं च "उपावृत्तस्य पापेभ्यः सहवासो गुणे हि यः । खादि । हि यस्मादर्थे, प्रजापतिर्दक्षनामा । प्रोक्तमिति उपवासः स पिज्ञेयो न शरीरस्य शोषणम्" । अध्ययन प्रकर्पणोकं प्रकर्षश्चानवशेपेणाभिधानम् । यथेलनेन तथा- वेदाध्ययनम् । ब्रह्मणे मोक्षाय चयं ब्रह्मचर्य उपस्थनिग्रहादि । शब्दस्य गियसंवन्धस्याकर्पणत्वात् यादृशं प्रोकं ताशमेव प्रतीप्सितकामो नियमः । आयुरुक्तम् । तपोपवास इति प्रयोगः जमाह । निखिलेनेसनवशेपेण । अश्विनौ तु ततः प्रजापते- नासि धेिरनित्यत्वेन तपःसकारस्थानिभूतयलो- जगृहतुः । अत्रापि यथाम्रोक्तं निखिलेन चेतिपदं तथैव यो- पस्य सिद्धत्वात् ज्ञेयः । यथा नोपधाया इति । भूतेषु प्राणिपु जनीयम्' एवमश्विभ्यां भगवान शक्रः प्रतिपेदे । हत्यत्रापि अनुक्रोशमित्यनुकम्पा । कस्मात् अनेकार्थत्वाद्धातूनां । पुरस्कृ- यथाप्रोक्तमिलादि योजनीयम् । हशब्दस्त्ववधारणे। तेन | लादत्य । एतेन प्रागिरोगहरणमेव प्रधानमायुर्वेदोपगमने प्रतिपेदे एव परं शक्रो नतु कस्मैचिदायुर्वेदं दत्तवान् मिति भावः । नरेविति वक्तव्ये यदयं भूतेप्विति.सामान्यशब्द महीणां फलम् । आयु:प्रकर्षस्तु अनुपलसिद्धस्तेषां महात्मना- इत्यर्थः । अनेन च ग्रन्येनान्यूनाधिकायुर्वेदागमोपदर्शकेन यथा ब्रह्मण आयुर्वेदज्ञानं तथा इन्द्रस्यापीति दर्शितम् । तेन करोति तेन न समानजीवप्रयुक्तेयमनुकम्पा । किंतु प्राणि- ब्रह्मणो वा आयुर्वेदः श्रूयते इन्द्राद्वेति न क्रिश्चिदर्थतो विशेषः। त्वमात्रप्रयुक्तेति समदर्शितामृपीणां दर्शयति । महान्तश्च ते इन्द्रेत्विदमधिकं यदयमसंझामितविद्यत्येन शिप्याची । यदुक्तं ऋपयश्चेति महर्षयः । अनेन चतुर्विधा अपि ऋपयः कपि- “यो हि गुरुभ्यः सम्यगादाय विद्यां न प्रयच्छत्यन्तेवातिभ्यः । काः पिपुत्राः देवर्षयः महर्पयश्च गृह्यन्ते । महानुगामि- स खल ऋणी गुरुजनस्य महदेनो विन्दति” इलतोऽकृतशिप्य- त्यापिकादीनामपि ग्रहणम् । पुण्यं पावनं कर्म येषां ते पुण्य- त्वेन शिष्यार्थित्वविशेषयोगाब्रह्मादिभ्यो विशेषेणेन्द्र एव भइति पदं कर्तव्यसमाध्यनुगुणतोपदर्शनार्थ । यतः शुभे कर्माणः । पशुकाभिस्तृतं पाच तेन पार्थमिव ततं पाई। शरण्य इति । ब्रह्मणस्तु परमगुरोर्षिदितसकलवेदस्य सर्वनाति- हि देशे समाधयः प्रसीदन्ति ॥ ६॥ ७ ॥ रोहितमतेरायुर्वेदज्ञानं स्वतःसिद्धमेवेति न गुर्वन्तरापेक्षा । एतच ब्रह्मादिगुरुपरम्परोपदर्शनमायुर्वेदस्याविभुतागमोपदर्श- अगिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः । नार्थ तथा महापुरुपसेवितत्वेनोपादेयत्योपदर्शनार्थ च । वचनं आत्रेयो गौतमः साहयः पुलस्त्यो नारदोऽसितः ८ रहे तत्र “यन्मन्येत महद्यशखिपुरुपसेवितम्" इत्यादि यावत् अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ । "उपादद्याच्छात्रः" इति । प्रपिरोक्त इति वक्ष्यमाण- पारिलिभिक्षुरानेयो भरद्वाजः कपिजलः ॥९॥. त्तान्तेन द्रपिप्रोक्तः । तस्मादिति यसादिन्द्र एव विशेषेण विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्यवनोऽभिजित् । गार्यः शाण्डिल्यकौण्डिल्यौ वार्भिर्देवलगालबो १० सांकृत्यो वैजवापिश्च कुशिको बादरायणः । चिन्नभूता यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम् । तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुपाम् ॥ ६ ॥ वडिशः शरलोमा च काप्यकात्यायनावुभौ ॥ ११ ॥ तदा भूतग्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्पयः । काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचिकाश्यपौ । समेताः पुण्यकर्माणः पार्थे हिमवतः शुभे ॥ ७ ॥ शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोकाक्षः पैगिरेव च ॥ १२ ॥ शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः। अथ कथमयमृपिप्रोक्त इलायुर्वेदस्य मललोकगमने हेतु- चैखानसा चालखिल्यास्तथा चान्ये महर्षयः ॥१३॥ माह-विघ्नभूता इत्यादि । विघ्नभूता इत्यन्तरायखरूपाः । ब्रह्मज्ञानस्य निधयो दमस्य नियमस्य च । रुजन्तीति रोगाः । प्रादुर्भूता इत्याविभूताः । अयंच रोगप्रा- तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः ॥ १४ ॥ दुर्भावः कृतयुगान्ते बोद्धव्यः । वक्ष्यति हि "भ्रश्यति तु कृत- सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम् । युगे” इत्यादिना रोगप्रादुर्भाव जनपदोध्वंसनीये । प्रादुर्भावश्च पूर्वसिद्धस्यैवाविर्भावः । तेन रोगसन्ताननित्यताप्यविरुद्धा भः कीर्तनं च अन्धादौ पापक्षयहेतुत्वेन, तथा आयुर्वेदस्यैव- के ते महर्षय इत्याह-असिरा इत्यादि । वढ्यीणामंत्र वतीत्यर्थोऽर्थे दशमहामूलीये वक्तव्यः । शीर्यत इति शरीरं विधमहापुरुपसेवितत्वेन सेव्यत्वोपदर्शनार्थ चेति । एषु च १ उपवासतपःपाठब्रह्मचर्यत्रतायुपाम्' इति पाठः। मध्ये केचिद्यायावराः, केचिच्छालीनाः, केचिदयोनिजीः एवं. कारण्यः॥४॥५॥ ६ चरकसंहिता। [ सूत्रस्थानम् प्रकाराश्च सर्वे मिलिता बोद्धव्याः । भिक्षुरियात्रेयविशेपणं । सोऽभिगम्य जयाशीर्भिरभिनन्ध सुरेश्वरं । वक्ष्यति हि "तनेति भिक्षुरानेय” इति । वैखानसा | प्रोवाच भगवान्धीमान कंपीणां वाक्यमुत्तमम् ॥२०॥ इति कर्मविशेषप्रयुक्ता संज्ञा । वालखिल्यास्तु खल्पप्रमाणाः व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयङ्कराः । केचिदृपयः । निधय इच निधयोऽक्षयस्थानत्वेन । दमो दान्तत्वम् । इमामित्यप्रे वक्ष्यमाणां ॥८-१४ ॥ तहि मे शमोपायं यथावदमरप्रभो ॥ २१ ॥ तस्मै प्रोवाच भगवानायुर्वेदं शतक्रतुः । धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम् । पदैरल्पैर्मति बुवा विपुलां परमर्पये ॥ २२ ॥ रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च ॥१५॥ प्रादुर्भूतो मनुष्याणामन्तरायो महानयं । अथैतेषु मध्ये भरद्वाजः कयमिन्द्रमुपागत इलाह---- क इलादि । शचीपतिमित्यनेन शचीसंभोगव्यासत्तामप्यह- कः स्यात्तेपां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः१६ मुपासितुं क्षम इति भरद्वाजो दर्शयति । अर्थ प्रयोजने । अथ ते शरणं शक्रं ददृशुर्ध्यानचक्षुपा । नियुज्येयं व्यापार्येयं । अत्र ग्रहते, अत्रेतिशब्दो यस्मादर्थे । स वक्ष्यति शमोपायं यथावद्मरप्रभुः॥ १७ ॥ यथा “सुभिक्षमित्यागतः"-यत्सात् सुभिक्षं तन्मादागतः धारणाद्धर्मः स चात्मसमवेतः कार्यदर्शनानुमेयः। अर्थः इत्यर्थः । नियोजित इति चौरादिको णिच् न हेतो। सुवर्णादिः । काम्यत इति कामो बनितापरिप्बजादिः । मोक्षः अनेन प्रकरणेन भरद्वाजस्यायुर्वेदागमे विशेषणार्थित्वान संसारविमोक्षः । आरोग्यं रोगाभावाद्धातुसाम्यं । मूलं कारणं प्रेरणमिति दर्शितं भवति । प्रोवाचेति सम्यगुवाच । न तु उत्तममिति प्रधानं । तेनारोग्यं चतुर्वर्ग प्रधानं कारणं । रोग-प्रशब्दः प्रपंचार्थः पदैरल्परित्युक्तत्वात् । कन्मात्पदैरल्पैरुवा- गृहीतस्य वचिदपि पुरुषार्थेऽसमर्थत्वादित्युक्तं, तस्यापहर्तार | चेलाह मतिं बुद्धा विपुलामिति, यस्मादिपुलमति भरद्वाज इति आरोग्यस्थापहर्तारः । इदमेव च रोगाणामारोग्यापहरणं प्रतिपन्नवान् तत्मात्पदैरल्पैरुवाचेति भावः मतिश्च बहुयियच- यदनर्थत्वलाभः । न पुनरुत्पन्नो रोगः पश्चादारोग्यसपहरति | त्वेन उपचाराद्विपुलेत्युच्यते सा च मतिः शुश्रूपाश्रवर्णग्रह- भावाभावयोः परस्पराभावात्मकत्वात् । श्रेयसः जीवितस्य णधारणोहापोहतत्त्वाभिनिवेशयतीह विपुला बोद्धव्या । अत्र चेति श्रेयोवज्जीवितं हितत्वेन सुखत्वेन चाथै दशमहामूलीये च इन्द्रेण दिव्यदृशा भरद्वाजाभिप्रायमग्रत एव बुवा आयुर्वेद वक्ष्यमाणं, तस्य जीवितस्यापहर्तार इति योजयति । अश्रेयः उपदिष्टः । तेन भरद्वाजस्य इन्द्रपृच्छादि इह न दर्शितं । जीवितमाहितत्वेन दुःखहेतुतया चानुपादेयमिति कृत्वा तद- किंवा भूतमपि इन्द्रपृच्छादि अन्धविस्तरभयादिह न पहरणमिह नोक्तं । अत्र सुख हितजीवितोपघातो धर्मोपघाते- दर्शितम् ॥ १८-२२ ॥ नैव लब्धः । तेन वयं पश्यामः-श्रेय शब्देन सामान्येना- हेतुलिझोपधज्ञानं स्वस्थातुरपरायणम् । भ्युदयवाचिना धर्मादयोऽभिधीयन्ते । जीवितशब्देन च जीवितं । यत्तो जीवितं स्वरूपेणैव सर्वप्राणिनां निरुपायुपादेया त्रिसूत्रं शाश्चतं पुण्यं बुबुधे यं पितामहः ॥ २३ ॥ वचनं हि "आचक्रिमेव च ब्रह्मण इयमात्माशीरायुष्माणभू- यादृशोऽसावल्पपदैरुपदिष्ट आयुर्वेदतमाह-हेतुलिझौ- थासम्” इति । यत्त्वत्यन्तदुःखगृहीतस्य जीवितं जिहासितं, पधज्ञानमिति । हेत्वादीनि ज्ञायन्ते अनेनेति हेतुलिझौष-. तत्र दुःखस्यात्यन्तजिहासितस्यान्यथाहातुमशक्यत्वात्प्रियमपि धज्ञानं । यावच आयुर्वेदवाच्यं तावद्धत्वाद्यन्तर्भूतमित्यर्थः । - जीवितं त्यक्तुमिच्छति न खरूपेण । अन्तराय इति धर्मा- हेतुग्रहणेन सनिकृष्टविप्रकृष्टव्याधिहेतुग्रहणं । लिङ्गग्रहणेन च दिसाधने बोद्धव्यः । अयमिति रोगप्रादुर्भावरूपः । तेपामिति | व्याधेरारोग्यस्य च कृत्सं लिशमुच्यते तेन व्याध्यारोग्ये रोगाणां । शरणमिति रक्षितारम् । शक्तत्वाच्छक उच्यते । अपि लिङ्गशब्दवाच्ये यतस्ताभ्यामपि हि तलिजमेव ध्यानं समाधिविशेषस्तदुपलब्धिसाधनत्वाचक्षुरिव ध्यान- वक्ष्यति "विपमारम्भमूलानां ज्वर एको हि लक्षणं । विपमा. चक्षुः । तेन “स वक्ष्यति शमोपायं यथावदमरप्रभुः" । इति | रम्भमूलाद्यैवर एको निगद्यते” इत्यादि । औषधग्रहणेन च सर्वपथ्यावरोधः । शरीरं चात्र हेतौ लिङ्गे चान्तर्भवति । व ध्यानचक्षुया ददृशुरिति योजना ॥१५-१७ ॥ सुस्थातुरयोः परमुत्कृष्टंमयनं मार्ग इति सुस्थातुरपरायणम् । कः सहस्राक्षभवनं गच्छेत्प्रष्टुं शचीपतिम् । | किमन्योऽयं हेतुलिङ्गौषधज्ञानरूप आयुर्वेदो ब्रह्मबुद्धादायु अहमर्थे नियुज्येयमति प्रथमं वचः । भरद्वाजोऽब्रवीत्तस्मादपिभिः स नियोजितः ॥१८॥ १ विनयेनाभिगम्यतं द्रष्टुकामो महायशाः। दृष्ट्वैव च मुनि प्राह स शक्रसवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् ।। भगवान्पाकशासनः । स्वागतं चेतिधर्मश मुनिस्तस्माद्यथेप्सितं । ददर्श वलहन्तारं दीप्यमानमिवानलं ॥ १९ ॥ अन्चितश्च यथान्यायमुपविष्टः समागतः । भत्त्योपाये विकाराणां पप्रच्छ हरिवाहनन् । ब्रूहि नः प्रशमोपाय तेपाममरसत्तम । १ सेवितम्' इति पाठः। श्रुत्वेतिवचनं तस्य सर्वभूतहितावहम् । तसै प्रोवाच' इत्यपरः पाठः । अध्यायः १] चक्रदत्तव्याख्यासंबलिता। पार- दादुतानन्यः इत्यत आह त्रिसूत्रमिलादि।—पितामहोऽपि समवायं च तज्ज्ञात्वा तन्त्रोक्तं विधिमास्थिताः । यं त्रिसूत्रं युयुधे तमिन्द्रः प्रोवाच । श्रोणि हेत्वादीनि सूत्र्य- | लेभिरे परमं शर्म जीवितं चाप्यनश्वरम् ॥ २८ ॥ न्ते यन्मिन् येन वा तमिसूत्रं । तत्र सूचनात् सीवनात् दीर्घमायुश्चिकीर्पन्त इति प्राणिनामात्मनश्च । ज्ञानार्थ सूत्रणागार्थसन्ततः सूत्रं । एतेन तं यथा ब्रह्मा त्रिसूत्रं युयुधे | ज्ञानरूपं वा चक्षुः ज्ञानचक्षुः तेन ज्ञानचक्षुपा । आयुर्वेदेन कि तथैव तं हेतुलिहापधज्ञानमिन्द्रः प्रोषाचेत्सवितृतमागर्म दर्श- ददृशुरियाह-सामान्यंचेलादि । तेपां चोत्तरत्र लक्षणं यति । बुबुध इति न कृतवान् । अतएवोकं शाश्वतं निलं पणां पदार्थानां विश्वरूपाणां भविष्यति । तेनैतत्तत्रय व्याक- इत्यर्थः । तत्र नित्यत्वं सूत्रस्थानान्ते व्युत्पादनीयम् ॥२३॥रणीयं । तदिति सामान्यादि । तन्त्रोक्तं विधिमिलपथ्यपरि- सोऽनन्तपारं निस्कन्ध्रमायुर्वेदं महामतिः । हारपथ्योपादानरूपं । शर्म सुखं । परमिति दुःखानाकान्तं । यथावदचिरात्लर्व बुबुधे तन्मना मुनिः ॥ २४ ॥ अनश्वरमिल्यगत्वरम् ॥ २६-२८॥ नायुरमितं लेभे भरवाजः सुखान्वितः । अथ मैत्रीपरः पुण्यमायुर्वेदं पुनर्वसुः । ऋषिभ्योऽनधिकं तच्च शशंसानवशेपयन् ॥ २५॥ शिष्येभ्यो दत्तवान्पड्भ्यः सर्वभूतानुकंपया ॥ २९ ॥ अथोद्दिष्टमार्युवेदं कथं गृहीतवान् भरद्वाज इत्याह- अग्निवेशश्व भेलश्च जतूकर्णः पराशरः। सोऽनन्तेत्यादि । अविद्यमानावन्तपारी यस्यासावनन्तपारः। | हारीतः क्षारपाणिश्च जगृहुस्तन्मुनेर्वचः ॥ ३० ॥ अत्र पारशब्देन गोवलीवर्दन्यायेनादिरुच्यते । अथेत्यादिना भरद्वाजशिष्यस्यात्रेयस्य पुनर्वस्वपरना- शब्दो घुभयोरपि नदीकूलयोर्विवक्षावशाद्वर्तते । किंवा मोऽग्निवेशादिगुरुतां दर्शयति । अत्र केचिद्भरद्वाजात्रेययो- अनन्तो मोक्षः । पारमुत्कृष्ट फलं यस्यायुर्वेदस्यासावनन्त- रक्यं मन्यन्ते । तन्न । भरद्वाजसंज्ञया आत्रेयस्य क्वचिदपि पारः । वक्ष्यति हि "चिकित्सा तु नैष्टिकी या विनोपधाम्" तन्त्रप्रदेशेऽकीर्तनात् । हारीते चात्रेयादिगुरुतया भरद्वाज इति । अत्र नैष्ठिकी मोक्षसाधनहेतुः । यो हेत्वादयः उक्तः। "शकादहमधीतवान्"। इत्यादिना “मत्तः पुनरसं- स्कन्धल्पा यस्य स त्रिस्कन्धः । स्कन्धच स्थूला ख्येयाः त्रिसूत्रं त्रिप्रयोजनम् । अत्रात्रेयादिपर्यन्ता विदुः चअवः प्रविभागो वा तनयायुर्वेदग्रहणे मनो यस्य स सप्त महर्पयः । आत्रेयाद्धारीतपिः” इत्यन्तेन । वाग्भटेन तन्मनाः । मननात् ज्ञानप्रकर्पशालित्वान्मुनिः । एतेन तु यदुक्तं "नमा स्मृत्वायुपो वेदं प्रजापतिमजिग्रहत् । सो- यस्मादयं महामतिः तन्मनाथ भुनिश्च तेनानन्तपारमपि ऽश्विनौ तौ सहस्राक्षं सोऽत्रिपुनादिकान् मुनीन्" । इत्यनेना- आयुर्वेद हेत्वादिस्कन्धत्रयमालम्बनं कृत्वा यथावदायुर्वेद-प्रेयस्य इन्द्रशिष्यत्वं, तदायुर्वेदसमुत्थानीयरसायनपादे आ- मचिरादेव प्रतिपन्नवानित्यर्थः । अचिरादिलचिरेण । अत्र दिशब्देन वक्ष्यमाणेन्द्रशिप्यतायोगात्समर्थनीयम् । तत्र च यथा ब्रह्मा त्रिसूत्रं युयुधे । यथा चेन्द्रो हेतुलिझौपथशानं हीन्द्रेण पुनर्महर्षीणामायुर्वेद उपदिष्ट इति वक्तव्यम् । मैत्रीपरो प्रोवाच तथप भरद्वाजोऽपि त्रिस्कन्धं युयुधे । इत्यनेनायु- मंत्रीप्रधानः । मैत्री च सर्वप्राणिप्वात्मनीव बुद्धिः॥२९॥३०॥ वैदस्याविष्ठतागमत्वं उपदर्यते । तेन त्रिसूत्रनिस्कन्धयोर्न पुनरुक्तिः । तेनेति इन्द्राद्गृहीतेनायुर्वेदेन । अमितमात बुद्धेर्विशेपस्तवासीटुपदेशान्तरं मुनेः । अमितमिवामितमतिदीर्घत्वात् तन्नस्य कर्ता प्रथममग्निवेशो यतोऽभवत् ॥३१॥ आयुःशब्दवायुःकारणे रसायनशाने बोद्धव्यः । येनोत्तरकालं हि रसायनोपयोगा- अथ भेलादयश्चः खं खं तन्त्रं कृतानि च । दयं भरद्वाजोऽमितमायुरवाप्स्यति । न ऋषिभ्य आयुर्वेदक- श्राचयामासुरात्रेयं सर्पिसद्धं सुमेधसः ॥ ३२ ॥ थनात्पूर्व आयुर्वेदमधीत्यानंतरमेवायं तमृपिभ्यो दत्तवान् श्रुत्वा सूत्रणमर्थानामृपयः पुण्यकर्मणाम् । न पूर्व रसायनमाचरति स । किंवा सर्वप्राण्युपकारार्था- यथावत्सूत्रितमिति प्रहृष्टास्तेऽनुमेनिरे ॥ ३३ ॥ धीतायुर्वेदजनितधर्मवशात्तत्कालमेवामितभायुरालेभे भरद्वाज | सर्व एवास्तुवस्तांश्च सर्वभूतहितैषिणः । इति वोव्यम् । तश्चेति श्रुतं । यदा तमिति पाठः, तदा | साधु भूतेष्वनुक्रोश इत्युच्चैरब्रुवन् समं ॥ ३४ ॥ तमायुर्वेदं । अनवशेषयनिति कात्स्न्येनेत्यर्थः ॥२४॥२५॥ तं पुण्यं शुश्वुवुः शब्दं दिवि देवर्षयः स्थिताः । ऋषयश्च भरद्वाजाजगृहुस्तं प्रजाहितम् । सामराः परमीणां श्रुत्वा मुमुदिरे परम् ॥ ३५॥ दीर्घमायुश्चिकीर्पन्तो वेदं वर्धनमायुषः ॥ २६ ॥ अहो साध्विति निर्घोषो लोकांस्त्रीनन्ववादयत् । महर्पयस्ते ददृशुर्यथावज्ज्ञानचक्षुपा । नभसि स्निग्धगम्भीरो हर्पाद्भूतैरुदीरितः ॥ ३६॥ सामान्यं च विशेपंच गुणान् द्रव्याणि कर्म च॥२७॥ शिवो वायुर्ववौ सर्वा. भाभिरुन्मीलिता दिशः। निपेतुः सजलाश्चैव दिव्याः कुसुमवृष्टयः ॥ ३७ ॥ १ 'तन्महामुनिः, २ शब्दाक्षरपदन्यासच्छंदोवृत्तरसक्रमः । श्रुत्वा सहस्रवणामारोग्याथै विनिश्चयम् ॥ तेनायुरमितं' इत्यधिकः पाठः।। १ 'सर्वभूतेपु' इति पाठान्तरं। - 1 चरकसंहिता । [सूत्रस्थानम् अथाग्निवेशप्रमुखान्विविशुर्ज्ञानदेवताः । गदृष्ट्यन्त्रितो योगः संयोगः । इन्द्रियाण्यपि यद्यपि शरीरग्रह- बुद्धिः सिद्धिः स्मृतिर्मेधा धृतिः कीर्तिः क्षमा द्या णेनैव लभ्यन्ते तथापि प्राधान्यात्तानि पुनः पृथगुक्तानि । अयंच तानि चानुमतान्येषां तन्त्राणि परमर्पिभिः । संयोगः संयोगिनः शरीरस्य क्षणिकत्वेन यद्यपि क्षणिकस्तथापि भवाय भूतसङ्घानां प्रतिष्टां भुवि लेभिरे ॥ ३९ ॥ सन्तानव्यवस्थितोऽयमेकतयोच्यते । तस्यायुपः पर्यायानाह बुद्धेर्विशेप उत्कर्षः । यत इति बुद्धेविशेषात् । खं खं धारीत्यादि । -धारयतीति शरीरं पतितां गन्तुं न ददातीति तन्त्रमिति खखनामाकितं भेलतन्त्र, जतूकर्णतन्त्रमित्यादिकं । धारि । जीवयति प्राणान् धारयतीति जीवितं । निलं शारीरस्य कृतानि चेयत्र तत्राणीति शेपः । पुण्यमायुर्वेदतन्त्रकरणल- क्षणिकत्वेन गच्छतीति नित्यगः । अनुवधात्यायुरपरापरवरीरा- क्षणं कर्म येपामग्निवेशादीनां ते पुण्यकर्माणः तेषां पुण्यक- दिसंयोगरूपतया इत्यनुवन्धः । पर्यायैरायुरुच्यत इति एकार्था- मणां । सर्वभूतहितैपिण इति अभिवेशादिविशेपणं किंवा भिधायिभिः शब्दैरुच्यते । यद्यपि च नित्यगानुवन्धशब्दाभ्यां ऋषिसङ्घविशेषणं । साधुशब्दोऽजहदिशतया नपुंसकलिङ्ग न क्वचिदप्यायुरभिधीयते तथापि नित्यगत्वानुवन्धत्वधर्म- एव । यथा वेदाः प्रमाणमिति । केचित्तु साध्विति विशेषणस्य | ख्यापनार्थमेवैव तत्संज्ञाद्वयं वोद्धव्यम् । धारिसंज्ञा त्वर्थे दशा- नपुंसकलिङ्गतानुरोधाद्विशेष्यस्य अनुक्रोशमित्लपि नपुंसक- महामूलीये भविष्यति । ननु "उत्तरन चैतन्यानुवृत्तिरायुः लिङ्ग पठन्ति । अहो इति साध्विति प्रशंसायां । निग्ध इति । इत्यायुर्लक्षणं करिष्यति । इह तु शरीरेन्द्रियसत्वात्मसंयोग अनुत्कटत्वेनाहादिकत्वेन च । "शिवो वायुर्वचावि"लनेन | इति किमर्थमुक्तम् । नूमः-शरीरेन्द्रियसत्वात्मसंयोगजन्या शुभलक्षणेन प्रकृततन्त्रकरणस्य देवैरप्यर्थतोऽनुमतत्वमुपद- चैतन्यानुवृत्तियथोक्तसंयोगाव्यभिचारित्वेन व्यतात्वेन चार्थे श्यते । ज्ञानदेवता इति झानाभिमानिन्यो देवताः । तेन | दशमहामूलीये लक्षणत्वेनोक्ता । शरीरादिसंयोगरूपमेवत्वायुः प्रन्थकरणात्पूर्वमेवाग्निवेशादीनां बुद्ध्यादयो व्यवस्थिताः। परमार्थत एवं भूतसंयोगाभावे मरणमायुरुपरमरूपं भवति । तन्त्रकरणोत्तरकालं तु आदरेण बुद्ध्यादिदेवतानुप्रवेश इति । मृतशरीरे तु चेतसोऽभावादायूरूपसंयोगाभावः ॥ ४१ ॥ सिद्धिः साध्यसाधनज्ञानं । कीर्तिः कीर्तनं वक्तुं ज्ञानमित्यर्थः। नतु तस्यायुपः पुण्यतमो वेदो वेदविदां मतः । कीर्तिर्यशोरूपा तस्या अज्ञानरूपत्वात् । ज्ञानदेवाश्च इहोच्यन्ते। वक्ष्यते यन्मनुष्याणां लोकयोरुभयोर्हितः॥ १२ ॥ भवाय स्थितये रोगानुपहतजीवितायेति यावत् । प्रतिष्ठा ज तस्येत्यादि । वेदयतीति वेदः । वेदविदां मत इति नोपादेयतयावस्थानम् ॥ ३१-३९ ॥ वेदविद्भिः पूजितः । अथ करसादायुर्वेदलक्षणो वेदः पुण्यतमो हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम् । वेदविदां च पूजित इलाह-वक्ष्यत इत्यादि । यदिति यस्मा- सानं च तच्च यत्रोक्तमायुर्वंदः स उच्यते ॥ ४०॥ देवमुक्त भवति । यदन्ये अहरवेदादयः प्रायः परलोकहितमे- संप्रत्यायुर्वेदव्युत्पत्तिं कुर्वनायुर्वेदाभिधेयं दर्शयति-- वार्थ पदन्ति तेन पुण्याः । पुण्यतमश्चायं आयुर्वेदो यद हिताहितमित्यादि । हितं चाहितं । तथा सुखप्रयुक्तत्वात् | यस्मान्मनुष्याणामुभयोरपि लोकयोर्यद्धितमायुरारोग्यसाधनं सुखं; दुःखप्रयुक्तत्वाहुखं, एतच चतुःप्रकारमप्यायुरर्थे दशम- धर्मसाधनं च तद्वक्ष्यते तेनातिशयेन पुण्यतमस्तथा वेदविदां हामूलीये "तत्र शारीरभानसाभ्याम्" इत्यादिना ग्रन्थेन "अ-च पूजित इति । केचिद्वक्ष्यते य इति पठन्ति, तत्रापि हितमतो विपर्ययेण" इत्यन्तेन वक्ष्यति । तस्य हिताहितमि- हेतुगर्भमिति व्याख्येयं । जीवितप्रदातृत्वादायुर्वेदस्य पुण्य- त्यायुपः पथ्यापथ्यं । मानं चेत्यायुप एव प्रमाणं मासिक- | तमत्वं योद्धव्यं । यतश्चतुर्वर्गसाधनीभूतजीवितप्रदमेव सर्वो- द्विमासिकत्वेन विकृतिलक्षणैरिन्द्रियस्थाने तथा प्रकृतिलक्षणे- त्तमं भवति । उच्यते च "न हि जीवितदानाद्धि दानसन्य- रिदमायुष्मतां कुमाराणां लक्षणं भवतीत्यादिना वक्तव्यम् । | द्विशिष्यते" ॥ ४२ ॥ तश्चेत्यायुः स्वरूपेण "शरीरेन्द्रियसत्वात्मसंयोग” इत्यादिना | सर्वदा सर्वभावानां सामान्यं वृद्धिकारणम् । वक्ष्यमाणं । तेन हिताहितमित्यादिना आयुर्वेदयतीत्या- ह्रासहेतुर्विशेपश्च प्रवृत्तिरुभयस्य तु ॥४३॥ युर्वेद' इत्युक्तं स्यात् । विदधातुश्चेह ज्ञानार्थ एवाभिप्रेतः । यद संप्रत्यायुर्वेदाभिधेयतया सूत्रिते सामान्यादौ सामान्यस्य श्यति अर्थे दशमहामूलीये “तथायुर्वेदयतीलायुर्वेद" इति । प्रथमसूत्रितत्वात्तथा सामान्यज्ञानमूलत्वाचायुर्वेदप्रतिपाद्यस्य लाभादयस्त्वा विदेरिह नोक्ताः । तेषां साक्षादायूर्वेदाजन्य- हेत्वादेः सामान्यमेवाने निर्दिशति-सर्वदेत्यादि । सर्वदा. त्वादिति भावः ॥ ४० ॥ सर्वस्मिन् काले नित्यगे चावस्थिके च । सर्वभावानामित्यत्र शरीरेन्द्रियसत्वात्मसंयोगो धारि जीवितम् । सर्वशब्दः कृत्सवाची । भवन्ति सत्त्वमनुभवन्ति इति भावा नित्यगश्चानुवन्धश्च पर्यायैरायुरुच्यते ॥४१॥ गुणद्रव्यकर्माणीत्यर्थः । नतु भवन्त्युत्पद्यन्त इति भावाः । तथा आयुर्वेदपदे पूर्वपदवाच्यमायुराह शरीरेत्यादि । शरीरं सति पृथिव्यादिपरमाणूनां नित्यानां सामान्यस्य पार्थिवद्यणु- पंचमहाभूतविकारात्मकमात्मनो भोगायतनं । इन्द्रियाणि - कादिवृद्ध कार्यमसंगृहीतं स्यात् । सामान्य च "सामान्यमे- क्षुरादीनि । सत्वं मनः आत्मा ज्ञानप्रतिसन्धातैव एपां सम्य- कत्वकरम्" इत्यादिना वक्ष्यमाणलक्षणं । बुद्धिराधिक्यं तअध्यायः १] चक्रदत्तव्याख्यासंघलिता। कारणं वृद्धिकारणम् । एतत्र सामान्य सामान्यवतो मांसद- समानः सर्वेषां विपरीतविपर्ययः" । इति । तथा "विप- व्यादेवृद्धिकारणस्य लक्षणत्वेन वृद्धिकारणमित्युक्तं । यतो न रीतगुणदेशमात्राकालोपपादितः” इत्यादि । तथा "विपरी- सामान्यं मांसत्वादिजातिरूपं वृद्धौ कारणं भवति । तथाहि तगुणैव्यैर्मारुतः संप्रशाम्यति" इत्यादि । तथा जतू- सति सामान्य मांसत्वरूपं यथा वर्धके भोज्यरूपे मांसेऽस्ति कर्णेऽम्युक्तं "समानैः सर्वभावानां धृद्धिहानिर्विपर्ययात्" नया शरीरधानुरूपे वर्धनीयेऽप्यस्ति । ततश्च निलं मांसत्व- इति । अविरुद्धबिशेपस्तु यद्यपि हासे वृद्धौ वाप्यकारणं यथा संबन्धादमांसादानामपि मांसेन वर्धितव्यं । तलाइद्धि- पृथिच्या अनुप्णशीतस्पर्टी वातस्य शैलं , वर्धयति नापि कारणलक्षणत्वेन सामान्यं वृद्धिकारणमित्युक्तम् । अतएव हासयति, तथाप्यग्निक्षीयमाणानां धातूनां असमानलेनाजन- वैशेपिकऽप्युक्तं "प्रयाणामकार्यत्वमकारणत्वं चेति" । अत्र कत्याद्रासकारणमिव भवति । यतोऽसमानद्रव्योपयोगे सति ब्रमाणामिति सामान्चविशेपसमायायानाम् । ये तु समा- | हासो विनश्वराणां भावानां आपूरकहेत्वभावादुपलभ्यत एव नमेव सामान्यमिति कृत्वा द्रव्याव सामान्यशब्देनाभिद- यथा वहतो जलस्य पूर्वदेशसेतुनोत्तरदेशजलस्य हासः । एवं धति तेषां च मते "सामान्यं च विशेषं च” इत्यादिग्रन्यो- भूतं चाविरुद्धयिशेपोपयोगेऽपि ह्रासं पश्यताऽऽचार्येण सामा- फस्य सामान्यस्य न किंचिदनेनोक्तं स्यादिलसंवन्धार्थत्वं प्रक-न्येनैव इहोतं "हासहेतुविशेषः" इति । चशब्दः सर्वभावा- रणस्य स्यात् । एतच वृद्धिकारणत्वं सामान्यलक्षणं न भवति । नामिति समुचिनोति । किंतर्वायुर्वेदोपयोगिना धर्मेण निर्देशः । लक्षणंतु “सामा-. अथ किम् असंवन्धावपि सामान्यविशेषौ वृद्धिहासका- न्यमेकत्यकरम्" इति करिप्यति । एवं द्रव्यादापि चोद्देशा- रणं । नेत्याह-प्रवृत्तिभयस्य विति । कारणमिति शेपः । नन्तरं निर्देशं करिष्यति "खादीन्यात्मा" इत्यादिना । ततो उभयस्य सामान्यस्य विशेपस्य च । प्रवृत्तिः प्रवर्तनं शरीरे- लक्षणं “यत्राश्रिताः कर्मगुणा" इत्यादिना करिष्यति । णाभिसंवन्ध इति यावत् । एवंभूता प्रवृत्तिः धातुसामा- सामान्यस्य च वृद्धिकारणत्वं यसति विरोधिकारणे योद्धव्यम्। न्यविशेषयोतिहारो कारणमित्यर्थः । तुशब्दोवधारणे । तेन तेनामलकादिगतानामम्लत्वादीनां पित्तगताद्यम्लत्वावर्धकत्य-नासंबद्धी सामान्यविशेपो स्वकार्य कुरुत इति दर्शयति । किंवा मामलकगतशिशिरत्वनभावविरोधित्वादुपपन्नम् । एवमन्यत्रापि प्रवृत्तिरचित्ता धातुप्रवृत्तिानुसाम्यमिति यावत् । सा उभयस्य त्रिदोपहरद्रव्ये योद्धव्यम् । इह च सामान्यस्य वृद्धिकारणत्व- सामान्यस्य विशेषस्य च कार्येति शेषः । तेन केवलसमानो- मित्युच्यते, नतु सामान्यमेव वृद्धिकारणमित्युच्यते, तेनासमा- पयोगाद्धातुवृद्ध्या धातुचेपम्यं केवलपिशिष्टोपयोगाच धातुक्ष- नादपि घृतान्मेधाया याच बहेश्च वृद्धिः प्रभावादेवोपपन्ना, याद्वा धातुवैपम्यं युगपत्समानविशिष्टद्रव्योपयोगात्प्रवृत्ति- यदुक्तं "घृतमग्निमेधे करोति" । तथा चिन्तया घातवृद्धि- धातुसाम्यरूपा भवतीत्युक्तं भवति । तुशब्दः पूर्वपक्षादेकद्र, तथा सङ्कल्पादृप्यपादयुगलेपाच शुक्रवृद्धिरित्यादि प्रभावा- व्योपयोगलक्षणरूपाण्यावर्तयति ॥ ४३ ॥ दुपपन्नम् । सामान्य चेह वृद्धिकारणमित्युच्यमाने समान- | सामान्यमेकत्वकरं विशेपस्तु पृथक्त्वकृत् । स्येति गम्यते । न हि शोणितं प्रति मांसत्वं सामान्यं, किंतु तुल्यार्थता हि सामान्य विशेषस्तु विपर्ययः॥४४॥ च्यावृत्तबुद्धिजनकत्वाद्विशेष एव । अथ किंलक्षण तत्सामान्य किलक्षणो या स विशेप इत्याह अथ वैशेषिकोक्तानामन्यविशेषाणामिह शास्ने चिकित्सा-|-सामान्यमित्यादि । एकत्वकरमेकत्वबुद्धिकरं । सामान्यं- यामनुपयुक्तात्यात्तद्विशेषधर्मव्यावर्तकत्वायोगात्सामान्यविशेपा- | यदनेकासु भिन्न देशकालासु गवादिव्यक्तिषु "अयं गौरयं गौः" नेव हासकारणत्वेनाह-हासहेतुरित्यादि । अत्रापि सर्वदा इत्यादिप्रकारा एकाकारा बुद्धिस्तत्सामान्यम् । न हि भिन्नासु सर्वभावानामिति योजनीयम् । हासोऽपचयः । विशि- व्यक्ति अभिन्नं सामान्यमेकरूपं विनाऽभ्रान्ता एकाकारा प्यते व्यावर्तते इति विशेषः । सामान्यमेव गवेधुकत्वं बुद्धिर्भवतीति भावः । यथापिच "अयं पाचकोऽयं पाचकः" मांसादीन् प्रति विशेषः । गवेधुको हि गवेधुकत्वेन गवेधुक- इति तथा "अयं शुक्लोऽयं शुक्लः” इतिप्रभृतिषु कियागुणा- ध्यक्त्यन्तरापेक्षया समानः । मांसापेक्षया व्यावृत्तत्वाद्विशेषः । दिसामान्यादेकरूपा बुद्धिस्तत्रापि सामान्यमेकक्रियागुणादिग- न हि मांसे गवेधुकत्वमस्ति। एवं मांसलं मांसान्तरापेक्षयानु- तमेकरूपाध्यवसाये हेतुः । न ह्येकस्मिन् पाचके या क्रिया सा गतनात्सामान्यं शोगिताद्यपेक्षया तु मांसानां व्यावृत्तत्वाद्वि- पाचकान्तरेऽपि किंतर्हि तज्जातीया । अतः क्रियासामान्य शेप एव । अत्रापि ह्रासहेतुकत्वं हासहेतुद्रव्यादिलक्षणत्वेन | तन्नाप्येकत्वाध्यवसाये कारणम् । सामान्यवज्ज्ञेयम् । तथा हासहेतुत्वमप्यसति विरोधके सामा विशेषलक्षणं पृथक्त्वकृतिति व्यावृत्तबुद्धिकृत, तेन यद् न्योक्तन्यायेन ज्ञेयं । तेन मन्दकनिकुचादीनां वातादिविरुद्धाना-गोव्यक्त्यन्तरापेक्षया एकवुद्धिकर्तृतया गोत्वं सामान्ये । मपि न्निग्धखादीनां वाताद्यशमकत्वं द्रव्यस्यापथ्यलंप्रभावादेव तदेव गोत्वं अश्वाद्यपेक्षया व्यावृत्तबुद्धिकर्तृत्वादश्वादीन् ज्ञेयम् । विशेपश्चह विरुद्धसविशेपोऽभिप्रेतः। तेनोत्तरत्र विरुद्ध- प्रति विशेप इत्युक्तं भवति । तेन मांसत्वं मांस प्रति मांसा- विशेपमेव ह्रासहेतुतया तत्र तत्रोपदेष्यति । यथा-"वृद्धिः न्तरापेक्षया समानलात् वृद्धिकारणं भवति । तदेव तु मांसचरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् भवति । त्वं वातं प्रति विशेषरूपतया हासहेतुर्भवति । शोणितादीन् न्यगुणानामाहारविकाराणामुपयोगः” इत्यादिना गुणसामान्य- प्रति खविरोधविशेषत्वेन न तथा हासकारणम् । गुणसामा- मुक्तम् । नैवं कर्मसामान्यमुक्तम् । वचनं हि “कर्मापि यद्यस्य न्यात्तु वर्धकमपि मांसं शोणितादीनां भवति । धातोईद्धिकरं तत्तदा सेव्यम्" इति । न तत्र सामान्योपग्रहः कथमनेकामु व्यक्तियु सामान्यमेकवुद्धिमव्यभिचारिणी | कृतः । अन्न ब्रूमः कर्मणां प्रायः प्रभावेणैव वृद्धिहेतुला- करोतीलाह-तुल्यार्थताहीलादि । तुल्यार्थता एकसामान्यरू- सामान्यानुपग्रहः कृतः । न च कर्मसामान्याभावात् । यतः पार्थानुयोगिता । एतेन यस्माद्भिनासु व्यक्ति सामान्यमेक- | क्रियावतो वातस्य क्रियावता व्यायामादियुक्तेन शरीरेण वृद्धिः रूपसंवन्धमस्ति ततस्तदनेकार्थावलम्वा · सत्यपि व्यक्तिभेदे | क्रियते निष्क्रियत्तया चास्य वातस्य हासः । स्वप्नांदयस्तु एकबुद्धिर्युक्तेति भावः । संयोगे च विभागे चेत्यनेन वक्ष्यमाणलक्षणेनानुक्ता अपि विशेषस्तु विपर्यय इति अतुल्यार्थता विशेषत्वं, तेन गोग- | शास्त्रव्यवहारात्कर्मशब्देनोच्यन्ते । तत्र खप्नः खकारणादेव जयोरतुल्यगोलगजलरूपार्थयोः पृथग्बुद्धिर्युक्तैवेति दर्शितं | चीयमानस्य कफस्य क्षयकारणशरीरपरिस्पन्दातिनिरोधकत्वेन वृद्धिकर उच्यते, न तु खनः साक्षात् श्लेष्मवृद्धिं करोति । अन्ये तु व्याख्यानयन्ति । यत् त्रिविधं सामान्य, वि- एचमास्यादावपि चिन्तनीयम् । यत्र त्वेक कारणं चिन्तयित्' शेपश्च त्रिविधः । यथा-द्रव्यगोचरो गुणगोचरः कर्मगोचरच। न पार्यते तत्र प्रभाव एव वर्णनीयः । तत्र सर्वदेत्यादिना द्रव्यसामान्यमुच्यते । सामान्यभेकल- ननु मांसं मांसं वर्धयति सामान्याद्विशेषाच वातं क्षपयति करमित्यनेन गुणसामान्यम् । यथा--पयःशुक्रयोभिन्नजा- तत्कथं युगपद्विरुद्धार्थद्वयकर्तृत्वं मांसस्य । न हि देवदत्तो तीययोरपि मधुरवादि सामान्यं तत्रैकतां करोति, एवं यदैव कुंभं करोति तदैव काण्डमपि । नैव क्रियावतामयं धर्मः विशेपेऽप्युदाहार्य । तुल्यार्थतेलादिना तु कर्मसामान्यं निग-नाक्रियावंतामिति । तथाहि शब्दो युगपदनेकानेव शब्दान् द्यते । आस्यारूपं कर्म न श्लेष्मणा समानमपितु पानीयादि- एककालमारभते तथा अग्निः प्रकाशदाही युगपत्करोति । अत- कफसमानद्रव्यार्थक्रियाकारितात्कफवर्धकरूपतया आस्थापि एवोक्तमाचार्थण "तस्माद्भपज सम्यगवचार्यमाणं युगपद्नाति- कफसमानेत्युच्यते । एवं स्वप्नादावपि कर्मणि धोद्धव्यम् । तदे-रिक्तानां धातूनां साम्यकरं भवति । अधिकंमपकर्पति । तद्भट्टारहरिश्चन्द्रेणैव दूषितम् । यतः सर्वदेत्यनेनैव लक्षणेन न्यूनमाप्याययति" इति । त्रिविधमपि सामान्यं लभ्यते । तेनास्मिन् पक्षे "सामान्यमे- यदुच्यते क्षीयमाणधातोवृद्धस्य तथा बहुदोपस्य समान- कलकरम्" इत्याद्यवाच्यं स्यादिति कृत्वा अन्येतु पश्यन्ति-- गुणोऽप्याहारो न वृद्धिहेतुः तथा ग्रीष्मे च मधुरादिना समा- यत् त्रिविधं सामान्य अत्यन्तसामान्यं मध्यसामान्यमेकदेश- नेनापि न कफादिवृद्धिरित्यादि । तत्र प्रतिवन्धकादीनां जरावहु- सामान्यंच । तत्र “सर्वदा" इत्यादिना अत्यन्तसामान्यमुच्यते | दोपत्वग्रीष्मोष्णत्वादीनां विद्यमानखान सामान्य वर्धकम् । सामान्यमेकलकरमित्यनेन मध्यसामान्यं, तुल्यार्थता हीला- असति च विरोधके सामान्यं वृद्धिकारणमिति सिद्धान्तः । तेन दिना एकदेशसामान्यं, एतदपि त्रैविध्यकथनं नातिप्रयोजन- न काचित क्षतिः । किंवा वृद्धादीनां समानाहारेण क्रियत एव मसंगतलक्षणं चेति नातिश्रद्धाकरम् । वृद्धिः । परन्तु बलवता क्षयहेतुना आधीयमानक्षये पुरुपे सा केचित्सामान्यं द्विविधमिच्छन्ति । उभयवृति तथैकवृत्ति | वृद्धिोंपलभ्यते । च । तत्र मांसं मांसवर्धकं उभयवृत्तिसामान्यात् । मांसत्वं अत्र च द्रव्यसामान्यमेव थातूनां द्रव्यरूपाणां चर्धकं न हि पोप्ये पोपके च गतवादुभयवृत्ति । एकवृत्ति तु यथा गुणसामान्यं । गुणानां द्रव्यानारम्भकत्वात् । गुणसामा- धृतमग्निकरं तथा धावनादिकर्म वातकरम् । तथाऽऽस्यादि न्यात्तु तद्गुणाश्रयं द्रव्यमनुमीयते । तच द्रव्यं धातुवर्धक कफकरम् । एतद्धि सर्व न वर्धनीयेन समानं किंतु प्रभावाद- भवति यथा-रुक्षादीन् गुणान् दृष्ट्वा चित्रको वाय्वधिको योऽ- र्धकम् । प्रभावश्च घृतलधावनलादिरेव । स चक्रवृत्तिसामान्य- नुमितः, स च चित्रक उपयुक्तो वातं वर्धयति, गुणास्तु गु- रूपः । तेन नात्रापि सामान्यमेव वृद्धिकारणमिति ब्रुवते । णानेच जनयन्तोऽतिवर्धयन्ति । सामान्यच वृद्धिकारणलक्षणं, अस्मिंस्तु पक्षे अगुभयवृत्तिसामान्यं विशेष एव भवति । तथा न साक्षाद्बुद्धिकारणमिति प्रागेवोक्तं; एवं विशेपेऽपि । अयंच समानमसमानं च वृद्धिकारणं भवतीति न किंचित्सामान्यस्योक्तं । सामान्यविशेयवादो. अन्धविस्तरभयादायुर्वेदोपयुक्तधर्ममात्रे- स्यात् । असन्मते तु सामान्यं वृद्धौ कारणमेव भवतीति | णोक्तः विस्तरस्त्वस्य वैशेपिके योद्धयः ॥ ४४ ॥ सामान्य वृद्धिकारणत्वेन नियम्यते । न वृद्धिः सामान्यकार- सत्वमात्मा शरीरं च त्रयमेतन्निदण्डवत् । णत्वेनैवेति नियम्यते। तेनासमानादपि वृद्धिर्भवति निर्दोपा। लोकस्तिष्ठति संयोगात्तत्र सर्व प्रतिष्ठितम् ॥२५॥ यत्तूच्यते, कर्मसामान्य नेह तन्ने वृद्धिकारणमस्ति । यतो स पुमांश्चेतनं तञ्च तच्चाधिकरणं स्मृतम् । न धावनेन वायुः समान इति । अतएवाचार्येण द्रव्यसामा- वेदस्यास्य तदर्थ हि वेदोऽयं संप्रकाशितः ॥१६॥ न्यमुक्त "मांसमाप्यायते मांसेन" इत्लादिना, तथा “सामा १ नाक्रियाणां' इति पाठः, अध्यायः १] चक्रदत्तव्याख्यासंबलिता । ११ - संप्रति सामान्यविशेषावभिधाय उद्देशकमानुरोधात गुणे- मधुरादिरसद्वारा सर्वगुणान् कर्माणि च द्रव्यस्य वक्ष्यति । किंच ऽभिधातव्ये, गुणेषु प्रधानभूतमायुर्वेदोपकार्य सखात्मशरीर- | सर्वप्रधानं यजीवितं तदेव संयोगगुणरूपमित्यने तत्र गुणग्रह- संयोगं वक्तुमाह-सलमिलादि । किंवा सामान्यविशेपाभ्यामेव णसूचनं सच संयोगगुणः "सखमात्मा" इत्यादिना प्रथम- हेतुलिकोपधानि दर्शितानि । सामान्यविशेषवत एव सर्वत्र मुक्तएव । विशेषगुणेषु तु द्रव्यं प्रधान मिति द्रव्यमुच्यते । खादी- कारणवाहिलाय एतावदेव विचार्यमाणं तन्नं भवति । अ- नीलादावात्मा कस्मात्प्रधानभूतोऽपि प्रथमं नोत्तः । उच्यते-- धिकरणं च नोचाम् अतः सलादिमेलक हेलायधिकरणमाह शरीरस्येह व्याध्यारोग्याधिकरणतया प्रधानखात्तदारंभ- --सलमिलादि । सत्त्वं मनः । चशब्दः समुन्धये । संख्येय- कादीनि सादीन्येवोच्यन्ते नात्मा। तस्य निर्विकारलात् । निर्देशादेव संग्छ्यायां लब्धायां त्रयमिति पदं मिलितानामेव वचनं हि "निर्विकारः परस्त्वात्मा" इत्यादि । सादीनि च प्रणार्थम् । एतदिखनन्तरोक्कनिर्देशः । विदण्डः परत्सरसंयो- “महाभूतानि खं वायुरनिरापः क्षितिस्तथा" इत्यनेन क्रमे- गविधृतः कुंभाविधारकन्तद्वत् । एतेन यथा बिदण्डेऽन्यतमा- णोक्तानि, भूतानि अनागतावेक्षणेनैवोच्यन्ते । आत्मादीनांच पाये नावस्थान तथा सलादीनामन्यतमापायेऽपि न लोक- तथाऽव्ययहितस्य पूर्वनिर्देशः। द्रव्यसंग्रह इति करचरणहरीत- स्थितिरित्युक्तं स्यात् । लोकत आलोकत इति लोकः । तेनेह कीनिताद्यसंख्येयभेदभिन्नस्य कार्यद्रव्यस्य कारणद्वारा संक्षेप जामो भूतग्राम उच्यते । संयोगात्तिष्ठतीति परसरोपग्राहकात् । इत्यर्थः । संयोगात्खामियां कुर्वनविशकलितं भवति । अत्र तु सर्वकार्यद्रव्याणामपि व्यवस्थामाह-सेन्द्रियमित्यादि । पृथनिन्द्रियग्रहणं न कृतं शरीरमणे व गृहीतखात् । निरिन्द्रियमित्यत्र निःशब्दोऽभावे निमक्षिकमितिवत् । अत्र "तत्र सर्व प्रतिष्ठित"मिलसिन् लोके कर्मफलादि व्यर- सेन्द्रियं चेतनमित्येतायतवार्थापत्त्या निरिन्दिप्रमचेतनमिति स्थतं । यद्वक्ष्यति 'अत्र कर्मफलं चात्र ज्ञानं चात्र प्रतिष्ठि- | लब्धे पुनस्तद्वचनं एवंभूतार्थापत्तेरनैकान्तिकलाबोद्धव्यम्। यथा तम् । अत्र मोहः सुखं दुःख जीवितं भरणं नवज्वरे दिवास्वप्नादि निपिद्ध, अर्थाजीणे ज्वरे तहि आ- प्रमी" स पुमानिति तत्सलादित्रयं पुमानिति भण्यते । पोत, न चै तत्र तेषां दिवाखानादीनां निपिद्धत्वातं तत्र यद्यपि सलादिन्नयं नपुंसकलिङ्गं, तथापि पुमानिति वक्ष्य- | तस्मात् त्रिविधशिष्यबुद्धिहिततयाऽप्यूह्यमपि साक्षादेवोच्यते । माणलिङ्गग्रहणात्स इति पुंलिङ्गनिर्देशः। यथा-"जेरणी य- बदन्ति हि न्यायविदो "व्याख्यानाद्वरं करण"मिति । यद्यपि त्कर्म गौचेत्स कर्ता" इत्यादौ । किंचतदिति यद्यपि वर्तमान- चात्मैव चेतनो न शरीरं, नापि मनः, यत उक-"चेतना- निर्देशः कृतस्तथापि तस्यैव स इलतीतनिर्देशोऽपि सर्वनाम्नांवान्यतथात्मा ततः कर्ता निरुच्यते” इति । तथापि सलि. सर्वकालनिर्देशादेवाविरोधो मन्तव्यः । वदन्ति हि लाक्षणिकाः | लोणवत्संयुक्तसमचायेन शरीराद्यपि चेतनम् । इदमेव चात्म "प्रत्यक्षे च परोक्षे च सामीप्ये दूर एवच । एतेष्वर्थयु विद्व- नश्चेतनत्वं, यदिन्द्रियसंयोगे सति शानशालित्वम् । न निकृष्ट- द्भिः सर्वनाम प्रयुज्यते"। चेतनमिति ज्ञानवत् । तभ्याधिक- स्यात्मनः चेतनत्यं, यदुक्तं "आत्मनः करणोगाज्ज्ञानं रणं स्मृतं तन्त्रस्येति । अन्न हेतुमाह-तदर्थ हीलादि । तद- तस्य प्रवर्तते" इति । अत्र सेन्द्रियत्वेन वृक्षादीनामपि चेत- यमिति तदुपकारार्थ । एतेन तदुद्दिश्य . प्रवृत्तिरधिकरणार्या नत्वं योद्धव्यम् । तथाहि सूर्यभक्काया यथा यथा सूर्यो भ्रमति नाधारार्था इति दर्शयति । अत्र सखभादौ कृतं तदधीनला- तथा तथा भ्रमणात् दृगनुमीयते। तथा लवली मेघस्तनि- दात्मशरीरक्रियायाः । यदुक्तं "अचेतनं क्रियावच मनश्चेत- तश्रवणात्फलबती स्यात् । बीजपूरकमपि शृगालादिवसानन्धे- यिता परः। युक्तस्य मनसा तस्य निर्दिशन्यात्मनः क्रियाम्" नातीव फलवद्भवति । वृन्तानांच मत्स्यवसासेकात्फलान्यतया इति । पूर्व "शरीरे"त्यादिना आयुरुक्त, "सलमात्मा" इला- रसनमनुमीयते । अशोकस्य च कामिनीपादतलाहतिसुखिन- दिना तु तद्धिकरणभूतपुल्य उच्यते इति न पुनरुक्तं । अत्र | स्तवकितस्य स्पर्शनानुमान । स्मृतिथानुमानं द्रढयति यथा- चात्मग्रहणेनेह बुद्ध्यहंकारादीनां ग्रहणं । शरीरग्रहणेनेन्द्रिया-"अभिवादितस्तु यो विप्रो नाशिप संप्रयच्छति । श्मशाने णामर्थानां च शरीरसंवन्धानां ग्रहणं व्याख्येयम् ॥४५॥४६॥ | जायते वृक्षो गृध्रकोपसेवितः" । तथा "वृक्षगुल्म बहुविधं खादीन्यात्मा मनः कालो दिशश्च द्रव्यसंग्रहः । तत्रैव तृणजातयः । तमसा धर्मरूपेण शब्दिताः कर्महेतुना । सेन्द्रियं चेतनं द्रव्यं निरिन्द्रियमचेतनम् ॥ ४७ ॥ अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः । एतदन्ताच संप्रति गुणानिधानं क्रमप्राप्तमुलध्य द्रव्याणि निर्दिशता गतयो ब्रह्माद्यैः समुदाहृताः”। तथा तन्त्रकारश्च वानस्य- गुणाधारतया द्रव्यस्य प्राधान्यमुच्यते--सूत्रे च "सामान्य च त्यान् मूकान् प्राणिनो वक्ष्यति । तेनागमसंवलितया युक्त्या विशेष चे"सादौ गुणानादौ निर्दिशता गुणानामेवं रसादीनां | चेतना वृक्षाः ॥ ४५ ॥ प्रायः शास्त्रे कामकलमुपदर्यते । अतएवात्रेयभद्रकाप्यीये सार्था गुर्वादयो वुद्धिः प्रयत्नान्ताः परादयः । . १ त्रिदण्डानामन्यतमापायेऽपीति पाठः। २ भवति इति पाठःगुणाः प्रोक्ताः प्रयत्नादि कर्म चेष्टितमुच्यते ॥ ४८ ॥ ३ विस्खलितमिति पाठः। ४ शुभा इति पाठः। १ इंद्रियादि इति पाठः। १२ चरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् . । संप्रति गुणानिर्देष्टुमाह-सार्था इत्यादि । अनेन विविधा यावन । गया-~-अवयवावयमिनोः गुणगुणिनोः कर्मक- अपि वैशेपिकाः सामान्या आत्मगुणाश्चोद्दिष्टाः तत्रार्थाः। मंवत्तोः सामान्यसामान्ययतोः । नापवयवादीन् विरहग्या- शब्दपर्शरूपरसगन्धाः । यदुतं “अर्धाः शब्दादयो शेया | वयव्यादय उपलभ्यन्ते । अपृथग्भावमेव विशेषयन्नाह गोचरा विपया गुणाः" इति । एतेन वैशेषिकाः । यतः भूम्यादीनां गुणमंत इति । भूम्यादीनां भूमिप्रकाराणाम् । आकाशीच शब्दः प्राधान्येन, घागौरव सर्शः प्राधान्येन, भूमिश्च भूयसामाधेयानामाधारः । तेनाधारत्यौदाहरणार्थनु- एवमन्यादिपु रूपादयः । अन्यगुणानां चान्यत्र दर्शनं भूनान्त- सा । यतो भूमेराः सवें गुर्वादिपराद्याच गुणातथाचावन्य- रानुप्रवेशात् । वचनं हि "विट' ह्यपरं परेण" इति । गुबर्वाद- | विसामान्यकर्माण्यप्याधयानि । नंतन्द्रव्ये यथोक्तसधियान- यस्तु गुरुलघुशीतोष्णविग्धरक्षामन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिनधि- पत्तिः । एतन भूम्यादीनामित्याचाराणां, गुणैरियप्रधाना- शदपिच्छिल लक्ष्णसरस्थूलसूक्ष्मसान्द्रद्रया विंशतिः । एते च यः । आयो माधारापेक्षयाऽप्रधानम् । अप्रधानेच गुणशब्दो सामान्यगुणाः पृथिव्यादीनां साधारणत्वान । एतेच यनः यथा-"गुणीभूतोऽयम्" इत्यप्रधानमित्यर्थः । तेनाधाराणा- पुरीपीये प्राय आयुर्वेदोपयुक्तखात्यरादिभ्यः पृथक् पठिनाः । माधेगर्योऽपृथग्भायः स समवायः नंबन्ध इति । तेन पृथिवी- बुद्धिानम् । अनेन च स्मृतिचेतनात्यहमारादीनां शुद्धि-लगन्धयत्त्वयोरपृथकनिद्धयोरयाधागधेयभावाभावान समवा-. विशेषाणां ग्रहणम् । प्रयत्नोऽन्तो येषां ते प्रगन्ना- य इन्युज भवति । अतएवो वैशेषिके यन-"अयुननिदानां न्ताः । एतेन च इच्छाद्वेपमुखदुःसप्रयत्नानां ग्रहणम् । य. आधा धारभूतानां यः संबन्ध रहेतिप्रलयहेतुः स समवायः" चनं हि "इच्छा द्वेपः मुखं दुःसं प्रयलचेतना शृतिः । इति । स निल प्रति समवायोऽविनाशी । सल्यपि नमयाबिना बुद्धिः स्मृतिरहदारो लिझानि परमात्मनः" इति । इह तु चैत-व्याणां नाशे समवायो न धिनश्यनि अत्र हेतुमाह-यन नादीनां बुद्धिग्रहणेनैव ब्रहणं, शारीरे तु चेतनादीनामपिहीलादि । यत्र द्रव्यं नियतं निलं, यथा--आकाशं, न पृथगात्मगमकवन पृथक् पाठः । एतश तत्रैव व्याकरणीयम् । तत्र निल आकाशेऽनियतो बिनाशी गुणः कश्चिदिति शेपः । परादयो यथा-"परापरत्वे युक्तिय संस्न्या संयोग एव च । एवं मन्यते-नित्ये व्योग्नि परिमाणमपि तायनिलं, यथा विभागल पुथवत्वं च परिमाणमथापि च । संस्कारोऽभ्यास । द्रव्यलमप्याकाशगतं नित्यं तथा निलयोराकातिद्गुणयोः स- इत्येते गुणाः प्रोक्ताः परादयः । एतेच सामान्यगुणा भकिमया लक्षण नबन्धोऽपि नित्य एव । एवं तना समवायन्स नात्युपयुक्तत्वात्तथा बुद्धिमाधान्याचान्त प्रोत्ताः । प्रोसा इति निलये सिद्ध एकरूपलात्समवायन्यान्यनापि निखवगन प्रकण विशेपगुणवादिनोक्ताः । त्राश्रयद्रव्यनाशे समवायविनाशः। यथा-गोव्यक्तिविनाश गो- क्रमागतं कर्म निर्दिशति-प्रयत्नादीलादि। प्रयतनं - वस्य सामान्यस्य न विनाशः,निलस्यैव समवायस्व ते पार्थि- यत्नः कमैवाघमात्मनः, यथा--"तुस्वाऽऽन्यनयन सवर्णम" बद्रव्यादयस्तात्र तत्र व्यजका भवन्ति सामान्यस्येव व्यक्तायः । इयत्र व्याख्यातम् । आधिशब्दः प्रकारवाची । तेन संस्कार-अन्यैस्तु निखानिलभेदेन द्विविधः समवायो व्याख्यातः 1 अ- गुरुवादिजन्यकत्सा कियावरोधः । यद्यपि चेष्टितं प्राणिव्यागार पंच ग्रन्थो भूम्यादीनां गुणैरेय यः संबन्धः तस्यैव यथाशु- उच्यते, तथापीह सामान्येन क्रिया विवक्षिता, चेष्टितपदनव तस्य प्रतिपादक इत्यादि व्याख्यातम् । तत्तु न व्यापकं नापि सर्वकर्मला सिद्धे वमनादिकर्मनिषेधे च सिद्धे प्रयत्नादीति वैशेषिकमतानुगायीति नेह अपवितम् ॥ ४५ ॥ पदं सुसूक्ष्मप्रयनरूपकर्मव्यापिलद्योतनार्थम् । अन्येतु प्रयत्ना- यत्राश्रिताः कर्मगुणाः कारणं समवायि यत् । दीति प्रयत्नकारणमिति त्रुवते । प्रयत्नग्रहणं च कारणोपलक्षणं तद्रव्यं समवायी तु निश्चेष्टः कारणं गुणः ॥ ५० ॥ वदन्ति । तेन गुरुवादिकार्यस्यापि कर्मणो ग्रहणमिति । प्रय- नशब्दवायुर्वेदेऽपि कर्मवचनो दृश्यते-“प्रवृत्तिस्तु चेष्टा कर्म च गुणाथ कर्मगुणाः कारणं समवायि यदिति-सम- द्रव्यलक्षणमाह-यत्रेत्यादि । सत्राश्रिता यत्र समवेताः, कार्यार्था सैव क्रिया प्रयत्नः कार्यसमारंभश्च" इति वायि कारणं यद्रव्यमेव हि द्रव्यगुणकर्मणां समवायिकार- वचनात् ॥ ४८.॥ णम् । समवायिकारणं च तद्यत्खरामवेतं कार्य जनयति । समवायोऽपृथग्भावो भूम्यादीनां गुणैर्मतः । गुणकर्मणी तु न खसमवेत कार्य कुरुतः । अतो न ते सम- स नित्यो यत्र हि द्रव्यं न तवानियतो गुणः ॥४९॥ वायिकारणे । एतत्कर्मयत्त्वं हि द्रव्यस्य गुणादिपन्यपदार्थव्या- समवायमाह-समवाय इत्यादि । समवायस्य चायं निर्देश बृत्तिमानलक्षणकथनं, न तु बजातीयव्यापऋविजातीयव्याव- एव लक्षणम् । तेनोत्तरोत्तरद्रव्यादिलक्षणे पुनरस्य लक्षणं नकलक्षणकथनम् । येन कर्मसमवायो नाकाशादीनां वर्तते, कर्तव्यम् । समवाय इति लक्ष्यनिर्देशः । अपृथग्भाव तेन लक्षणानुगतं विजातीयव्यावृत्तं द्रव्यस्य लक्षणं गुणवत्त्वं इति लक्षणम् । अपृथग्भावोऽयुतसिद्धिः सहैवावस्थानमिति समवायिकारणत्वं च बोद्धव्यम् । यदुत्पन्नमात्रं द्रव्यं प्रथम- १ "पूर्वभूतं परे भूते खगुणसहितं प्रविष्टं यथा आकाशः क्षणे निर्गुणं तदपि द्वितीयक्षणावश्यंभाविगुणवत्तया तद्यो- घायौ तौयाही ते जले तानि पृथिव्यां." ग्यलागुणवदिति मन्तव्यम् । वैशेषिकेऽप्युच्यते "कियावंगुअध्यायः १] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। णवत्समवायि कारणं द्रव्यं"। तत्रापि च यधेह व्याख्यातं प्रकरणमुपसंहरति-इतीलादि । इति समाप्ती, तेनै- तथैच व्याख्यातम् । तादेव सामान्यादिपट्कं सर्वस्य कार्यजातस्य कारणं न गुणलक्षणमाह-समवायीत्यादि । समवायीति समवाया-चान्यत्कारणमस्ति । कारण सामान्येनाभिधायायुर्वेदोप- धेयः । तेन व्यापकद्रव्येभ्यो निष्क्रियेभ्य आकाशादिभ्यो युक्त कार्यमाह---कार्यमित्यादि । धातुसाम्यमारोग्यं । वक्ष्यति गुणव्यावृत्तिः । नहाकाशादयः समवायाधेयाः । निर्गतश्चे- हि "विकारो धातुवैपम्यं साम्यं प्रकृतिरुच्यते" । सुखसंज्ञक घायाः निश्चेष्टः । चेष्टानिर्गल्या चेह चेष्टाशून्यत्वं तथा चेष्टा- मारोग्यम्" इत्यादि । इहेत्यायुर्वेदे तेनान्यत्रान्यदपि घटादि- व्यतिरिक्तत्वं चोच्यते, तेन चेष्टाल्पाकर्मणो व्यावृत्तिः तथा | कार्यमुच्यते इह तु किमिति तत्कार्यनोच्यते, इत्याह-धातु- क्रियाधारवयोगेभ्यो मूर्तद्रव्येभ्यो व्यावृत्तिः सिद्धा । गुणस्य | साम्येत्यादि । चकारोहेतौ । धातुसाम्यक्रियैव यस्मादायुर्वे- "कारण" इत्यनेन चाकारणेभ्यः सामान्यविशेषसमवायेभ्यो दप्रयोजन, तस्मादायुर्वेदे धातुसाम्यमेदोच्यते कार्यम् । अन्य- व्यावृत्तिस्सिद्धा । कारणत्वं तु विभुद्रव्यपरिमाणावयविस्पादिपु तु अविवक्षितस्त्रात्तथाऽप्रधानलाच नेह कार्यत्वेनोच्यते ॥५२॥ लक्षणीयेपु गुणेषु नास्ति, तेन भागासिद्धं लक्षणं स्यात, अतः | कालबुद्धीन्द्रियार्थानां योगो मिथ्या नचाति च । कारणत्वेनेह भावरूपकारणाव्यभिचारि सामान्यवत्त्व लक्षण- दयाश्रयाणां व्याधीनां निविधो हेतुसंग्रहः ।। ५३ ॥ तया बोद्धव्यम् । तच्च सामान्यवत्त्वं सर्वगुणव्यापकसामान्यादि संप्रति सामान्येन कारणमुक्तं तदायुर्वेदोपयुक्तद्वारेण व्यावर्तकत्वं च सामान्यादीनां सामान्यवत्त्वाभावात् । किया वक्तव्यम् । तत्र व्याधिकारणमेव:तावदनेऽभिधीयते-कालेल्या- विभुद्रव्यपरिमाणान्त्यावयविरूपाद्यन्तराणां कारणत्वदर्शनाद्वि- | दिना सूत्रक्रमानुरोधात् । सूत्रणं हि हेतुलिझौषधज्ञानम्" इति। भुपरिमाणान्यावयविरुपादावपि कारणलयोग्यसमस्त्येवेति न कालः शीतोप्णवर्पलक्षणः। बुद्धिः प्रज्ञा । इन्द्रियार्थाः-शब्द- भागासिद्धता कारणवस्य । किंवा योगिप्रत्यक्षज्ञानहेतुतया | स्पर्शरसरूपगंधास्तत्सहचरितानि द्रव्यगुणकर्माणीन्द्रियद्वारोपयु- विभुपरिमाणादीनामपि कारणत्वं योद्धव्यम् । एवंभूतं च कार- ज्यमानानि । तेषां कालादीनां योगः संवन्धः । तस्य विशेष- णत्वं यद्यपि सामान्यादिष्वपि क्वचिदनुगम्यते, तथापि सम-लक्षणं विशेषणत्रय-मिथ्या न चाति चेति । तेन कालादीनां वायीत्विति पदेन समवायाधारता तथा समवायाधेयता च मिथ्यायोगः,नत्र योगोऽयोग इत्यर्थः अतिच योगोतियोगइत्यर्थः युगपद्विवक्षिता । तेन समवायकेयलाधारस्य विभुद्रव्यस्य तथा याश्रयाणामिति मनःशरीराश्रयाणाम् । एतच्च मनःशरीराधि- समवायकेवलाधेयस्य सामान्यादेश्च व्युदासः सिद्धो भ- छानत्वं पृथङ् मिलितंच बोद्धव्यम् । त्रिविध इत्ययोगातियोगमि- भ्यायोगरूपः,हेतुसंग्रहो हेतुसंक्षेपः। एते च कालादीनामतियो- संयोगे च विभागे च कारणं द्रव्यमाश्रितम् । गायोगमिथ्यायोगास्तिपणीये "तत्रातिप्रभावताम्" इत्यादिना कर्तव्यस्य क्रिया कर्म कर्म नान्यदपेक्षते ॥ ५१ ॥ ग्रन्थेन सुव्यक्तं वाच्याः नेह वित्रियन्ते । कालग्रहणं त्वि- कर्मलक्षणमाह-संयोग इत्यादि । संयोगे च विभागे च यु- हादी कृतं कालस्य दुष्परिहारलात् । तदनु बुद्धिरुच्यते, गपत् कारणम् । तेन संयोगे उत्तरदेशसंयोगकारकेविभागका- वुच्यपराधस्यैव इन्द्रियार्थीतियोगादिहेतुल्लात् वक्ष्यति हि प्रज्ञा- रणे तथा विभागेच विभागजविभागमात्रकारणे संयोगकारणे पराधाध्यहितानथान्पच निपेवते"। एवंच यद्यप्यसात्म्ये- व्याप्तिः सिद्धा । द्रव्यमाश्रितमिति स्वरूपकथनं व्याख्येयं, न्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधे प्रविशति, तथापि प्रत्यासन्नकारण- द्रव्यव्यावृत्तिस्तु "कर्म नान्यदपेक्षते" इत्यनेन सिद्धा । अस्या- | णसादसात्म्येन्द्रियार्थसंयोग एवायं पृथक् तन्त्र सूच्यते । यमों यत्-कर्मात्पन्नं स्वाश्रयस्य द्रव्यस्य पूर्वदेशविभागे | प्रज्ञापराधस्त्वसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगव्यतिरिक्तकायवाङ्मनःक्रि- चोत्तरदेशसंयोगे च कर्तव्ये नान्यत्कारणं पश्चात्कालभाव्यपे-यापराधेवर्तते । क्षते, द्रव्यं तु यद्यपि संयोगविभागकारणं युगपद्भवति तथापि अन्न चाधर्मोऽपि व्याधिहेतुररित । यदुक्क "क्रियान्नाः तदुत्पन्नं सद्यदा कर्मयुक्तं भवति तदैव संयोगविभागकारणं कर्मणा रोगाः" इत्यादि । तस्य चाधर्मस्य कालग्रहणेनैव स्यात् । क्रम तूत्पन्नं करोत्येव परं संयोगविभागौ न तु कार-ग्रहणं केचिन्मन्यन्ते । तन्न, तिलेपणीये' प्रज्ञापराधेनैवाधर्म- णान्तरं पश्चाद्भाव्यपेक्षते, संयोगविभागाश्रयं प्रत्यासत्तित्त्व- ग्रहणात् । तत्र हि, अनृतवचनाभिध्यादिवाङमनोमिथ्यायोग- पेक्षत एव, सा च पूर्वसिद्धैव, नच चरमभाविकारणान्तरापे- | रूपः प्रज्ञापराधविशेष उक्तः नखभृतवचनादीनां खरूपेण क्षता कर्मणः । अथ कर्मशब्देन बमनादीनां तथाऽदृष्टस्य तथा | व्याधिकर्तृत्वं किन्वधर्मोत्पादावान्तरव्यापाराणामेव । तेन क्रियायाश्चाभिधीयमानत्वात्कस्य कर्मण इदं लक्षण इत्यत प्रज्ञापराध एवाधर्मोत्पादावान्तरन्यापारः कर्मजरोगेपु.कारणं, आह—कर्तव्यस्य क्रिया कर्मेति । कर्मेति । एतेन क्रियारूपस्य योग इव धर्मोत्पादावान्तरव्यापारः खर्गे । कर्मण इदं लक्षणं नादृष्टादेरिति ॥५१॥ यत्तूच्यते कालपरिणामजायभानलात्कर्मजविकाराणां का- • इत्युक्तं कारणं कार्य थातुसाम्यमिहोच्यते । लजत्वं यदुक्तं "कालस्य परिणामेन रामृत्युनिमित्तजाः । धातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम् ॥५२॥ | रोगाः स्वाभाविका दृष्टाः स्वभावो निष्प्रतिक्रियः" । तन्न, तथा वति ॥५०॥ 1 चरकसंहिता। [ सूत्रस्थानम् सति, असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगजस्यापि किंचित्कालपरिणाम-द्रव्यरोनार्थरुपा तथा स्वाभाविकानां च क्षुत्पिपासाजरादीनां जायमानस्य कालजत्वं स्यात् । नच कालातियोगाद्यभिधायि-कालभोजनरसायनादिरूपा, तस्या अकरणे सति कालखभा- ग्रन्थे तिलपणीये कर्माचरोधः कथमपि प्रतिभाति । कतिधा- वजन्य रोगस्य प्रादुर्भावः प्रज्ञापराधजन्य एव, उचिते हि पुरुषीयेतु "धीधृतिस्मृतिविभ्रंशः संगाप्तिः कालकर्मणाम् । काले कर्तव्याकरणं प्रज्ञापराध एव । उ हि कतिधापुरुषी- असात्म्येन्द्रियसंयोगा विज्ञेया रोगहेतवः” । इत्यभि- येऽपि प्रज्ञापराधसंग्रहे "कर्मकालातिपातच मिथ्यारंभश्च क. धाय खाभाविकानां रोगाणां तथा कर्मजानां च कालज : गणाम्" इति । अन्येतु मिथ्यायोगादिशुन्यकालविद्यमानत्वेन एवावरोधः कृतः । उक्तं हि तन "कालय परि-काल एवाबरोध एषां विकाराणामिति कतिधापुरुपीये बक्ष्य- णामेन जरामृत्युनिमित्तजाः । रोगाः खाभाविका दृष्टाः ख-माणग्रन्थस्य यथाश्रुतार्थपरिग्रहावर्णयन्ति । नचेति चकारात्, भावो निष्प्रतिक्रियः" । तथा "निर्दिष्टं देवसंझं तु कर्म यत्पा- हीनयोगं गृहाति । वक्ष्यति हि "मिथ्यातिहीनलिनेभ्यो यो वैदैहिकम् । हेतुस्तदपि कालेन रोगाणामुपलभ्यते" । अनापि । व्याधिरुपजायते” इति । हीनयोगस्य तु साक्षादपटनमयोग- बुद्धिमिथ्यायोगरूपः प्रज्ञापराध एव रोगजनकः कर्मकारणम् । प्रभेदलात्स्वल्पयोगेऽप्ययोगो भवति, यथकतण्डुलाभ्यवहारे- कालविशेपं प्राप्य तु येपां व्याधीनामागमो भवति, ते काल- ऽनशनमुच्यते ॥ ५३॥ मिथ्यादियोगजन्या वा भवन्तु, असात्म्येन्द्रियार्थाद्वा काले शरीरं सत्वसंशं च व्याधीनामाश्रयो मतः । प्रवर्तन्ते, प्रज्ञापराधजन्या वा सर्व एवाविशेषेणकालकृताः, तथा सुखानां योगस्तु सुखानां कारणं समः ॥१४॥ अभिव्यक्तिमानपरिग्रहणात्तत्र कालसंप्राप्तिजन्या इत्युक्ता द्वयाश्रयागामित्यनेनोक्तमाश्रयं दर्शयति-शरीरमित्यादि । गदाः । तथाहि-तत्र सन्ततादिज्यरा अपि कालजन्या अत्र शरीरमादी गातं शरीररोगाधिकारेणेवास्य तन्त्रस्य प्रयत- एवोक्ताः 1 वचनं हि "सन्ततः सततोऽन्येदुस्तृतीयकचतु- कलात् । सत्यसंज्ञशब्देज मन उच्यते । किंवा सत्वशब्देनैव र्थको । खे से काले प्रवर्तन्ते काले धेषां चलागमः” इति । मनति लथे संज्ञाशब्देनात्मशरीरसंबध मन उच्यते । शारी- नच सन्ततादौ कालस्य मिथ्यायोगादयः कारणत्वेनोपलभ्यन्ते ' राधसंबन्धस्य मनसो व्याध्यनाश्रयत्वात् । असमातेन च पृथ- किंतु असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगप्रज्ञापराधावेव, तथा खाभावि. गपि शरीरमनसोयाध्याश्रयत्वं दर्शयति । यतः कुष्टादयः केषु च रोगेषु न कालमिथ्यायोगादयः कारणत्वेनोपल- शारीरा एव, कामादयस्तु मानसाः, उन्मादादयश्च द्वयाश्रयाः। भ्यन्ते । तस्मान्न तत्र कालमिथ्यायोगादिजन्या आचार्य- आरोग्यस्याश्रयं हेतुंचाह-तथा भुसानामित्यादि । सुखाना- स्याभिप्रेताः, किंतु कालाभिव्यजनीयाः कालजाः, अतः मित्यारोग्याणाम् । वचनं हि "मुखसंज्ञकमारोग्यं विकारो दु:- एव च तत्र “संप्राप्तिः कालकर्मणाम्” इति पठितम् । समेव तु" तदेति शरीरं मनश्च, तत्र शारीररोगाभावल्पया- नतु “कालो मिथ्या नचाति च युक्तः” इति पठितम् । रोग्यस्य शरीरमाश्रयः मानसरोगाभावस्य तु मनः । योगस्तु किंच तत्रापि कालमभिधायापि कर्मणामिति पदं समः कालबुद्धीन्द्रियार्थानां सम्बग्योगरूपस्तथा मुखानामा- पृथक् पठितम् । कालजातः कर्मजः पृथगेव सूचित्तः । किंच रोग्याणां कारणं, मुसानामिति मुखप्रदाभिधेयानां च संगृहीतं उन्मादनिदाने साक्षादेवाचार्येण कर्मजस्य प्रज्ञापराधजखमु- तत्किमिदं रोगाभावानां बहुत्वं च निषिध्य रोगबहुलादेव यो- तम् । वचनं हि "प्रज्ञापराधात्संभूते व्याधौ कर्मज आत्मनः। अव्यम् । इदमेव भावानां बहुत्वं यन्निपिध्य भाचबहुत्वम् । नाभिशंसेहुधो देवान पितृन्नच राक्षसान्” । जनपदोध्यंसनीये- नन्वायुर्वेदागमो हेतुरित्यादी अध्यायार्थसंग्रहे व्याध्याश्रयो न प्युक्तं "तस्य मूलमधर्मस्तन्मूलं वासत्कर्म पूर्वकृतं । तयोयोनिः | संगृहीतः, तत्किमिदमनार्प । न, हेतवञ्चेबनेन व्याध्याश्रय- प्रज्ञापराधएव" । तदेवं कर्मापेक्षद्वयमुपदर्शितम् , वलावलं तु रूपस्यापि हेतोस्तत्र संग्रहणम् ॥ ५४ ॥ विद्वांसश्च खयमेव निलीचयिष्यन्ति । इदं त्वत्र चिन्यता, निर्विकारः परस्त्वात्मा सत्वभूतगुणेन्द्रियैः । खाभाविकानां क्षुत्पिपासादीनां तथा कालसम्यग्योगेऽपि चैतन्ये कारणं नित्यो द्रष्टा पश्यति हि क्रियाः ॥५५॥ जायमानानां दोपचयप्रकोपानां च प्रवेशो भवतु । न ताय- ननु सत्वमात्मा शरीरं चेति वचनेन त्रयमुपात्तम् । अन. त्कालजे, यतः कालो हि तत्र सम्यग्युक्त एच, कालसम्य- शरीरमनसी व्याध्याश्रयतयो आत्मनस्तु का व्यवस्थेत्याह- ग्योगश्च न व्याधिकारणमिति सिद्धान्तः । अथ कालप्रतिनि- निर्विकारो निर्विकृतिः, तेन नीरोगलमात्मनः, पर इति सूक्ष्मः यतः तत्रासात्म्येन्द्रियार्थसंयोगएष कारणमिष्यते । तथान्येवं श्रेष्टो वा, तेन सलशरीरात्ममेलकरूपो य आत्मशब्देनोच्यते सति कालमिथ्यायोगादावप्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगएव: कारण- तं व्यावर्तयति । यदुक्तं "संयोगिपुरुपस्वेटो विशेपो वेदना- मिति वक्तुं पार्यते । तस्मादस्मिन्मार्गे एवं बुद्धिवर्णयति यत्- कृतः" इति । संयोगेऽपि च आत्मादीनां गनस्येव चेदना सहजानां विकाराणां निष्प्रतिक्रियत्वेनेहायोगादिजन्यत्वेनाव- भवति, सातु मनस्संयुक्त आत्मन्यपि संवद्धत्युच्यते, तेन रोधो न कृत एव, कालखभावजा अपि सहजा एव । या "निर्व्यथे चान्तरात्मनि" इति वचनं नियंथे मनसीति स्यात् खन प्रतिक्रिया कालखभावानामनागतानां, भाविधालनुगुण- तथा शरीरादावप्यात्मशब्दो वर्तते, तष्यवच्छेदार्थ पर इति 1 अध्यायः १] वक्रदत्तव्याख्यासंबलिता। १५ पदम्। उक्तं अन्यत्र "ब्रह्मेन्द्रवाय्वग्निमनोधृतीनां धर्मस्य कीर्ते- शोणितमेव वा । यदि कुप्यति वातस्य क्रियमाणे चिकित्सिते। यशसः श्रियश्च । तथा शरीरस्य शरीरिणश्च स्याद्वादशखिड़ित । यथोल्यणस्य दोपस्य तन कार्य भिपग्जितम्" इति । तथाच आत्मंशब्दः । ननु यद्यात्मा निर्विकारस्तत्किं ज्ञानरूपो वि-तन्त्रान्तरेऽपि शल्ये शोणितं दोपत्वेनोक्तं, "तैरेतैः शोणितच- कारोऽस्ति वा नास्तीलाह-सत्वेत्यादि । सत्वं मनः । भूत- | तुथैः" इति वचनात् । नैवं, दोपो हि...खतन्त्रदूपणात्मक--- गुणाः शब्दादयः । इन्द्रियाणि च चक्षुरादीनि । एतैः करण- | उच्यते । यतो न वातादयो वृद्धाः किंचिदपेक्ष्य दूपयन्ति भूतैश्चैतन्य कारणं भवलात्मा । चैतन्यं चात्मनि जायते व्य- किंतु स्वतएव, शोणितं तु दुष्टवातादिसंसर्गमपेक्ष्यैव दूपकं ज्यते वा । अतएव सलादीनां ज्ञानकरणानां सर्वत्रासंभवात्स- भवति । न हि शोणितं विकृतवातादिसम्बन्धमन्तरेण विकृतं वंगतेऽप्यात्मनि न सर्वन प्रदेशे ज्ञान स्यात् । स्यात्सर्वदा वातादिजनकैरेव शोणितदुष्टेः । तथा सर्वदा ननु यदि चैतन्ययानात्मा, तदा कदाचित् शानवान् कदा- वातादिलक्षणयुक्तस्यैव शोणितस्य दुष्टलात् । यश्च हेखा- चिदज्ञ इत्यनित्यः स्यादित्याह-नित्य इति । नित्यस्याप्यात्म-दिविशेष उक्तः स वातादियुक्तस्यैव शोणितस्य स्यात् । ए- नोज्ञानमनित्यम् । नंच धर्मानिलत्ये धर्मिणोऽप्यनित्यलम् । तेन वातादय एव तत्रापि दृपणात्मकाः । शोणितंतु खन- नह्याकाशगुणशब्दानित्यत्वेऽप्याकाशस्याप्यनित्यत्वं इति भावः। माणातिरित्तामपि दूष्यमेव, न च दूप्यस्य हेलादयो विशिष्टा नित्यत्वं चात्मनः पूर्वापरावस्थानुभूतार्थप्रतिसन्धानात् । नय- न भवन्ति । यतो मांसादीनामपि हेलादिविशेपोऽस्ति, मां- नित्ये ज्ञातरि पूर्वानुभूतमर्थमुत्तरो ज्ञाता प्रतिसन्धत्ते । नहि सदुष्टी "मांसवाहीनि दुप्यन्ति भुक्त्वाच खपतो दिवा" इत्यादि देवदत्तबुद्धमर्थ यज्ञदत्तोऽवगतत्वेन प्रतिसन्दधाति । ननु, वक्ष्यति । मांसटुष्टिलक्षण "zणु मांसप्रदोपजान्" इत्यादिना दृश्यते ज्ञानवतः सुखोपलव्धावनुरागलक्षणो विकारस्तथा दुः- विविधाशितपीतीये वक्ष्यति यान् विकारांस्ते ज्ञेयाः । यत एता- खोपलब्धौ च द्वेपलक्षणविकारः, तत्कथं सुखदुःखोपलब्धा- | नेव मांसदोपविकारान् स्रोतोविमाने मांसदृष्टिलक्षणत्वेना- वयं आत्मा निर्विकार इत्याह-"द्रया पश्यति हि क्रियाः ।" तिदेशादभिधास्पति । दुष्टमांसविकारश्चाधिमांसार्बुदादय द्रष्टा साली । तेन यतिर्यथा परमशान्तः साक्षी सन् जगतः। उक्ताः । उपक्रमश्च "मांसजानां तु संशुद्धिः शस्त्रक्षाराग्निकर्म क्रियाः सर्वाः पश्यन्न रागद्वेपादिना युज्यते, तथाऽऽत्मापिच" इत्युक्ताः । तस्मादृष्याधिकारे दोपकृते कार्ये दूप्येण व्य- सुखदुःखाधुपलभमानोऽपि न रागादिना युज्यते । दृदयमान- पदेशः, रक्तजोऽयं मांसजोऽयमिलादि । यथा-स्नेहाधारण रागादिविकारस्तु मनसि, प्राकृते बुद्धौ वा सांख्यदर्शनपरिग्र- बहिना दग्धे स्नेहदग्ध इति व्यपदेशः। दोपसंज्ञा तु पीडा- हाद्भवतीति भावः । सांख्यमते च भनःशब्देन वुद्धिरन्तःक- कर्तृखसामान्याददोषेऽपि स्याद्यथा---"स्वयं प्रवृत्तं तं दोप- रणं च गृह्यते ॥ ५५॥ मपेक्षेत हिताशनैः" । इत्यन्न पुरीपमेव दोपत्वेनोक्तम् । सु- वायुः पित्तं कफश्चोक्तः शारीरो दोपसंत्रहः । श्रुते तु शोणितस्य दोपत्वं, प्रणेषु प्रायः शोणितदुष्टिदर्शनादु- मानसः पुनरुद्दिष्टे रजश्च तम एव च ॥ ५६ ॥ पचरितमेचोक्तम् । यतः प्रदेशान्तरे प्रणप्रश्ने वातादयस्त्रय एव संप्रति विकाराश्रय तथा विकारस्य व्यवहितं च हेतुमभि- तत्राप्युक्ताः “वातपित्तश्लेष्माण एव देहसंभवहेतवो भवन्ति" धाय प्रत्यारानं दोपरूपहेतुमाह-वायुरित्यादि । अन प्रधा- इत्यादिना । किंच शोणितं दोपः स्यात्तदा वातादिव- नलादने वाचुरुक्तः, प्राधान्यंचाशुभूरिदारुणरोगकर्तृलात , प्रकृत्यारंभकं स्यात् । नचारभते । तस्मात्रय एव दोपा इति वचनं हि "आशुकारी मुहुधारी,” तथा “अशीति वातजान' सिद्धम् । मानसदोपमाह-मानसः पुनरित्यादि । पुनः शब्दो- विकारान् चत्वारिंशत् पित्तविकारान्, विंशतिं च कफजान्"। ऽवधारणे, तेन मानस उद्दिष्ट एव परं न शारीरदोपवत्प्रप- वक्ष्यति हि महारोगाध्याये 'वातमनु पित्त प्रधान शरीरमूल- कलादिति भावः । आदौ रज उक्तं प्राधान्याद्वचनं हि “नार- चितः, मानसदोपाणामस्मिन्तन्त्रे कायचिकित्सारूपे प्रस्तावि- भूतामिहेतुलात्तथा कफाधिकविकारकारिलात्तथा कफापेक्षया चाशुकारित्रात्" । असमासकरणं तु पृथगपि वाय्वादीनां रोग- जस्कं तम" इति, एधशब्देन सलाख्यगुणस्यादोपलमवधा- कर्तृत्योपदर्शनार्थ । शारीर इति मानसदोपव्यवच्छेदार्थ । - रयति, सत्वं ह्यविकारि ॥ ५६ ॥ . ग्रह इति "शुल्वणैकोल्यणैः पदत्युहीनमध्यादिकैश्च पट् । इत्या- प्रशाम्यत्यौपधैः पूर्वो दैवयुक्तिव्यपाश्रयैः । दि वक्ष्यमाणप्रपंचस्य सक्षेपः । ननु शोणितस्यापि दोपलान्नात्र सं| मानसो ज्ञानविज्ञानधैर्यस्मृतिसमाधिभिः ॥ ५७ ॥ ग्रहः साधुः,यतोरकस्यापि वातादिवद्विशिष्टहेतुलक्षणविकारचि संप्रति दोपप्रशमकारणमाह-प्रशाम्यतीलादि । पूर्व इति कित्सितनिर्देशः कृतः। तत्र हेतुनिर्देशो यथा-"काले चानवसे- शारीरदोपत्रहणेन तजन्या व्याधयोऽपि गृह्यन्ते । विकृतदो- चना"दित्यादि । लक्षणंच यथा-"तपनीयेन्द्रगोपाभ पद्मालक-पादनन्यखायाधीनाम् । दैवमदृष्टं तदाश्रित्य यक्ष्याधिनतीकार कसन्निभम्" इत्यादि । रक्तविकाराश्च रक्तार्शःप्रदररक्तपित्तादय करोति तद्देवव्यपाश्रयम् वलिमन्त्रमङ्गलादि, एतच प्रथममुक्तं उकाः। उपक्रमश्च "खावणं शोणितस्यतु" इत्यादिनोक्ता तथा सद्योऽलेशेन च व्याधिप्रशमकलात् । युक्तियॊजना । शरी- दोपसंज्ञा च चरके कृता । यदुक्तं "कफे वाते जितप्राये पित्तं! रभेषजयोहितो यो योगस्तदपेक्ष संशोधनसंशमनादि युक्तिचरकसंहिता। [ सूत्रस्थानम् व्यपाश्रयमुच्यते । ज्ञानमध्यात्मज्ञान विज्ञानं शास्त्रज्ञानं धैर्य- मोऽभिधीयते । कत्मादुच्यते, गुणप्रशमनेन च गुणिप्रशमो मनुन्नतिश्चेतसः । स्मृतिरनुभूतार्थस्सरणं समाधिर्विपयेभ्यो | गुणवृद्ध्या च गुणिवृद्धिर्भवतीति सूचनार्थम् । यत उष्णेन शीत- निवात्मनि मनसो नियमनम् ॥ ५७ ॥ प्रशमे क्रियमाणे शीताधारस्य उदकभागस्यावश्यमेव अशमः रुक्षः शीतो लघुः सूक्ष्मश्चलोऽथ विशदः खरः। फियते ॥ ६०॥ विपरीतगुणद्रव्यमारुतः संप्रशाम्यति ॥ ५८ ॥ विपरीतगुणैर्देशमात्राकालोपपादितैः । सस्नेहमुष्णं तीक्ष्णं च धमम्लं सरं कटु । भेषजैर्विनिवर्तन्ते विकाराः साध्यसंमताः । विपरीतगुणैः पित्तं द्रव्यैराशु प्रशाम्यति ॥ ५९ ॥ साधनं नत्वसाध्यानां व्याधीनामुपदिश्यते ॥ ११ ॥ संप्रति शरीररोगाधिकारप्रवृत्तखादस्य तन्त्रस्य शारीररोग- जनकवातादिलक्षणं भेषजंचाह-रूक्ष इत्यादि । प्रधानत्वादने वचन प्रशमो भवतीत्साह-विपरीतेलादि । देशो भूमिरा- नगु विपरीतगुणैरल्पमात्रैस्तु वाऽविपरीतदेशकालादिप्रति- वायोरभिधानं, लक्षादीनां ज्यायस्त्वादभिधानं, तेन दारुणाद- योऽपि गुणा बोद्धव्याः । रौक्ष्यंच वायोरधिकं न्नेहसाध्यत्वाद्वायो- तुरश्च । मात्रा धनपानिपरिमाणम् । कालो निलगः फलादिः आवस्थिको चाल्यादिश्च । देशाधपेक्षया यथोचितत्वेन कल्पि- बोधकं अतो रूक्षलमनेऽभिहितम् । यद्यपि वैशेपिकेऽनुप्णा- तो देशमानाकालोपपादितः । उपपादितैरिति चौरादिको णिच् , शीतो वायुस्तथापीह शीतेन वृद्धिदर्शनादुप्णेन प्रशभदर्शनाच किंवा वैयेनोपपादितः । अत्र देशग्रहणाद्बलशरीराहारसात्म्य- शीतएव वायुः तथा- केवलवातारव्धे रोगे शीतदर्शनाच । सलप्रकृतीनां ग्रहणम् । कालग्रहणाद्वयसोऽपि ग्रहणम् । यच पित्तयुक्तस्योष्णत्वं तद्योगवाहिलात् यथा पापा- णस्य येन द्रव्येण शीतेनोग्णेन वा योगो भवति तद्गुणानुवि- दोपस्तु प्रशमनीयतयैव गृहीतः । भेषजं तु साक्षादेवोक्तम् । धान तथा वायोरपि । विपरीता वातगुणप्रतिपक्षा गुणा यस्य एवं दोपभपजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसलप्रकृतिवयसां तद्विपरीतगुणं । गुणशब्देन चेह धर्मवाचिनो रसवीर्यविपाका- परीक्ष्याणां दशविधानां सर्वेषामेव ग्रहणं भवति । साध्यत्वेन प्रामाणिकानां संमताः साध्यसंमताः । एतेना- भावाः सर्व एव गृह्यन्ते, तेन प्रभावादपि यद्वातविपरीतं त- दपि गृह्यते । अन्यत्वेकविपरीतशब्दलोपाद्विपरीतं विपरीतगुणं | ज्ञेनाज्ञानाद्ये साध्यत्वेन गृहीतास्ते निराक्रियन्ते । यत्तु च ग्राहयन्ति । तेन विपरीतग्रहणात्पृथक् प्रभावविपरीतं गृह्यते, सम्यक् ग्रहणेन याप्ययापनमुच्यते तनातिसुन्दरं "विनिव- गुणवैपरीत्याद्विपाकादयो गृह्यन्ते । नन्वविपरीतगुणभूयिष्ठैरपि | तेन्ते” इति वचनात् । नच याप्ययापन विनिवृत्तिः । अ- वातादीनां प्रशमो भवति । यतो न हि सर्व भेषज वातादीनां | साध्ये भेयजनिवृत्तिमाह–साधनमित्यादि । नन्वसाध्याना- सर्वात्मना विरुद्धं स्यात् । उक्तं हि "विरुद्धगुणसनिपाते मपि साधनं दृष्टं, यतोऽरिष्टवांस्तावदवदयं मृत्युगृहीतत्वेना- भूयसा स्वल्पमवजीयते” । तत् किमिति विरुद्धगुणभूयिष्ठस्य | साध्यः । यदुक्त “अरिष्टं चापि तनास्ति यद्विना मरणं भवेत् । ग्रहणेन । विरुद्धगुणभूयिष्ठस्यापि विरुद्धगुणशब्देनैव ग्रहणात् । मरणंचापि तनास्ति यन्नारिष्टपुरःसरं" । उत्पन्नारिष्टसाधनं च विपरीतगुणभूयिष्ठे हि येऽपिपरीता अल्पा अबला वा गुणास्ते | सुश्रुते उक्त “ध्रुवन्तरिटें मरणं ब्राह्मणैस्तत्किलामलैः । रसा- खकार्याकर्तृवादव्यपदेश्याएव । किंवा सर्वथा विपरीत- यनतपोजप्यतत्परैर्वा निवार्यते” इति । तथा बागस्त्यो.. गुणैरधिका प्रशस्ता च शान्तिर्भवति । अतएव संग्रशब्दौ शी- भगवानाह "रसायनतपोजप्ययोगसिद्धैर्महात्मभिः । कालमृ- घसम्यक् प्रशमार्थाभिधायकौ कृतौ । अविपरीतगुणभूयिष्टर्न त्युरपि प्रा जीयते नालसैनरैः" । तथान्यत्राप्युक्तं “जाताऽरि- तथा शान्तिर्भवति । अतएव संप्रशब्दाभ्यां न तत्साक्षादुः तत्र नियतं यत्तदसाध्यमेव । अतएवोक्तं "नवरिष्टस्य जात- प्टोऽपि जीवति" । अनाहुरेके द्विविधमरिष्टं नियतमनियतं च, तम् । एवंच व्याख्यानं पित्तश्लेष्मणोरपि कर्तव्यम् । स्य नाशोऽस्ति भरणादृते" अन जातस्येति वचनानियतस्येति गुरुशीतमृदुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः। श्लेष्मणः प्रशमं यान्ति विपरीतगुणैर्गुणाः॥६०॥ दर्शयति । यत्त्वनियतमरिष्टं तत्प्रति सुश्रुतागस्ववचनयोरर्थ- वत्ता। चरकेऽप्यनियतमरिष्टमुक्तं यथा-"संशयप्राप्तमात्रे यो . सस्नेहमिति ईपत्लेहं, तेन पित्ते सर्पिपः स्निग्धस्य भेपज-जीवति तस्य मन्यते” इति । अन्येतु ध्रुवते संशयप्राप्तमिति : खमुपपन्नम् । अम्लरसता चेह पित्तस्य चोच्यते अस्तेजःसम- उक्तिभेदमात्रमत्र, तेन सर्वारिष्टं मारकमेवासति रसायनादौ । वायारब्धलात्पित्तस्य । सुश्रुते तु कटुखमेव पित्तस्योक्तम् , अ- रसायनतपःप्रभृतयस्तु प्रभावातिशययोगादितरक्रिययाऽसा- म्लता च विदग्धस्य पित्तस्योक्ता । यदुक्तं “विदग्ध चाम्लमेव ध्यमानमपि साधयन्ति । तच्चारिष्टनिवारणं विरलेष्वेव पुरुषा- च" । एवं सस्नेहतायामपि पित्तस्य सुश्रुतस्य स्वरसो नास्ति । तिशयेषु नन्दिकेश्वरादिपु दृष्टव्यं । न सर्वपुरुषैस्तत् शक्यतो एतच्च स्निग्धलमम्लत्वं च जलानलारब्धलात्पित्तस्योपपन्नमेव । जातारिष्टानां असाध्यत्वेन तन्त्रे प्रोच्यते । यत्तु कैश्चिदुच्यते सुश्रुते तु तेजोरूपपित्ताभिप्रायेणैव तनिरस्तं भवति । श्लेष्म- | नियतायुषो मृत्युररिष्टपूर्यो भवति, अनियतायुपस्वारिष्टं विनैव णो विपरीतगुणैर्गुणानां प्रशम उच्यते न पुनः श्लेष्मणः प्रश- मृत्युभवति । तन्न, “मरणं चापि तन्नास्ति यन्नारिष्टपुरः- १ योजकमिति पाठः। सरम्" इति वचनात् । यदुच्यतेऽनियतायुषः सत्यपि रेष्टअध्यायः १] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। १७ 1 प्रादुर्भावे सम्यक् क्रियोपपादनाज्जीवितेन भवितव्यम् । त्रित्वे लब्धे पुनलय इति वचनं तेपामेव व्यस्त समस्तानामपि यतोऽनियतायुपः पुरुपकारापराधादेव परं मृत्युभवति सम्यक् प्रत्ययलदर्शनार्थ । अतएव व्यत्तसमन्ताऽऽकाशादिसंसर्गाने- कियायां च पुरुपकारापराधो नास्ति । तन्न, नानियतायुपः | दस्तु रसानां मधुरतरमधुरतमादिचोपपन्नः । विशेपे चेति च- सर्वदैव पुल्याकारसाध्याः, किन्तु यथोचितकालक्रियमाण- कारादभिव्यक्तावप्याकाशादीनां निमित्तकारणत्वं दर्शयति । वस्थातुरहितसेवारूपपुरुपकारसाध्याः। तेन यथोचितकाले हि-वक्ष्यति हि "तास्त्वन्तरीक्षाभ्रष्टा भ्रश्यमानाः पंचमहाभूत- तासेवनादसाध्यत्वयुक्त व्याधौ रिटे जाते किंभेपजमतीतका- गुणसमन्विता जगमस्थाधराणां भूतानां मूर्तीरभिप्रीणयन्ति सक्रियमाणमपक्रान्ते सलिल इत्र सेतुबन्धः करिष्यतीति । थाम पड्भिर्मूच्छन्ति रसाः” इति । अन्येतु विशेपेचेति तलादसाध्यानां साधनं नोपदिश्यत इति साधुः ॥ ६१ ॥ चकारं खादयश्चेत्यत्र योजयन्ति, तेन चकारात्कालोऽपि विशे, भूयश्चातो यथाद्रव्यं गुणकर्माणि वक्ष्यते ॥ ६२ ॥ पेऽभिव्यक्तौ च कारण लल्यते । साक्षात :कालस्यावचनेन खादिभ्योप्यपकृष्ट कालस्य कारणत्वं दय॑ते । किंवा रसस्यापो किमेतान्येव गुणकर्माणि उतापराण्यपीत्याह-भूयश्चे- द्रव्यं क्षितिस्तथेति च पूर्ववदेव निर्वृत्तौ च, क्षितिरेव । लादि गुणानां कर्माणि गुणकर्माणि । यथाद्रव्यमिति यस्मिन् निर्वृत्तावभिव्यक्ती प्रत्यक्ष नापः । यत आपोषव्यक्तरसा एव, यन्मिन् द्रव्ये यद्यद्गुणकर्म तत्तत्तन्सिस्तस्मिन् द्रव्येऽनुपानादौ क्षितिसंवन्धादेव च रसोऽभिव्यक्त उपलभ्यते । उक्तंच "ज- कृत्ने वा तन्ने वक्ष्यते आचार्य इति शेपः । वक्ष्यते इति शमस्थांवराणां भूतानां मूर्तीरभिप्रीणयन्ति यासु पडभिर्मूच्र्छ- दूबो वचिरादेशात् प्रयोगः। किंवा यथाद्रव्यमिति यथाहेतुम् । न्ति रसाः इति तेन पार्थिचद्रव्यसम्बन्धादेवापां रसो व्यज्यते, यद्यथा गुरुखरकठिनादिगुणवहुलं पार्थिवद्रव्यं तेपां च पार्थि- नान्यथा । विशेपे चेति चकारादप्क्षिती विशेपे कारणे । वाणां गुणानां कर्मापचयसङ्घातगौरवादीति ।। ६२ ॥ यद्यपि चापक्षिती विशेपे कारणे, तथापि “सोमगुणातिरेका- रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा । न्मधुरः" इत्यादी तु खादय एव तथा सन्निविशन्ति यथा निर्वृत्तौ च विशेपे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः ॥ ६३ ॥ सोमोऽतिरिक्तो भवति, तेन तत्रापि ऊनत्वेन सन्निविष्टाः संप्रति दोपानभिधाय तत्प्रशमनप्रधानान् रसान् वक्तुमुः। शेपरहिता क्वचिद्भवति तथापि सामान्येन सर्वत्र यदभिव्य- खादय एव विशेषहेतब इति । यद्यपि चाभिव्यक्तिर्मधुरादिवि- द्यतो रसलक्षणपूर्वक रसोत्पत्तिक्रममाह--रसनार्थ इति ।रस्यत माखाद्यत इति रसः। रसनार्थ इति जिह्वाग्राह्यः । एतच सायेऽनुगतं कारणमुपलभ्यते क्षितिरूपं जलक्षितिरूपं वा पण्णामपि रसानामनुगतं रूपादियु च व्यावृत्तत्वात्साधुलक्षणं । तदभिव्यक्तिकारणं । यदनुगमात्तु मधुरादिविशेपोपलब्धिस्त- तस्पति रसस्य । द्रव्यमित्याधारकारणम् । द्रव्यशब्दो छाधारका- द्विशेषकारण उच्यते ॥ ६३ ॥ रणवाची । यथा--"पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि" इति ॥ क्षितितति / खादुरम्लोऽथ लवणः कटुकस्तित एव च । यथा आप आधारकारण तथा क्षितिरपे । अक्षितीति वक्तव्ये कपायश्चेति पदकोऽयं रसानां संग्रहः स्मृतः ॥६४॥ क्षितिस्त्वने प्रतिवचनात् क्षितेराधारकारणत्वममुख्यमिति रसविशेषानाह-खादुरित्यादि । अत्र सर्वप्राणिनामिष्ट- दर्शयति । येनापी हि निसर्गेण रसवत्सः । तथा ह्यानेयभद्र- लादादौ मधुर उक्तः । तदनु च प्राण्वभीष्टोत्कर्षकमेणैवादि- काऱ्यांचे “सौम्याः खल्वापः" इत्यादिना जल एव रसस्स | निर्देशनमो योद्धव्यः । पड़ इति पुनः संख्याकारणं परवादि- व्यक्तिरिति दर्शयति । तत्सुश्रुतेऽप्युक्तं "तस्मादाप्यो रसः" मतसप्तसंख्यलादिनिपेधार्थ । अयं संग्रह इत्यनेनावान्तरभेद- इति । क्षितिस्त्वपामेव रसेन नित्यानुपक्तेन रसवतीत्युच्यते । बहुत्वं तथा वक्ष्यमाणरससंसर्गबहुत्वं च दर्शयति ॥ ६४ ॥ यतो नित्यः क्षितेर्जलसंवन्धः वचनं हि—“विष्टं ह्यपरं स्वाहालवणा बायुं कपायस्वादुतिक्तकाः। परेण" इति अस्यार्थः-खवाय्वग्निजलक्षितीनामुत्तरोत्तरे भूते जयन्ति पित्तं श्लेष्माणं कपायकटुतिककाः ॥ ६५ ॥ पूर्वपूर्वभूतस्य नित्यमनुप्रवेशः, तत्कृतश्च खादिपु गुणोत्कर्यः । रसानामुपयुक्ततरं कार्यमाह-खाम्लेत्यादि । अत्र सस्य किं व्यक्ती अक्षिती कारणं किंवा विशेष इत्याह-नि- | वायोर्नीरस्यापि रससहचरितस्निग्धलादिगुणैर्विपरीतैः प्रशमो तावित्यादि । निर्वृत्तौ चाभिव्यक्तौ । एतेन रसोऽभिव्यज्य- यः। एवं मधुरसस्यापि श्लेष्मणोऽम्ललवणाभ्यां लिग्धलाभि- मानो जलक्षियाधार एव व्यज्यत इति दर्शयति । चकारा- प्यन्दिवादिसहचरितगुणयोगादेव वृद्धिः । अन च ये प्रशमक- विशेपेऽपि मधुरादिलक्षणे अक्षिती प्रत्ययो । तेन “सोमगु- त्वेन रसा धातादीनां नोक्ता ते बर्धका बोद्धच्याः । यदाह णातिरेकान्मधुरः पृथिव्यग्निगुणातिरेकादम्लः" इत्लादिना जल- वाग्भटः "तत्राद्या मारतं नन्ति त्रयस्तिक्तादयः कफम् । कपा- पृथिव्योरपि विशेयकारणत्वं वक्ष्यमाणमुपपन्नम् । विशेपे च प्रत्ययाः खादय इति मधुरादिविशेपनिर्वृत्तौ निमित्तकारणं नैव गुणवीर्यविपाकानामपि कर्मनिर्देशः कृत एव । यतो म- यतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते" इति । रसकर्मातिदेशे- खवाय्यनलाः, न प्रधानकारणभूताः । खादय इत्यनेनैव धुरादिरसेनैव सर्वगुणान् वीर्यविपाकाश्च निर्देष्यत्यानेयभद्र- खादिपुरसस प्रतिपाठः। काप्यीये, "तत्र स्वादुः" इत्यादिना । तथा कतिक्तकपायाणां ३ चरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् - विपाकः प्रायशः कटुः" । तथा “अम्लोऽम्लं पच्यते खादुर्म-हितम् । प्रायःशब्दो विशेपार्थः । उभयं धुभयार्थकृत्" इति । धुरं लवणस्तथा । शीतं वीर्येण यद्रव्यं मधुरं रसपाकयोः। दोपप्रशमनानि द्रव्याणि विगुणप्रकृत्यादिप्रतिबन्धकामाचे दो- तयोरम्लं यदुष्णंच यचोष्ण कटुकं तयोः" इत्यादिना ॥६५॥ पप्रशमनमाचरन्येव, प्रतिवन्धकसंभवे तु न कुर्वन्ति । नाचे किंचिद्दोपप्रशमनं किंचिद्धातुप्रदूपणम् । तावता तेपां खखभायो न भवति । नचाग्निमणिविप्रतिवन्ध- स्वस्थवृत्तौ मतं किंचिन्निविधं द्रव्यमुच्यते ॥६६॥ नात्कदाचिन दहतीति दाहकत्येन नोपदिश्यते । एवं धातु- तत्पुनसिविधं प्रोक्तं जाङ्गमौद्भिदपार्थिवम् । 'प्रदूषकस्यापि कदाचिद्धातुप्रशमकरवं निमित्तान्तरयोगाद्भवेत् । मधूनि गोरसाः पित्तं चसा मजासृगामिपम् ॥६७॥ न धातुपकः खरूपता हन्ति, यथा सलिलस्याग्निसम्बन्धा- विण्मूत्रचर्मरेतोऽस्थिस्नायुशृङ्गनखाः खुराः । दुष्णत्वं । तस्माद्यद्यद्यख प्रायिकमनन्योपाधिकृतं च रूपं, तेनैव जङ्गमेश्या प्रयुज्यन्ते केशलोमानि रोचनाः ॥ ६८॥ व्यपदेशो युक्तः । यथा मन्दकादीनां क्षीणदोपवर्द्धकत्वेन सुवर्ण समलाः पञ्च लोहाः ससिकताः सुधा। दोपप्रशमकत्वं तद्विद्यमानमपि कादाचित्कत्वात्तथा साम्याय मनःशिलाले मणयो लवणं गैरिकांजने ॥ ६९ ॥ घुत्तरकालं दोपायहत्वाय न व्यपदिश्यते दोपप्रशमकत्वेन । ननु यद्यप्येवं तथापि यदेकदोपहरमपरदोपकरं यथा मरिचं अतोऽवशिष्टद्रव्यकार्य प्रभावकृतं वक्तुं प्रभावभेदेन द्रव्य- महरं पित्तकरं चेयादिवत्तु द्रव्यजातं तत्कुत्र प्रविशतु । भेदमाह-किंचिदित्यादि । किंचिदिति न सर्व । दोपस्य दो-अत्रै वदन्ति यदुभयात्मकं तदोपहरं दोपकरंच । नचे- पयोर्दोषाणां वा प्रशमनं दोपप्रशमनम् । दोपग्रहणेन दुष्टा रसा- तावता द्रव्य नित्वक्षतिः । यतो वातादिसंसर्गजन्याधिसद्भावे दयोऽपि गृह्यन्ते । तेन द्रव्यमहिन्ना यद्दोपाणां दुष्टानां रसा-वातादिजन्यत्वेन यत्रैविध्य रोगाणामुच्यते तत्खण्डितं स्यात् । दीनां धातूनां वा शमकं आमलकदुरालभादि तद्गुप्यते । आ- किंवा मरिचादीनां यदुभयकर्तृत्वादिकं न तव्यप्रभावकृतं, मलकं हि शिवत्वात् त्रिदोपहरम् । दुरालभा चापि वातपित्त-तिर्हि रसादिकृतं, तेन न द्रव्यप्रभावप्रस्तावे उदाहरणीयं । लेप्महरी । यद्यपि चामलकस्य. "हन्ति वातं तदम्लखाद मच किंचिद्रव्यं तादृशमस्ति यत्प्रभावादेष किंचिद्दोपं करोति इत्यादिना गुणद्वारा त्रिदोपहरत्वमुच्यते तथापि तत्प्रभाव- किंचिच्छमयतीति न दोपप्रशमनत्यादिप्रभावं प्रतिनियमः, हितमेव बोद्धव्यम् । यतस्तत्राम्ललादिना पित्तादिकोपोऽपि ! अयमेव च पक्षः साधुः । ननु "किंचिद्दोपप्रशमनं किंचिद्दो- युज्यते स सामलकप्रभावान स्यात् । धातुप्रदूपणमिति वाता- 1 पप्रदूषण" मिति वा क्रियतां "किंचिद्धातुप्रशमनं किंचिद्धा- दीनां समत्वेन शरीरधारणात्मकानां तथा रसादीनांच दूपर्ण तुप्रदूपणमिति वा" । नैवं, तथा सति दोपशब्दस्य मुख्य- किंचिद्यथा-यवकमन्दकविषादि । सुष्टु अवतिष्ठते नीरोग- वृत्त्या वातादिष्वेव वृत्तित्वात्तथा धातुशब्दस्य रसादिवृत्ति- त्वेनेति खस्थरतस्य वृत्तिः खस्थरूपतयानुवर्णनं तत्र खस्थ- त्वादुभयग्रहणं न प्राप्यते । उभयपदोपादानेन द्वयं निपुण- वृत्तौ मतमभिमतं पूजितमिति यावत् । संख्येयनिर्देशादेव कारी तन्त्रकारो दूपणत्वधारणत्वयोगपरिग्रहाद्दोपप्रशमनेन त्रित्वे लब्धे विविधग्रहणं नियमार्थम् । तेन संशोधनसंशमना- दीनामनेकविधानामपि तत्रैवावरोधाः । रसायनवाजीकरणे दुष्टरसादिप्रशमनमपि भेपज विविधाशीतपीतीयादिवक्ष्यमाणं तथा धातुप्रदूपणेन वातादिप्रदूपकमपि निदानादिवक्ष्यमाणं तु खस्थवृत्तिमात्र एक । यदुक्त "खस्थस्योजस्करं यत्तु तद्गुष्यं प्रायति । प्रशब्दोऽत्र प्रकारे । तेनप्रकारेण मृदुमध्यादिना तदसायनं' इति । प्रति प्रति तु पादे किंचितहणं दोपहर- प्रकोपण तथा प्रकारेण संशोधनं संशमनादिना संशमनमुच्यते। लादिकर्मणां विभिन्नद्रव्याधयित्वोपदर्शनार्थ । एकं किंचिद्ग- | किंवा धात्वर्थानुवृत्तावेष इमौ प्रशब्दौ । यथा च्युतांशः हणे तु एकमेव द्रव्यं दोपहरं धातुप्रदूपकं खस्थवृत्तिमतंच परिधावतीत्यन्न धावतीत्यर्थः । आदौ दोपप्रशमग्रहणं तस्यै- स्थानचतदभिमतम् । ननु सुस्थवृत्तिमतानां रक्तशालिपष्टिक- वेहाभिप्रेतत्वात् । ननु खस्थवृत्तिमतद्रव्यं भाविदोषहरत्वेन यवादीनां दोपप्रशमनलमपि दृश्यते । यतो वक्ष्यति तत्र तत्र दोषप्रशमनमेव । नैवं, नहि खास्थ्यानुवृत्तिजनकत्वाद्दोपनिय- रक्तशाल्यादीनां ज्वरादौ प्रयोगम् । तथा प्रकृतिशरीरदेशकाल- तिकरं दोपहरणमुच्यते किं तर्हि समधातूनामवर्द्धकत्वेनाक्ष- मात्राभियुक्तं दोषप्रशमनमपि दोपकरं भवति । यथा-आम-यकरत्वेन च रसादिस्रोतसांचानुगुणत्वेन धातुसाम्यानुवृत्ति- लकमतिमात्रमग्निमान्द्याय” इत्यादि ज्ञेयम् । तथा धातुप्रपा- करमुच्यते । वचनं हि “पथ्यं पथोऽनपेतं यदिति” ॥६६-६९॥ णामपि दोपशमनं दृश्यते, यथा “विपमुदरहरम्" । तथा यदेव मन्दकादि दोषकर तदेव क्षीणदोष प्रति वृद्धया शाम्यो- भौममौषधमुद्दिष्टमौद्भिदंतु चतुर्विधम् । पादानेन दोपप्रशमनं स्यात्तदेवमव्यवस्थितत्वात्किचिदोषप्रश- वनस्पतिस्तथा वीरुद्वानस्पत्यस्तथीपधिः ॥ ७० ॥ मनमित्यादि विरुद्धम् । अत्रोच्यते-खस्थवृत्तिमतं रक्तशाल्यादि- फलैर्वनस्पतिः पुप्पैर्वानस्पत्यः फलैरपि । दोपप्रशमनमपि स्यात् परं तत्प्रायः - स्वस्थवृत्तिहितत्वात् ओषध्यः फलपाकान्ताः प्रतानैर्वीरुधः स्मृताः॥७१॥ खस्थवृत्तिमतत्वेन गृह्यते । वचनं हि "स्वस्थस्योजस्करं यत्तु मूलत्वक्सारनिर्यासनालस्वरसपल्लवाः । तदृष्यं तद्रसायनम् । प्रायः प्रायेण रोगाणां द्वितीयं शमने क्षाराः क्षीरं फलं पुष्पं भस्म तैलानि कण्टकाः ॥७२॥ अध्यायः १] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। पत्राणि शुङ्गाः कन्दाश्च प्ररोहाश्वौद्भिदो गणः । वत्त्वेन महत्त्वम् । पंचैव लवणानीति विमाने वक्ष्यमाणल- मूलिन्यः पोडशैकोना फलिन्यो विंशति स्मृताः७३ / क्षणे लवणबहुत्ये पंचानामेव प्रशस्तत्वेन दर्शनार्थम् । एवं महास्नेहाश्च चत्वारः पंचैव लवणानि च । मूत्रादिप्वपि प्राधान्यमुन्नेयं खजातीयेषु । वेदविदिति आयुर्वे- अष्टौ मूत्राणि संख्यातान्यष्टावेच पयांसि च ॥७॥ दवित् ॥ ७०-७५ ॥ शोधनार्थाश्च पवृक्षाः पुनर्वसुनिदर्शिताः। हस्तिदन्ती हैमवती श्यामा विवृद्धोगुडा । य एतान् वेत्ति संयोक्तुं विकारेषु स चेदवित् ॥७॥ सप्तला श्वेतनामा च प्रत्यक्श्रेणी गवाक्ष्यपि ॥७६॥ संप्रत्सन्यथा न्यभेदमाह तत्पुनरियादि । तदिति ज्योतिप्मती च विम्बी च शणपुष्पी विपाणिका । द्रव्यम् । गच्छतीति जगमम् । उद्भिद्य पृथिवीं जायत इति अजगन्धा द्रवन्ती च क्षीरिणी चात्र पोडशी॥७७॥ औद्भिदं वृक्षादि । उत्तप्रकारद्वयातिरिक्तपृथिवीविकारः पा- शणयुप्पी च विम्बी च छर्दने हैमवत्यपि । र्थिवम् । संखेदजस्येह किम्यादेशमेऽवरोधः । कुष्माण्डकादेव श्वेता ज्योतिष्मती चैव योज्या शीर्षविरेचने ॥७॥ औद्भिदे । इह च द्रव्यशब्देन यद्रव्यमेवोच्यते । तेन एकादशावशिष्टा याः प्रयोज्यास्ता विरेचने । जलानिलाम्यादीनामग्रहणादव्याप्तिन वाया । जमशब्देन | इत्युक्ता नाम कर्मभ्यां मूलिन्यः फलिनीः शृणु॥७९॥ जामप्रभवं गोरसमध्याद्यपि ब्राह्यम् । एवमौद्भिदपार्थिवयोरपि हस्तिदन्तीलादि । हस्तिदन्ती बृहत्फला गोडुम्बा, ना- ग्रहणं वाच्यम् । रोचना गोरोचना। एतच्च मध्वादि प्राय | गदन्ती भण्यते इत्येके । हैमवती वचा । श्यामा श्याममूला। उपयोगित्वात्प्राधान्यादुतम् । तेनाण्डवस्त्लादीनांच ग्रहण | त्रिवृत् । अधोगुडा वृद्धदारकः । सप्तला चर्मकया । श्वेत- योद्धव्यम् । यद्यपि जनमानन्तरं बहुप्रपंचत्वेन प्रधानत्वादी- नामा श्वेताऽपराजिता । प्रत्यक्त्रेणी दन्ती । विम्बी ओठोपम- दिदमुपदिष्टं तथाप्यवहुवत्ताव्यत्वात् पार्थिवमेव जशमानन्तरं फला । शगपुप्पी घण्टारवः । विपाणिका आवर्तनी । विनियते तदनु बहुवक्तव्यमौद्भिदम् । सुवर्णमित्यादि । पंच- अजगन्धा फीकान्दी । काकाण्डी ख्याता । द्रवन्ती द्रवन्त्येव लोहा इति ताम्ररजतनपुशीसकृष्णलोहानां ग्रहणम् । समला इति चीरितपत्रा । क्षीरिणी दुविधका । मूलिनीनां चमनादिविनि- मलशब्देन शिलाजतूनि लोहमलरूपाणि गृह्यन्ते । तच सुश्रुत- योगमाह शणपुष्पीत्यादि ॥ ७६-७९ ॥ दर्शनात् सुवर्णरजतादिभवं पड्विधमेव गृह्यते। सुश्रुतेहि पड्-शविन्यथ विडङ्गानि अपुपं मदनानि च । विधमेव शिलाजतूक्तं इह तु रसायने चतुर्विधमुक्तं “इतुर्यो | आनूपं स्थलजं चैव क्लीतकं द्विविधं स्मृतम् ॥८०॥ धातुभ्यस्तस्य संभवः । हेनोऽथ रजतात्ताम्राद्वरं कृष्णाय- प्रकीर्या चोदकीर्या च प्रत्यक्पुप्पी तथाभया । सादपि" इति वचनात् । एतच वचनं रसायनाधिकारित्वं अन्ताकोटरपुप्पी व हस्तिपाश्च शारदम् ॥ ८१ ॥ चतुर्विधस्य शिलाजतुनो दर्शयति, नतु पड्विधशिलाजतुप्र- | कम्पिल्लकारग्वधयोः फलं यत् कुटजस्यं च ॥ तिषेधपरमिति न सुश्रुतेन समं विरोधः । किंवा सुवर्ण निर्मल धामार्गवमथेश्वाकु जीसूतं कृतवेधनम् ॥ ८२ ॥ • समलाश्च रजतताम्रत्रपुलोहा इति मिलित्वा पंचलोहाः । शि: मदनं कुटजं चैव अपुपं हस्तिपर्णिनी। लाजतुपाषाणपङ्कजप्रभृतीनां तु ग्रहणं उद्दिष्टशब्देन सूचितम् । एतानि वमने चैव योज्यान्यास्थापनेषु च ॥ ८३ ।। उद्देशोधल्पकथनम् । सुधा गाजेटिका । आलं हरितालं अञ्जन सौवीराञ्जनम् । फलैर्वनस्पतिरिति विनापुष्पैः फलैयुत्ता बटो- मस्ताप्रछर्दने चैव प्रत्यक्पुप्पी विधीयते ॥ ८४ ॥ दुम्बरादयः । यदुक्तं हारीते "तेपामपुप्पाः फलिनो वन- दश यान्यचशिष्टानि तान्युक्तानि विरेचने। स्पतयः इति स्मृताः" । पुष्पैर्वानस्पत्यः फलैरपीति पुप्पान्तरं नामकर्मभिरुक्तानि फलान्येकोनविंशतिः ॥ ८५ ॥ फुलभाज इत्यर्थः । फलस्य पाकादन्तो विनाशो येषां तिल- सर्पिस्तैलं वसा मजा स्नेहो दृष्टश्चतुर्विधः । मुनादीनां ते फलपाकान्ताः । अत्र केचित् “फलान्ताः | पानाभ्यंजनवस्त्यर्थं नस्यार्थ चैव योगतः ॥ ६॥ पाकान्ताधौपधयः" इति वदन्ति । तेन विनापि फलं शङ्खिनी श्वेतबुला । क्लीतकं यष्टीमधु । अस्य तु यद्यपि मूलं पाकेनैवान्तो येषां दूर्वादीनां तेऽपि गृह्यन्ते । प्रता- | सुश्रुते प्रशस्तं, मूलेनैव व्यवहारः, तथापि विरेचनं प्रति यष्टी- नशब्देन लता गुल्माश्च गृह्यन्ते । यदुक्तं हारीतेन | मधुद्वयस्यापि फलमेव प्रशस्तं ज्ञेयम्। धामार्गवः पीतघोपकः। "लता गुल्माश्च वीरुधः" इति । मूलत्वगित्यादौ निर्यासो | इक्ष्वाकुः तिक्तालाबुः । जीमूतो घोपकभेदः। कृतचेधनं ज्यो- लाक्षासर्जरसादिः । औद्भिदोगणं इत्यौद्भिदसंभृतगणः । स्लिका 1 प्रकीर्योदकीर्ये करंजद्वयम् । प्रत्यक्पुष्पी अपामार्गः । संप्रत्यत्रैव जङ्गमौद्भिदपार्थिवद्रव्ये यत्प्रशस्तं तदाह मूलिन्य अन्तःकोटरपुष्पी नीलवुहा । हस्तिपर्णी मोरटः । अस्याश्च इत्यादि । मूलं प्रशस्ततमं यासां ता मूलिन्यः। एवं फलि-शरत्कालभवमेव फलं ग्राह्य, अत उक्त "हस्तिपश्चिं शार- न्योऽपि, पोडशेति च्छेदः । महालेहा इति क्षीरमांसादीनामपि दम्" इति । कम्पिलकं गुण्डारोचनी । आरग्वधस्य यद्यपि स्नेहतया स्नेहाध्याये वक्ष्यमाणत्वेन तेषु सपिरादीनां भुरिस्नेह- | सुश्रुते पत्रं प्रधानमुक्कं तथापीह फलं प्रधानतमं ज्ञेयम् । 1 1 चरकसंहिता । [ सूत्रस्थानम् धामार्गवेत्यादिना पंचकर्मविनियोग उच्यते। नरतः प्रच्छर्दन अशोफोदरनं तु सक्षारं माहिपं सरम् । इति शिरोविरेचनम् ॥ ८०-८६ ॥ हास्तिकं लवणं मूत्रं हितं तु क्रिमिकुष्टिनाम् ॥१०॥ स्नेहना जीवना वा वलोपचयवर्धनाः। प्रशस्तं वद्धविण्मूत्रविपन्लेप्मामयार्शसाम् । स्नेहा ोते च विहिता; वातपित्तकफापहाः ॥ ८७ ॥ सतिक्तं श्वासकासनमशानं चौष्ट्रमुच्यते । वाजिनां तिक्तकटुकं कुष्ठवणविपापहम् ॥ १०२॥ महालेहेषु सर्पिरादौ पटितं प्राधान्यात् । वचनं हि "नान्यः स्नेहस्तथा कश्चित् संस्कारमनुवर्तते । यथा रापिरतः सपिः खरमूत्रमपस्मारोन्मादग्रहविनाशनम् । सर्वलेहोत्तमं मतम्" ॥ ८ ॥ इतीहोक्तानि भूत्राणि यथासामर्थ्ययोगतः ॥ १०३ ॥ अवीमूत्रमित्यादी स्त्रीमूत्रमेव प्रशस्त लिङ्गपरिग्रहाद्दर्शयति । सौवर्चलं सैन्धवंच विडमौद्भिदमेव च । यतः स्त्रीणां लघुजत्यान्मृत्रमपि लघु, वचनं हि "लाघवं जा- सामुद्रेण सहैतानि पंच स्युलवणानि च ॥ ८८ ॥ तिसामान्ये स्त्रीणां पुंसां च गौरवम्" इति । यत्तूच्यते पुंसां स्निग्धान्युष्णानि तीक्ष्णानि दीपनीयतमानि च । मूत्रं शुक्रसंबन्धाद्गुरु, तन शुक्रसम्बन्धस्य खीणामपि शुक्र- आलेपनार्थ युज्यन्ते स्नेहस्वेदविधौ तथा ॥ ८९ ॥ वत्त्वेन तुल्यत्वात वचनं हि "यदा नारी च नार्या च मैथुना- अधोभागो भागेषु निरूहेप्चनुवासने । योपपद्यते । मुंचतः शुक्रमन्योऽन्यमनस्थितन जायते” इ- अभ्यंजने भोजनार्थ शिरसश्च विरेचने ।।९०॥ त्यादि । नपुंसकमनत्वमशालत्यान्न गृह्यते। अगदेप्पिसनेना- शस्त्रकर्मणि वर्त्यर्थमंजनोत्सादनेषु च । गदप्रयोगयौगिकत्वम् । विपन्नमिलनेन च केवलग्यच विपह- अजीर्णानायोर्वाते गुल्मे शुले तथोदरे ॥ ९१ ॥ तृत्वमिति न पीनरुत्यम् । शर्म बोच्यत इति आरोग्यरूपमु- उक्तानि लवणान्यूचं मूत्राण्यष्टो निबोध मे। सकर्तृत्वात् । अधोभागामिलधोमार्गेण पित्तं कर्पत् । किंवा मुख्यानि यानि ह्यष्टानि सर्वाण्यात्रेयशासने ॥ ९२॥ यदेवाधोगतं पित्तं तदेव विरेचयति नोर्ध्वगं यथासामर्थ्ययो- लवणेषु यद्यपि सैन्धवं प्रधानं यतो वक्ष्यति "सैन्धवं गत इति यादृशः शक्तियोगो मूत्राणां तथा ॥३-१०३ ॥ लवणानाम्" इत्यग्न्यधिकारे, तथापि सौवर्चलस्य रोचनत्वप्रः अतः क्षीराणि वक्ष्यन्ते कर्म चैपां गुणाश्च ये । फर्यात् तथा सैन्धवमनुप्राधान्याख्यापनार्थमित्यने पाठः। अवीक्षीरमजाक्षीरं गोझीरं माहिपं च यत् ॥ १०॥ आद्भिदं औत्कारिकालवणं, केचित शांभरिलवणमाहुः । सा- उष्ट्रीणामथ नागीनां वडवायाः स्त्रियास्तथा । मुद्रं दक्षिणसमुद्रभवं करकन्व इति ख्यातम् । अभ्यंजन इति स्ने- प्रायशो मधुरं स्निग्धं शीतं स्तन्यं पयो मतम्॥१०॥ हाभ्यो । वर्त्यर्थमिति फलवाद्यर्थम् ॥ ८८-९२ ॥ प्रीणनं बृंहणं वृष्यं मेध्यं बल्यं मनस्करम् । अवीमूत्रमजामूत्रं गोमूत्रं माहिपंच यत् । जीवनीयं श्रमहरं श्वासकासनिवर्हणम् ॥ १०६॥ हस्तिमूत्रमथोष्ट्रस्य यस्य च खरस्य च ॥ ९३ ॥ हन्ति शोणितपित्तं च सन्धानं विहतस्य च । उष्णं तीक्ष्णमथोऽरूक्षं कटुकं लवणान्वितम् । सर्वप्राणभृतां सात्म्यं शमनं शोधनं तथा ॥ १०७ ।। मूत्रमुत्सादने युक्तं युक्तमालेपेनषु च ॥ ९४ ॥ तृष्णान्नं दीपनीयं च श्रेष्टं क्षतेषु च। युक्तमास्थापने मूत्रं युक्तं चापि विरेचने । पाण्डुरोगेऽम्लपित्ते च शोपे गुल्मे तथोदरे ॥१०८॥ स्वेदेष्वपि च तद्युक्तमानाहेष्वगदेषु च ॥९५॥ अतीसारे ज्वरे दाहे श्वयथौ च विधीयते । उरेप्यथ चार्शःसु गुल्मकुष्ठकिलाशिषु । योनिशुक्रप्रदोपेषु मूत्रेषु प्रदरेषु च ।। १०९ ॥ तद्युक्तमुपनाहेषु परिपेके तथैव च ॥ ९६ ॥ पुरीपे ग्रथिते पथ्यं वातपित्तविकारिणाम् । दीपनीयं विपन्नं च क्रिमिघ्नं चोपदिश्यते। नस्यालेपावगाहेषु वमनास्थापनेषु च ॥ ११० ॥ पाण्डुरोगोपरसृष्टानामुत्तमं शर्म चोच्यते ॥ ९७ ॥ विरेचने स्नेहने च पयः सर्वत्र युज्यते । लेप्माणं शमयेत्पीतं मारुतं चानुलोमयेत् । यथाक्रम क्षीरगुणानेकैकस्य पृथक् पृथक् । कत्पित्तमधोभागमित्यस्मिन् गुणसंग्रहः ॥ अन्नपानादिकेऽध्याये भूयो वक्ष्यास्यशेपतः ॥ १११ ॥ सामान्येन मयोक्तस्तु पृथक्त्वेन प्रचक्ष्यते ॥९८॥ प्रायशो मधुरमिति प्राधान्येन मधुरम् । तेन क्षीरमुष्ट्रीणा- अवीमूत्रं सतितं स्यात् स्निग्धं पित्ताविरोधि च । मीपल्लवणं तथा छागं कषायमित्यादौ रसान्तरस्याप्राधान्येना- आज कपायमधुरं पथ्यं दोषानिहन्ति च ॥ ९९ ॥ नुबन्धोऽपि क्षीरे भवतीति दर्शयति । प्रायश इति वृहणं गव्यं समधुरं किंचित् दोपघ्नं क्रिमिकुष्ठनुत् । स्निग्धमियेताभ्यां तथा शीतमित्यनेन च संवध्यते तेनोष्ट्रस्य कण्डूलं शमयेत्पीतं सम्यग्दोषोदरे हितम् ॥ १०० ॥ रूक्षोष्णत्वाभिधानं न विरोधि । स्तन्यमिति स्तन्यवृद्धिकरम् । मनस्करमिति प्रभावादेवोजस्करत्वाचोजोवृद्ध्या हि तदनु- १ 'लघूनिच' शति पाठः। विधायिनो मनसोऽपि खकर्मसामर्थ्य स्यात् । एतदेव च निअध्यायः १] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। त्यस्येह मनसः करणं यन्मनसः प्रकर्षवुध्द्युत्कर्यादिगुणकरणम् । धीरियादि।-परां प्राप्तिमित्युत्कृष्टं व्याधिशरीरायपेक्षं सम्य- हन्ति शोणितपित्तमिति अवस्थाविशेपापन्नमेव शोणितपित्तं ग्योगम् । योगो व्याधिशरीराद्यपेक्षया सम्यग्योजना भेयनस्य । हन्ति । वचनं हि "कपाययोगैर्विविधैर्यथोक्तदाँप्तेऽनले श्लेष्मणि सर्वथेति नामरूपयोगैः । योगमेव विशिष्ट दर्शयन्नाह योगमि- निर्जिते च । यद्रक्तपित्तं नशमं न याति तनानिलः स्यादनु त्यादि । देशकालोपपादितमिति देशकालकृतम् । पुरुपं पुरुपं तत्र कार्यम् । छागं पयः स्यात्परमं प्रयोगो गव्यं श्रुतं पंच- वीक्ष्येति वीप्सायां, प्रतिपुरुपं प्रकृत्यादिभेदेन योगस्य प्रायो गुणे जले वा" । एवंच यदुच्यतेऽधोभागे रक्तपित्ते सरत्यात् | भेदो भवतीति दर्शयति । पुरुपशब्देन चेतनामात्रयोगिपुरुषो. क्षारमयौगिक, ऊर्ध्वगे च कफकर्तृतयाऽयोगिकमिति तनिरस्तम्। ऽभिप्रेतः ॥ ११८-१२१ ॥ सर्वप्राणभृतां सात्म्यं इत्यत्र सर्वशब्दश्चिकित्स्यतया प्रकृतसर्व- यथाविपं यथाशस्त्रं यथाग्निरशनिर्यथा । मनुष्येप्वेव वर्तते । तेन क्षीरस्य संस्खेदजादिप्राण्यसात्म्यत्वं तथौषधमविज्ञातं निशातममृतं यथा ॥ १२२ ॥ नोद्भावनीयम्। किंवा सर्वशब्दोऽयं भूरिवचनः ॥१०४-१११॥ औपधं हानभिज्ञातं नामरूपगुणैत्रिभिः । अथापरे त्रयो वृक्षाः पृथग् ये फैलमूलिभिः । विशा पि दुर्युक्तमनायोपपद्यते ॥ १२३ ॥ स्नुह्यकाश्मन्तकात्तेपामिदं कर्म पृथक पृथक् ॥११२॥ योगस्यौपधज्ञानाधीनत्वादोपधाज्ञानस्य महानर्थकारितां च- वमनेऽश्मन्तकं विद्यात्ममुहीक्षीरं विरेचने । क्षीरमर्कस्य विज्ञेयं वमने सविरेचने ॥ ११३॥ हुभिर्दृष्टान्तैर्दशयति यथाविपमित्यादि । विपादिबहुदृष्टान्ते- नाज्ञातं भेषजं - किंचिद्विपवत् संज्ञानाशं कृत्वा मारयति, किं- फलमूलिभिरिति पृथक्शब्दयोगादपादाने तृतीया । अश्म- चिच शस्त्रवन्मर्मच्छेदं कृत्वा मारयति, किंचिञ्चाग्निवत्स्फोटा- न्तको मालुयासदृशपनोवृक्षः ॥ ११२-११३ ॥ दिकं कृत्वा मारयत्ति, किंचिचाशनिवत्सद्यो मारयति । नाम- इमां स्त्रीनपरान् वृक्षानाहुयेषां हितास्त्वचः । रूपगुणैरित्वनेन त्रित्वे लब्धे पुनस्त्रिभिरिति वचनं एकैकज्ञान- प्रतीकः कृष्णगन्धा च तिल्वकश्च तथा तरुः॥११४॥ | निषेधार्थम्। तेन त्रिभिरेव मिलितैतिं भेपज प्रशस्तमिति दर्श- विरेचने प्रयोक्तव्यः पूतीकस्तित्वकस्तथा । यति ॥ १२२-१२३॥ कृष्णगन्धा परीसर्प शोथेष्वर्शःसु चोच्यते ॥ ११५॥ योगादपि विपं तीक्ष्णमुत्तमं भेषजं भवेत् । दद्रुविद्रधिगण्डेपु कुप्ठेवायलजीषु च । षड्वृक्षान् शोधनानेतानपि विद्याद्विचक्षणः ॥१६॥ भेषजं वापि दुर्युक्तं तीक्ष्णं संपद्यते विपम् ॥ १२४ ॥ इत्युक्ताः फलमूलीभिः स्नेहाश्च लवणानि च । तस्मान्न भिपजा युक्तं युक्तिवाद्येन भेषजम् । सूत्र क्षीराणि वृक्षाश्च पड्ये दृष्टाः पयस्त्वचः ॥११७ धीमता किंचिदादेयं जीवितारोग्यकाक्षिणा ॥ १२५ ॥ पूतीकः कण्टकीकरंजः । तिल्वको लोध्रः । तथा तरुरिति कुर्यान्निपातितो मूर्ध्नि सशेपं वासवाशनिः । विशेषणेन पट्टिकालोध्र व्युदस्यति । शावरलोभ्रं च महाप्रमाणं | सशेपमातुरं कुर्यान्त्वज्ञमतमोपधम् ॥ १२६ ॥ तरुशब्दयोग्यं ग्राहयति । किंवा तरुविशेषणं यालं लोधं व्युद-दु:खिताय शयानाय श्रद्दधानाय रोगिणे । स्यति । पवृक्षान् शोधनानियत्र यद्यपि कृष्णगन्धायाः | यो भेपजमविज्ञाय प्राज्ञमानी प्रयच्छति ॥ १२७ ॥ पंचकर्मण्यनभिधानान शोधनत्वं तथापि बाह्यलेपनेन बहिः- त्यक्तधर्मस्य पापस्य मृत्युभूतस्य दुर्मतेः । स्थितदोषसंशोधनं बोद्धव्यम्। किंवा अपिशब्दात् कृष्णगन्धाया नरो नरकपाती स्यात्तस्य संभाषणादपि ॥ १२८ ॥ अपि शोधनत्वमपि सूच्यते ॥ ११४-११७॥ वरमाशीविषविषं कथितं तानमेव चा। ओषधी मरूपाभ्यां जानते छजपा बने । अविपाश्चैव गोपाश्च ये चान्ये चनवासिनः ॥ ११८॥ नतु श्रुतवतां वेशं विभ्रता शरणागतात् । पीतमत्यग्निसन्तप्ता अक्षिता चाप्ययोगुडाः ॥ १२९ न नामज्ञानमात्रेण रूपमात्रेण वा पुनः। गृहीतमन्नं पानं वा वित्तं वा रोगपीडितात् ॥१३०॥ ओषधीनां पर प्राप्ति कश्चिद्वेदितुमर्हति ॥ ११९ ॥ भियग्वुभूषुर्मतिमानतः स्वगुणसम्पदि । योगविनामरूपज्ञस्तासां तत्वविदुच्यते । पर प्रयत्नमातिष्ठेत् प्राणदः स्याद्यथा नृणाम् ॥ १३२॥ किंपुनर्यो विजानीयादोपत्रीः सर्वथा भिषक् ॥१२०॥ योगं तौति योगादपीत्यादि । विपंच सम्यग्योगा- योगमासां तु यो विद्यादेशकालोपपादितम् । द्भेषजं भवतीति "विपस्य तु तिलं दद्याद” इत्यादिप्रयोगे पुरुपं पुरुष वीक्ष्य स शेयो भिषगुत्तमः ॥ १२१ ॥ वोद्धव्यम् । न केवलमातुरेणैवामिषजो भेपनं नादेयं किन्तु उक्तानामोषधीनां योगज्ञानस्य प्राधान्यं दर्शयन्नाह ओप- भिपजापि युक्तिवाद्येन भेषजमातुराय न देयमित्याह दुःखि- १ 'फलमूलिनः' इति पाठः ।। तायेत्यादि ॥ १२४-१३१॥ २२ चरकसंहिता। [ सूत्रस्थानम् तदेव युक्तं भैषज्यं यदारोग्याय कल्पते । द्वितीयोऽध्यायः। सचैव भिपजां श्रेष्ठो रोगेभ्यो यः प्रमोचयेत्॥१३२॥ अथातोऽपामार्गतण्डुलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः॥१॥ अथ सम्यग्युक्तस्य भेपजस्य किं लक्षणं किंवा उपादेयस्य इति ह माह भगवानात्रेयः॥२॥ श्रेष्ठवैद्यस्य किं लक्षणमित्याह तदेवेत्यादि । रोगेभ्यो यः प्रमोच- येदित्यनेन च ज्ञानपूर्व भेजप्रयोगेण रोगहारकत्यमुच्यते। तेन अपामार्गस्य वीजानि पिप्पलीमरिचानि च । यादृच्छिकसिध्या कुवैद्यव्यवहारो न वाच्यः यादृच्छिकसिद्धी विडङ्गान्यथ शिणि सर्पपास्तुम्बुरूणि च ॥१॥ हि वैद्यो न रोगप्रमोक्षे कारणं किन्तु घुणाक्षरन्यायादेयागतो अजाजी चाजगन्धां च पीलून्येला हरेणुकाम् । पृथ्वीका सुरसां श्वेतां कुटेर कफणिजको ॥२॥ भेपजस्य सम्यगयोग इति ।। १३२ ।। शिरीपवीज लशुनं हरिद्रे लवणद्वयम् । सम्यक् प्रयोग सर्वेषां सिद्धिराख्याति कर्मणाम् । ज्योतिष्मती नागरंच दद्याच्छीर्पविरेचने ॥३॥ सिद्धिराख्याति सर्वैश्च गुणैर्युक्तं भिपक्तमम्॥१३३॥ गौरवे शिरसः शूले पीनसेऽर्भावभेदके । तत्र ग्लोकाः। क्रिमिव्याधावपस्मारे प्राणनाशे प्रमोहके ॥४॥ आयुर्वेदागमो हेतुरागमस्य प्रवर्तनम् । दीर्घजीवितीये भूलिन्यश्च फलिन्यश्च पंचकर्मानभूता उक्ताः । सूत्रणस्याभ्यनुज्ञानं आयुर्वेदस्य निर्णयः ॥ १३४ ॥ अपराण्यपि च पिप्पलीमरिचममृतीनि पंचकर्मसाधनानि भ- सम्पूर्ण कारण कार्यमायुर्वेदप्रयोजनम् । वन्ति । तथा पंचकर्मप्रभृतिविपयोऽपि तन्त्र नोक्तः। तेनानन्तरं हेतवश्चैव दोपाश्च भेपर्ज संग्रहेण च ॥ १३५ ॥ शेपपंचकपियोगिद्रव्यपंचकर्मप्रवृत्तिविषयाभिधायकोऽपामार्ग रसाः सप्रत्ययद्रव्यास्त्रिविधी द्रव्यसंग्रहः । तण्डुलीयोऽभिधीयते । पूर्वोक्तान्यपि चापामार्गादीनि यतः सूलिन्यश्च फलिन्यश्च स्नेहाश्च लवणानि च ॥१३६॥ पुनरिहाभिधीयन्ते तदाचार्य एवाध्यायान्ते “पूर्व मूलफल" मूत्रं क्षीराणि वृक्षाश्च पड्ये क्षीरत्वगाश्रयाः। इत्यादिना श्लोकद्वयेन समाधारयति । अपामार्गबीजीय इति कर्माणि चैपां सर्वेषां योगायोगगुणागुणाः ॥१३७॥ | संज्ञायां प्राप्तायामपामार्गतण्डलीय इतिसंज्ञाकरणमपामा- वैद्यापवादो यत्रस्थाः सर्वे च भिपजां गुणाः । गादिवीजादीनां निस्तुपाणामेव ग्रहणार्थम् । अध्यायसंज्ञा सर्वमेतत्समाख्यातं पूर्वाध्याये महर्पिणा ॥ १३८ ॥ तण्डुलेन कृत्वापामार्गस्य वीजानीति यहीजशब्दं करोति तद- इत्यग्निवेशकते तन्ने चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने रजननसमर्थवीजभवानामेव तण्डुलानां ग्रहणार्थम् । यद्यपि दीर्घजीवितीयोनाम प्रथमोऽध्यायः। च इहोत्सर्गतः पंचकर्मप्रवृत्तिर्वमनपूर्विकैव स्यात् । यदुरा अभ्यायोक्तमर्थमध्यायान्ते संग्रहेणाभिधत्ते आयुर्वेदागम इ- "साधारणेप्यतुयु वमनादीनां प्रवृत्तिर्भवति" इत्यादि । तथा सु- त्यादिना । संग्रहकथनंच पूर्वोक्तार्थस्य सङ्केपेण ग्रहणार्थ तथा श्रुतेऽप्युक्तं- “अवान्तस्य हि सम्यग्विरिक्तस्याप्यधारस्तः दुर्ज्ञानप्रतिषेधार्थच । यतो यत्किंचिदत्र दुर्ज्ञानं स्यात्तदिह श्लेष्मा ग्रहणीमाच्छादयति" इत्यादि । तथापि कचित, प्रतिपादितार्थत्वेनाभिधासंवादेनावधार्यते । वचनं हि "ग- प्रवलदोषापेक्षयाऽन्यथापि क्रमो भवति यथा शरद्युदिक्ते द्योतो यः पुनः श्लोकैरर्थः समनुगीयते। तव्यक्तिव्यवसायार्थ | पित्ते विरेचनादि तथा प्रापि प्रवलवाते वस्त्यादिरिलनियमा. द्विरुक्तिः सा न गृह्यते” । अत्र च गद्योक्त इति विस्तरोत्तोप- मिह शिरोविरेचनमादावभिहितम् । यदि वा, प्रधानाशिरः- शोधनत्वात् शिरोविरेचनमादौ कृतम् । यदुतं “यदुत्तमाश- लक्षणम् । तेन श्लोकोक्तस्याप्यारग्वधीयाद्यर्थस्य पुनः श्लोकेन संग्रहणमविरुद्धम् । व्यक्तिः स्पष्टता । व्यवसायोऽवधारणम् । म यथा मूले वृक्षः सम्यक् प्रवर्द्धते । अनामये शिरत्वेवं मशानां शिरस्तदभिधीयते" इति । शालक्येऽप्युक्तं "अना- आगम इतिदीर्घजीवितमन्विच्छनित्यादिना। हेतुरिलायुर्वेदाग- महेतुः, स च विघ्नभूता यदा रोगा इत्यादिना रोगप्रादुर्भाव देहः सम्यक् प्रवर्द्धते”। अपामार्गाभिधानमादौ शिरोविरेचन- उक्तः । किंवा दीर्घ जीवितमन्विच्छनित्यादिश्लोकोऽविशेपेणा- प्राधान्यात् । यदुक्तं “प्रत्यक्पुष्पी शिरोविरेचनानाम् । अन- युर्वेदागमस्य तथायुर्वेदागमहेतोश्च पिण्डसूत्ररूपः । ब्रह्मणाही. गन्धा अजमोदा, फोकान्धीति केचित्' । पीलु औत्तरापथिक फलम् । लवणद्वयं लवणवर्गादिपठितं सौवर्चलं सैन्धवंच । अयं लादिग्रन्थस्त्यायुर्वेदागमप्रतिपादकः । हेतुप्रतिपादकस्तु विघ्न- भूता इत्यादि ग्रन्थो यथोक्त एव । आगमस्य प्रवर्तनमिति | वर्गो व्यस्तः समस्तश्च शिरोविरेचने प्रयोज्यो गणत्वात् । यदुक्तं "परिसंख्यातमपि हि यदव्यमयौगिकं मन्येत तदुपहरेत्" इन्द्रादीनां भरद्वाजेन मर्त्यलोके प्रवर्तनमायुर्वेदग्रहणपर्यन्तम् । इति । अन्यत्राप्युक्तं “समस्तं वर्गम वा यथालाभमथापि वा" सूत्रणमित्यायुर्वेदतन्त्रकरणमग्निवेशादीनाम् । अभ्युनुज्ञानमिति इति । शिरस इति गौरच इत्यनेन शूल इत्यनेन च संवध्यते । तानि चानुमतानीत्यादि । शेष सुगमम् ।। १३३-१३८॥ क्रिमिव्याधिरिहं शिरोगत एव वोद्धव्यः । तत्रैव शिरोविरेचनस्य इति दीर्घजीवितीयः समाप्तः॥ समर्थत्वात् । प्रमोहकोमूर्छा, इन्द्रियापटुत्वं वा ॥ १-४ ॥ १चाजमोदा च' इति पाठः। 1 अध्यायः २] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। २३ --- मदनं मधुकं निम्बं जीसूतं कृतवेधनम् । पाटलमित्यादिनाऽनुवासनात्प्राणिलहाभिधानं । निलहस्य दोप- पिप्पलीकुटजेस्वाकून्येलां धामार्गचाणि च ॥५॥ हरणप्रधानत्वात् । कत्तृणं गन्धतृणम् । हाः सपिस्तैलवसाम- उपस्थिते श्लेष्मपित्त व्याधावामाशयाश्रये । नानः । लवणानि सैन्धवादीनि । रोगभिपग्जितीये वस्त्यर्थ वमनार्थ प्रयुंजीत भिषा देहमदूपयन् ॥ ६ ॥ मुख्यान्युक्तानि गणेन । अतएवेति निरूहोक्तपाटल्यादिगणात् । वमनद्रव्ये आदौ मदन : प्राधान्यात् । उक्तहि "वमनद्रव्ये संकल्प्यमनुवासनमिलनेन खेहसाधनं ब्रूते । अनुवासनं हि मदनफलानि श्रेष्टतमान्याचक्षतेऽनपायित्वात्" । उपस्थित स्नेह एव स्यात् अनुवासनार्थ स्नेहसाधनद्रव्यं पृथइनोक्तम् । नि- इति आमाशयो भागे श्लेष्मणः स्थानं गत्योत्लेशं गतमिति रूहार्थोक्तभेषजगणेनैव तत्सिद्धेः। मारुतघ्नमित्यनेनानुवासनमय- त्तिविषयं दर्शयति । मारुते हन्तव्येऽनुवासनं प्रकल्प्यमित्यर्थः। व्याख्येयम् । श्लेष्मपित्त इति श्लेष्मपित्ते श्लेष्मणि पित्ते च । पितंच यद्यपि साक्षान चमनविपर्य तथापि श्लेप्मस्थानगत- यदि वा पाटलादिमीत्तहराद्गणान्मारुतनमनुवासनं संकल्प्यम्। त्वेग श्लेप्मसंवन्धाद्वमनविषयम् । यदुक्तं "दोपस्थानगतं दोष अन्यत्र तु पित्तहरणाद्गणात्पित्तनं, तथा श्लेष्महराद्गुणात् श्ले- स्थानिवत्समुपाचरेत्” इति । देहमदूपयनिति यद्यपि वमने प्मन्नमिति सूचयति । संग्रह इलनेन रोगभिपजितीये कल्पे प्रोक्तं तथापि विरेचनादिष्वपि योद्धव्यम्। तंत्राप्यतियोगायोग- सिद्धौ च वक्ष्यमाणपंचकर्मप्रपंचं सूचयति ।। ९-१२ ३१ मिथ्यायोगेर्दैहदृष्टिशकायाः समानत्वात् । उच्यते च न्यायपि- | तान्युपहितदोषाणां स्नेहस्वेदोपपादनैः । द्भिर्यत् “समानेप्यर्थेषु एकत्राभिहितो विधिरन्यत्राप्यनुपंज- पंच कर्माणि कुर्वीत मानाकालौ विचारयन् ॥१३॥ नीयः" इति ॥५-६॥ निवृतां त्रिफलां दन्तीं नीलिनी सप्तलां वचाम् । पंचक्रम यथा कर्तव्यं तथा तानीत्यादिना दर्शयति । ता- कम्पिल्लकं गवाक्षी च क्षीरिणीमुदकीर्यकाम् ॥ ७॥ नीत्यादि पूर्वोक्तानि । स्नेहखेदोपपादनरिति बहुवचन नाना- पीलुन्यारग्वधं द्राक्षां द्रवन्तीं निचुलानि च । विधत्नेहखेदोपदर्शनार्थम् । उपस्थितदोषाणामिति शाखां पक्वाशयगते दोघे विरेकार्थ प्रयोजयेत् ॥ ८॥ त्यस्त्वा कोप्टगमनेन तथा लीनत्वपरित्यागेन प्रधानावस्था- वमनमनुविरेचनाभिधानं शिरःपूर्वकदेहशोधनाभिधानानु- प्राप्तदोषाणाम् । तत्र पंचकर्माप्रवृत्तायुपस्थितदोपत्वमेव हेतुः । ऋगेणामाशयोध्यभागशोधनानन्तरमामाशयाधोभागस्थितपिः । तद् यदि खेहखेदोपपादनमन्तरापि स्यात् । यथा ज्वरे तहरत्वेन । एवं विरेचनानन्तरं बस्त्यभिधानेऽपि वाच्यम् । “कफप्रधानानुक्लिष्टान् दोपानामाशयस्थितान् । बुध्या ज्वर- त्रियदादावुच्यते विरेचनद्रव्येषु श्रेष्ठत्वात् । उक्तं हि "निवृत करान् काले वम्यानां वमनहरेत्” इति । तत्र स्नेहखेदाव- सुखविरेचनानाम्" इति । नीलिका नीलयुहा । क्षीरिणी दु- न्तरेणापि वमनप्रवृत्तिर्भवत्येव । तेहखेदोपपादनं तु प्रायिक- ग्धिका । द्रवन्ती दन्तीभेदः । निचुलं हिनलमिति प्रसिद्धम् । त्वेन तथा ऽन्यथोपस्थितदोपेऽपि स्तोकमानया पंचकर्मप्रवृत्ति- पाश्चासाबाशयगतश्चेति पक्वाशयगतः । तेन पित्ताशय एवा- कोमजन्नातजथार्थ कियमाणत्वेनोक्तम् । मात्राकालयोर्चि- माशयाधोभागलक्षणे दोपो विरेचनविपयो भवति न पक्काश-चार्यत्वेन ग्रहणं प्राधान्यात् । तेन दोपभेपजादयोऽपि विचार्य- यगतः । दोपशब्देन चेह विरेचननिर्हरणयोग्यत्वात्पित्तं त्वेनेह चोद्धव्याः । यदि वा पूर्ववत् कालग्रहणादेव शेपाणां कफपित्तंवा गृह्यते । यदुक्तं "पित्तवा कफपित्तवा पित्ताशयगतं दोपादीनामवरोधो व्याख्येयः । तानीत्युक्तेऽपि पुनः पंचग्रहण हरेत् । स्रेसनं त्रीन् मलान् वस्तिहरेत्पकाशयस्थितान्" । पंचानामप्युपस्थितदोषाणां वमनादीनां प्रवृत्युपदेशार्थम् । इह यदि वा पक्वाशयसमीपगतत्वेनाधःप्रवृत्युन्मुखो दोपः पक्काश- वमनादिषु कर्मलक्षणं वहितिकर्तव्यतायोगिदोपनिर्हरणशक्ति- यगत इत्युच्यते यथा गज्ञायां धोप इति ॥ ७-८ १६ ज्यायस्त्वम् । तेन तन्त्रान्तरेण स्नेहखेदौ प्रक्षिप्य सप्तकर्माणीति पाटलिं चाग्निमन्थंच बिल्वं श्योनाकमेव च। यदुच्यते तन्न स्यात् । नहि स्नेहखेदो दोपहिनिःसरणं कुरुतः, काश्मय शालपर्णी च पृश्निपणी निदिग्धिकाम् ॥९॥ दोपसंशमनं तु कुरुतः। पंचकर्माजत्वेन व्याप्रियमाणो स्नेह- - चलां श्वदंष्ट्रा वृहतीमेरण्ड सपुनर्नवम् । खेदी दोषोपस्थान एव परं व्याप्रियते । नहि दोपनिहरणे यवान कुलत्थान कोलानि गुडूची मदनानि च १० पनिर्हरणकारण स्यात्तथापि पुरीपवं पक्काशयगतवातस्य च वमनादिसंपाद्ये । अनुवासनन्तु यद्यपि वमनादिवन वहुदो. पलाशं कनृणं चैवं स्नेहांश्च लवणानि च । उदावत विवन्धेषु युंज्यादास्थापनेषु च ॥ ११ ॥ यहिनिरिकत्वात्कर्मलक्षणप्राप्तमेव । निष्ठीवननेबाजनादौ अतएवौषधगणात्सङ्कल्प्यमनुवासनम् । तुन खेहखेदादिवहितिकर्तव्यतायोगो नच बहुदोषनिहीं- मारुतघ्नमिति प्रोक्त संग्रहः पांचकर्मिकः ॥ १२॥ रकत्वम् । तेन न तत्कर्मशब्दवाच्यम् । उत्तरवस्तिस्तु नेहरूपो निरूहः स्नेहबस्तावेवान्तर्भवति । यदिवेह वमनादिषु पंचकर्मसु १ पक्तव्यं यदपक्स्यैव शिष्टकोठे मलादिक । नयत्यपालपनं पङ्कजशब्दयोगरूडेयं संज्ञा । तेन न स्नेहखेदनिष्ठीवनादियु तयधास्यात्कृतमालकः ॥ इति संसनलक्षणम् । २ 'पाटलाम्। वर्तते ॥ १३॥ २४ चरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् 1 मात्राकालाश्रया युक्तिः सिद्धिर्युक्तौ प्रतिष्टिता। इत्यादि तंडुलभेपजसमुदायाबोद्धव्यम् । यवागूप्रकृतिभूततंडुल.. तिष्ठत्युपरि युक्तिज्ञो द्रव्यज्ञानवतां सदा ॥ १४ ॥ मानं तु सुश्रुतवचनात् बोद्धव्यम् । यदुक्तं "विलेपीमुचिता- मात्राकालविचारफलमाह मात्राकालेयादि ।--युक्तियों-द्वक्ताचतुर्भागकृतां भिषग्” इत्यादि । तथा “यवागू खल्पत- जना। भेपजस्य देहदोपाद्यपेक्षया युक्तिं स्तौति सिद्धिरित्यादिना। ण्डला" इति ॥ १५-१६ ॥ सिद्धिरिह विकारोपशमस्य साध्यस्य निष्पत्तिः ॥ १४ ॥ दधित्थविल्वांगेरीतनदाडिमसाधिता। अत ऊई प्रवक्ष्यामि यवागूर्विविधौषधाः । पाचनी प्राहिणी पेया सवाते पांचमूलिकी ॥ १७ ॥ विविधानां विकाराणां तत्साध्यानां निवृत्तये ॥१५॥ शालपर्णीचलाविल्वैः पृश्निपा च साधिता। पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः। दाडिमाम्ला हिता पेया पित्तश्लेष्मातिसारिणाम्१८ यवागूर्दीपनीया स्याच्छूलनी चोपसाधिता ॥ १६ ॥ पंचकोलसाधिता यवागूरादावुच्यते । पंचकर्मक्षीणाग्नि- इदानी, बमनादीनामयोगान्मंदीभूतस्य वढेः सन्धुक्षणार्थ द्धिहेतुत्वेन । दधित्थः कपित्थः। तक्रमिह जलार्थकारकम् । तथा वमनादिष्वप्रयोगजनितस्य शूलादेः प्रशमार्थ प्रतिज्ञा-प्राहिणीति छेदः । सवात्त इति सवातेऽतीसारे। यदुक्तं शारीरे पूर्वकं यवागूरभिधत्ते अतऊमित्यादि । उक्तं हि “यथाणु- जतूकणे “धुवाद्यैर्वाय्वतीसारे” इति । ध्रुवादिर्विदारिंग- रग्निस्तृणगोमयाद्यैः सन्धुक्ष्यमाणो भवति क्रमेण । महान् धादिः । पृश्निपणी वर्तुलपत्रा सिंहपुच्छी । दाडिमाम्लेति स्थिरःसर्वपचस्तथैव शुद्धस्य पेयादिभिरन्तरग्निः" इति । वचनेन यावता दाडिमेनाम्लत्वं स्यात्तावन्मान. दाडिम दर्श- पिप्पल्यादियवागूनिर्देश उपसाधितेति वचनं भेषजपानीयत- यति ॥ १७-१८ ॥ ण्डुलादिप्रकृतिद्रव्याणामुचितपरिमाणपणार्धम् । साक्षानेप- पयस्योदके च्छागे हीवेरोत्पलनागरैः। जादीनां प्रमाणमिह नोक्तं मानाया अन्यादिभेदेनानवस्थित- पेया रक्तातिसारधी पृश्निपा च साधिता ॥१९॥ त्वात् । यदुक्तं “मानाया नात्यवस्थानं दोपमग्निवलं वयः। दद्यात् सातिविषां पेयां सामे साम्लां सनागराम् । व्याधि द्रव्यंच कोष्ठंच वीक्ष्य मात्रा प्रयोजयेत्” इति । श्वदंष्ट्राकण्टकारिभ्यां मूत्रकृच्छ्रे सफाणिताम् ॥२०॥ यद्यप्येवं तथापि परिभापादर्शनात वृद्धवैद्यव्यवहारदर्शनाच विडङ्गपिप्पलीमूलशिग्रुभिर्मरिचेन च । यथाकर्त्तव्यं तदुच्यते । यवागूसाधनद्रव्यं तावद्विविधं वीर्य- तक्रसिद्धा यवागूः स्यात् क्रिमिनी ससुवर्चिका २१ प्रधानमौपधद्रव्यं तथा रसप्रधानमाहारद्रव्यंच । तत्राप्यौपध- भृद्विकाशारिवालाजापिप्पलीमधुनागरैः । द्रव्यं त्रिविधं वीर्यभेदात् । तीक्ष्णवीर्यं यथा शुण्ठ्यादि । मध्य- पिपासानी विषनी च सोमराजीविपाचिता ॥२२॥ वीर्य विल्वानिमन्धादि । मृदुवीर्य चामलकादि । इत्यत्र तीक्ष्णानां सिद्धा वराहनियूहे यवागूहणी मता। कर्षः । मध्यानामर्धपलं । मृदूनां पलमित्युत्सर्गः । यदुक्तम- गवेधुकानां भृष्टानां कर्षणीया समाक्षिका ॥ २३ ॥ ग्निवेशेन “कार्द्ध वा कणाशंठयोः कल्कद्रव्यस्य वा पलम्। वित्रीय समिती बहुतिला स्नेहनी लवणान्विता । पाचयेद्युक्त्या वारिप्रशेन बाधरां” इति । अत्र मध्यवीर्याणा- कुशामलकनियूहश्यामाकानां विरुक्षणी ॥ २४ ॥ मएलमात्र नोक्ता सा मध्यप्रमाणग्रहणाद्वोद्धव्या । तथा जीवन्यजाजीशटीपुष्कराहैरियादिकायां पेयायां नवनिय दशमूलीशृता कासाहिकाश्वासर्कफापहा । यमके सदिरासिद्धा पक्वाशयरुजापहा ॥२४॥ कोलप्रमाणैमिलित्वा पलमदूरान्तरं स्यात् तन्य मृदुवीर्याभि- शार्मासैस्तिलैमीषैः सिद्धा वर्ची निरस्यति । आयेणैव । "वाथ्यद्रव्यांजलिं क्षुण्णं श्रपयित्वा जलाडके । अर्धशते तु तेनाथ यवाग्याद्युपकल्पयेत्” इति । अत्र चतुः- क्षारचित्रकहिंग्वम्लवेतसै दिनी मता। | जम्ब्बाम्रास्थिदधित्थाम्लविल्वैःसांग्राहिकीमता२६ पलद्रव्याभिधानं रसप्रधानद्रव्याभिप्रायेणैव । तेन "सिद्धा वराहनिर्वृहे यवागूर्वृहणी मता" इत्यादावियं परिभाषा - अभयापिप्पलीमूलविश्वैर्वातानुलोमनी ॥२७॥ व्या। पडङ्गसाधनपरिभापायां-"यदप्सु शृतशीतासु षडङ्गादि पयस्य|दक इत्यादौ-नागरं मुस्तम् । यदुक्तं जतूकर्णे प्रयुज्यते । कर्पमात्रं ततो द्रव्यं साधयेत् प्रास्थिकेंऽभसि । क्तातीसारेऽजाक्षीरकोष्ट्रीधनजलोत्पलैः” इति । पृश्निपा अर्थश्रुतं प्रयोक्तव्य पाने पेयादिसंविधौ” इति पेयां प्रति चेति रक्तातीसारघ्नयवाग्वामेव । साम्लामिति दाडिमाम्लामिति कर्षद्रव्याभिधानं मध्यवीर्यस्यापि पडङ्गस्य मन्दानलपुरुषाभि- बोद्धव्यम् । श्वदंष्ट्रेयादौ उत्कर्णः पृश्निगोकण्टकगुडैबार्ति- प्रायेण बोद्धव्यम् । वारिमानं तु पडङ्गादिपरिभापायां कर्पद्रव्ये वस्तिशूलनुत्"। सुवर्चिका सर्जिकाक्षारः। पिपासान्नीति छेदः । वारिप्रस्थोऽभिहितः । तदनुसारेणान्यत्रापि जलोत्कर्पो वोद्धव्यः। सोमराजी अवल्गुजः। गवेधुको घुटुंच । गवेधुकश्च तण्डुलस्थाने । कल्कसाध्या तु यवागूर्यत्र स्यात्तत्र सूदशास्त्रोक्तपरिमाणाजलं श्यामाकस्तृणविशेषः । तस्य च वीजतण्डुला ग्राह्याः । यमके ग्रायम् । यदुक्तं "अन्नं पंचगुणे साध्यं विलेपी च चतुर्गुणे । धृततैले । मदिरा द्रवस्थाने । शाकादिभिः समानर्यवागूमन्तव्या।' मंडश्चतुर्दशगुणे यवागूः पड्गुणेऽभति” । एतन्त्र “पंचगुणे" १ रुजापहा' इति पाठः, २ 'विश्वैर्वातानुलोमनी' इति पाठः। अध्यायः ३] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता । २५ दधित्वाम्लशब्देन कपित्थस्याम्लावस्थायामेव ग्रहणं दर्शयति तृतीयोऽध्यायः । -~-क्षार शति । क्षारो यवक्षारः ॥ १९॥२७॥ अथात आरग्वधीयमध्यायं व्याख्यास्यामः॥१॥ तक्रसिद्धा यवागूः स्यात् घृतव्यापत्तिनाशिनी । इति ह माह भगवानायः॥२॥ तैलब्यापदि शस्ता स्यात् तक्रपिण्याकसाधिता २८ गव्यमांसरसैः साम्ला विषमज्वरनाशिनी । आरग्वधः सैड़गजः करंजो कण्ट्या यवानां यमके पिप्पल्यागलकैः शृता ॥२९॥ वासा गुडूची मदनं हरिद्रे। श्याह्नःसुराहः खदिरोधवश्च ताम्रचूडरसे सिद्धा रेतोमार्गरुजापहा । नियो विडझं करवीरकत्वक ॥१॥ समापविदला वृप्या घृतक्षीरोपसाधिता ॥ ३०॥ ग्रन्थिश्च भौ| लशुनः शिरीपः उपोदिकादधिभ्यां तु सिद्धा महिनाशिनी। सलोमशो गुग्गुलुकृष्णगन्धे । क्षुधं हम्यादपामार्गक्षीरगोधारसैः शृता ॥ ३१ ॥ फणिजको वत्सकसप्तपर्यो तक्रसिद्धति तककृतोदककार्या।पिण्याकस्तिलकल्कः । यमक पीलूनि कुष्टं सुमनःप्रवालाः॥२॥ इत्यनेन यमकेन परिभर्जनं दर्शयति । समापविदलेल्यादौ वचा हरेणुनिवृता निकुंभो तण्डुलेन मापविदलस्य तुल्यमानता क्षीरंच जलस्थाने । घृतंच भल्लातक गैरिकमंजनं च । परिभजने किंवा मापंप्रकृति केवेयं । मदशब्देन विपजरोधिर- मनःशिलाले गृहधूम पला मद्यमदानां त्रयाणामपि ग्रहणमविशेपाभिधानात् । क्षुधं काशीशलोध्रार्जुनमुस्तसर्जाः ॥३॥ हन्यादित्यादी अपामार्गतण्डुलास्तण्डलस्थाने । क्षीरगोधामांस- रसौ तु जलस्थाने ॥ २८-३१ ।। इत्यर्धरूपैर्विहिताः पडेते तत्र श्लोकाः। गोपित्तपीताः पुनरेव पिटाः। अष्टाविंशतिरित्येता यवाग्वः परिकीर्तिताः । सिद्धाः परं सर्पपतैलयुक्ता- पञ्चकर्मणि चाश्रित्य प्रोक्तो भैपज्यसंग्रहः ॥ ३२॥ शूर्णप्रदेहा भिपजा प्रयोज्याः॥४॥ पूर्व मूलफलज्ञानहेतोरुक्तं यदौपधम् । कुधानि कृच्छ्राणि न किलाशं पञ्चकर्माश्रयज्ञानहेतोस्तत् कीर्तितं पुनः ॥ ३३ ॥ सुरेशलुप्तं किटिमं सदगु । प्रतिलोमतनयुक्त्याऽध्यायसंग्रहं करोति-अष्टाविंशतिरि- भगन्दरास्यिपची लपामां खादि । दीर्घजीवितीये मूलिनीफलिनीगणपठितानामपामार्ग- हन्युः प्रयुक्तास्त्वचिराशराणाम् ॥५॥ द्विविघं हि भेषजमन्तःपरिमार्जनं बहिःपरिमार्जनं च । तत्रा- जीमूतादीनां पुनर्वचने उपपत्तिमाह-पूर्वमित्यादि । मूल- पामार्गतण्डुलीयेन पंचकर्म यवागूरूपमन्तःपरिमार्जनमभिधा- फलज्ञानहेतोरिति अस्य मूलेन व्यवहारः अस्य फलेन व्यवहार इ- याऽवशिष्टं वहिःपरिमार्जन प्रलेपाद्यारग्वधीयेनाह–अथात तिज्ञातुमित्यर्थः । पंचकर्मणामाश्रयः । आश्रयशब्दश्च भावप्रधा- .नः। पंचकर्माश्रयत्वे ज्ञानार्थमिति फलति । यद्यपि मूलि- | आरग्यधीयमित्यादि । यद्यपि कुष्ठचिकित्सितं पृथगेव चिकित्सा- न्यश्च फलिन्यश्च दीर्घजीवितीयेऽपि शणपुष्पी विम्वी चेल्लादिना | स्थाने भविष्यति । तत्रैव चावसरप्राप्ता एत आरग्वधादयो व- मन्येन पंचकर्माश्रयत्वेनाप्युक्ताः । तथापीह मुख्यप्रपंचना- तुमुचिताः । तथापीह पृथक् कुष्टरोगाणामभिधानेन कुष्ठस्यानु- वन्धित्वेन च महारोगत्वं ख्यापयति । अव्यवहितोपर्धः पुनः भिधीयमानपंचकर्माश्रयद्रव्यगणेऽभिधानात्पंचकर्माश्रयत्वेना- प्राधान्य वाऽपामार्गादीनां सङ्केतम् । अत उस “पश्चकर्माश्रय- निदानस्थाने हेतुलक्षणादिभिर्लक्षितं कुष्ठमुद्दिश्योक्ता । तेनाल- पुनरभिधीयते। इयंच कुष्ठचिकित्साऽऽनागतावेक्षणतन्त्रयुक्त्या ज्ञानहेतोस्तत्कीर्तितं पुनः” इति ।। ३२-३३ ॥ क्षितस्य चिकित्साऽभिधीयमानाऽज्ञातविपयत्वेन न युज्यत स्मृतिमान हेतुयुक्तिज्ञो जितात्मा प्रतिपत्तिमान् । इति यचोच्यते तन्निरस्तं स्यात् । यद्यपि राजयक्ष्मप्रभृतयोऽपि भिपगौपधसंयोगैश्चिकित्सा कर्तुमर्हति ॥ ३४ ॥ महारोगाः सन्ति तथापि न ते भूरिवहिःपरिमार्जनविपया ' इत्यग्निवेशकृते तन्ने चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने- यथा कुष्ठमिति कुष्ठविपया एव बहिःपरिमार्जनयोगा अभिधी- ऽपामार्गतण्डुलीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ यन्ते । कुष्ठहरबहिःपरिमार्जनोपघातेन च वातोपघाताः कोलं एतदध्यायप्रतिपादितायाः पंचकर्मप्रवृत्ते? यत्वेन यथाभूतेन कुलत्थादयोऽभिधास्यन्ते । किंच कुष्ठहरबहिःपरिमार्जनप्रयो- वैयेन चिकित्सा कर्तव्या तादृशं वैद्यमाह-स्मृतिमानित्यादि । गाणामिदं स्वरूपं यच्छोधनानन्तरं प्रयुज्यमानाः सिद्धिभाजो प्रतिपत्तिरुत्पन्नायामापदि झटिति यथाकर्तव्यताज्ञानं तद्वान् भवन्ति । यदुक्तं “ये लेपाः कुष्ठानां प्रयुज्यन्ते निहितास्त्र- प्रतिपत्तिमान् ॥ ३४ ॥ दोपाणाम् । संशोधिताशयानां सद्यः सिद्धिर्भवति तेपां"। तत् अपामार्गतण्डुलीयकः समाप्तः । पूर्वाध्याये संशोधनमभिधायेह कुष्टप्रयोगानवसरप्राप्तानभिद- धताऽऽचार्येण साधुग्रन्थनिवेशः कृतः । यद्यपि “खदिरः ४ चरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् । कुछहराणाम्" इति वचनेन खदिरः कुष्टहरभेपजेषु प्रधानम् । त्वचं समध्यां हयमारकस्य तथापि खदिरं परित्यज्यारग्वधमादावुपदिशति कुष्ठवहिःप लेपं तिलक्षारयुतं विद्ध्यात् ॥ १२ ॥ रिमार्जनभेपजेप्यारग्वधस्यैव प्रधानलख्यापनार्थम् । श्यालो नव मनःशिला त्वा कुटजात् सकुष्टात् नीतखोटिरिति प्रसिद्धः । प्रन्थिश्च भौर्ज इति भूर्जपत्रग्रन्धिः । सलोमशः सैडगजः करंजः। सलोमशः कासीसं तमालपत्रं वा । फणिजकः पीसभेदः । अन्थिश्च भौजः करवीरमूलं सुमनःप्रवाला जातीपाडवाः। निकुंभो दन्ती आलं हरितालम् । चूर्णानि साध्यानि तुपोदकेन ॥ १३ ॥ अर्धरूपैरियर्धश्लोकैः । गोपित्तपीता इति पीतगोपित्ताः । मयूर पलाशनिर्दाहरसेन चापि व्यंसकादित्वात्पूर्वनिपातनियमात् । यदि वा गोपित्तभावनया कर्पोद्धृतान्याडकसंमितेन। पीतवर्णा गोपित्तपीताः । परमवर्थ सिद्धाः । यद्यपि सर्वत्र दर्वीप्रलेपं प्रबदन्ति लेप- प्रयोगा महपिंप्रणीताः खविपये सिद्धारतथापीह वढूनां दुधि- मेतत् परं कुष्ठनिपदनाय ॥ १४ ॥ कित्स्यानां रोगाणामाशुहरणात् परं सिद्धा इत्युच्यन्ते । चून र्णानि च प्रदेहाश्च चूर्णप्रदेहाः । यदि वा चूणीकृतानां प्रदेहाः तुंचुरु खनामप्रसिद्धम् । वन्यं कैवर्तमुन्तकम् । चण्डा चोर- चूर्णप्रदेहाः । प्रदेहो लेपः । प्रदेहताकरणं पां योगानां पुप्पी । प्रथममिति तैलाक्तमिलनेन संवध्यते । तैलंच कुष्ट- हरप्रकरणे सार्पपं चोद्धव्यम् । अमृतासनः तुत्धक, कटकटेरी कुष्टहरगोमूत्रगोपित्तादीनां योद्धव्यम् । सुरेशलप्तमिन्द्रलप्तम् । . कुष्टग्रहणेन लब्धानामपि किटिमदद्रुपामादीनां पुनरभिधानं दारहरिद्रा । सौगन्धिकं गन्धनृणं गन्धको या । आर्क पयः अर्कक्षारम् । तद्वदिति प्रदेहः कुष्टहरः । अपुन्नाइ एडगजम् । प्रयोगाणां विशेषेण तदुद्धरणशक्तिख्यापनार्थम् ॥ १-५॥ हयमारकः करवीरः । तस्य त्वगग्राह्या, मध्यं च पृथग्भावेन कुष्टं हरिद्रे सुरसं पटोलं प्राचं 1 तुपोदकं सतुपर्यवैः सन्धान विशेपात, कृतं कामिकम् । निवाश्वगन्धे सुरदारुशिग्रुः । पलाशनिदाहेन गृहीतो रसः पलाशनि हरसः स च पला- ससर्पपं तुंबुरुधान्यवन्यं

शस्य प्रधानमूले च्छिन्नेऽथ कुंभं दत्वोपरिवृक्षदाहात् यो

चंडां च चूर्णानि समानि कुर्यात् ॥ ६॥ ! गलति खरसः स गृहाते ॥६-१४ ।। तैस्तक्रपिप्टैः प्रथमं शरीरं पर्णानि पिष्ट्वा चतुरअलस्य तैलाक्तमुद्धर्तयितुं यतेत। तक्रण पर्णान्यथ काकमाच्याः। तेनास्यकंडः पिडकाः सकोठाः तैलाक्तगात्रस्य नरस्य कुष्ठा- कुष्ठानि शोफाश्च शमं व्रजन्ति ॥७॥ न्युदर्तयेश्वहनच्छदैश्च ॥ १५ ॥ कुष्ठामृतासंगकटंकटेरी- कोलं कुलत्थाः सुरदारुराला- काशीसकंपिल्लकमुस्तलोधाः । मापातसीतैलफलानि कुष्ठम् । सौगन्धिकं सर्जरसो विडंग वचा शताहा यवचूर्णमम्ल- मनःशिलाले करवीरकत्वक् ॥ ८॥ मुष्णानि चातामयिनां प्रदेहः ।। १६ ॥ तैलाक्तगात्रस्य कृतानि चूर्णा- आनूपमत्स्यामिपसवारै- न्येतानि दयादवचूर्णनार्थम् । रुणैः प्रदेहः पवनापहः स्यात् । दद्रूः सकण्डः किटिमानि पामा स्नेहैश्चतुर्भिर्दशमूलमिथै- विचर्चिका चैव तथैति शान्तिम् ॥९॥ गन्धौपधैश्वानिलहः प्रदेहः ॥ १७ ॥ मनःशिलाले मरिचानि तैल- तक्रेण युक्तं यवचूर्णमुष्णं मार्क पयः कुष्ठहरः प्रदेहः । सक्षारमति जठेर निहन्यात् । तुत्थं विडङ्ग मरिचानि कुष्टं कुष्टं शताहां सवचा यवानां लोभ्रं च तद्वत् समन-शिलं स्यात् ॥ १०॥ चूर्ण सतैलाम्लमुशन्ति बाते ॥ १८ ॥ रसाञ्जनं सप्रपुन्नाडवीज उभे शताले मधुकं मधूकं युक्त कपित्थस्य रसेन लेपः । चलां पियालं च कशेरुकं च । करञ्जवीजैडग सकुष्ठं घृतं विदारी च सितोपलांच गोसूत्रपिटश्च पर प्रदेहः ॥ ११ ॥ उभे हरिद्रे कुटजस्य बीज कुर्यात् प्रदेहं पचने सरक्ते ॥ १९ ॥ करञ्जवीज सुमनाप्रचालान् । १ अमृता गूडची, समस्तुत्थकमिति पाठान्तरं तु समीचीनम् । अध्यायः ४] चक्रदत्तव्याख्यासंघालिता। २७ राना गुडूची मधुकं वले हे शर्करा । मधुशेपः सिक्थकम् । सिद्धमिति घृतदुग्धयुक्तं यत्कि- सजीवकं सर्पभक पयश्च । चिदेवानी साधितम् । नतं तगरपादिका । तदभाचे शीउली- घृतं च सिद्धं मधुशेपयुक्तं च्छोपगुडको गृह्यते । प्रपौण्डरीकः पुण्डरीकम् । लोहमगुरु । रक्तानिलाति प्रणुदेत् प्रदेहः ॥२०॥ एरका होगलः । अयं प्रपोंडरीकादिभिशोरकै सन्त एकः चाते सरक्ते सघृतः प्रदेहो प्रयोगः । चोरकश्चोरपुष्पिका खनामप्रसिद्धः । नलदं मांसी। गोधूमचूर्ण छगलीपयश्च । शताहे इति शतपुष्पामधुरिके । तुझः पुनागः । अमृणालमु- नतोत्पलं चन्दनकुष्ठयुक्तं शीरम् । कालेयकं कालियाकाष्टम् । लता मजिष्टा । ऐन्द्री गोर- शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहः ॥ २१ ॥ क्षकर्कटी । नलिनं कमलं । यवासमूलं दुरालभामूलम् । कुश- प्रपौडरीक सुरदारुकुष्टं काशयोः मूलम् । अयं सितादिरेरका चेत्यन्त एक योगः । जलं यष्ट्यामेला कमलोत्पले च। वालम् । सिन्धुवारो निर्गुडी । विपमित्यादिरपरःप्रयोगः । ला- शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहो मजकमुशीरम् । हेम नागकेशरम् । अभयमुशीरम् ॥१५-२७॥ लोहरकापमकचोरकैश्च ॥२२॥ तत्र श्लोकः। रानाहरिद्रे नलदं शताहे इहानिजः सिद्धतमानुवाच द्वे देवदारूणि सितोपलां च । द्वात्रिशतं सिद्धमहर्पिपूज्यः । जीवन्तिमूलं-सघृतं सत्तै- चूर्णमदेहान् विविधामयता- लमालेपनं पावरुजातु कोष्णम् ॥ २३ ॥ 'नारग्वधीये जगतो हितार्थम् ॥ २८॥ शैवालपद्मोत्पलवेत्रतुझं इत्यनिवेशकृते तब्रे चरकप्रतिसंस्कृते प्रपौण्डरीकान्यमृणाललोधम् । श्लोकस्थाने आरग्वधीयो नाम तृतीयोऽध्यायः । प्रियङ्गुकालेयकचन्दनानि अध्यायार्थसंग्रह इहानिज इत्यादि । —सूर्णप्रदेहानिति पूर्व- निर्वापणः स्यात् सघृतः प्रदेहः ॥ २४ ॥ वद्याख्येयम् । द्वात्रिंशतमिति संख्याकरण न्यूनाधिकसंख्यादु- सिता लता वेतसपद्मकानि धनिराकरणार्थम् ॥ २८ ॥ ययाहसैन्द्री नलिनानि दूर्वा । इल्लारग्वधीयः समाप्तः । यवासमूलं कुशकाशयोश्च निर्वापणः स्याजलमेरका च ॥ २५ ॥ चतुर्थोऽध्यायः। शैलेयमेलागुरुणी सकुष्ठे चण्डा नतं त्वक सुरदार राना। अथातः पड्विरेचनशताश्रितीयमध्याय ब्याख्या- शीतं निहन्यादचिरात् प्रदेहो स्यामः॥१॥ विषं शिरीपस्तु ससिन्धुधारः ॥२६॥ इतिहरूमाह भगवानात्रेयः ॥२॥ शिरीपलामजकहेमलोधे- इह खलु पइविरेचनशतानि भवन्ति । पविरे- स्त्वग्दोपसंखेदहरः प्रघर्पः। चनाश्रयाः । पञ्चकपायशतानि । पञ्चकपाययोनयः। पत्रांवुलोनाभयचन्दनानि पञ्चविध कपायकल्पनम् । पञ्चाशन्महाकपाया इति शरीरदोर्गन्ध्यहरः प्रदेहः ॥ २७ ॥ | संग्रहः । पड्विरेचनशतानि इति यदुक्तं, तदिह चतुरंगुलः खर्णहालिः । अश्वहनः करवीरः । चतुरकुल- संग्रहेणोदाहृत्य विस्तरेण कल्पोपनिषदि व्याख्या- काकमाच्यश्वहनच्छदैरेकः प्रयोगः । त्रित्वे ह्यस्स द्वात्रिंशत्- स्यामः॥१॥ संख्या वक्ष्यमाणा विरुध्यते । तैलयोनिफलान्येरण्डफलतिला अपामार्गतण्डुलीयेऽन्तःपरिमार्जनमुक्त, आरग्वधीये च दीनि । अम्लमिति कालिकादियोगात् । आनूपानां खजा- | बहिःपरिमार्जनमुक्तम् । संप्रति पूर्वाध्यायद्वयामतिपादितं भेप- दीनां मत्स्यानां चामिपं मांसं आनूपमत्स्यामिपम् । वैसवारः- जचतुष्कमवश्यं वक्तव्यमवशिष्टमुभयपरिमार्जनभेपजमभिधातुं “निरस्थि पिशितं पिष्टं स्विन्नं गुडघृतान्यितम् । कृष्णामरिचसं-पविरेचनशताश्रितीयोऽभिधीयते । आनीयत इलाश्रितीय- युक्तं सवार इति स्मृतः" । गन्धप्रधानान्यौपधानि गन्धौ-भाश्रय इत्यर्थः । पटसंख्यावच्छिन्नानि विरेचनंशतान्यानि- पधानि तानि चागुर्वादीनि ज्वराध्याये प्रतिपाद्यानि। गन्धौषधैश्च | तानि चाधिकृत्य कृतोऽध्यायः पध्विरेचनशताश्रितीयः । सिद्धैरिति योजनीयम् । तेन दशमूलगन्धौपधाभ्यां स्नेहाः साध- एतेन यदुक्तं-पड्विरेचनशतानि पड्विरेचनाश्रयाः । एत- नीयाः । किंवा गन्धौपधैर्दशमूल सिद्धः स्नेहपृतैरय प्रदेहः । इयमधिकृत्य संज्ञेयं प्रणीतेति मन्तव्यम् । यद्यपि चाध्यायादा- उशन्ति कथयन्ति । विदारी विदारीकन्दः । सितोपला सित- | विह खल्यिति पदं श्रूयते तथापि गुणप्रधानत्वान्नाध्यायसंज्ञा२८ चरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् . प्रणयने निवेशितम् । इहेलग्निवेशतन्नेऽनतिसंक्षेपविरतरे। तीक्ष्णविरेचनत्वात् । उक्तं-हि "नुक्पयन्तीक्ष्णविरेचनानाम' एतेन वक्ष्यमाणविरेचनपशतानां तथा पंचाशन्महाकपा-इति । त्वगिलनेन लोधत्वरगृह्यते । पत्रमित्यनेन इक्ष्वाक्कादि- याणां तथा पश्चकपायशतानां विस्तरकल्पनायामधिकत्वमपि पत्रम् । यद्वक्ष्यति कल्पे । “अपुप्पस्य प्रवालानां मुष्टिं मादेश- भवतीति सूच्यते । अतएव वक्ष्यति कल्पे । “उद्देशमात्रमे- | संगितां । क्षीरंप्रस्थे नृतं दद्यात, पित्तोद्रिक्त कफज्वरे” इति । तावद्रष्टव्यमिह पट्शतम् । खवुद्धथैवं सहस्राणि कोटिर्वा संप्रक- यद्यपि चरण्डतैलताम्रपारदादीनां क्षीराद्यधिकानामपि विरेच- ल्पयेत्” इति । तथा–व वक्ष्यति "न हि विस्तरस्य प्रमास्ति' 'नाश्रयत्वं संभवति, तथापि तेपामिह तन्ने कल्पस्थाने विरेच- इति । सलुशब्दः प्रकाशने । विरेचनशदेनेह वगन विरेचनं नाश्रयत्वेनानवस्थापनादध्यायादिप्रतिपादितेनेहशब्देन योगा- च गृह्यते । यतो वक्ष्यति कल्पे “उभयं वा दोपमलविरेच- दिह पडाश्रया इत्याविरुद्धमेव ॥२॥ नाद्विरेचनशब्द लभते" इति । न च वाच्यं, दोपमलविरेच पञ्च कपाययोनय इति मधुरकप्रायः अम्लक- नाचेत् विरेचनसंज्ञा । तेन बस्तिशिरोविरेचनयोरपि विरेचन- पायः कटुकपायः तिककपायः कपायकपायश्चेति संज्ञाप्रवृत्तिः। यतस्तन्त्रकारसिद्धेयं संज्ञा न पाचकवत् योग- तन्ने संज्ञा ॥३॥ मात्रप्रवृत्ता । तन्त्रकारश्च वमनविरेचनयोरेव योगहढा संज्ञा पञ्चकपायशतानि महाकपायं व्याख्याय व्याख्यातव्यानि, विदधाति नान्यत्र । तत कुतोऽन्यत्र प्रसक्तिः । पदविरेच- अतस्तदुल्लय पञ्चकपाश्योनयोऽभिधीयन्ते । मधुरश्चासो नशतानीत्यादि खयमेवाचार्या व्याख्यास्यति । पञ्चकपायश- कपायथेति मधुरकपायः, एवं शेषेप्यपि तन्ने संझेलनेन लव- तानीत्यत्र कपायशब्देन मधुरादीनां लवणवर्जानां रसानां णरसं वर्जयिला मधुरादयो रसाः कपायसंज्ञया व्यबहियन्ते । कपायत्वेन परिभापितानामाश्रयत्वेनौपधद्रव्यगुच्यते । कपा- अयं स्वतन्त्रसमय इति सूचयति, नात्र परतन्त्रस्य व्यवहार थयोनयः कपायजातयः । कपायाणां यथोक्तद्रव्याणां कल्पन- इति । अथ किमर्थ पुनराचार्येण कपायसंज्ञाप्रणयने लवणन्य मुपयोगार्थ संस्करण कपायकल्पनम् । महाकपाया इति दशसं-मधुरादेरिव गुणादिभिरुद्दिष्टस्य तथा प्रयोगेषु चित्रगुद्धि- ख्यावच्छिन्नस्यैककार्यकारणार्थोपात्तस्यौपधगणस्य संज्ञा । यद्व- कादौ "द्वौ क्षारी लघणानि च" इत्यादिनोद्दिष्टस्य . रोगभिप- क्ष्यति “दशेमानि जीवनीयानि" इलादिना । संग्रहेणोद्देशमा- ग्जितीये च स्कन्धेनोपदिष्टग्य रमाधिकारमुच तेषु तेषु त्रेण । कल्पएकोपनिषत् कल्पोपनियत् । उपनिषदित्यत्युपयुक्तर- ; मधुरादियदुपदिष्टस्य परित्यागः क्रियते, उच्यते--कपाय- हस्यविद्योपदेशस्थानमुच्यते चेदे। तदिहापि कल्पस्याप्युवाखेन र- संज्ञेयं भेषजत्वेन व्याप्रियमाणे रसेण्याचार्यण निवेशिता । हत्यवमनविरेचनप्रयोगोपदेशकत्वात् कल्पएवोपनिषदित्युच्यते। अत्र च केवलस्य लवणस्य च प्रयोगो नास्ति । मधुरादीनांतु न च वाच्यं कल्पएव विस्तरेण पड्विरेचनशतान्यभिधारयन्ते। केवलानामपि प्रयोगोऽस्ति । लवणं तु द्रव्यान्तरसंयुक्तमेवोप- तेन च तदेवास्तु । अलमनेन संक्षेपाभिधानेन सम्यगवरो- : युज्यते । तथा मधुरादिषु खरसाल्कादिलक्षणा कल्पना संभ- धानुपायत्वात । यतस्तन्त्रधर्मोऽयं यत् प्रथमं सूत्रणं स्यात् । बति, न लवणे । यतो न तावल्लवणस्य खरसोऽस्ति, कल्कोऽपि तदनु तद्विवरणं प्रपञ्चेन । उच्यते च न्यायविद्भिः-"ते वै । द्रव्यस्य द्रवेण पेपणात्कियते, तच्च न संभवति लचणे । लवणं विषयाश्च सुसंगृहीताः स्युर्येषां समासो व्यासच" इति ॥ १॥ हि पानीययोगात्पानीयमेव भवति । यद्यपि कल्कस्यैव भेद- तत्र प्रयस्त्रिंशद्योगशतं प्रणीतं फलेषु । एकोन-चूर्ण चूर्णता च लवणस्य संभवति, तथापि- लवणस्य चूर्णरू- चत्वारिंशजीसूतशेषु योगाः । पञ्चचत्वारिंशदि- पता नतु पूर्वस्मादचूर्णरूपात् किंचित् शक्तिविशेषमापादयति, श्वाकुषु । धामार्गवः पष्टिधा भवति योगयुक्तः। शक्तिविशेषकल्पनार्थ च कल्पना क्रियत इत्युत्तरत्र प्रतिपाद- कुटजस्त्वष्टादशधा योगमेति । कृतवेधनं पष्टिधा यिष्यामः । तस्माचूर्णत्वमपि लवणस्य कल्पनमकल्पनं वा। भवति योगयुक्तम् । श्यामात्रिवृधोगशतं प्रणीतम् । श्रुतशीतफाण्टकपायास्तु द्रव्यरय कार्थेनानुपयोगस्य तत्तत्सं- दशापरे चात्र भवन्ति योगाः । चतुरंगुलो द्वादश- स्कारवशावेषु द्रव्यस्य स्तोकावयवानुप्रवेशार्थमुपदिश्यन्ते । धा योगमेति लोभ्रं विधौ पोडशयोगयुक्तम् । महा- लवणे चैतन संभवति, लवणं हि द्रवसंवन्धे सर्वात्मनैव वृक्षो भवति विंशतियोगयुक्तः । एकोनचत्वारिंशत् द्रवमनुगतं स्यात् , तस्माद्ववणं पृथक् प्रयोगाभावात् कल्प- सप्तलाशचिन्योर्योगाः। अष्टचत्वारिंशद्दन्तीद्रवन्त्यो- नाऽसंभवाचाचार्येण कपायसंज्ञाप्रणयने निरस्त मिति न निष्प्र. रिति पडविरेचनशतानि । पडविरेचनाश्रया इति | योजनेयमाचार्यप्रवृत्तिः ॥ ३ ॥ क्षीरमूलत्वपत्रपुष्पफलानि ॥२॥ पञ्चविधं कपायकल्पनं इति तद्यथा--स्वरसः त्रयस्त्रिंशदधिकम् प्रयस्त्रिंशताधिकम् । कृतवेधनयोगान्ता कल्कः, श्रुतः, शीतः, फाण्टा, कपाश्चयेति । तेषां योगा वमनस्य । शेपं विरेचनस्य । अत्र श्यामात्रिवृतोरिति । श्या- | यथापूर्व बलाधिक्यं, अतः कपायकल्पना व्याध्या- मेति श्याममूला निवृत्। त्रिवृदित्यरुणमूला निवृत् । पडिति पदेव तुरवलापेक्षिणी । नत्वेवं खलु सर्वाणि सर्वत्रोप- विरेचनाश्रया विरेचनाधिकरणानि । अत्र सुहिक्षीरमादौ कृतं | योगीनि भवन्ति ॥ ४॥ अध्यायः ४] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। २९ कल्पनमुपयोगार्थ प्रकल्पनं संस्करणमिति यावत्खरसादि- मनः शुलप्रशमन इति पञ्चकः कपायवर्गः। शो- वर्गलक्षणं, यथा “खो रसः खरसः प्रोक्तः कल्को दृशदि णितस्थापनो वेदनास्थापनः । संज्ञास्थापनः प्रजा- पेपितः । कथितस्तु श्रुतः शीतः शर्वरीमुपितो मतः । क्षिप्तो-स्थापनो वयःस्थापन इति पंचकः कपायवर्गः। प्णतोये मृदितः फाण्ट इत्यभिधीयते' । अत्र शौनकवचनं तु इति पञ्चाशन्सहाकपायाः, महतांच कपायाणां "द्रव्यादापोथित्तात्तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात 1 कपायो लक्षणोदाहरणार्थ व्याख्याता भवन्ति । तेषां एकै- योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः" । फाण्टः कपाय इति कस्मिन् महाकपाये दशदशावयविकान् अनुव्या- कपायशब्दोऽयं खरसादिभिरपि संवध्यते, तेन खरसः कषायः ख्यास्यामः तान्येव पञ्च कपायशतानि भवन्ति ॥५॥ कल्कः कपाय इखाद्यपि योद्धव्यम् । तेषां खरसादीनां यथापूर्व बलाधिक्यमिति फाण्टाच्छीतो गुरुः शीतात् श्रुतो गुरुरि-जीयनीयः । एवमन्यत्रापि पड्मिनिष्पादितः पट्कः एवं महाकपयानुदाहरति पञ्चाशदित्यादि । जीवने हितो त्यादि । यतो यथापूर्व गुर्वी कषायकल्पना, अतएव व्याध्या- चतुष्कादिपु च योद्धम् । अन्न पटकादिर्महाकपायाणां परिच्छेदः तुरवलापेक्षिणी व्याधेरातुरस्य च बलमपेक्षत इत्यर्थः । अनो- कस्यचिदर्थस्यानुगमेन बोद्धव्यः । यथा जीवनीयादौ पटके पपत्तिमाह-नत्वेवमित्यादि । चलवति पुरपे व्याधी च न्यसारभागमयत्वेनात्यर्थ गुरुवहुकार्यकरः खरसो युज्यते, स्तन्यजननादी स्तन्यशुक्रविपयत्वं एवमाद्युक्तम् । एतच्च ईयश- ईबान्तत्वम् । वल्यादौ यालयान्तलम् । तृप्तिप्तादौ ब्रान्तत्वम् । नायमल्पवले पुस्पे रोगे वा योगवान् स्यात् । बलभ्रंशभेपजा- तियोगे दोपकर्तृवादिति भावः । एवमन्यत्रापि व्याख्येयम् । तारणार्थम् । एतच्च शास्त्रेऽवश्यं कर्तव्यम् । यदुतामिहैव शा- ब्दान्तखादिना बहुभेदकथनवैचित्र्येण ग्रन्थस्य पुष्कलाभिधा- तथा न सर्वाणि स्वरसादीनि सर्वत्र पुरुपे योग्यानि स्युः । यतः केचित्खरसद्विपः केचित्वरसप्रियाः, केचिदितरकल्प स्त्रगुणकथने यथा “अनवपतितशब्दमकप्टशब्दं पुष्कलाभि- नाद्विष एवमादि । न चात्यर्थ द्विष्टभेपजस्य प्रयोग इष्यते, धानम्" इत्यादि । जीवनीयशब्देनेहायुष्यलमभिप्रेतत्। यत्रच तत्क्षणवमनारुच्यादि दोपकर्तृलात् । तथा कपायकल्पना मधुररसगुणे आयुष्योऽपिजीयनीयइति करिष्यति तत्र मार्छ- तस्य संज्ञाजनकत्वे जीवनीयत्वं व्याख्येम् । तृप्तिः श्लेष्मवि- व्याध्यातुरवलापेक्षिणी चेत्येतदुदाहरणार्थम् । तेन द्रव्यापेक्षिणी- त्येतदपि योद्धव्यम् यतो द्रव्यनियमेन कल्पनानियम वयात कारो येन तृप्तमिवात्मानं मन्यते तद्नं तृप्तिनम् । स्नेहोपगा- रसायने, यथा, "मण्डूकपर्णाः खरसः प्रयोज्यः, क्षीरेण नीति स्नेहरय सर्पिरादेः स्नेहन कियायां सहायत्वेनोपगच्छन्तीति यष्टीमधुकस्य चूर्णम् । रसो गुडूच्यास्तु समूलपुप्प्याः, कल्कः | सेहोपगानि । मृद्विकादिनेहोपयुक्तस्यसर्पिरादेः नेहने प्रकर्षवती प्रयोज्यः खलु शलपुष्प्याः" इति । चूर्ण कल्क एवान्तर्भाव- शतिर्भवतीत्यर्थः । तथा वमनोपगानीत्यत्र मदनफलादीनां नीयम् । द्विवियो हि कल्कः सद्रचोदयश्चेति कृला । तेन "निशि वमनद्रव्याणां मधुमधुकादीनि सहायानि भवन्तीति । एवं स्थिता वा स्वरसीकृता वा, कल्कीकता चूर्णमोचता वा स्वेदोपगादौ व्याख्येम । शिरोविरेचनोपगे तु शिरोविरेचनन धानान्येव द्रव्याणि बोव्यानि । पुरीपस्य विरजनं दोपसंच- इत्यादौ पृथक् चूर्णपाठेनाधिककल्पनाप्रसङ्गो नोद्भावनीयः॥४॥ न्धनिरासं करोतीति पुरीयविरजनीयः । एवं मूत्रविरजनीये पञ्चाशन्महाकपाया इति यदुक्तं तद्नु व्याख्या- वक्तव्यम् । मूत्रस्य विरेचनं करोतीति मूत्रविरेचनीयः । उर्दो स्थामा, तद्यथा-जीवनीयो बृंहणीयो लेखनीयो वरटीदष्टाकारः शोथः, तत्प्रशमन उदर्दनशमनः, न पुनरिह भेदनीयः सन्धानीयो दीपनीय इति पटकः कपा- महारोगाभ्याये पठितो वातविकारो गृह्यते । तिन्दुकादीनामुदर्द- यवर्गः । वल्यो वर्यः कण्ठ्यों हृद्य इति चतुष्का प्रशमनानां वातं प्रत्यननुकूललात् । शोणितस्य दुष्टस्य दुष्टिम- कपायवर्गः। तृतितोऽर्शोनः कुष्टतः कण्डमः क्रि- पहल प्रकृतौ शोणितं स्थापयतीति शोणितस्थापनम् । वेदनायां मिलो विपन्न इति.पट्रकः कषायवर्गः । स्तन्यजनन- संभूतायां तां निहत्व शरीर प्रकृती स्थापयतीति वेदनास्थापनम् । स्तन्यशोधनः शुक्रजननः शुक्रशोधन इति चतुष्कः संज्ञा ज्ञानं च स्थापयतीति संज्ञास्थापनम् । प्रजोपघातकं दोपं कपायवर्गः । स्नेहोगः खेदोपगो बमनोपगो विरे- हला प्रजा स्थापयतीति प्रजास्थापनम् । वयस्तारूण्य स्थाप- चनोपम आस्थापनोपगोऽनुवासनोपगः शिरो- | यतीति वयःस्थापनम् । विरेचनोपग इति सप्तकः कपायवर्गः । छर्दि उपसंहरति इतीत्यादि । महतां पायाणां पञ्चाशन्म- निग्रहणस्तृष्णानिग्रहणो हिक्कानिग्रहण इति त्रिका हाकषाया भवन्तीलनेनोद्दिष्टानां लक्षणं खरूप जीवनीयादी- कपायवर्गः । पुरीषसंग्रहणीयः पुरीपविरज- लस्सोदाहरणं प्रपंचेन कथनं, तदर्थ व्याख्याता निर्देशेन क- नीयो सूत्रसंग्रहणीयो मूत्रविरजनीयो मूत्रविरेच- | थिता इत्यर्थः । यदि का महतां कपायाणां अलक्षण अनेकैः नीय इति पञ्चक कपायवर्गः। कासहरः श्वासहरः कषायैर्मिलित्वैकार्थजीवनीयादिसंपादनं तस्योदाहरणार्थ दृष्टा- शोथहरो ज्वरहरः श्रमहर इति पञ्चकः कपायवर्गः न्तार्थम् । एतेनान्यान्यपि महाकपायाणि चातप्रशमनपित्तप्रश- दाप्रशमनः शीतग्रशमन उर्दप्रशमनोऽङ्गमर्दप्रश- मनादीन्येककार्यसंपादकान्येकंदव्यमयानि भवन्तीति सूच- , चरकसंहिता। [ सूत्रस्थानम् . यतीति । महतां चेति चकार उदाहरणार्थ चेयन बोद्धव्यः, ऐन्र्पभ्यतिरसर्यप्रोक्तापयस्याश्वगन्धास्थिरारो- तेनाल्पबुद्धीनां व्यवहारार्थ चेति समुशिनोति । एतयोत्तरन हिणीवलातिवला इति दशेमानि बल्यानि भ. स्फुटं भविष्यति । उत्तरत्र यद्वक्ष्यति-"महतां च कपायाणां वन्ति ॥ ७॥ लक्षणोदाहरणार्थ व्याख्याता भवन्ति" इति तत् "तद्यथे चन्दनतुङ्गपझकोशीरमधुकमंजिष्टासारिवापय- त्यादिग्रन्धस्यार्थ व्याकर्तुम् । किंवाऽन व्याख्याता इति पदं स्याशितालता इति दशेमानि वानि भवन्ति ॥८॥ संज्ञामात्रेण महाकपायकथने वर्तते तथा तत्र तु "व्या सारिवेक्षुमूलमधुकपिप्पलीद्राक्षाविदारीकैटर्यहं- ख्याता" इति पदं प्रतिजीवकादिद्रव्यकथने वर्तते, तेन न सपादीबृहतीकण्टकारिका इति दोमानि कण्ठ्यानि पौनस्वयम् । अवयवा एवाऽवयविकारतान्येव पञ्चाशन्महाक- ' भवन्ति ॥९॥ पायाणि दशावयवगुणितान्येकैकद्रव्यरूपाणि पत्रकपायशतानि आनानातकनिकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुव- भवन्तीवर्थः ॥ ५॥ लवदरदाडिममातुलुङ्गानीति दशेमानि हृद्यानि.भ- तद्यथा--जीवकर्पभको मेदा महामेदा काकोली ' वन्ति ॥ १० ॥ क्षीरकाकोली मुद्गमापपण्यौ जीवन्ती मधुकमिति इति चतुष्कः कपायवर्गः ॥ ७ ॥ दशेमानि जीवनीयानि भवन्ति ॥१॥ ऐन्द्री गोरक्षकर्कटी, म्हपभी शुकशिम्बा, अतिरसा शता- वरी, ऋष्यनोक्ता मापपर्णी, अतिवला पीतयला, वयस्येह क्षीरिणी राजक्षवक वला काकोली क्षीरका- कोली वाट्यायनी भद्रौदनी भारद्वाजी पयस्या क्षीरकाकोली विदारीकन्दो वा, शिता श्वेतदूर्वा लता श्याम- विदारीकन्दः क्षीरकाकोली वा, । तुंगः पुनागः, पयस्येह ऋयगन्धा इति दशेमानि धृहणीयानि भवन्ति ॥२॥ दुर्वा । सारिवा अनन्तमूलं, इक्षुमूलं मोरटो वा, विदारी मुस्तकुष्टहरिद्रादारहरिद्रावचातिविपाकटुरोहि- विदारीकन्दः, फैटर्य कट फलं हंसपादी बनामप्रतिद्धा । णीचिकचिरविल्वहमवत्य इति दशेमानि लेखनी- आमातकः आमाठकः, वृक्षाम्लं वृहदम्लम् ॥ ७ ॥ यानि भवन्ति ॥३॥ नागरचव्यचित्रकविडङ्गमूर्वागुडचीवचासुस्तपि- सुवहाकोरुबुकाग्निमुखीचित्राचित्रकचिरविल्वशं-प्पलीपाटलानीति दशेमानि तृप्तिमानि भवन्ति ११ हिनीशकुलादनीखर्णक्षीरिण्य इति दशेमानि भेद कुटजबिल्वचित्रकनागरातिविपाभयाधन्वयास- नीयानि भवन्ति ॥ ४॥ कदालहरिद्रावचाचव्यानीति दशेमानि अशीघ्नानि मधुकमधुपीपृश्निपयॆवष्ठकीसमडामोचरस- भवन्ति ॥ १२ ॥ धातकीलोध्रप्रियङ्गुकटफलानीति दशेमानि सन्धा- खदिराभयामलकहरिद्रारुष्करसप्तपर्णारग्वधकर- नीयानि भवन्ति ॥५॥ वीरविडजातीप्रवाला इति दशैमानि कुष्टमानि भवन्ति ॥१३॥ पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकङ्गवेराम्लवेत. समरिचाजमोदाभल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासा इति द- चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्वकुटजसर्पपम- शेमानि दीपनीयानि भवन्ति ॥ ६॥ धुकदारुहरिद्रामुस्तानीति दशेमानि कण्डूतानि भ- वन्ति ॥१४॥ इति पटकः कपायवर्गः॥ अक्षीवमरिचगण्डीरकेवुकविडङ्गनिर्गुण्डीकिणि- जीवनीयमादावुच्यते सर्वेषां जीवनहितस्यैवात्यर्थमभिप्रेत- हीश्वदंष्ट्रावृयपर्णिकाखुपर्णिका इति दशेमानि कि- त्वात् । मुद्गमापपर्ण्यन्तं सुगमम् । जीवन्ती खनामख्याता सुव- मिनानि भवन्ति ॥ १५॥ गवर्णाभा,मधुकं यष्टीमधुकम् । क्षीरिणी क्षीरलता, राजक्षवकः हरिद्रामलिष्ठासुवहासूक्ष्मैलापालिन्दीचन्दनकत- दुग्धिका, वाट्यायनी श्वेतवला, भद्रौदनी पीतथला, भारद्वाजी कशिरीपसिन्धुवारन्लेष्मातका इति दशेमानि विष- वनकापासी, पयस्या विदारीकन्दः, ऋष्यगन्धा ऋष्यजाश- नानि भवन्ति ॥ १६ ॥ लकः । कटुका - कटुरोहिणी, चिरविल्वः करंजः, हैमवती इति षट्का कपायवर्गः ॥ ८॥ श्वेतवचा । सुवहा त्रिवृत, अग्निमुखी । लालिया इति तृप्तिमो व्यक्तः । धन्वयासो दुरालभा, । अरुष्करो ख्याता, चित्रा दन्ती, शहिनी श्वेतवुहा, शकुलादनी कटु- भल्लातकः । नलदं मांसी, कृतमालः सुवर्णहलिः, नक्तमाल: रोहिणी, वर्णक्षीरिणी अंगुष्टप्रभा । अम्बष्टकी अकर्ण- करनः । अक्षीवोऽब्दकः शोभाजनो वा, गण्डीरः शमठशाकं, विद्धा, समझा वराहक्रान्ता, कटफलं खनामप्रसिद्धं, सन्धा- निर्गुडी सिन्धुवारः, किणिही कटभी, आखुपणी भूपिकपणी, नीयः संग्रहणः, सामान्येन पुरीपस्य संग्रहणस्तु भिन्नमलमात्र- वृपपणां च तद्भेदः पंजिपत्रिकेति ख्याता 1. सुवहाँ राना संग्रहणः । शझवेरः शुण्ठी, हिङ्गानिासो हिल ॥६॥ .. हाफरमाली वा, पालिन्दी श्यामलता, श्लेश्मातको बहुवारः ॥८॥ अध्यायः ४] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। वीरणशालिपष्टिकटुवालिकादर्भकुशकाशगुन्द्रे- | शणपुष्पी घण्टारवा सदापुष्पी अर्कः प्रत्यकपुष्पी अपामार्गः । स्कटकतृणमूलानीति दशेमानि स्तन्यजननानि भ. बद्रीत्रयम् । व्यक्तम् । व्यक्तम् । क्षवकच्छिक्काकारकः, वन्ति ॥१७॥ श्वेताऽपराजिता, महाश्वेता तद्भेदः कटभी वा ॥१०॥ पाठामहौषधसुरदारुमुस्तमूर्वागुड्चीवरसकफल जम्ब्याम्रपल्लवमातुलुङ्गाम्लवदरदाडिमयवष्टि- किराततिक्तककटुरोहिणीसारिवा नेति दर्शमानि कोशीरमृल्लाजा इति दशेमानि छर्दिनिग्रहणानि स्तन्यशोधनानि भवन्ति ॥ १८ ॥ भवन्ति ॥ २८॥ जीवकर्पभककाकोलीक्षीरकाकोलीमुद्गमापपर्णी नागरधन्वयवासकमुस्तपर्पटकचन्दनकिरातति- मेदावृद्धरुहाजटिलाकुलिङ्गा इति देशेमानि शुक्र- क्तकगुडूचीहीवेरधान्यकपटोलानीति दशेमानि तु- जननानि भवन्ति ॥१९॥ ष्णानिग्रहणानि भवन्ति ॥ २९ ॥ कुप्रैलचालुककटफलसमुद्रफेणकम्बनिर्यासेक्षु- शटीपुष्करमूलबदरवीजकण्टकारिकावृहतीवृक्ष- काण्डेविक्षुरकवसुकोशीराणीति दशेमानि शुक्र- रुहाभयापिप्पलीदुरालभाकुलीरभंग्य इति दशेमा- शोधनानि भवन्ति ॥ २०॥ निहिकानिग्रहणानि भवन्ति ॥ ३०॥ इति चतुष्कः कपायवर्गः ॥९॥ प्रियंग्वनन्ताम्रास्थिकहङ्गलोध्रमोचरससमाधा. "इक्षुवालिका खागारिका, दर्भ उलयातृणं, गुन्द्रा गुलंच । स्तन्यशोधनो व्यक्तः । वृद्धरुहा शतावरी, वृक्षरुहापाठपक्षे ग्रहणानि भवन्ति ॥ ३१ ॥ तकीपुप्पपझापाकेशराणीति दशेमानि पुरीपसं- वन्दासः, जटिला उच्चटः, कुलिंगो उचटमेदः । कदम्बो बहु- फलः, इक्षुरकः कोकिलाक्षः, वसुको वसुहटकः, अत्र जत- भृष्टमृत्पयस्योत्पलतिलकणा इति दशेमानि पुरी- जम्बुशल्लकीत्वाच्छुरामधूकशाल्मलीधीवेष्टक- कर्णपठित एलवालक कटफलस्थाने ॥९॥ पविरजनीयानि भवन्ति ॥ ३२॥ मृद्धीकामधुकमधुपर्णीमेदाविकारीकाकोलीक्षीर- काकोलीजीवकजीवन्तीशालपर्ण्य इति दशेमानि- मन्तकसोमवल्का इति दशेमानि मूत्रसंग्रहणी- जम्बानप्लक्षवटकपीतनोडुम्वराश्वत्थभल्लातका- स्नेहोपगानि भवन्ति ॥२१॥ यानि भवन्ति ॥ ३३॥ शोभाञ्जनकरण्डार्कवृश्चीरपुनर्नवायवतिलकुल- पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतप- स्थमापवद्राणीति दशेमानि स्वेदोपगानि भवन्ति त्रमधूकप्रियङ्गुधातकीपुप्पाणीति दशेमानि मूत्रविर- ॥२२॥ जनीयानि भवन्ति ॥ ३४ ॥ मधुमधुककोविदारकर्बुदारनीपविदुलविम्वीश- णपुप्पीसदापुप्पीप्रत्यक्पुप्प्य इति दशेमानि वम- इति त्रिकः कषायवर्गः॥११॥ नोपगानि भवन्ति ॥ २३॥ व्यक्तम् । व्यक्तम् । व्यताम् । अनन्तोऽनन्तमूल, कटुंगः द्राक्षाकाश्मर्यपरूषकाभयामलकविभीतककुवल- | श्योनाकः, मोचरसः शाल्मलीविष्टः, पद्मा ब्राह्मणयष्टिका । चदरकर्कन्दपीलूनीति दशेमानि विरेचनोपगानि शल्लकी खनामप्रसिद्धा, कच्छुरा शुकशिम्वा, शाल्मली शिम- भवन्ति ॥ २४॥ लीआग, श्रीवेष्टको नवनीतखोटी । कपीतनो गन्धमुंडः, त्रिवृद्विल्वपिप्पलीकुष्ठसर्पपवचावत्तकफलश-. अश्मन्तकोऽम्ललोटः, सोमवल्कः खदिरः । पद्मभेदाश्चवारः, तपुष्पामधुकमदनफलानीति दशेमानि आस्थापनो- | सौगन्धिकः शुन्धी ॥ ११ ॥ पगानि भवन्ति ॥२५॥ वृक्षानीश्वदंष्ट्रावसुकवशिरपाषाणभेददर्भकुश- रामासुरदारविल्वमदनशतपुष्पावृश्चीरपुनर्नवा- | काशगुन्द्रेत्कटमूलानीति दशेमानि मूत्रविरेचनी श्वदंष्ट्राग्निमन्थस्योनाका इति दशेमानि अनुवास- यानि भवन्ति ॥ ३५॥ नोपगानि भवन्ति ॥ २६ ॥ द्राक्षाभयामलकपिप्पलीदुरालभाझीकण्टका- ज्योतिष्मतीक्षवकमरिचपिप्पलीविडङ्गशिग्रुसर्ष- रिकावृश्चीरपुनर्नवातामलक्य इति दशेमानि कास- पापामार्गतण्डुलश्वेतामहाश्वेता इति दशेमानि शि- हराणि भवन्ति ॥ ३६ ॥ रोविरेचनोपगानि भवन्ति ॥ २७ ॥ शठीपुष्करमूलाम्लवेतसैलाहिंग्वगुरुसुरसाता- इति सप्तकः कपायवर्गः ॥१०॥ मलकीजीवन्तीचण्डा इति दशेमानि श्वासहराणि स्नेहोपगो व्यक्तः । वृश्चीरः श्वेतपुनर्नवा, 1 कोविदारः भवन्ति ॥ ३७॥ खनामप्रसिद्धः कर्बुदारः श्वेतकाञ्चनः, विदुलो हिजला, पाटलानिमन्थस्योनाकबिल्वंकाश्मार्यकण्टकारि३२ चरकसंहिता। [ सूत्रस्थानम् Sar- फावृहतीशालपर्णीपृश्निपाँगोक्षुरका इति दशेमा ऐन्द्रीब्रहरीशतवीर्यासहावीर्याऽमोबाऽव्यथाशि- निश्वयथुहराणि भवन्ति ॥ ३८॥ वारिष्टा वाट्यपुष्पीविप्वक्सेनकान्ता इति दशेमानि शारिवाशर्करापाठामञ्जिष्ठान्द्राक्षापीलुपरूपकाभ-प्रजास्थापनानि भवन्ति ॥ १९॥ यामलकविभीतकानीति दशेमानि ज्वरहराणि भ अमृताभयाधात्रीमुक्ताश्वेताजीचन्त्यतिरसामण्डू- वन्ति ॥ ३९॥ कपर्णीस्थिरापुनर्नवा इति दशेमानि चयःस्थापनानि द्राक्षाखर्जूरपियालबदरदाडिमफल्गुपरुपकेक्षुय- भवन्ति ॥ ५० ॥ वपटिका इति दशेमानि श्रमहराणि भवन्ति ॥४०॥ इति पंचककपायसर्गः ॥१४॥ इति पञ्चकः कपायवर्गः ॥१२॥ रुधिरं कुंकुमम् । जुलो वेतसः । कैटय पर्वतनियः, वृक्षादनी वन्दाको विदारिकन्दो वा, वशिरः सूर्यावर्तः । वयःस्था ब्राहगी, गोलोमी भूतकेशः, पलंकपा गुग्गुलः जटा- तामलकी भूम्यामलकी । चंडा चोरहुली । व्यक्तः । व्यतः । मांसी वा । शतवीर्यासहस्रवीर्य दुर्वे, अमोघा पाटलाऽऽम- फ़ल्गुः काष्ठोडुबरकः ॥ १२ ।। लकी या लक्ष्मणा वा, अव्यथा कदली गुड्ची या हरीतकी लाजाचन्दनकाश्मर्यफलमधूकशर्करानीलोत्पलो- वा, अरिष्टा कटुरोहिणी, विश्वक्सेनकान्ता प्रियंगुः । भुत्ता शीरशारिवागुडूचीहीवेराणीति दशेमानि दाहप्रश- | राना, श्वेतास्थाने श्रेयसीति केचित् , सा राना भेदः॥ १४ ॥ मनानि भवन्ति ॥ ४१ ॥ इति पंचकपायशतान्यभिसमस्य पंचाशन्सहाक- तगरागुरुधान्यकङ्गचेरभूतीकवचाकण्टकार्य- पायाः महतां च कपायाणां लक्षणोदाहरणार्थे व्या- ग्निमन्थस्योनाकपिप्पल्य इति दशेमानि शीतप्रश- ख्याता भवन्ति ॥ १५ ॥ मनानि भवन्ति ॥ ४२ ॥ सम्प्रत्येतान्येव जीवकादीन्युफानि प्रत्येकद्रव्यगणनया च तिन्दुकपियालवदरखदिरकदरसप्तपर्णाश्यकर्णा- पंचकपायशतानिस्युः दशकगणनया च पंचाशन्महाकपायाः र्जुनासनारिमेदा इति दशेमान्युदर्दप्रशमनानि भ- | Zझग्राहिकयोक्ता भवन्तीति दर्शयमुपसंहरति इतीत्यादि । वन्ति ॥४३॥ अभिसमस्येति दशकसंख्ययकवर्गीकृल्या लक्षणस्योदाहरणं लक्ष- विदारीगन्धापृश्निपीवृहतीकण्टकारिकैरण्ड- णोदाहरणं पूर्व जीवनीयादि संज्ञालक्षणमभिप्रेयोक्तम् । लक्षणो- काकोलीचन्दनोशीरैलामधूकानीति दशेमान्यङ्गमर्द- दाहरणार्थमिति संप्रति जीवकर्षभकादीनि, लक्षणम् । जीवकादि- प्रशमनानि भवन्ति ॥४॥ भिर्दशभिलक्ष्यते ज्ञायते जीवनीयादिमहाकपायः । सहतां पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकलंगवेरमरिचा- | चेति चकारः पंचकपायशतानां च लक्षणस्योदाहरणार्थमिति जमोदाजगन्धाजाजीगण्डीराणीति दशेमानि शूलप्र- समुचिनोति । तत्र जीवकादयः प्रत्येक पंचकपायशतानामे- मनानि भवन्ति ॥४५॥ कैकद्रव्यरूपाणां लक्षणखरूपा भवन्तीति । यदि वा लक्षणा- इति पञ्चक कपायवर्गः ॥१३॥ र्थमुदाहरणार्थ चेति । तत्र मन्दबुद्धीनां लक्षणार्थ पंचकपायश- लाजादी जतूकर्णपाटात् गुडूचीस्थाने पनकः, यदि वा तपंचाशन्महाकपायज्ञानार्थमित्यर्थः । बुद्धिमतां तूदाहरणार्थ 'अर्कागुरुगुचीनां तिक्तानां चोष्ण्यमिष्यते” इति वचनाद्यद्य- दृष्टान्तार्थमतिसंक्षेपार्धमित्यर्थः ॥ १५ ॥ प्युष्णा गुडूची, तथापि तस्या दाहप्रशमकत्वं प्रभावाद्वोद्धव्यम् । नहि विस्तरस्य प्रमाणमस्ति नचाप्यतिसंक्षेपो- भूतीको यमानिका । तिन्दुकः केन्दुरिति प्रसिद्धः, कदरो | ऽल्पबुद्धीनां सामर्थ्यायोपकल्प्यते, तसादनतिसं- विट्खदिरः, अरिमेदः सदिरभेदः । व्यक्तः । अजगन्धा क्षेपणानतिविस्तरेणचोपदिष्टाः । एतावन्तो हलम- फोकान्दी ॥१३॥ ल्पबुद्धीनां व्यवहाराय, बुद्धिमतां च स्वालक्षण्यानु- मधुमधुकरुधिरमोचरसमृत्कपाललोध्रगैरिकप्रि- | मानयुक्तिकुशलानामनुक्तार्थज्ञानायेति। यंगुशर्करालाजा इति दशेमानि शोणितस्थापनानि एवं वादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भवन्ति ॥१६॥ नैतानि भगवन् ! पंचकपायशतानि पूर्यन्ते तानि शालकट्फलकदयपद्मकतुम्बमोचरसशिरीपवंजु- | तानि ह्येवांगान्युपप्लवते तेषु तेषु महाकषायेष्विति। लैलवालुकाशोका इति दशेमानि वेदनास्थापनानि . तमुवाच भगवानात्रेयः-नैतदेवं बुद्धिमता द्रष्ट- भवन्ति ॥४७॥ व्यमग्निवेश । एकोऽपि ह्यनेकां संज्ञां लभते कार्या- हिंगुकैटर्यारिमेदावचाचोरकवयस्थागोलोमीज- |न्तराणि कुर्वन् तद्यथा पुरुषो बहूनां कर्मणां करणे टिलापलंकपाशोकरोहिण्य इति दशेमानि संज्ञा- | समर्थो भवति स यद्यत्कर्म करोति तस्य तस्य स्थापनानि भवन्ति ॥४८॥ कर्मणः कर्तृकरणकार्य संप्रयुक्तं तत्तद्गौणं नामविअध्यायः ४ चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। शेपंप्राप्नोति तद्वदौपधद्रव्यमपिद्रष्टव्यम्। यदि चैक- कार्यकरणसमर्थानि भवन्ति तथैकमेघ द्रव्यमनेकजीवनीयादि- मेव किंचिद्रव्यमासादयामः तथागुणयुक्तं यत्सर्व- कार्यकरणसमर्थमस्ति । तत्रैकमेव द्रव्यं बहुकार्यकर्तृ शिष्येभ्य कर्मणां करणे समर्थ स्यात्, कस्ततोऽन्यदिच्छेदु । उपदेष्टुं उपधारयितुंच युज्यतेऽल्पप्रयत्नबोध्यत्लादल्पनयत्नधा- पधारयितुमुपदेष्टुं वा शिष्येभ्य इति ॥ १६ ॥ र्यलाच । न बहून्येककार्यनियत्तानि बहुप्रयासोपपाद्यवाद् बहु- .. ननु कपायद्रव्याणि थावन्ति सन्ति तावन्ति वाऽभिधी- प्रयासवोध्यलाद बहुप्रयासधार्यत्वाच । कार्यच जीवनवृंहणाधु- यन्तां दृष्टान्तार्थ द्वित्रीणि वा । तत् किमर्थमयं नातिविस्तरो भयोरपि पक्षयोरविशिष्टमिति वाक्यार्थः । तथा गुणयुक्तमनेक- नातिसंक्षेपः इत्यत्राह-नहीत्यादि । न हि विन्तरस्य प्रमा- जीवनीयादिकार्यसमर्थम् । तथागुणयुक्तलमेव विवृणोति- णमस्ति इयत्तापरिच्छेदोऽस्ति, न तेन विस्तरोऽभिधीयत | यत्सर्वकर्मणां जीचनीयादीनां करणे समर्थ स्यात, ततो बहु- इत्यर्थः । अतिसंक्षेपोऽपि द्वित्रिलक्षणाभिधानरूपो नाल्पबुद्धी- कार्यकारकादेकरमादन्यद्वहु प्रतिनियतकर्मकारक क इच्छेत् । नागनुमानाकुशलानां सामर्थ्याय चिकित्साव्यवहारायोपक- न कोऽपीच्छेदित्यर्थः । उपधारयितुमावतेनेन स्मृसारूढं ल्पते । एतावन्तो यथोक्ताः । अलं समर्थाः । व्यवहारायेति कर्तुम् । कस्तत इलस्यादौ तत इत्यध्याहार्यम् ॥ १६ ॥ चिकित्साव्यवहाराय । खलक्षणस्य भावः खालक्षण्यं, तेनानु- तंत्र श्लोकाः। मानं तत्र कुशला अभिज्ञा इत्यर्थः । बुद्धिमन्तो हि, जीवका- दयो हि स्निग्धशीतमधुरवृष्यादिगुणयुक्ताः सन्तो जीवनं कुर्व- यतो यावन्ति येव्यैर्विरेचनशतानि पट् । न्तीति भूयोदर्शनादुपधार्य तद्गुणयुक्तेऽन्यत्रापि द्राक्षापयोपिदा- उक्तानि संग्रहेणेह तथैवैपां पडाश्रयाः॥ १७ ॥ यादौ तजातीयत्वेन जीवनान्यनुमिमते । तथा जीवकादी- रसा लवणवाश्च कपाय इति संशिताः। नामेकजीवनकार्यकर्तृत्वेन महाकपायत्वं, तद्वत्पाठासमझा- तस्मात्पञ्चविधा योनिः कपायाणामुदाहृता ॥ १८॥ दिप्रभृतीनामप्यतीसारहराणामतीसारहरमहाकपायत्वम् । तथा कल्पनमप्येपामुक्तं पञ्चविधं पुनः । अनुमानेन कृत्समेव कपायं प्रतिपद्यन्त इति भावः । महतां च कपायाणां पञ्चाशत्परिकीर्तिताः ॥१९॥ पूर्वपक्षमुत्थापयति-एवमित्यादि । तानि तानीति जीव- | पञ्च चापि कपायाणां शतान्युक्तानि भागशः। कक्षीरकाकोलीप्रभृतीनि, तेयु तेषु जीवनीयवृहणीयशुक्रजनना- लक्षणार्थ प्रमाणं हि विस्तरस्य न विद्यते ॥ २० ॥ दिपु, उपश्चन्ते पुनःपुनस्तान्येव पठबन्ते, एकं द्रव्यमनेकेषु न चालमतिसंक्षेपः सामर्थ्यायोपकल्पते । पट्यमानमेकमेवः ततश्च न संख्या पूर्यत इति पूर्वपक्षं सिद्धा- | अल्पबुद्धरयं तस्मान्नातिसंक्षेपविस्तरः ॥ २१ ॥ न्तयति नैतदेवमिलादि । एकस्पानेकत्वेनाभिधाने दृष्टा-- मन्दानां व्यवहाराय युधानां बुद्धिवृद्धये । न्तमाह-यथेत्यादि । एकः पुरुपः कर्मणां व्यापाराणां पञ्चाशत्को ह्ययं वर्गः कपायाणामुदाहृतः॥ २२ ॥ ओदनपचनकुंभकरणखनित्रकरणभूमिखननानां करणे समर्थों तेषां कर्मसु वाह्येपु योगमाभ्यन्तरेषु च । भवति, य इत्याध्याहार्य, स इत्युक्तगुणं पुरुपं प्रत्लवमृषति, संयोगं च प्रयोगं च यो वेद स भिषग्वरः ॥ २३ ॥ 'यद्यत् कर्मेति ओदनपाकादिग्रहः, यद्यत् कर्म करोति तस्य तस्य इत्यग्निवेशकृततत्रे चरक-प्रतिसंस्कृते पडविरेचन- कर्मणः कर्तृसंप्रयुक्तं पाचक इति, करणसमप्रयुक्त खानित्रिक शताश्रितीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः । इति, कार्यसंप्रयुक्तं कुंभकार इति नामविशेषम् । गुणयोगप्रवृत्तं अध्यायार्थसंग्रहमाह--यत इति । यतो मदनफलादेः । गौणम् । गुणयोगश्च पाचक इत्यत्र पचिक्रियायां कर्तृत्व, यावन्ति त्रयस्त्रिंशद्योगशतमित्यादीनि । यैव्यैर्विरेचनशतानि खानित्रिक इत्यत्र खनित्रकरणयुक्त खनन प्रति कर्तृत्वं कुंभ- पडिति तैरेव मदनफलादिभिर्मिलितैः । यदुक्तमिति विरेचनश- कार इसत्र कार्यकुंशोपहितं कर्तृलमित्येभिलिमिर्गुणैरभिन्नो तानि पडिति । लक्षणार्थमित्यादिग्रन्थोऽनतिसंक्षेपविस्तरेणोका- भिन्नोऽप्यभिधीयते व्यवहियते चेति भावः । तद्वत्तन पुरुष- पञ्चाशन्महाकषायोपपत्तिसंग्राहकः । अलमतिसमर्थः । अ- वदौषधद्रव्यमपि, एकमपि क्षीरकाकोलीद्रव्यं जीवनवृंहणशु- | ल्पबुद्धेरयमिति पदमतिसंक्षेप इलनेन संवध्यते, यद्यपि चेहा- 'क्रजननलक्षणनानागुणयोगान्नानाजीवनीयादिशब्देनाभिधीयते तिसंक्षेपो नास्ति तथापि चुद्धिस्थिरीकृतः प्रत्यवमृश्यते । पञ्चा- व्यवहियते चेत्यर्थः। शत्कोहयमित्यत्रायमिति पदं दुर्घटमेव । याह्येषु प्रलेपादिषु । - अथ किमर्थं पुनरेकमेव द्रव्यं बहुजीवनीयादिगुणयोगात् आभ्यन्तरेषु वमनादिषु । संयोग द्रव्याणामुचित्तं मेलनम् । तत्र तन पठ्यते सन्ति तावहूनि द्रव्याण्येकैकजीवनीया- प्रयोग कालप्रकृत्यपेक्षया योजना ॥ १५-२३ ॥ दिगुणानि खरूपतो भिन्नानि, तान्येच पृथक्करमान्न पत्यन्त इलाह । यदि चैकमेव द्रव्यमासादयामस्तथा गुणयुक्त, यत्स- इति षड्विरेचनशताश्रितीयश्चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः । वैकर्मणां करणे समर्थ स्यात् , कस्ततोऽन्यदिच्छेदुपदेष्टुमुफ्धार- इति भेषजचतुष्कः ॥ यितुं था शिष्येभ्य इति । यत्र बहुद्रव्याण्येकैकजीयनीयादि- ! ३४ चरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् पञ्चमोऽध्यायः। यावत्परिमाणम् । हिशब्दो हेती। अस्येति भोक्तुः। अशनं चतु- विधमपि भोज्यम् । अशितं भुक्तं । प्रकृति वातादीनां रसादीनां च अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः॥१॥ साम्यावस्थाम् । अनुपहत्य विकारमकृत्वेत्यर्थः । यथाकाल- इति ह स्माह भगवानात्रेयः॥२॥ मिति निशाशेपे। तावदिति पूर्वप्रमाणावच्छिन्नमशनं प्रत्ययम- मात्राशी स्यादाहारमात्रा पुनरग्निवलापेक्षिणी १ शति। द्वितीयम् "अस्य" इति ग्रहणमन्यत्र प्रतिषेधार्थम् । लेन द्वितीयमिह शास्त्र प्रयोजनं अदातुरव्याधिहरणं खस्थखा- यस्यैव यावती मात्रा निर्विकारा, तस्यैव सा मन्तव्या, ना- स्थ्यरक्षणंच । यदाह “खस्थातुरपरायणम्” इति । तेनोत्प-न्येपाम्। प्रतिपुरुषमग्निबलस्य भिन्नखात् । यद्यपि चैकस्मिन्नपि नव्याधिप्रतीकारद्वाराऽऽतुररक्षणं भेपजचतुष्कमभिधाय खस्थ- पुरुषे कालादिभेदेनाग्निवलभेदो भवति, तथाप्येकपुरुष एक- चतुष्कोऽभिधातव्यः । तत्रापि स्वास्थ्यपरिपालनहेतुपु मात्रा- मात्रामवधार्य कियन्तमपि कालं तयैव मात्रया अमिवलभेद- वदनं प्रधानम् । यदाह “प्राणिनां पुनर्मूलमाहारो बलवीज- | हेलभावे सति व्यवहारो भवत्येव । मात्राप्रमाणं मात्रेयत्ता, सांच" । तह "मात्रावदन्नं विधीयते” इत्यादी मात्राशि- | मात्राप्रमाणशब्देन चेह मानाप्रमाणयदिति बोद्धव्यम् । अ- तीय एवाभिधीयते । मात्राशितमधिकृत्य कृतोऽध्यायो मात्रा- न्यथा, तावच्छब्देनावच्छिन्नाशनवाचिना मात्राप्रमाणशब्दस्य शितीयः । यद्यपि "मात्राशी" इति पदमनुश्रूयते तथापि गुणवाचिनः सामानाधिकरण्यं न स्यात् । ननु प्रकृतिमनु- "मात्राशितीयः" इति संप्रणयने कटोचारणभयादर्थपरपर्याय- | पहत्येति न कर्तव्यं विशेषणं, नह्याहारो यो यथाकालं शब्देनेय संज्ञा कृता । यथा “न घेगान्धारणीया' इत्यादिका जरां याति स मात्रादोपाद्विकारं करोति । करोति तु ' द्रव्यम्व- संज्ञा । मानां मात्रावदन्नमशितुं भोक्तुं शीलं यस्यासी मा- भावसंस्कारादिदोपात् । यथा मन्दकलकुचादयो यथा- त्राशी । यदि वा मानयाऽशितुं शीलं यस्य स तथोक्तः । कालं जरां गच्छन्तोऽपि दोपजनका भवन्त्येव । न तह मात्राऽनपायिपरिमाणम् । अशिरयमिहाविशेपेण खाद्यप्रा- तावतापि तत्र मात्रा दुष्यति, यथा वक्ष्यति त्रिवि- श्यलेह्यपेयानामभ्यवहारे वर्तते । तेन “मात्राशी स्या"दित्युक्तं धकुक्षीये "न च केवलं मात्रावत्त्वादेवाहारफलसौष्टवम- खाद्यलेयपेयानां मानाभ्यवहरणं नोक्तमिति यचोच्यते, तनि- | वाप्तुं शक्यं, प्रकृयादीनामष्टानामाहारविधिविशेषायतनानां रस्तं स्यात् । दृष्टश्चायमशिः खाद्याद्यभ्यवहारे यथा-दशमू-भिन्नफलखादिति” । नैवं, द्विविधा हि मात्रा रसविमाने च- लहरीतक्यां “एकान्ततः प्राश्य ततश्च लेहाच्छक्तिनिहन्ति क्तव्या-सर्वग्रहरूपा परिग्रहरूपा च । तत्र समुदितस्याहा- श्वयधुं प्रबुद्धम्" । तथा “क्षीराशी तं प्रयोजयेदिति” इतश्चाव- रस्य परिमाणं सर्वग्रहः । मधुराम्लादीनामाहारावयवानां गन्तव्यं अशिरयं सर्वाभ्यवहारे वर्तते, येनैतद्विवरणं सामान्येनैव प्रत्येक मात्रया ग्रहणं परिग्रहः । तेन यत्राहारसमुदायपरि- कृतम् । आहारमात्रा पुनरिति न पुनरशितमात्रा पुनरिति । | माणं समुचितमेव गृह्यते, आहारावयवानां तु मधुरादीनां स्व- मात्रां व्याकरोति-आहारेत्यादि । अग्नेर्चलमुत्कृष्टं म- | भावहितानामप्ययथोक्तमानं स्यात् , तनाहारावयवमानावैप- ध्यमल्पं वाऽपेक्ष्योत्कृष्टा मध्याऽल्पा वा मात्रा स्यादित्यग्निव- म्यादातुवैपम्यं भवत्येव, अयथाकालं जरागमनं च स्यात् । लापेक्षिणी । पुनःशब्दो भेपजादिमानां व्यायाममानां च व्या- तदुक्तं प्रकृतिमनुपहत्येति विशेपणम् । अन्ये तु व्याख्यान- वर्तयितुम् । तेन न सर्वमानाऽग्निवलापेक्षिणी। यतो भेपज- | यन्ति "अस्य" इति, “अशनम्" इति, “अशितम्" इति च मात्रा व्याध्यातुरवलापेक्षिणी वक्तव्या, व्यायामस्य तु दोपक्ष- पदवयं प्रकरणादेव लभ्यते । तत्पुनः क्रियते विशेषप्रतिपा- याग्निबृद्ध्याधुत्पादश्रमाद्यनुत्पादापेक्षिणी व्यवस्थापयितव्या । | दनार्थम् । तेन “अस्य" इत्यनेन परीक्षको भोक्ताऽधिक्रियते । यदि वा पुनःशब्दः पौनःपुन्ये, तेनाहारमाना पुनः पुनरग्नि- | "अशनम्" इत्यनेन च प्रशस्तमशनं प्रकृतिकरणसंयोगदेश- वलमपेक्षत एतदुक्तं स्यात् । यत एकस्मिन् पुरुपे एकदा कालाविरुद्धमुच्यते । “अशितम्" इत्यनेन च यथाविधिभो- याऽमिवलेन व्यवस्थापिता मात्रा सा न सर्वकालं स्यात् । जनमुच्यते । तदेवं सर्वगुणसंपन्नआहारोमात्रावानुच्यते ॥२॥ यंत ऋतुभेदेन वयोभेदेन च तस्यैवाग्निः कदाचिद्विवृद्धो भवति, तत्र शालिपष्टिकमुगलांवकपिंजलैणशशसरभ- यथा--हेमन्ते यौवने च । कदाचिन्मन्दो. भवति यथा-शंवरादीन्याहारद्रव्याणि प्रकृतिलघून्यपि मात्रापे- धर्पासु वार्धक्ये च । तेनाग्निवलभेदान्मात्राप्येकरूपा न स्यात्, क्षीणि भवन्ति । तथा पिटेश्चक्षीरविकृतिमाषानूपौ. किंतु तत्कालभवमग्निवलमपेक्ष्य पुनः पुनर्मात्रापि · भिद्यत | दकपिशितादीन्याहारद्रव्याणि प्रकृतिगुरुण्यपि मा- इति ॥१॥ जामेवापेक्षन्ते ॥३॥ यावद्ध्यस्याशनमशितमनुपहत्य प्रकृतिं यथा मात्रालक्षणमुपदिश्य व्यवहारोपयोगिनं द्रव्यभेदेन मात्रा- कालं जरां गच्छति तावदस्य सानाप्रमाणं वेदि- भेदं दर्शयति-तत्र शालीत्यादि । अत्र लघुवर्ग एव प्रथम तव्यं भवति ॥२॥ पठ्यते पथ्यतमत्वात् । तत्राप्यादौ रक्तशालिराहारद्रव्यप्रा- अग्निवलापेक्षित्वमेव विवृणोति--यावद्धीत्यादि । यावदिति | धान्यात् । कपिजलो गौरतित्तिरिः । एणः कृष्णसारः । शरभो अध्याय: ५] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। । महाली हरिणः । शम्बरस्तद्विशेषः । अन्नपानविधी "शीतः न च नापेक्षते द्रव्यं, द्रव्यापेक्षया च त्रिभागसौ- निग्धोऽगुरुः खादुः" इति पष्टिकगुणकथने "अगुरुः” इत्य- हित्यमर्धसौहित्यं वा गुरूणामुपदृश्यते, लघूनामपि कारनश्लेपो द्रष्टव्यः । तेनेह पष्टिकस्य लधुलप्रतिपादनं न च नाति लौहित्यमग्नेयुक्तयर्थम् । मात्रावद्ध्यशनम- विरुध्यते । अपि समुच्चये, तेन, प्रकृतिलघूनि करणलघूनि च शितमनुपहत्य प्रकृति बलवर्णसुखायुपा योजयत्यु- लाजादीनि मात्रापेक्षीणि भवन्तीति लक्ष्यते । एवं प्रकृति-पयोक्तारमवश्यमिति ॥५॥ सुरुण्यत्रापि संस्कारगुरुशक्तपिंडादिग्रहणं वाच्यम् । आदिश- ब्दोऽत्र प्रकारवाची शालिपष्टिकादिगणाभावात् । विकृतिशब्दः ननु यद्यप्यग्निवलापेक्षिणी मात्रा, तत्कत्सादेकरूप एवाग्नौ पिटेभुवीरैः संवध्यते । क्षीरविकृतिः क्षीरकृता भक्ष्या, पिशि- लघूनां द्रव्याणां भूयसी मात्रा स्यात् ततत्रिभागोचिता अर्धा वेत्साहन चेत्यादि । द्रव्यमपेक्षत इत्यर्थः । निभागसौ- तमानूपौदकाभ्यां संवध्यते ॥३॥ हित्यं मनारगुरुभिः । एवं गुरु गौरवप्रकोपकर्पादन्यदपि क- न चैवमुक्ते द्रव्ये गुरुलाधवमकारणं मन्येत, लल्पनीयम् । लघूनामपि नातिसौहित्यमित्यत्र सौहित्यशब्दस्त- धूनि हि द्रव्याणि वाय्वग्निगुणवहुलानि भवन्ति, प्तिमात्रे वर्तते, तेन तृप्यतिकमेण न भोक्तव्यानि, एवं पृथ्वीसोसगुणवहुलानीतराणि । तस्मात्स्वगुणादपि हि तेपां मात्रातिकमो न स्यात् । अग्नेयुक्तिः स्वमानाव- लघून्यग्निसन्धुक्षणस्वभावान्यल्पदोपाणि चोच्या स्थितिः, तदर्धम् । ननु गुरूणां तावदतिमात्रोपयोगोऽग्निपरि- न्तेऽपि सौहित्योपयुक्तानि । गुरूणि पुनर्नाग्निस- पालनार्थ निषिध्यतां, येन गुरूण्वग्न्यसमानानि लघूनि पुन- न्धुक्षणस्वभावान्यसामान्यादतश्चातिमात्र दोपवन्ति रमिना समानानि तत्तेषां कथमतिमात्रोपयोगो वहिमान्धमा- सौहित्योपयुक्तान्यन्यत्र व्यायामाग्निबलात्, सैपा वहतीति । नूमः लघूनां द्रव्याणां सामान्यमभिभूयातिमात्र- भवत्यग्निवलापेक्षिपी मात्रा ॥४॥ खमेवाग्निमान्यं करोति । यथा चक्षुस्तैजस तेजःसहकृतं च ननु यदि लघु हितमपि सगुणकरणमेव, मात्रामपेक्षते। पश्नति, तदेव तेजोऽतियोगादुपहन्यते, तथा शत्रभश्मसं- गुरु चाहितमपि मात्रापरिगृहीतं हितमेव स्यात्तत् किं गौरव- भवम् , अदभयोगाच तीक्ष्णं संपद्यते, अश्मन्येव च मिथ्या लाघवोपदेशेनेत्याशंक्याह-न चैवमित्यादि । लघूनि यद्य- योगात्प्रतिहतं स्यात् , तदुक्तं शालाक्ये “यत्तेजो ज्यो प्याकाशवाय्वग्निगुणवहुलानि स्थुस्तथाप्याकाशस्यामिदीपनं प्रति दीप्तं शारीरं प्राणिनां च यत् । संयुक्त तेजसा तेजस्ता तथाविधसामर्थ्याभावात् वाय्वन्योस्त्वग्निदीपकलात् वावनि-पाणि पश्यति । तदेव चक्षुतान्येव ज्योतीष्यति तु पश्यतः । गुणचहुलानीत्युक्तम् । तस्मात्कारणालघूनि मात्रया तावदग्निं विकारं भजतेऽत्यर्थमथवापि विनश्यति । शस्त्रस्याऽश्मा यथा दीपयन्ति । स्वगुणादपि वाय्वग्निगुणवाहुल्यादग्निसन्धुक्षणख- योनिर्निशितं च तदश्मनि । तीक्ष्णं भवसतियोगात्तत्रैव, प्रति- भावानि स्युः । भानाव्यतिक्रमे, समानेऽपि लघुगुरुद्रव्ययोल- | हन्यते" । एवं तावमुत्पादिताऽग्निवलद्रव्यापेक्षिणी मात्रा, घुगुरुद्रव्यस्य विशेपं दर्शयति । अल्पदोपाणि चोंच्यन्तेऽपि मात्रान्वितं च भोज्यं भोक्तव्यमित्युक्तम् । मात्राशितत्वे को सौहिलोपयुक्तानि, सौहित्यं मात्राव्यतिक्रमेण तृप्तिः । गुरू- | गुण इलाह-मात्रावद्धीत्यादि । इहावश्यमिति नियमो वि- गीसादौ पुनःशब्दो व्यावृत्त्यर्थः । असामान्यादिति विरोगार्थे रोधिकारणान्तराभावे सति योद्धव्यः । यतः यद्यपि पूर्ववद- नञ् , तेनासामान्यादित्यग्निविरुद्धपृथ्वीतोयगुणवाहुल्यादित्यर्थः। शनाशितोपयोक्तृपदैः प्रशस्तभोजनादिवाचिभिः प्रकृतिकरणा- अन्यसामान्यादिति पाठपक्षेऽप्यन्यशब्दो विरुद्धवचन एव, दिगुणसंपन्नमन्नं लभ्यते,तथापि कालविपर्ययप्रज्ञापराधासात्म्य- तेन तथापि स एवार्थः । अतश्रेत्यादिना मात्राव्यतिकमे गुरौ शब्दरूपरसस्पर्शगन्धाः सन्येवाहारजन्यबलादिविरोधकाः । गरीयांसं दोपं दर्शयति । ननु दृश्यन्ते केचन भारिकादयः यदाह “सन्ति ह्याहारादन्या अपि रोगप्रकृतयः" इति । तेन पुरुषाः सौहित्योपयुक्तगुरुद्रव्याहारेऽपि निर्दोपाः, तकिमुच्य- मात्रापरिगृहीताः शुभा अपि प्रकृत्यादयः प्रायो बलादिहेतवो तेऽतिमानं दोपवन्तीत्याशझ्याहअन्यत्रेत्यादि । व्यायाम-भवन्तीति मात्रावदाहारस्तुत्यर्थम् “अवश्यम्” इति कृतम् । कृतमग्निवलं व्यायामाग्निबलम् । यद्यपि कालाहितवलोऽग्निर्मा- सुखयुक्तमायुः सुखायुः, यदि वा सुखं चायुश्चेति मन्तव्यं ख- त्राऽधिकगुरुद्रव्यक्षमो भवति, यदुक्तं "पत्ता भवति हेमन्ते रूपेणापि चायुर्मुग्यमिति प्राक् प्रतिपादितमेव ॥ ५ ॥ मात्राद्रव्यगुरुक्षमे" इति। तथापि व्यायामाहितवलो बहि- भवति चात्र। नितरां बलंवान् भवतीत्ययमेव प्रधानपरिग्रहादुक्तः । ये तु व्यायामादिति चाग्निबलादिति हेतुद्वयं वर्णयान्त, तेषामेवं गुरुपिष्टमयं तस्मात्तण्डलान् पृथुकानपि । सति व्यायामापेक्षिण्यशनमात्रा स्यादिति प्रकरणविरुद्धोऽर्थः न जातु भुक्तवान् खादेन्मात्रां खादेहुभुक्षितः॥६॥ स्यात् । प्रतिज्ञातमर्थ न्यायसंपादितमुपसंहरति सैपेत्यादि । भवति चात्रेति । तत्रकारस्य समयोऽयं, यत् पूर्वव्या- सेत्सग्निवलापेक्षिणी प्रतिज्ञाता मात्रा, एपेति न्यायेनाम्न्यपेक्ष- स्यातार्थसंग्रहार्थ यदा श्लोकेन बहुमारभते तदा "भवति त्वेन निर्वाहिता ॥४॥ यात्र" इति करोति- पिष्टमयं पिष्टविकारः । तस्मादिति गु- -३६ चरकसंहिता। [ सूत्रस्थानम् रुत्वात् । पृथुकाश्चिपिटा इति लोकप्रसिद्धाः । न जातु कदा- नितदोपहरणं, यथा वक्ष्यति, "माधवप्रथमे मागि नभस्यन- चित् मात्रां सादेदित्यनपाथिपरिमाणवन्तं खादेत् ॥ ६॥ थमे पुनः । सहस्यप्रथने चैव चाहयेद्दोपसंचयम्" 1 तथा चलूरं शुष्कशाकानि शालूकानि बिसानि च । हेवन्तरनिरपेक्षात्पच्यमानचक्षुःश्लेप्सहरणार्थमञ्जनम् । एव- नाभ्यसेद्गौरवान्मांसं कृशं नैवोपयोजयेत् ॥ ७ ॥ मादि ॥१०॥ कूर्चिकांश्च किलाटांश्च शोकरं गव्यसाहिपे । अत ऊर्व शरीरस्य कार्यमभ्यञ्जनादिकम् । मत्स्यान् दधि च मापांश्च यवकांश्च न शीलयेत् ॥८॥ स्वस्थवृत्तिमभिप्रेत्य गुणतः संप्रवक्ष्यते ॥ ११ ॥ वाटूर शुष्कमांसं, नाभ्यसेन्न निरन्तरमुपयुंज्यात् । अन अत ऊमिलादि । अतः खास्थ्यानुवृत्तिकारणकथनादुर भ्यासहेतुमाह-गौरवादिति । मांसं कृशमपुष्टं रोगादुपरत-र्च, कार्यमवश्यं कार्य खस्थवृत्तिमभिप्रेय, वस्थवृत्तानुष्ठानेऽ- मृगादिसंभवमित्यर्थः । एतचाप्यवृप्यतादेव निपिखं, न क्ष्यअनाद्यवयं कार्यमित्यर्थः । अशनशब्दोऽभ्यजनेऽपि वर्तते, गौरवादिति ध्रुवते । कूर्चीकः क्षीरेण समं दधि तकं वा पक्क- तदर्थमक्ष्यअनमित्युक्तम् । असनमेवादाबुपहितं प्रधानावयव- किलाटः । कूर्चीकपिण्डो नष्टक्षीरस्य घनो भाग इत्यन्ये । चक्षुःपरिपालकलात् । उक्तंच "चक्षुः प्रधानं सर्वेषामिन्द्रि- शौकरमिति शूकरमासं, शुकरसाहचर्याद्रव्यमाहिपे अपि मांसे याणां विदुर्युधाः। घननीहारयुक्तानां ज्योतिपामिव भास्करः"। एव बोद्धव्ये । यवकः शुकधान्यविशेषः । वक्ष्यति हि “यवकः । यदि या स्वस्थवृत्तमधिकृत्य यदशनादि, तदुच्यते । रोगेपु तु शूकधान्यानामपथ्यतमत्वेनाप्रकटतमो भवति" इति ॥७॥८॥ यदजनादि, तत्तचिकित्सासु वकव्यम् । यद्यपि चैतदानादि- पष्टिकान् शालिमुगांश्च सैन्धवामलके यवान् । रोगहरमपि वक्तव्यं, तथापि प्रायः स्वस्थवृत्तमतमेतदिति ख- आन्तरीक्षं पयः सर्पिोगलं मधु चाभ्यसेत् ॥९॥ स्थवृत्तमभिप्रेत्येत्युक्तम् ॥ ११ ॥ अभ्यस्यान्दर्शयति-पष्टिकानित्यादि । इह पटिरादौ प सौवीरमानं नित्यं हितमक्ष्णोः प्रयोजयेत् । 'व्यते रक्तशालिकमनु प्रधानलस्यापनार्थम् । आन्तरीक्षमिति पञ्चरात्रेऽटराने वा सावणार्थे रसाञ्जनम् ॥ १२ ॥ 'आन्तरीक्षं पानीयम् । पयः क्षीरं जाशलमिति जागलदेशभवं सौवीरेत्यादि-सुवीरानदीभवं सौवीरं, नित्यं प्रलहम्, मृगादिमांसम् । इह सैन्धवाभ्यासोऽनसंस्कारत्वेन मात्र- अोरिति द्विवचनमक्षिगोलकद्वयेऽप्ययनविधानार्थम् । पञ्च- याऽभिप्रेतः । तेन, "त्रीणि द्रव्याणि नात्युपयुंजीत पिप्पल्यो रात्राटरानग्रहणं दूरान्तरकाले नियमदर्शनार्थम् । तेन दोप- लवणं क्षारः” इति यद्वक्ष्यति तेन समं विरोधो न भवति तत्र कालमपेक्ष्यार्वाध्यध्ये ऊर्ध्व च कर्तव्यं त्रावणमअनमिति भ- लवणातियोगस्य प्रतिपिद्धखात् ॥६॥ वति ॥ १२॥ तञ्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते । चक्षुस्तेजोमयं तस्य विशेपाच्छेपमतो भयम् । अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत् ॥१०॥ दिवा तन्न प्रयोक्तव्यं नेत्रयोस्तीक्ष्णमञ्जनम् ॥१३॥ मात्राशीत्यादिना खास्थ्यपरिपालनोपाय उच्यते । अतिवहु विरेकदुर्बलाइटिरादित्यं प्राप्य सीदति । च खस्थपरिपालनं तन्ने वक्तव्यं, तचेहाभिधीयमानं ग्रन्धा- रचभावहति, अनभिधीयमानं च ग्रन्थस्य न्यूनतामापादयति । तस्मात्स्याव्यं निशायां तु ध्रुवमानमिप्यते ।। अतस्तत्सूत्रमात्रेणोद्देष्टुमाह-तच्चेत्यादि । सुष्छु निर्विकारत्वे- ततः श्लेपमहरं कर्म हितं दृष्टेः प्रसादनम् ॥ १४ ॥ नावतिष्ठत इति खस्थस्तस्य भावः खास्थ्यमुद्वेजकधातुवैपम्य सावणाजनप्रकरणोपपत्तिमाह-चक्षुरित्यादि । चक्षुरिन्द्रि- विरहितधातुसाम्यमित्यर्थः । तच खास्थ्यमुभयथा परिपा- | यस्य तैजसस्य श्लेष्मत आप्यात्तैजसविरुद्धत्वेन हेतुना विशेपा- ल्यते विशुद्धाहाराचाराभ्यां सदा क्षीयमाणशरीरपोपणेन प्र- | दिति वातपित्तभयादधिकत्वेन भयं भवति । श्लेष्मजये च त्यवायहेतुपरिहारेण च । यथा दीपपरिपालनं सोहवर्तिदा- सावणं प्रधानं तस्मात्त्राव्यमित्यर्थः । सावणाञ्जनकालं नियम- नात् पोषणेन क्रियते तथा शलभवातादिनिर्वापकहेतुपरिहा- यति--निशायामित्यादि । ध्रुवमवश्यं निशायामेव अजनं रेण च । शरीरप्रत्यवायहेतुश्च द्विविधः बुद्धिदोपाद्विषमशरी- प्रत्यासनलात्स्रावणाशनम् । जतूकर्णेनापि सावणरसाअनं रन्यासादिर्वातादिकारकः । दुष्परिहरच कालविशेषः स्वभावा- निशायामेव विहितं, यदुक्तं "सप्ताहादसाधनं नक्तमिति । दिह हेमन्तादिः कफचयादिकारकः । तच्छोकपूर्वार्धन खा- | शालाक्येऽप्युक्तं "विरेकदुर्वला दृष्टिरादित्यं प्राप्य सीदति । स्थ्यपोपकहेतुमाह् । उत्तरार्धन तु अजातानामित्यादिना स्वा- | रात्रौ सुप्तगुणाचाक्षि पुष्यत्यजनकर्षितम्"। सौवीराजनं च वि- स्थ्यविधातकहेतुपरिहारमाह । यद्यपि चाजातानां विकाराणा- | रेचनं न भवति, चक्षुःप्रसादमात्रं करोति । तेनैतद्दिवाक्रिय- मनुत्पत्तिः स्वभावसिद्धा विद्यत एव, विद्यमानायां च करो- माणं न विरोधि । अन्ये तु व्याख्यानयन्ति ध्रुवं निखक- त्यर्थो मुख्यो नारित, तथापीदमेवाजातविकाराणामनुत्पत्तिक- तव्यं सौवीराजनं यत्तनिशि कर्तव्यं, स्त्रावणाअनं तु श्लेष्मोद्रे- रणं यत् तद्विकारहेतुपरिहरणं तथा दुष्परिहरकालविशेपज- | कविपये वमनवत्पूर्वाह्न एव कर्तव्यम् ॥.१३-१४ ॥ अध्यायः ५] चक्रदत्तव्याख्यासंबलिता। यथा हि कणकादीनां सणीनां विविधात्मनाम् । गौरवं शिरसः शूलं पीनसा वभेदको । धौतानां निर्मला शुद्धिस्तैलचेलकचादिभिः॥१५॥ कर्णाक्षिालं कासश्च हिकाश्वासो गलग्रहः ॥२४॥ एवं नेत्रेषु मानामंजनाच्योतनादिभिः । दन्तदीर्वल्यमानावः श्रोननाणाक्षिदोपजः। दृष्टिनिराकुला भाति निर्मले नभसीन्दुचत् ॥१६॥ पूतिघ्राणास्यगन्धश्च दन्तशूलमरोचकः ॥ २५ ॥ संजनगुणमाह-यथाहीलादि । शुद्धिःखाभाविकी साऽऽ- हनुमन्याग्रहः कण्डः क्रिमयः पाण्डुता मुखे। गन्तुधूल्यायपनयने निर्मला सती भाति । आश्योतनं निल-श्लेप्मप्रसेको वैस्वर्य गलशुण्ड्युपजिहिका ॥ २६ ॥ विरेकार्थ द्रौपदान, तहानभिहितमपि फलैक्यादभिहि खालित्यं पिञ्जरत्वं च केशानां पतनं तथा। तम् । आदिशब्देन पुटकादीनां ग्रहणम् ॥ १५-१६ ॥ क्षवधूश्चातितन्द्रा च बुद्धेर्मोहोऽतिनिद्रता ॥ २७ ॥ हरेणुकां प्रियंगुं च पृथ्वीका केशरं नखम् । धूमपानात्प्रशास्यन्ति वलं भवति चाधिकम् । हीबेरं चन्दनं पन त्वगेलोशीरपनकम् ॥ १७ ।। शिरोरुहकपालानामिन्द्रियाणां स्वरस्य च ॥ २८ ॥ ध्यामकं मधुकं मांसी गुग्गुल्वगुरुशर्करम् । न च वातकफात्मानो वलिनोऽप्यूर्य जत्रुजाः। न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षलोध्रत्वचा शुभाः ॥ १८॥ / धूमधनकपानस्य व्याधयः स्युःशिरोगताः ॥ २९ ॥ वन्यं सर्जरसं मुस्तं शैलेयं कमलोत्पले । वैरेचनिकधूमपानवति दर्शयति-वेतेत्यादि । श्वेताऽपरा- श्रीवेष्टकं शल्लकी च शुकचहमथापि च ॥ १९ ॥ जिता, गन्धाः सुगन्धव्याणि, तेषां विशेषणमगुरुपत्राद्याः, पिष्टवा लिपेच्छरेपीकां तां वति यवसन्निभाम् । अगुरु च' पत्राद्याच अगुरुपत्राद्याः । अगुरुपत्राद्याश्च ज्वरे अंगुष्ठसंसितां कुर्यादया मुलसमां भिपक ॥२०॥ चक्ष्यमाणाः “अगुरुकुष्टतगरपन" इत्यादिगणा मन्तव्याः। शुप्कां निगी तां पति धूमनेत्रार्पितां नरः । | अगुवीद्या इति न कृतं, कुष्टतगरयोरतितीक्ष्णत्वेन मस्तुलुंगक- नेहाक्तामग्निसंप्लुष्टां पिवेत्मायौगिकी सुखाम् ॥२६॥ स्रावभयात्परिहारार्थम् । वक्ष्यति च त्रिममाये "धूमवर्ति इहेबांजनान्ते धूमपानं विधास्यति “नावनांजननिद्वान्ते" 'पिचेद्गन्धरकुष्ठतगरैस्तथा । शालाक्येप्युक्तं "नतकुठे स्राव- इत्यादिना । अतोऽजनानन्तरं धूमोऽभिधीयते । उक्तंच शा., यतो धूमवर्तिप्रयोजिते । मस्तुळंग विशेपेण तसात्तेनैव लाक्ये "तीक्ष्णांजनेनांजितलोचनस्य यः संप्रदुष्टो न निरेति योजयेत्” । सुश्रुतेऽप्युक्तं "एलादिना तरगकुष्टवयेन" इति नेत्रात् । श्लेप्मा शिरःस्थः स न पीतमात्रे धने प्रशान्ति धूमपाने गुणान् दर्शयति-गौरवमित्यादि। शिरोरुहाः केशाः; लभते क्षणेन" । हरेणुकामित्यादि । हरेणुका रेणुका, पृ. कपालाश्च शिरस एव, वलिनोऽपीति वलपत्कारणा इत्यर्थः । थ्वीका तृष्णजीरकं, केशरं नागकेशरं, पद्मकं पद्मकाप्टम्, अर्ध्वजत्रूजत्वेनैव शिरोगता अपि लब्धास्ते पुनरभिधीयन्ते ध्यामकं गन्धतृणं, न्यग्रोधानां क्षान्तानां वचस्तासां विशे- विशेपविधानार्थम् ।।२३-२९ ॥ पणं शुभा इति, वन्यं कैवर्तमुस्तकं, शुकवई अन्धिपर्णक, प्रयोगपाने तस्याप्टो कालाः संपरिकीर्तिताः। शरेपीका शरपुष्पस्य नाला शरिकेति प्रसिद्धा । अत्र विधानं-बातम्लेप्मसमुलेशः कालेग्वेपु हि लक्ष्यते ॥ ३० ॥ 'पिष्ट पजैः शरिका तथा वेष्टयितव्या यथाटालायताअष्टपा स्नात्वा भुक्त्वा समुल्लिख्य क्षुत्वा दन्तान्निघृप्य च । णाहा च धर्तिः स्यात्, तां च शुष्का सती वर्ति शरेपीकामा- नावनाअननिद्रान्ते चात्मवान् धूमको भवेत् ॥३१॥ कृष्य लेहेनाभ्यज्याग्निनैकस्सिन्नरोऽवदयमानां वक्ष्यमाणधूम- तथा चातकफात्मानो न भवन्त्यूर्ध्वजत्रुजाः। पाननलिकायां मूलरन्ध्रे निवेश्यातो धूमः पेयः । प्रायोगिकी रोगास्तस्य तु पेयाः स्युरापानास्त्रिस्त्रयस्त्रयः॥३२॥ च नित्यपेयवर्तिसंज्ञा । सुखामित्यनेनाकटुकलमनत्ययत्वं च धूमपानकालं दर्शयति-प्रयोगेल्यादि । प्रयोगपाने प्रा- दर्शयति ॥ १७-२१॥ योगिकधूनपाने एतेऽष्टौ कालाः। लैहिकपाने तु वातवृधु- वसाघृतमधूच्छियुक्तियुक्तैर्वरौषधैः । पलक्षितः कालो बैरेचनिकपाने तु श्लेष्मवृद्ध्युपलक्षितो म्- वति मधुरकैः कृत्वा नैहिकी धूममाचरेत् ॥ २२ ॥ न्तव्यः । प्रायोगिक एव प्रायः स्वस्थवृत्ताधिकारे, तेन तत्काल स्नेहिकधूमवर्तिमाह-वसेत्यादि । मधूच्छिष्टं सिक्थकं, एवं कण्ठरवणाभिधीयते । यदि वा प्रयोगपाने सततपाने ख- घरौपधैरिति मधुरकविशेषणं, मधुरकाणि जीवनीयानि जीवक- स्थाधिकार इति यावत् । तेन धूमत्रयस्याप्येते काला भवन्ति। पंभकादीनि । युक्तियुक्तरित्यनेन तथा वसादिग्रहणं कर्तव्यं, वातकफात्मशब्देन वातात्मानः कफात्मानो वातकफात्मानश्च यथा वर्तिः कर्तुं पार्यत इति दर्शयति । वर्तिकरणं च पूर्ववत् । गृह्यन्ते । पेयाः स्युरियादावापानाधूमाभ्यवहारमोक्षाः । एकै- सैहिकी सेहनकारिका ॥ २२ ॥ कस्मिन् नानादिधूमपानकाले, त्रिरिति आवृत्तित्रयं कर्तव्याः ते चावृत्तित्रयेऽपि त्रिधा त्रिधा कर्तव्याः। एकैकस्मिन् धूम- श्वेता ज्योतिप्मती चैव हरितालं मनःशिला। गन्धाश्चाऽगुरुपत्राद्या धूमः शीर्पविरेचनम् ॥ २३ ॥ १ धूमरक्तकपालस्येति पाठः, चरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् पानकाले नवधूमाभ्यवहारमोक्षाः कर्तव्याः । त्रीस्त्रींनभ्यव- | ज्वङ्गचक्षुस्तञ्चेताः सूपविष्टस्त्रिपर्ययम् । हारान् कृत्वा विधामोऽन्तरा कर्तव्य इत्यर्थः ॥ ३०-३२॥ पिवेच्छिद्रं पिधायकं नासया धूममात्मवान् ॥१५॥ परं द्विकालपायी स्यादहः कालेषु बुद्धिमान् । सम्यगुपविष्टः सूपविष्टः । त्रिपर्यमिति नु यद्यपि पूर्वमेवो- प्रयोगे हिके त्वेकं वैरेच्यं त्रिचतुः पिवेत् ॥३३॥ तम् आपानास्त्रय इत्येतेन, तथापि विपर्ययमिति धूमपानप- हत्कण्ठेन्द्रियसंशुद्धिर्लधुत्वं शिरसः शमः । र्यन्तम् अहज्वनचक्षुरादि कर्तव्यं नोपक्रममान एवेति पुनर- यथेरितानां दोपाणां सम्यक्पीतस्य लक्षणम् ॥३४॥ भिधानेन दर्शयति । नासिकयापि रन्ध्रेकच्छिद्रं पिधाय-पिवेन्न वाधिर्यमान्ध्यमूकत्वं रक्तपित्तं शिरोभ्रमम् । पुनर्नासिकयव पिवेदिति नियमः ॥ ४५ ॥ अकाले चातिपीतस्य धूमः कुर्यादुपद्रवान् ॥ ३५॥ चतुर्विशतिक नेत्रं स्वाङ्गुलैः स्याद्विरेचने । अष्टसु कालेण्वेकस्मिन्नेकस्मिन् दिवसे यस्मिन् धूमे यावान् द्वात्रिंशदगुलं नेहे प्रयोगेऽध्यमिप्यते ॥ ४६॥ यावान् पानकालनियमस्तं दर्शयति--परमित्यादि । कालेषु ऋजुस्त्रिकोपाफलितं कोलास्थ्यमप्रमाणितम् । स्नानादिकालेषु । प्रयोगे प्रायोगिकधूमे । स्नैहिके त्वेकमिति वस्तिनेत्रसमं द्रव्यं धूमनेने प्रशस्यते ॥ १७ ॥ नैहिकधूमे एकमेव कालं व्याप्य धूमं पिवेदिति योज्यम्। त्रि- नेत्रं नलिका चतुर्विंशतिकं चतुर्विशत्याहुलम् , अध्यर्थ चतुरिति वैरेच्ये दोपवलापेक्षो विकल्पः ॥ ३३-३५॥ साधमित्यर्थः । इह वैरेचनिकनेत्रमेव चतुर्विशत्यद्गुलं सार्थ तत्रेष्टं सर्पिपः पानं नावनाअनतर्पणम् । सत्पत्रिंशदंगुलप्रमाणं, प्रायोगिकधूमपाने तत्तु जतूकर्णप्रत्य- स्नैहिकं धूमजे दोपे वायुः पित्तानुगो यदि ॥ ३६॥ याद्वोद्धव्यम् । यदाह “सार्द्धख्यंशयुतः पूर्णो हस्तः प्रायोगि- शीतं तु रक्तपित्ते स्याच्छ्रेष्मपित्ते विरूक्षणम् । कादियु" इति । त्रिकोपाफलितमिति पर्वभिभिन्नैः सम- परंत्वतः प्रवक्ष्यामि धूमो येषां चिगर्हितः ॥३७॥ न्वितम् ॥ ४६-४७ ॥ तत्रेलादि । धूमज इसधिकप्रयुक्तधूमकृते यदि वायुः दूराद्विनिर्गतः पर्वछिन्नो नाडीतनूकृतः । पित्तानुगो वृद्धस्तदा नावनाञ्जनतर्पणं स्नैहिकं स्नेहकृतं कर्तव्यं, नेन्द्रियं बाधते धूमो मात्राकालनिपेवितः ॥ १८ ॥ शीतं शीतकृतं कर्तव्यं नावनाद्येच, विरूक्षणमपि नावना- यदा चोरंश्च कण्ठश्च शिरश्च लघुतां ब्रजेत् । येच ॥ ३६-३७ ॥ कफश्च तनुतां प्राप्तः सुपीतं धूममादिशेत् ॥ ४९ ॥ न विरिक्तः पिवेमं न कृते वस्तिकर्मणि । अविशुद्धः खरो यस्य कण्ठश्च सकफो भवेत् । न रक्ती न विपेणा न शोचन्न च गर्भिणी ॥ ३८॥ स्तिमितो मस्तकश्चैवमपीतं धूममादिशेत् ॥ ५० ॥ न श्रमे न मदे नामे न पित्ते न प्रजागरे । तालु मूर्धा च कण्ठश्च शुष्यते परितप्यते । न मूर्छाभ्रमतृप्णासु न क्षीणे नापि च क्षते ॥३९॥ तृप्यते मुहते जंतू रक्तं च स्रवतेऽधिकम् ॥ ५ ॥ न मद्यदुग्धे पीत्वा च न स्नेहं न च माक्षिकम् । शिरश्च भ्रमतेऽत्यर्थं सूच्छी चास्योपजायते । धूमं न भुक्त्वा दना च न रूक्षः क्रुद्ध एव च ॥४०॥ | इन्द्रियाण्युपतप्यन्ते धूमेऽत्यर्थ निषेविते ॥५२॥ न तालुशोपे तिमिरे शिरस्यभिहते न च । यथाभिहितनलिकया पाने गुणं दर्शयतिरादित्यादि । न शसके न रोहिण्यां न मेहे न मदात्यये ॥४१॥ केचिद्भूमसम्यक्पानादिलक्षणं ग्रन्थं पठन्ति । तत्र चोरश्चे- एषु धूममकालेषु मोहात्पिवति यो नरः । रोगास्तस्य प्रवर्धन्ते दारुणा धूमविभ्रमात् ॥ ४२ ॥ ताल्वियाद्यतियोगलक्षणम् । धूममिति षष्ठ्यर्थे द्वितीया । यदि त्यादि सम्यग्धूमपानलक्षणम् । अविशुद्ध इत्याद्ययोगलक्षणम् । न विरिक्त इत्यादौ प्रतिनिपिद्धं नकारकरणं निषेधगौरवदः । वा धूमस्येति पाठः ॥ ४८-५२ ॥ र्शनार्थम् । धूमं न भुक्त्येति पुनधूमग्रहणं दना भुक्तवतो वि- वर्षे वर्षेऽणुतैलं च कालेषु त्रिषु ना चरेत् । शेपप्रतिषेधार्थम् ॥ ३८-४२ ॥ | प्रावृटशरद्वसन्तेषु गतमेघे नभस्तले ॥५३॥ धूमयोग्यः पिबेहोपे शिरोघ्राणाक्षिसंश्रये । नस्तःकर्म यथाकालं यो यथोक्तं निपेवते । घ्राणेनास्येन कण्ठस्थे मुखेन घ्राणपो वमेत् ॥ ४३॥ न तस्य चक्षुन घ्राणं न श्रोत्रमुपहन्यते ॥ ५४॥ आस्येन धूमकवलान् पिवन घ्राणेन नोद्वमेत् । न स्युः श्वेता न कपिलाः केशाः श्मभूणि वा पुनः। प्रतिलोमं गतो ह्याशु धूमो हिंस्याद्धि चक्षुपी ॥४४॥ न च केशाः प्रभुच्यन्ते वर्धन्ते च विशेषतः॥५५॥ धूमयोग्य इत्यादौ घ्राणेनेति छेदः । प्रतिलोमं गत' आ- स्यपीतो घ्राणं गत इत्यर्थः । हिशब्दद्वयं च हेतौ। तेनाय १ च उरश्च इति पदच्छेदः. २ना नरो वर्षे व प्रतिवर्ष मर्थः यस्मात्प्रतिलोम विमार्ग गतो धूमस्तस्माचक्षुषी हिं- नभस्तले गतमेधे सति त्रिपु प्रावृटशरवसन्तेषु कालेषु अणुतै- स्यात् । यस्माद्धिस्यात्तस्माद्धाणेन नोद्वमेदिति ॥ ४३-४४ ॥ नस्तःकर्मणा प्रयुंजीतेत्यर्थः । लमाचरेत, अध्यायः ५] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितं हनुसंग्रहः । रीकृत्य, सप्ताहमित्यन्तरितदिनानि वर्जयिखा तेनैकैकस्मिन् पीनसार्धावभेदी च शिरसकम्पश्च शाम्यति ॥५६॥ ऋतौ त्रयोदशाह नस्यप्रयोगः समाप्यते ॥६०-६७ ॥ शिराः शिरकपालानां सन्धयः सायुकण्डराः। आपोथिताओं द्वौ कालो कपायं कटुतिक्तकम् । नावनप्रीणिताचात्य लभन्तेऽभ्यधिक बलम् ॥५७॥ भक्षयेद्दन्तपचनं दन्तमांसान्यवाधयन् ॥ ६८ ॥ मुखं प्रसन्नोपचितं स्वरः स्निग्धः स्थिरो महान् । निहन्ति गन्धं वैरस्यं जिह्वादन्तास्यज मलम् । सन्द्रियाणां वैमल्यं बलं भवति चाधिकम् ॥ ५८॥ निष्कृप्य रुचिमाधत्ते सद्यो दन्तचिशोधनम् ॥१९॥ न चास्य रोगाः सहसा प्रभवन्त्यूर्ध्वजत्रुजाः । सुवर्णरूप्यताम्राणि अपुरीतिमयानि च । जीर्यतश्चोत्तमाङ्गेपु जरा न लभते चलम् ॥ ५९॥ जिहानिर्लेखनानि स्युरतीक्ष्णान्यनुजूनि च ॥ ७० ॥ धूमनस्ययोर्नासाद्वारसामान्याममनु नस्यं भूते--वर्ष इ-जिह्वामूलगतं यच्च मलमुच्छ्वासरोधि च । लादि । अणूनां स्रोतसां हितमित्यणुतैलं, तयाने वक्ष्यमा- सौगन्धं भजते तेन तस्माजिहां विनिर्लिखेत् ॥७१ णम् । शिरःकपालानामेव शिराः सन्धयः मायुकण्डराश्च । कराकरवीरार्कमालतीककुभासनाः। उत्तमा प्विति बहुवचनं शिरसोऽभ्यर्हितत्वात् । यदि चा जरा शस्यन्ते दन्तपवने ये चाप्येवंविधा द्रुमाः ॥ ७२ ॥ वलीपलितादिलक्षणा या सा उत्तमा प्रकर्पप्राप्ताशेपु मस्त-धार्याण्यास्येन चैशद्यरुचिसौगन्ध्यमिच्छता। कादिपु निषिध्यते ॥ ५३-५९ ॥ जातीकटुकपूगानां लवङ्गस्य फलानि च ॥ ७३ ॥ चन्दनागुरुणी पत्रं दात्विक मधुकं वलाम् । ककोलस्य फलं पत्रं ताम्बूलस्य शुभं तथा । प्रपौण्डरीकं सूक्ष्मैलां विडङ्गं बिल्वमुत्पलम् ॥ ६०॥ तथा कर्पूरनिर्यासः सूक्ष्मैलायाः फलानि च ॥७४॥ हीवेरमभयां बन्यं त्वमुस्तं शारिवां स्थिराम् । स्थानमत्यासत्या दन्तकाप्टगुणान्दयति,-आपोथिते- जीचन्ती पृश्चिपर्णी च सुरदारु शतावरीम् ॥ ६१ ॥ लादि । द्विकालं सायं प्रातरिति । दन्तान् पुनातीति दन्त- हरेणुं वृहत्ती व्यात्री सुरभी पद्मकेशरम् । पवनं दन्तकाष्ठम् । निष्कृप्य मलमिति संवन्धः । ककुभोs- विपाचयेच्छतगुणे माहेन्द्र विमलेऽम्भसि ॥२॥र्जुनः, एवंविधा एवरसा इत्यर्थः । कटुके लताकस्तूरी, यद्यपि तैलाद्दशगुणं शेपं कपायमवतारयेत् । लवजस्य वृन्तमभिप्रेतं तथापि यहूनां फलस्य ग्राह्यलात् छत्रिणो तेन तैलं कपायेण दशकृत्वो चिपाचयेत्॥ ६३॥ गच्छन्तीति न्यायेन सामान्येन फलमित्युक्तम् ॥ ६८-७४ ।। अथास्य दशमे पाके समांशं छागलं पयः। हन्वोचलं स्वरवलं वदनोपचयः परः। दद्यादेपोऽणुतैलस्य नावनीयस्य संविधिः ।। ६४ ॥ स्यात्परं च रसज्ञानमन्ने च चिरुत्तमा ॥ ७५॥ तस्य मात्रां प्रयुञ्जीत तैलस्यार्धपलोन्मिताम् । न चास्य कण्टशोषः स्यान्नोप्टयोः स्फुटनाद्भयम् । स्निग्धस्विनोत्तमाङ्गस्य पिचुना नावनैत्रिभिः ॥६५॥ न च दन्ताः क्षयं यान्ति दृढमूला भवन्ति च ॥७॥ ज्यहात् न्यहाञ्च सप्ताहमेतत्कर्म समाचरेत् । न शूल्यन्ते न चाम्लेन हप्यन्ते भक्षयन्ति च । निवातोष्णसमाचारो हिताशी नियतेन्द्रियः ॥६६॥ परानपि खरान् भक्ष्यान तैलगण्डपधारणात् १७७॥ तैलमेतन्निदोपतमिन्द्रियाणां वलप्रदम् । नित्यं स्नेहाशिरसः शिर शूलं न जायते । मयुञ्जानो यश्चाकालं यथोक्तानश्रुते गुणान् ॥ ६७ ॥ न खालित्यं न पालित्यं न केशाः प्रपतन्ति च ॥७८॥ चन्दनेत्यादौ दाप्स्वक् दाखिस् । जीवन्ती सुवर्ण- वलं शिरःकपालानां विशेपेणाभिवर्द्धते । नाला खनामप्रसिद्धा, हरभी शुकशिम्बा, पद्मस्य केशरं पद्म- दृढमूलाश्च दीर्घाश्च कृष्णाः केशा भवन्ति च ॥७९॥ केशरम् , 1 माहेन्द्र आन्तरिक्षे । शतगुणे तैलादिति योज्यम् । इन्द्रियाणि प्रसीदन्ति सुत्वम्भवति चामलम् ।। दशगुणमिलेतदपि तैलादिति योजनीयम् । अत्र तु क्वाथ्यभेषजं निद्रालामः सुखं च स्यान्मूर्ध्नि तैलनियेवणात् ॥८॥ तावन्मानं ग्राह्यं यावत्काथार्थोपपत्ति पानीयं भेपजचतुर्गुणं न कर्णरोगा बातोत्था न मन्याहनुसंग्रहः । भवति । "क्वाथ्याचतुर्गुणं वारि' इत्यस्सा अबाधितखात् । नोच्चैः श्रुतिर्न बाधिर्य स्यान्नित्यं कर्णतर्पणात् ॥८१॥ न तु भेषजाच्छतगुणेऽभसीत्येवं व्याख्येयम् । यदाह जतू- स्नेहाभ्यज्ञाद्यथा कुम्भश्चर्म खोहविमर्दनात् । कर्णः-"पक्वाथाम्बुशतप्रस्थे दशभागस्थितेन तु । तैलप्रस्थं भवत्युपाङ्गादक्षश्च दृढः क्लेशसहो यथा ॥ ८२.! पचेत्तेन छागक्षीरेण संयुतम्" इति । यदि वा, तैलप्रमाणानु- तथा शरीरमभ्यशादृढं सुत्त्वक् च जायते । मानेनैव "लेहान्चतुर्गुणं काथ्यम्" इति परिभाषया क्वाथ्यद्र- प्रशान्तमारुतावाधं क्लेशव्यायामसंसहम् ॥ ८३ ॥ व्यपरिमाणं व्यवस्थापनीयम् । पिचुनेति तूलकपिण्डिकया, ना- | स्पर्शनेऽभ्यधिको वायुः स्पर्शनं च स्वगाश्रितम् । वनैत्रिभिारत्रयेणेत्यर्थः । यहाव्यहादिति एकैकं दिनमन्त- | त्वच्यश्च परमोऽभ्यङ्गस्तस्मात्तं शीलयेन्नरः ॥ ८ ॥ चरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् न चाभिघाताभिहतं गानमभ्यगासेविनः । धन्यं मङ्गल्यमायुप्यं श्रीमद्यसनसूदनम् । विकारं भजतेऽत्यर्थ बलकर्मणि वा कचित् ॥ ८५॥ हर्षणं काम्यमोजस्यं रत्नाभरणधारणम् ॥ ९४ ॥ हन्योरित्यादि स्नेहगण्डूपगुणः । नित्यमित्यादि निषेवणादि- मेध्यं पवित्रमायुप्यमलक्ष्मीकविनाशनम् । त्यन्तं शिरस्तैलगुणः । मूभिंतैलनिपेवणादित्युत्तोऽपि स्नेहा- पादयोर्मलमार्गाणां शौचाधानमभीक्ष्णशः ॥ ९५ ॥ शिरस इति यत्करोति, तेन, यावता तैलेनाशिरः स्यात्ताव- पौष्टिकं वृष्यमायुप्यं शुचिरूपविराजनम् । न्मूर्ध्नि तैलं सेव्यमिति दर्शयति । स्नेहाभ्न्यज्ञादित्यादि उपाशलेह- केशश्मश्रुनखादीनां कल्पनं संप्रसादनम् ॥ ९६ ॥ दानम् । अक्षो रथस्य चक्रनिबन्धनकाष्ठम् । वहुदृष्टान्त- चक्षुप्यं स्पर्शनहितं पादयोर्व्यसनापहम् । करणं तु कस्यचित्किंचित्प्रसिद्ध भविष्यति । न हि सर्व सर्वत्र चल्यं पराक्रमसुखं वृष्यं पादत्रधारणम् ॥ ९७ ॥ प्रसिद्धमित्यभिप्रायेण यदि वा स्नेहस्य नानाकार्यशक्त्युपदर्शना- 'इतेः प्रशमनं वल्यं गुप्त्यावरणशंकरम् । र्थम् । स्पर्शनेन्द्रिये वायुरधिकः । वैद्यकदर्शने पात्रभौतिकला- | धर्मानिलरजोऽम्बुम्नं छत्रधारणमुच्यते ॥ ९८ ॥ दिन्द्रियस्येत्यर्थः । “खच्यश्च परमोऽभ्य' इति चकाराद्वात- स्खलतः संप्रतिष्ठानं शभ्रूणां च निपूदनम् । हितश्च खच्यश्च, एतेनाश्रितवाताधिकस्पर्शनेन्द्रियस्य आश्न- अवष्टम्भनमायुप्यं भयनं दण्डधारणम् ॥ ९९ ॥ यस्य च सन्चो हित इत्युक्तं भवति । वलेन संपाद्यं कर्म श्रीमदिति शोभायुक्तम्, परिपदि शस्तं पारिपदं, शस्तं वलकम गुरुभारहरणादि ॥ ७५-८५ ॥ माझल्यम् । व्यसनं सर्पपिशाचाद्यभिघातः । रनवदाभरणानि, सुस्पर्शोपचिताङ्गश्च बलवान् प्रियदर्शनः। रत्नं तु विशुद्धमाणिक्यहीरकमुक्ताफलसुवर्णादि । शौचाधानं भवत्यम्यङ्गनित्यत्वान्नरोऽल्पजर एव च ॥८६॥ पानीयेन मृदा च । अभीक्ष्णशः पुनः पुनः । शौचमिति खरत्वं स्तब्धतारौक्ष्यं श्रमः सुप्तिब्ध पादयोः । शुचिताकारकम् । कल्पनं छेदनम् । संप्रसाधनं मंडनम् । सद्य एवोपशास्यन्ति पादाभ्यङ्गनिपेवणात् ॥ ८७ ॥ एतच्च यथायोग्यतया योजनीयम् । केशानां प्रसाधनं सम्यग्व- जायते सौकुमार्य च वलं स्थैर्य च पादयोः । न्धनादि । इमभ्रूणां कल्पनमेव । नखस्य तु कल्पनामलक्तका- दृष्टिः प्रसादं लभते मारुतश्चोपशाम्यति ॥ ८८ ॥ दिदानेन प्रसाधनं च । आदिग्रहणेन नासारोमकल्पनादि गृ. न तस्य गृध्रसी वाताः पादयोः स्फुटनं न च । ह्यते । पादयोरिति स्पर्शनहितमित्यनेन च संवध्यते। पादत्रं न शिरास्नायुसंकोचः पादाभ्यझेन पादयोः ॥ ८९॥ पादध्री पादुकामिति यावत् । अत्र च वृष्यत्वचक्षुष्यत्वे प्रभा- वात् । यदि वा पादसंवद्धनेत्रपोपिकानाडीग्रलवायहरणाच- खरसमित्यादि पादाभ्यनगुणः । प्रथम पादयोरिति पदं क्षुष्यम् । ईती रोगादिदुर्दैवम् । गुप्तिः पिशाचादिभ्यो रक्षा । खरबादिविशेषणार्थम् । द्वितीयं तु वलादेः कालान्तरोत्पाद- शंकरं कल्याणकरम् । अवष्टम्भनं वलप्रदम् । भवनं सर्पा- सूचनार्थम् । तृतीयं तु स्फुटनविशेषणार्थम् । चतुर्थ तु शिरा- दिभ्यः ॥ ९२-९९ ॥ मायुविशेपणार्थम् । शिष्टन्तु पादाभ्यझेनेति पदं दूरान्तरितस्य | नगरी नगरस्येव रथस्येव रथी यथा । पादाभ्यज्ञस्य स्मरणार्थम् ॥ ८६-८९ ॥ 'खशरीरस्य मेधावी कृत्येववहितो भवेत् ॥ १० ॥ दौर्गन्ध्यं गौरवं तन्द्रां कण्डमलमरोचकम् । संप्रत्यनुक्तस्वस्थाविध्युपसंहारार्थ तथोपदिष्टस्यावधानेन कर- खेदवीभत्सतां हन्ति शरीरपरिमार्जनम् ॥९० ॥ णार्थमाह-नगरीत्यादि ।--कृत्येषु करणीयेपु उक्तेष्वनुक्तेपु पवित्रं वृष्यमायुज्यं श्रमस्वेदमलापहम् । च । नगरदृष्टान्तेनान्तरप्रत्यवायहेतुविधातकारिणि कृत्ये- शरीरबलसन्धानं स्नानमोजस्करं परम् ॥ ९१ ॥ ऽवधानं दर्शयति । रथदृष्टान्तेन च वायस्पर्शादिपरिहारके कु- अभ्यङ्गपूर्वकलादुद्वर्तनस्य तमनुपरिमार्जनमुद्वर्तनं ब्रूते त्येऽवधानं दर्शयति । नगरोच्छेदे ह्यान्तरो दुष्टजनसंवन्ध एव दौर्गन्ध्यमित्यादि । स्वेदेन वीभत्सता स्वेदवीभत्सता । हेतुः प्रायो भवति, रथभो तु बाह्यश्वभ्रविपमपतना- शरीरस्य वलेन सन्धानं योजनं करोतीत्यर्थः ॥ ९०-९१ ।। दिश्च ॥१०॥ काम्यं यशस्यमायुष्यमलक्ष्मीनं प्रहर्षणम् । भवति चात्र। श्रीमत्पारिषदं शस्तं निर्मलाम्वरधारणम् ॥ ९२॥ वृत्त्युपायान्निषेवेत ये स्युर्धर्माविरोधिनः । वृष्यं सौगन्ध्यमायुष्यं काम्यं पुष्टिवलप्रदम् । शममध्ययनं चैव सुखमेवं समथुते ॥ १०१ ॥ सौमनस्यमलक्ष्मीनं गन्धमाल्यनिषेवणम् ॥ ९३ ॥ प्रधानभूतां शरीरप्रत्यवेक्षां कृत्वा खस्थेन सता यदन्यच १ शुष्कतेति पाठः। १ई डिवप्रवासयोरित्यभरः डिवो विप्लवः सच सप्तविध:-अति- २ पवित्रं वृष्यमायुष्यं काम्यं पुष्टिवलप्रदम् । वृष्टिरनावृष्टिपकाः शलभाः शूकाः । स्वचक्र परचक्रं च पडेता ई- सौमनस्यमलक्ष्मी स्नानगोजस्करं परम् ।। इति पाठः तयः स्मृताः ।। २ रनवदाभरणानि तेषां धारणं रलाभरणधारणम् । अध्यायः ६] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। ४१ कर्तव्यं तदाह-वृत्त्युपायानिलादि । वृत्तिर्वर्तनं, तस्यो- धादित्यशितपीतलीटजग्धात , वर्णश्चेति चकारेण पूर्वाध्यायो- पायाः कृष्यादयो धनैपणायां तितपणीये वाच्याः । शमः क्तसुखायुपी अपि गृह्यते । यदि वा वलवर्णाभ्यामेव नान्त- शान्तिः अध्ययनं वेदाध्ययनं निपेवेतेति संवन्धः । एवं सति रीयं कृत्स्नं धातुसाम्यकार्य सुखादि गृह्यते । विदितमित्यनेन मुन्नं समश्नुते प्राप्नोति । एतेन कृयादिभ्योऽश्रेः शान्लध्यय- सम्यक् ज्ञानपूर्वकमृतुसात्म्यानुष्ठानं दर्शयति । चेष्टाग्रहणेन नाभ्यां धर्मः, अर्थधर्माभ्यां च सुखलक्षणः काम इति त्रिवर्गा- व्यवायच्यायामाभ्यशादीनां ग्रहणम् । चेष्टाहारव्यपाश्रयं चेष्टा- नुशानं दर्शितं भवति ॥ १.०१ ।। हारगोचरम् ॥ १-३॥ तत्र श्लोकाः। इह खलु संवत्सरं पडङ्गमृतुविभागेन विद्यात्। माना द्रव्याणि मात्रांश्च संश्रित्य गुरुलावधम् । तत्रादित्यस्योदगयनमादानं च त्रीनृतून शिशिरादीन् द्व्याणां गर्हितोऽभ्यासो येषां येषां च शस्यते १०२ ग्रीष्मान्तान व्यवस्येत्, वर्षादीन पुनहेमन्तान्तान अशनं धूमवर्तिश्च त्रिविधा वर्तिकल्पना । दक्षिणायनं विसर्ग च ॥४॥ धूमपानगुणाः कालापानमानंच यस्य यत् ॥१०॥ ऋतुज्ञानमन्तरतुसात्म्यज्ञानं न संभवतीत्युतूनामुपयुक्तख- व्यापत्तिचिह्नं भैषज्यं धूमो येपां विगर्हितः। रूपज्ञानार्थमाह-इहेत्यादि । ऋतुप्रतिपादनप्रस्तावे संव- पेयो यथा थन्मयं च नेत्रं यस्य च यद्विधम् ॥ १०४॥ त्सरं विद्यादिति संवत्सरप्रतिपादनमृतूनामेव मिलितानां संव- नस्ताकर्मगुणा नस्ताकार्य यच्च यथा यदा । त्सरप्रतिपादनार्थम् । मेलकश्च बुच्या व्यवाहियते न तु परमार्थत भक्षयेद्दन्तपवनं यथा यद्यद्गुणं च यत् ॥ १०५ ॥ ऋतूनां मेलकोऽस्ति । ऋतूनां संवत्सरात्मकत्वं पुनः पुनस्त यदर्थ यानि चास्येन धार्याणि कवलनहे। एवर्तवः परावर्तन्त इति ज्ञानार्थमवश्यं प्रतिपादनीयम् । इ- तैलस्य ये गुणा दृष्टाः शिरस्तैलगुणाश्च ये ॥ १०६॥ हेतीह प्रकरणे पडझं विद्यादित्यन्यन्न तु रोगभिपग्जितीयादी कर्णतैले तथाझ्यङ्गे पादाभ्यॉऽगमार्जने । तत्तत्कार्यवशादन्यथापि । उक्तंच-"शीतोष्णवर्षलक्षणः रूपाने वाससि शुद्धे च सौगन्ध्ये रत्नधारणे ॥१०७॥ काल" इति । पडङ्गमिति समाहारे द्विगुः, ऋतुव्यतिरेकेण सं- शौचे संहरणे लोम्नां पादत्रच्छनधारणे । वत्सरस्याविद्यमानखात् । यदि वा समुदायिभ्योऽन्यः समु- गुणा मात्राशितीयेऽसिंस्तथोक्ता दण्डधारणे॥१०॥ दाय इत्याश्रिल बहुव्रीहिः कार्यः । तत्रेति ऋतुविभागकथने, उदगुत्तरां दिशं प्रति अयनं गमनम् । आददाति क्षपयति इत्यग्निवेशकृततन्ने चरकप्रतिसंस्कृते लोकस्थाने पृथिव्याः सौम्यांश प्राणिनां च थलमियादानम् । श्रीन् शिशि- मात्राशितीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः । रादीनिलनेनैव लव्धेऽपि ग्रीमान्तत्वे ग्रीष्मान्तानिति शिशि- मात्रेत्यादि । --अध्यायार्थसंग्रहः, मात्रोक्ता “यावद्ध्यस्या- रस्यादिरिति विग्रहस्य तथाऽऽदिशब्दस्य प्रकारवाचितायाः शनम्" इलादिना । तथा द्रव्याणि "तत्र शाली" इत्यादिना प्रतिपेधार्थम्। एवं हेमन्तान्तानिति व्याख्येयम् । दक्षिणा मात्रां चाथिल गुरुलाधवमिति "प्रकृतिलघून्यपि मानामेवा- दिशं प्रति अयनं दक्षिणायनं, विसृजति जनयसाप्यमंशं पेक्षन्ते" इलोवं प्रकारेणोक्तम् । पानस्य मानं पानमानम् प्राणिनां च वलमिति विसर्गः । संज्ञाप्रणयनं च व्यवहारार्थ, "आपानास्त्रिनयत्रयः" इत्यादि । नस्तःकार्य यदिति “अ- | निरुक्तिप्रतीयमानार्थप्रतिपादनार्थ च ॥ ४ ॥ पुतलं", यथेति "पिचुना" इत्यादि । यदेति "प्रावृट् शरद्" विसर्ग पुनर्वाययो नातिरुक्षाः प्रवान्तीतरे पुन- इत्यादि । शेपं सुगमम् ॥ १०२-१०८॥ रादाने, सोमन्चाव्याहतबलः शिशिराभि भिरापू- इति मात्राशितीयः पञ्चमोऽध्यायः। रयन् जगदाप्याययति शश्वदतो विसर्गः सौम्यः आदानं पुनराग्नेयं ताचेतावर्कवायू सोमश्च काल- पष्ठोऽध्यायः । स्वभावमार्गपरिगृहीताः कालतुरसदोपदेहवलनि- अथातस्तस्याशितीयाध्यायं व्याख्यास्यामः॥१॥ वृत्तिप्रत्ययभूताः समुपदिश्यन्ते ॥५॥ इति ह साह भगवानात्रेयः ॥२॥ विसर्गधर्म निर्दिशति विसर्गे-पुनरिलादि । यद्यपि चा- तस्याशिताद्यादाहारा(लं वर्णश्च वर्धते । दानमादौ पठितं तथापि प्रतिलोमतन्त्रयुक्त्याऽऽदौ निसर्गगु- तस्य सात्म्यं विदितं चेष्टाहारव्यपाश्रयम् ॥३॥णकथनं, यदि वा प्रथममादानस्योत्तरायणरूपस्य प्रशस्तवादग्रे. मात्राशितीये मात्रावदाहारस्य बलादिहेतुत्वं प्रतिपादितं, ऽभिधानम् , इह तु पिसर्गस्य बलजनकत्वेनाभिप्रेतत्वादने- तच तुसात्म्यापेक्षकृतस्याहारस्य भवति; तेन, तुप्रविभा-न्दीकृतरौक्ष्याः प्रवान्तीति । इतरे पुनरादान इति–अप्रशा- ऽभिधानम् । नातिरक्षा इति सौम्यविसर्गकालसंबन्धे म- गपूर्वकमूतुसात्म्याभिधायकं तस्याशितीयं ब्रूते । अशिता-तातिरक्षाश्चाग्नेयादानसंबन्धाहितहक्षलान् । सोमश्वेलादि प्र- १ तस्वनुसारन्यमित्यय यस्येति पायो नातिसमीचीनः । कृतेन विसर्गण संबध्यते, अव्याहतवल इति कालमार्गमेघवा४२ चरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् तादिभिस्तदा सूर्यरस सोमपरिपन्धिनो हतबललात् । शिशि-घुत्कर्षश्च कालविशेषप्रभावशतः कार्यदर्शनादुन्नेयः । अभि- राभिः शीताभिः, शश्वदिति छेदः, सौम्बः सोमगुणप्रधानः, वर्धयन्त इति वचनाद यथान्काले निशानीनां अतिवृद्धिः आग्नेयममिगुणप्रधानमप्रतिहतवलन्वेनेत्यर्थः । नन्वेतायतै- | सूत्र्यते, तेन न तदेकरसखम् । अत्र च क्रमबद्राक्ष्योत्पत्तिनि- वादित्यचन्द्रवातानां चलबत्त्वमवलयत्वं च कथं भवतीत्याह--- साधुत्पती अपि दौर्बल्योत्पत्ती कारणं, बन, शक्ष्यमुत्पाद- तावेतावित्यादि ।—कालो देवतारूपः, स च निल्वरूपोऽपि । यन्त इति तितकपायकटुकानभिवर्धवन्त इति न हेनुगर्भ- प्राणिनामदृष्टेन नानारूपेण गृहीतः सन् कदाचित् सूर्यबल- । विशेषणद्वयं रखा दविल्यनावहन्तीत्युक्तम् ॥ ६॥ वायुवलसोमबलादीन् करोति । खभावः सूर्यस्य सौम्यांशक्ष चर्याशरद्धेमन्तेश्वृतुपु तु दक्षिणाभिमुखेऽक का- यकर्तृलादियोर्विरुक्षणादिः सोमस्याप्यायनादिः, मागौं । लमार्गमेघवातवर्षाभिहतप्रतापे, शशिनि चाव्याह- दक्षिण उत्तरश्च, तत्र दक्षिणः कर्कटादयो धनुरन्ताः, मक- तबले माहेन्द्रसलिलप्रशान्नसन्तापे जगल्यरूक्षा रादिरुत्तरः । एते च कालखभावमार्गपरिग्रहा यथासंभवं ' रसाः प्रवर्धन्तेऽम्ललवणमधुरा यथाक्रम तत्र बल- योद्धव्याः । न हि सोमे मार्गपरिग्रहः कंचिद्विशेषमावहति । मुपचीयते नृणामिति ॥ ७ ॥ वायोश्च मार्गपरिग्रह एव नास्ति । परिगृहीताः संबद्धाः, का वत्यादि 1 तुशब्दः पूर्वपक्षत्र्यानी, दक्षिणाभिमुन्थे लादीनां निवृत्तिप्रत्ययभूता निष्पत्तिकारणभूताः, उपदि- दक्षिणाशां गन्तुमुद्यत एवार्के, तेन बिगुवोमयोपलक्षितमध्य. श्यन्ते आचारिति शेपः । कालः संवत्सरोऽयनद्वयं च,म- देशादुत्तरेण वर्तमानोऽपि रविर्यदेव दक्षिणाशां गन्नुमुद्यतो तवः शिशिरादयः, देहस्य बलं देहवलम् । अन्ये तु त्रुवते--: भवति तदेव क्षीयमाणवलो भवति, उत्तराशागमनप्रजापहि- संवत्सरस्यायनद्वयस्य च बहनुमेलकरूपलानुग्रहणेनैव अहणं तबलप्रकर्पतया तु स्तोकस्तोकसमापनीय मानवलोऽपि तथा लब्ध, कालग्रहणमृतुविशेषणं, तेन कालरूप ऋतुरिति : दुर्वलो न लक्ष्यते । एवमुत्तरायणेऽपि ब्याख्नेयम् । कालः स्त्रीणामेवातवदर्शनं यतुतक्षाययंते । प्रत्ययभूता इलन । पूर्व व्याख्यातः, मार्ग इह दक्षिणाभिमुखः, मेघय वानो भूतशब्द उपमाने । केचिद्वयाख्यानयन्ति–अर्कवायू इत्येक- : मेघवातः, वर्षणं वर्षः, एतरभिहतमतापेऽर्क 'इति संपन्धः। तया पठिला सोमवेति यत्पृथक् पठति, तेनार्कवायोमिलि. वातस्त्रिह मेघसंबन्धाहितशयोऽर्कतापपरिपन्धी भवति, श- तयोरादानं प्रति कारणत्वं, विसर्ग प्रति पृथगेव सोमस्य ! शिनोऽच्याहतवलय सूर्यस्य परिपन्थिनोऽभिहतप्रतापनादनु- कारणवमिति दर्शयति । एवंवलहरणवलकरणादिवपि योद्ध- , गुणमेघवातवर्पणयोगाय । जगति स्थावरजाने । अत्र च व्यम् ॥ ५॥ ' पृथिव्यग्निभूयिष्टलादम्लः सलिलाग्निभूयिष्ठलावण युक्त, तत्र रविर्भाभिराददानो जगतः स्नेहं चायवरतीब-तत्कथं सौम्ये विसर्ग तयोश्चाग्नेययोः उत्पाद इति न वाच्यम् । रूक्षाश्चोपशोपयन्तः शिशिरवसन्तनीप्मेप्वृतुपु य- यतो वलप्रकर्पयतोऽर्कस्य क्षीयमाणवलस्यापि विपुवपर्यन्तं थाक्रमं रौक्ष्यमुत्पाद्यन्तो सक्षानसान तिक्तकपायक- बलवत्त्वमस्त्येवेति व्युत्पादितगेत्र ॥ ७ ॥ टुकांश्चाभिवर्धयन्तो नृणां दौर्बल्यमावहन्ति ॥६॥ भवन्ति चान। तत्रेत्यादि । आददान इत्युच्छोपयन् , जगतः स्थावर- आदावन्ते च दौर्बल्यं विसर्गादानयोर्नृणाम् । जान्नमस्य, स्नेहं सारं सौम्यभागमित्यर्थः । न केवलं रविः, मध्ये मध्यवलं त्वन्ते श्रेष्ठमने विनिर्दिशेत् ॥ ८॥ वायवश्च शोषयन्तः स्नेहमिति संवन्धः, 'तीवाश्च रूक्षाश्च ती- संप्रति शिशिरादो बलहासः प्रतिपादितो वादी च बलो- व्रक्षाः, यदि वा ती रौक्ष्य येषां ते तीनरीक्ष्याः एतच्चादाने त्कः । तत्र शिशिरे दुर्बला, वासु बलवन्तः प्राणिनो भव- तीनेण रविणा संवन्धाद्वायोर्भवति योगवाहित्राद्वायोः । उक्तंन्तीलादिदुग्रह निपे माह-आदायन्ते चेत्यादि । विस- हि-"योगवाही परं वायुः संयोगादुभयार्थकृत्" इत्यादि । गैस्यादौ वर्षासु, आदानस्यान्ते ग्रीप्मे दौर्बल्यं प्रकर्ष प्राप्तं निर्दि- यथाक्रममिति शिशिरे रोक्ष्यं अल्पं, तिक्तं रसमपंच दौर्बल्यं शेदिति संबन्धः । तथा मध्ये विरार्गस्य, शरदि आदानस्य मध्ये तथा वसन्ते मध्ये रौक्ष्यं, कपायं रसं, मध्यं दौर्बल्यं, तथा वरान्ते मध्यं नातिक्षीणं नातिवृद्धं वलं विनिर्दिशेदिति योज्यम् । , ग्रीष्मे प्रकृष्टं रौक्ष्य, कटुको रसं, मच दौर्बल्यं दर्शयति । तथान्ते विसर्गस्य हेमन्तेऽथ च प्रथमे आदानस्य शिशिरे यद्यपि च कपायो रसो रूक्षतमः फटुकश्च रूक्षतरः, यदुक्त श्रेष्ठं वलं विनिर्दिशेदिति योजना । एवं मन्यते---विसर्गप्रक- "रौक्षात्कपायो रूक्षाणां प्रवरो मध्यमः कटुः" इत्यादि । री- पाहितबलप्रकर्षः पुरुप आदानस्यादौ शिशिरे रतोकक्षीयमाण- क्ष्यप्रकर्षश्च ग्रीष्मे, मध्यमवलं च रौक्ष्यं वसन्ते, तथापि वा- वलोऽपि वलवान् भवति, यथा-पौषमासान्ताहितवृद्धिप्रकर्पा य्वग्मिगुणवाहुल्यात्कटुकस्य वाय्वग्निगुणवहुले ग्रीष्मकालएवो- निशा माघफाल्गुनयोः क्षीयमाणापि दिवसान्याहत्येव भवति । त्पत्तिः । पवनपृथिव्युत्कर्षवति तु वसन्ते च पवनपृथिव्युत्क- अनेन न्यायेन वर्षासु दौर्बल्यं, वसन्तशरदोश्च मध्यमं बलं पजन्यस्य कषायस्योत्पत्तिः । यदुक्तं “वाय्वनिगुणभूयि- बोद्धव्यम् । एवं कालतुरसदेहबलकारणखमर्कादीनां च्यवस्था- ष्ठलात्कटुकः, पवनपृथिव्यतिरेकात्कपायः" इति । पृथिव्या- | पितम् ॥८॥ अध्यायः ६] चक्रदत्तव्याख्यासंबलिता। शीते शीतानिलस्पर्शसंवृद्धो बलिनां बली। चली बहिर्यदा युक्तं गुरुभूतं चान न लभते, तदा देह रस पक्ता भवति हेमन्ते मात्राहयगुरुक्षमः ॥९॥ हिनस्ति क्षयं नयति, देहर्ज देहजातं धातुरूपं रसमित्यर्थः । स यदा नेन्धनं युक्तं लभते देह तदा । अत इन्धनाभावे सति रसधातुक्षयाद्वायुः प्रकुप्यति । हेमन्ते रसं हिनस्त्यतो वायुः शीतः शीते प्रकुप्यति ॥१०॥ हेवन्तरमाह वातकोपे-शीतः शीत इति । यस्मादयं शी- तसाचपारसमये लिग्नाम्ललवणान् रसान् । तगुणो वायुः, तत्मात् शीतकाले हेमन्तलक्षणे समानं कारण- औदकानूपमांसानां मेध्यानामुपयोजयेत् ॥ ११ ॥ मासाद्य कुप्यतीत्यर्थः । अतो वृद्धो वायुः, मेखिनो यथाऽग्नि- विलेशयानां मांसानि प्रसहानां भृतानि च । वृद्धि करोति, न तु वैषम्यमनतिवृद्धलात, तथानिवृद्धिमेव भक्षयेन्मदिरां शीधुं मधु चानुपिवेन्नरः ॥ १२ ॥ करोति । यदुक्तं-"मेदसावृतमार्गलाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः । गोरसानिक्षुविकृतीर्वसां तैलं नबौदनम् । चरन् सन्धुक्षयलमिमाहारं शोपयत्यपि" 1 इत्यादिनाऽटी नि- हेमन्तेऽभ्यस्यतस्तोयसुष्णं चायुन हीयते ॥ १३ ॥ न्दितीये । तस्मादिति देहजरसक्षयभयात् । प्रकरणलब्धोऽपि अभ्यङ्गोत्सादनं मूर्ति तैलं जेन्ताकमातपम् । तुपारसमय इति यत्पुनः करोति, तद्विशेपेण तुपारपाते वि- भजेभूमिगृहं चोपणमुष्णं गर्भगृहं तथा ॥ १४ ॥ शेपेण लिग्धादीनां भोजनार्थम् । मेध्यानां मेदुराणाम् । औ- शीतेपु संवृतं लेव्यं यानं शयनमासनम् । दकानूपमांसादयश्च हेमन्तकालकफचयसंवर्धका अपि महा- प्रावाराजिनकौपेयप्रवेणीकुथकास्तृतम् ॥ १५ ॥ लयवातविकारप्रतिपक्षत्वेन व्यवायादिकफचयप्रतिपक्षयुक्ति- गुरुप्णवासादिग्धाको गुरुणाऽगुरुणा सदा । द्वाराऽभिप्रेताः । औदकाः कूर्मादयोऽनपाने वक्ष्यमाणाः, शयने ममदा पीनां विशालोपचितस्तनीम् ॥ १६ ॥ आनूपाः शुकरखनादयः, विलेशया गोधाप्रभृतयः, प्रसहा आलिङ्गयागुरुदिग्धाङ्गी सुप्यात्समदमन्मथः । गोखरादयः, भृतं भन्निमिति प्रसिद्धम् । हेमन्तेऽभ्यस्यत प्रकामं च निपेवेत मैथुनं शिशिरागमे ॥ १७ ॥ इति पुनर्हेमन्तग्रहणं, हेमन्तं व्याप्यैवोष्णोदकसेवोपदर्शना- वर्जयेदन्नपानानि लघूनि वातलानि च । र्थम् । जेन्ताकः खेदविशेपो वक्ष्यमाणः । गर्भगृहं गृहकोष्ठ- प्रवातं प्रमिताहारमुदमन्थं हिमागमे ॥ १८ ॥ कम् । हेमन्त इत्यनेनार्थ लन्धेऽपि शीतेविति पदं वर्षाका- दोपकारणत्वं लग्ने ऋतुविधान निर्देशेऽभिधास्यते, वर्धमान-वारो गुरुप्रावरणं कम्बलादि, अजिनं व्याघ्रादिचर्म, कौपेयं लादावपि शीतप्राप्तौ संवृतयानादिसेवोपदर्शनार्थम् । प्रा- वलप्रकर्षवत्तथा हेमन्तस्याभिप्रेतवात् तताम्मेवाने प्राह-~- शीत इत्यादिना । शीते शीतगुणयुक्त हेमन्ते, यद्यपि चा- कोपकारकीटतन्तुमयं, प्रवेणी गोणीति प्रसिद्धा, कुधकश्चित्र- नुक्ते शीत इति विशेषणे हेमन्तः शीत एव लभ्यते, तथापि उपचितौ परिणाहेन । मैथुनसेवोपदेशथेह प्राणिनां वलयत्त्वेन कम्बलं,गुरुणाऽगुरुणेत्यगुरुवननलेपेनेलर्थः । विशालावायामेन, न पूर्व कचिद्धेमन्ते शीतत्वं प्रतिपादितमिति प्रतिपाद्यते । यदि वा यदैव हेमन्ते शीतं महद्भवति तदैव विशेषेण वहि- हेमन्त मैथुनसेवोक्ता । यदुक्तं-"तत्रापनीतहाराच प्रिया शीतप्रतीकारकत्वेन चीयमानकफविरुद्धत्वेन च सुश्रुतेन च चली. भवति, नोपकममात्रेणापि, ऋतुव्यापत्तौ शीतादियोग इति च शीत इति पदेन लभ्यते । हिमसंवन्धाद्विशेषेण शी- नार्यः खलंकृताः । रमयेयुर्यथाकामं वलादपि मदोत्कटाः” तोऽनिलः शीतानिलः विशेपेण शीतत्वं वायोर्योगवाहिलात इति ॥ ९-१८॥ शीतकालसंवन्धादेव लब्धं पुनरभिधीयतेऽमिसंरोधे हेतुलात। हेमन्तशिशिरे तुल्ये शिशिरेऽल्पं विशेषणम् । वायुर्हि हिमसंवन्धादेव वहिनिर्गच्छच्छरीरोष्मणो रोधं कृत्वा रोक्षमादानजं शीतं मेघमारुतवर्पजम् ॥ १९ ॥ कुंभकारपवनाहितपकलेप इवान्तरस्य वहेवृद्धिमावहति । ए- तस्माद्वैमन्तिकः सर्वः शिशिरे विधिरिप्यते। तेन यदुच्यतेऽसमानाच्छीतवातात् कथमग्निवृद्धिरित्येतदपा- नियातमुष्णं त्वधिकं शिशिरे गृहमाश्रयेत् ॥ २० ॥ स्तम् । नात्र शीतो वातोऽग्नित्वेन परिणमते, किंतर्हि निर्ग- कटुतिक्तकषायाणि वातलानि लघूनि च । । च्चत्तेजःप्रतीपीकृतः । शीतानिलस्य स्पर्शः शरीरसंबन्ध इत्यर्थः। वर्जयेदन्नपानानि शिशिरे शीतलानि च ॥ २१ ॥ वलिना प्राणिनां, हेमन्तखभावाली भवतिः अनेन प्राणिवलव शिशिरविधिमाह-हेमन्तेत्यादि । विशेपणं विशेपः । त्त्वमग्निबलवत्त्वे हेतुरिति दर्शयति । उक्तं च हस्तिवैद्यके वाल- शिशिरस्यादानारंभकत्वेन रोक्ष्य, तथा मेघमारुतवर्पाः शि- • गजानां नीरोगलप्रतिपादने, यथा-"अव्याहतादभिप्राया- शिरेऽधिका भवन्ति, तजं च शीतमधिकं हेमन्तादस्तीत्यर्थः। प्रीतिः प्रीतेलं वलाद् । अग्मिरत्नेश्च धातूनां वलं नाशस्ततो | तरसादिति हेमन्ततुल्यवाद्विशिष्टरौक्ष्यशीतयुक्ताला?मन्तिको रुजाम्" इति । मात्रया यद् गुर्वतिमात्रमित्यर्थः, द्रव्यतश्च | विधिः । नियातमुष्णं त्विति तुशब्दः पक्षान्तरपरिग्रहार्थः । द्रव्यखभावतश्च यद् गुरु नवधान्यादि, तत्क्षमः । एवंभूतो हेमन्तोक्तनिवातोष्णगृहाच्छिशिरे रूक्षातिशीतेऽधिकमुष्णं गृह- माश्रयेदित्यभिप्रायः केचिदनाऽसेव्यप्रतिपादक ग्रन्थं पठन्ति १ सान्यमिति पाठः। स लनार्षः॥१९-२१॥ ४४ चरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् वसन्ते निचितः श्लेष्मा दिनकृद्भाभिरीरितः। वेति मद्यस्य स्वभावपाकाभ्यामम्लस्य श्रीमविरुद्धत्वेन, मुबह- कायाग्निं वाधते रोगांस्तस्तः प्रकुरुते बहुन् ॥ २२॥ दकमिति मद्यसात्म्यस्यैच, मद्यस्योष्णाम्ललाछपवादार्थ बहु- तस्माद्वसन्ते कर्माणि वमनादीनि कारयेत् । तरपानीयं प्रक्षिप्य पातव्यमिति दर्शयति; ते तत्फलति यद्- गुर्वम्लस्निग्धमधुरं दिवास्वप्नं च वर्जयेत् ॥ २३ ॥ मद्यं ग्रीप्मे न पातव्यमेव तावत, मद्यसात्म्यानां मद्यत्याने व्यायामोद्वर्तनं धूमं कवल ग्रहमानम् । सात्म्यत्यागजा रोगा भवन्ति । तेन तस्याल्पं वा मुबहृदकं सुखाम्बुना शौचविधि शीलयेत्कुसुमागमे ॥ २४ ॥ वा देयमित्यर्थः । मुक्ताव मणिर्मुक्तामणिः, ग्रीष्मकाले चण्डातपे चन्दनागुरुदिग्धाको अवगोधूमभोजनः । मध्याद इत्यर्थः । मैथुनोपरतिस्तु दिवानिशं योद्धव्या॥२७-३१॥ शारभं शाशमैणेयं मांसं लावकपिञ्जलम् ॥ २५ ॥ आदानदुर्बले देहे पक्ता भवति दुर्बलः। भक्षयेन्निगदं सीधुं पिवेन्माध्वीकमेव वा । स वर्षास्वनिलादीनां दृपणैर्वाध्यते पुनः ॥ ३२ ॥ वसन्तेऽनुभवेत्स्त्रीणां काननानां च यौवनम् ॥२६॥ वर्षाविधिमाह--आदानेलादि। अहम्य दुर्वलत्वे पक्तापि वसन्त इत्यादिना वसन्तविधिमाह,-निचितः संचितो वसन्तपूर्वकाले, ईरितो विलायितो वसन्ते, कायाग्निमिति । वली भवतीति व्युत्पादितम् । स इति दुर्बलो वहिः, अनिला- दुर्वलो भवति, देहबलानुविधायित्वाद्वदः । एतच बलिनां कायनिवर्तकमनिं जाठर, न तु धालग्निविशेषमात्रम् । तत | दीनामित्लनिलप्रधानानाम् ॥ ३२ ॥ इत्यत्र चकारो लप्तनिर्दिष्ट योद्धव्यः, तेन ततोऽनिवधाचेत्यर्थः। यदि वा ततोऽग्निवधानन्तरं वमनादीनि, वमनप्रधानानि भूवाप्पान्मेनिस्यन्दात्याकादम्लाजलस्य च । तेन, आदानमध्यत्वेन यदि वातपित्तप्रकोपस्तथाविधो भवति वर्पास्वग्निवले क्षीणे कुप्यन्ति पवनादयः ॥ ३३ ॥ तदा विरेचनास्थापनानुवासनानामपि प्रवृत्तिर्भवति । शिरोवि- तस्मात्साधारणः सर्वो विधिर्वसु शस्यते। रेचनं तु कफजयार्थ कर्तव्यमेव । वसन्तशब्देन वसन्तं प्रति त्रो उदमन्थं दिवास्वप्नमवश्यायं नदीजलम् ॥ ३४ ॥ वोद्धव्यः । येन, दोपचर्यार्थ पञ्चकर्मप्रवृत्त्यर्थ चाऽभिधातव्य- व्यायाममातपं चैव व्यवायं च विवर्जयेत् । प्रायडातुक्रमेण फाल्गुनचैत्री वसन्तो भवति, न वैशाखः । पानभोजनसंस्कारान् प्रायः क्षौद्रान्वितान् भजेत् ३५ अनेनैवाऽभिप्रायेण पूर्वश्लोकेऽपि सामान्येन निचित इति कृतं, | व्यक्ताम्ललवणस्नेहं वातवर्पाकुलेऽहनि । न तु हेमन्ते निचित इति । हेमन्त इत्युक्ते हि रसोत्पत्तिकमाभि- | विशेषशीते भोक्तवपास्वनिलशान्तये ॥ ३६॥ हितमार्गशीर्षपोपात्मके हेमन्ते प्राकृतलाद्दोपचयो वुध्यते, स | अग्निसंरक्षणवता यबगोधूमशालयः । च नाभिप्रेतः । उक्तस्तु दोपचयादिक्रमोक्तपीपमाघात्मके हे- पुराणा जालैमौसभॊज्या यूपैश्च संस्कृतैः ॥ ३७॥ मन्ते श्लेग्मचयः । सुखाम्बुना सुखोग्णाम्बुना, लावकपिल पिवेत् क्षौद्रान्वितं चाल्पं माध्वीकारिष्टमम्बु वा। मांसमिति संवन्धः । भक्षयेदिति च्छेदः । अनुभवेदिति भा. | माहेन्द्रं तप्तशीतं वा कोपं सारसमेव वा ॥ ३८ ॥ पया श्लेष्मक्षयार्थ स्तोकमैथुनमनुजानाति ॥ २२-२६॥ प्रघोद्वर्तनं स्नान गन्धमाल्यपरो भवेत् । मयूखैर्जगतः स्नेहं ग्रीष्मे पेपीयते रविः । लघुशुद्धाम्वरं स्थानं भजेदलेदि वार्पिकम् ॥ ३९ ॥ स्वादु शीतं द्रवं स्निग्धमन्नपानं तदा हितम् ॥२७॥ वासु वातादयः कुतः कुप्यन्तीत्याह-भूवाप्पादित्यादि । शीतं सशर्करं मन्थं जाङ्गलान्मृगपक्षिणः । भूवाप्पः प्रभावादेव त्रिदोपकोपनः । मेघनिःस्यन्दो वातश्लेप्म- भृतं पयः सशाल्यन्नं भजन ग्रीमे न सीदति ॥२७॥ कारकः । अम्लपाकता जलस्य वर्षाखभावकृता पित्तश्लेप्म- मद्यमल्पं न वा पेयमथवा सुवहृदकम् । करी । अग्निवले क्षीण इत्यनेनाऽऽदानाहितमग्निमान्द्यमपि लवणाम्लकट्टप्णानि व्यायामं च विवर्जयेत् ॥२८॥ दोपप्रकोपकमिति दर्शयति । अग्निमान्धं चापाकविपाकाभ्यां दिवा शीतगृहे निद्रां निशि चन्द्रांशुशीतले । कफपित्तकारि धातुपोषकरसानुत्पादाच धातुक्षयेण वातकारि । भजेचन्दनदिग्धाङ्गः प्रवाते हय॑मस्तके ॥ २९ ॥ एतेन वासु वहिमान्येन वातादिकोपः वातादिकोपेन च वहिमा- व्यजनैः पाणिसंस्पर्शश्चन्दनोदकशीतलैः । न्यमिति दर्शितम्। यदुक्तं वाग्भटे "भूबाप्पेणाम्लपाकेन मलिनेन सेव्यमानो भजेदास्यां मुक्तामणिविभूषितः ॥ ३०॥ | च वारिणा । वहिनैव च भन्देन तेप्पियन्योऽन्यदूपिपु” । सा- काननानि च शीतानि जलाजि कुसुमानि च । धारणो विधिः कार्यस्त्रिदोषन्नोऽग्निसन्दीपनश्च । उदकप्रधानो ग्रीष्मकाले निपेवेत मैथुनाद्विरतो नरः ॥ ३१ ॥ मन्थ उदमन्थः । पानमुदकादि, भोजनं रक्तशाल्यादि तयोः मयूखैरियादिना ग्रैष्मविधिमाह--मयूखैत्तेजोभिः, स्नेहः | संस्काराः संस्कारवन्त्यनपानानीत्यर्थः । क्षौद्रं च यद्यपि वात- ‘सार इत्यर्थः, पेपीयतेऽत्यर्थ पिवति । मन्धः-"सक्तवः प्रकोपि तथापि वार्पिकक्लेदशमनार्थ खल्पमात्रया क्षौद्रान्ति- सर्पिपा युक्ताः शीतवारिपरिष्ठताः । नात्यच्छा नातिसान्द्राश्च तपदेन विहितम् । विशेषात् शीत इति हेतुगर्भविशेषणम् । ते- मन्थ इत्यभिधीयते” । मद्यमल्पमित्येकान्तमद्यसात्म्येन, न- । नात्यर्थशीते दिवसे यस्मान्महात्ययस्य वातस्य कोपो भवति अध्यायः ६] चक्रदत्तव्याख्यासंबलिता। ४५ मतलबयार्थ वर्षाकालप्रभावक्रियमाणपित्तचयानुगुणयोरप्य- लदिनच्याप्त्यर्थम् । सूर्यतप्तमिति वक्तव्येऽशुग्रहणं मेघावरणर- म्ललवणयोरुपयोगः कर्तव्य इति दर्शितं भवति ॥३३-३९॥ हितांशुसूर्यग्रहणार्थम् । संतप्तमित्यत्र संशब्दः परितस्तापोप- वर्याशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः । दर्शनार्थः । एवं निशीत्यादि व व्याख्येयम् । चन्द्रांशुग्रणेन तप्तानामाचितं पित्तं प्रायः शरदि कुप्यति ॥ ४०॥ व निशि सौम्यांशुसंवन्धं लक्षयति । कालेनेति प्रभावेण । शरद्विधिमा-बर्पयादि । उचितम् अभ्यस्तम्, 'उच पक्वमिति वास्खभिनवभूमिसंवन्धजनितपैच्छिल्यव्यम्ललादि- समवाये' इत्यन्साद्धातोः, शीतमुचितान्यझानि शीतोचितानि । दोपरहितम् । यतः पक्वं ततो निर्दोषं दोपाजनकमित्यर्थः । अग- सहसैवेति पदेनाक्रमेण शरदि तीव्रातपसंवन्धादनभ्यस्तात स्त्येनाविपीकृतमित्यगस्त्योदयेनप्रभावाद्वर्षासु मेघसंवन्धोरगलू- पित्तप्रकोपो न्याय्य इति दर्शयति । आचितमिति वासु । प्राय | तादिसंवन्धात्सविषमविषं भवतीति वाच्यम् । हंसोदकमित्येवं- इत्यनेनेव वर्षासु तु पित्तचयप्रतिकूलं विधि प्रयत्नेनाचरतो न भूतोदकस्य संज्ञा । हंसशब्देन सूर्याचन्द्रमसावभिधीयेते, भवति पित्तचयः । शरदि तु प्रकोपो न भवतीति दर्शयति । ताभ्यां शोधितमुदकं हंसोदकम् । यदि वा हंससेवायोग्यमुदकं, एतत्र सामान्यन्यायेन श्लेष्मणो धातस्य च चयप्रकोपयोद्धि- हंसाः किल विशुद्धमेवोदकं भजन्ते । अवगाहश्चिरं जलावस्था- व्यम् । यदि वा, प्रायः पित्तं प्रकुप्यति श्लेष्मा चानुवलत्वेने- | नम् ॥ ४५-४६ ॥ सर्थः। यदुक्तं “तस्य चानुवलः कफः" इति ॥४०॥ शारदानि च माल्यानि वासांसि विमलानि च । तत्रानपानं मधुरं लघु शीतं सतिक्तकम् । शरत्काले प्रशस्यन्ते प्रदोषे चेन्दुरश्मयः ॥४७॥ पित्तप्रशमनं सेन्यं मात्रया सुप्रकाशितैः ॥४१॥ शारदानीति भाल्यविशेषणमनार्तवकुसुमनिषेधार्थम् । प्र- लचित्यग्निसन्धुक्षणार्थम् । अत्र बहेः समानेनापि पित्तेन दोष इति निशाप्रवेश एव परं चन्द्ररश्मिसेवा, नोपरि, शि- द्रवांशसंभवेनाग्निमान्धं क्रियते च । यदुक्तं ग्रहण्यध्याये "आ- शिरभयात् । अत्र पूर्वर्तुसात्म्यपरित्यागो भविष्यदृतुसात्म्या- प्लावयद्धन्वनलं जलं तप्तमिवानलम्" । उत्सर्गसिद्ध एव भो- भ्यासश्च पूर्ववन्तसप्ताहागाम्यखादिसप्ताहयोः कर्तव्यः । जनस्य मात्रायत्त्वे मात्रयेति वचनं मात्रातिक्रमेणेह विशेपतो | यदुक्तं वाग्भटे-"ऋत्वोरन्त्यादिसप्ताहावृत्तुसन्धिरिति स्मृतः। भूरिदोपत्रदर्शनार्थम् । सुप्रकाहितैः सुबुभुक्षितैः ॥४१॥ तन्न पूर्वो विधिस्त्याज्यः सेवनीयः परः क्रमात्" इति ॥४॥ लावान्कपिखलानेणानुरभ्रान् शरभान शशान् । | इत्युक्तमृतुसात्म्यं यच्चेष्टाहारव्यपाश्रयम् । शालीन्सयवगोधूमान्सेव्यानाहुर्घनात्यये ॥४२॥ उपशेते यदौचित्यादोकसात्म्यं तदुच्यते ॥ ४८ ॥ तिक्तस्य लर्पिपः पानं विरेको रक्तमोक्षणम् । उपसंहरति-इत्युक्तमित्यादि । ऋतुसात्म्यप्रसङ्गेनाभ्या- धाराधरात्यये कार्यमातपस्य च वर्जनम् ॥ ४३॥ ससात्म्यं दर्शयति-उपशेते. इत्यादि । उपशेते सुखयति, वसां तैलमवश्यायमौदकानूपमामिपम् । अपथ्यमपि सद्विकारं न जानयति । कुत इत्याह-औचि- क्षारं दधि दिवास्वप्न प्राग्वातं च विवर्जयेत्॥ ४४ ॥ | खादभ्यासादित्यर्थः । अपथ्यमपि हि निरन्तराभ्यासाद्विपमि- उरत्रो मेपः । घनात्यय इति पुनर्वचनं शरत्प्रवेश एव वाशीविपस्य नोपघातकं भवतीति भावः ॥ ४८ ॥ एतदुक्तविधिकरणं गन्थाधिक्यात्सूचयन्निति व्याख्यानयन्ति। देशानामामयानां च विपरीतगुणं गुणैः । पदयामः-पर्यायशब्दानां पुनः पुनः करणे यत्तु तात्पर्य सात्म्यमिच्छन्ति सात्म्यज्ञाश्चेष्टितं चाद्यमेव च ४९ शास्त्रे प्रतीयते तत्र तदेव वाच्यं, यत्र तात्पर्यान्तरं न प्रती- देशसात्म्यं रोगसात्म्यं च दर्शयति-देशानामित्यादि । यते तत्र वाक्यभेदेनैव पुनरभिधानमिति । धाराधराणां मे-देशानामानूपादीनां, गुणैः स्नेहगौरवादिभिः सह विपरीतगुणं घानामलयोऽदर्शनम् । तेन, अव्यक्तायां शरदि तिक्तसर्पिःपानं सेहगौरवविपरीतगुणरीक्ष्यलाघवयुक्तं धन्वजानलमांसमध्वादि विरेकादि च कार्यम् । क्रमश्चात्राचार्याभिप्रेतः, तेन प्रथमं स- | अदनीयम् आद्यं, चेष्टितं च व्यायामादि, देशसात्म्यमिच्छ- पिप्पानं, तेन पित्ताप्रशान्तौ विरेकः, तेनाप्यशान्तौ शोणित- न्यायुर्वेदविद् इत्यर्थः । एवमामयानां च विपरीतगुणमित्यादि दुष्टौ च सत्यां रक्तमोक्षणं, रक्तंचान कालखभावाद्देष्यत्येव व्याख्येयम् । गुणशब्दश्चेह धर्ममात्रवचनः । यथोच्यते- प्रायः । यदाह-"शरत्कालखभावाच शोणितं संग्रदू- "द्रव्यगुणः" द्रव्यधर्म इत्यर्थः । तेन विपरीतप्रभावादीनामपि घ्यति" ॥ ४२-४४॥ ग्रहणं भवति । आमयशब्देन चामयहेतुरपि गृहीतव्यः । दिवा सूर्यांशुसंतप्तं निशि चन्द्रांशुशीतलम् । ततः आमयविपरीतानां आमयहेतुविपरीतानां च तथा प्र- कालेन पक्वं निर्दोपमगस्त्येनाविपीकृतम् ॥ १५॥ भाववैपरीत्यात्तद्विपरीतार्थकारिणां च ग्रहणं भवति । तदुदाह- हंसोदकमिति ख्यातं शारदं विमलं शुचि । रणमिष्टं यथावसरं निदाने करिष्यामः । आद्यग्रहणेनौपधा- स्नानपानावगाहेषु हितमम्बु यथामृतम् ॥ ४६ ॥ हारयोग्रहणम् । चेष्टितशब्देन खप्नाभ्यनादीनां ग्रहणं व्याख्ये- दिवेलादि ।-सूर्याशुतापादेव दिवेति लब्धे दिवेति सक यम् ॥४९॥ ४६ चरकसंहिता । [ सूत्रस्थानम् ऋतावृतौ नृभिः सेन्यं न सेव्यं यच्च किंचन । त्यात्प्रकरणागतत्याच ब्रूते यस्तिमेहनेयादि। मेहनं शिश्नः तस्याशितीये निर्दिष्टं हेतुमत्लात्स्यमेव च ॥ ५० ॥. विनमनं विनामः शरीरस्य । अवपीटको बहुमानाप्रयोगः । इत्यग्निवेशकृते तन्ने चरकप्रतिसंस्कृते श्लोक मात्राधिकत्वेन हि भेपज दोपान्पीडयतीति कृत्या, अन्यत्रा- स्थाने तस्याशितीयो नाम पष्ठोऽध्यायः । प्युक्तम् “अवपीडकरापिभिः कोणततलकैस्तथान्यो" इति । उक्तमध्यायार्थमुपसंहरति---प्रतावित्यादि । अत्र हेम-विविधमिति निरूहानुवासनोत्तरवस्त्यात्मकम् । पिण्डिका जानु- न्तेऽसेव्यं कण्ठरवेण यद्यपि न प्रतिपादितं तथापि स यदा | जसमध्यमांसपिण्डिका, वर्तयो वक्ष्यन्ते ॥५-८॥ नेन्धनं युक्तं लभत इत्यभिधानादल्पभोजनपरिहार उक्त एप स्वेदाभ्यगावगाहाश्च वर्तयो वस्तिकर्म च । भवति । तेन, ऋतावृताविति बीप्सा कृताऽर्थवती भवति । हितं प्रतिहते वर्चस्यन्नपानं प्रमाथि च ॥९॥ यदि वा छत्रिणो गच्छन्तीति न्यायाद्वीप्सोका । हेमन्तपरिहा- मेढ़े वृपणयोः शूलमङ्गमदो हदि व्यथा । रविधिवच शिशिरपरिहारविधिर्व्याख्येयः । हेतुमदित्युपपत्ति- भदौचित्यादिहेतुनिर्देशोपपन्नमित्यर्थः ॥ ५० ॥ भनेत्प्रतिहते शुक्रे विवद्धं सूत्रमेव च ॥ १० ॥ इति तस्याशितीयः पष्टोऽध्यायः । तत्राभ्यगावगाहाश्च मदिराश्चरणायुधाः । शालिः पयोनिरूहाश्च शस्तं सैथुनमेव च ॥ ११ ॥ सप्तमोऽध्यायः । | वातमूत्रपुरीपाणां सगाध्मानं क्लमो रुजा। जठरे बातजाश्चात्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात् ॥ १२॥ अथातोनवेगान्धारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः॥१॥ स्नेहस्वेदविधिस्तन वर्तयो भोजनानि च । इति हमाह भगवानात्रेयः॥२॥ पानानि वस्तयश्चैव शस्तं वातानुलोमनम् ॥ १३ ॥ न वेगान्धारयेद्धीमान्जातान्मूत्रपुरीपयोः । कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्डामयज्वराः। न रेतसो न वातस्य न छाः शवथोन च ॥३॥ कुष्टहल्लासबीसशर्दि निग्रहजा गदाः ॥ २८ ॥ नोद्गारस्य न जृम्भाया न वेगान्क्षुत्पिपासयोः । प्रमाथ्यनुलोमनम् । चरणायुधः कुकुटः रूजा जठर इति न वाप्पस्य न निद्राया निश्वासस्य श्रमेण च ॥४॥ | संबन्धः । 'भोजनानि' 'पानानि' 'यस्तय' इति त्रयं वाता- पूर्वाध्यायाभ्यां खस्थहित आहारः प्राधान्येनोक्तः । त- नुलोमन शस्तमिति योज्यम् । कोटो वरटीदष्टाकारः शोथः । स्याहारस्य खस्थहितलमाहारपाकजमूत्रपुरीपाणामविधारितवे- व्यगश्च श्यामवर्णो मण्डलः हल्लास उत्क्लेशः ॥ ९-१४ ॥ गानां बहिर्गमने सति भवतीति मूत्रादिवेगाविधारणोपदेशक न वेगान्धारणीयमाह । इहापि न वेगधारणशब्दस्याभावात् भुक्त्वा प्रच्छदनं धूमो लङ्घनं रक्तमोक्षणम् । मात्राशितीयवत् पर्यायशब्देन संज्ञा बोद्धव्या । जातानिति रूक्षान्नपानं व्यायामो विरेकश्चात्र शस्यते ॥ १५ ॥ जातमात्रान् । वेगः प्रवृत्त्युन्मुखत्वं मूत्रपुरीपादीनाम् । मूत्र- इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात्॥१६॥ सन्यास्तस्सः शिरःशूलमर्दितार्थावभेदको । ग्रहणमादौ मूत्रस्य पुरीपाद्यपेक्षया बहुवेगत्वात् । मूत्रपुरीप- थोरिति क्षुत्पिपासयोरिति च समासकरण प्रायशोऽनयोः - तोर्ध्वजत्रुकेऽभ्यङ्गः खेदो धूमः सनावनः । होत्पाददर्शनार्थम् । प्रतिनिपिद्धं नकारकरणं निपिद्धगौरवोपद- हितं वातानमाधं च घृतं चोत्तरभक्तिकम् ॥ १७ ॥ र्शनार्थम् । निःश्वासस्य श्रमेण चेति श्रमोत्थस्य निःश्वासस्था- हिका श्वासोऽरुचिः कम्पो विवन्धो हृदयोरसोः। विधार्यत्वं दर्शयति । यतोऽनन्तरं वक्ष्यति "श्रमनिःश्वासधा-उदगारनिग्रहातन हिकायास्तुल्यमोपधम् ॥ १८ ॥ रणात्” इति । सुश्रुतेऽप्युक्तं "श्रान्तस्य निःश्वासपिनिग्रहेण विनामाक्षेपसङ्कोचाः सुप्तिः कम्पः प्रवेपणम् । हृद्रोगमूर्छाप्यथवापि गुल्मः" इति ॥ १-४॥ जुम्माया निग्रहात्तत्र सर्व बातघ्नमौषधम् ॥ १९ ॥ एतान्धारयतो जातान्वेगारोगा भवन्ति ये। कायदौर्बल्यवैवर्ण्यमङ्गसोऽरुचिर्भमः । पृथक्पृथक्चिकित्सार्थ तन्मे निगदतः शृणु ॥५॥ क्षुद्वेगनिग्रहात्तत्र स्निग्धोष्णं लघुभोजनम् ॥ २० ॥ वस्तिमेहनयोः शूलं सूत्रकृच्छं शिरोरुजा । कण्ठास्यशोपो वाधिर्य श्रमः सादो हृदि व्यथा । विनामो वंक्षणानाहः स्याल्लिङ्ग मूत्रनिग्रहे ॥६॥ पिपासानिग्रहात्तत्र शीतं तर्पणमिण्यते ॥ २१ ॥ स्वेदावगाहनाभ्यङ्गान्सर्पिपश्चावपीडकम् । प्रतिश्यायोऽक्षिरोगश्च हृद्रोगश्चारुचिर्भमः। मूत्रे प्रतिहते कुर्यान्त्रिविधं वस्तिकर्म च ॥ ७ ॥ बाप्पनिग्रहणात्तत्र स्वप्नो मर्च प्रियाः कथाः ॥ २२॥ पक्काशपशिरःशूलं वातच!ऽप्रवर्तनम् । जम्भाङ्गमर्दस्तन्द्रा च शिरोरोगाक्षिगौरवम् । पिण्डिकोद्वेष्टनाध्मानं पुरीपे स्वाद्विधारिते ॥ ८॥ निद्राविधारणात्तत्र स्वप्नः संवाहनानि च ॥ २३ ॥ यद्वेगविधारणे ये रोगास्तेषां यचिकित्सितं तदल्पवक्तव्य १श्वास इति पाठः, अध्यायः ७] चक्रदत्तव्याख्यासंबलिता। गुल्महद्रोगसंमोहाः श्रमनिश्वासधारणात् । देहप्रवृत्तिर्या काचिद्विद्यते परपीडया। जायन्ते तत्र विश्रामो वातनाश्च क्रिया हिताः॥२४॥ स्त्रीभोगस्तेयहिंसाद्या तस्या वेगान्विधारयेत् ॥२९॥ वेगनिग्रहजारोगा य एने परिकीर्तिताः। अशस्तं देहकर्माह-देहेत्यादि । परपीडया परपीटानि- इच्छंस्तेपामनुत्पत्रिं वेगानेतान्न धारयेत् ॥ २५ ॥ मित्तमित्यर्थः । स्त्रीभोगः परस्त्रीभोगः । स्तेयं परद्रव्यग्रहणम् । अर्धावभेदोऽयमस्तकवेदना । आद्य साद्यं भोजनमिलर्थः। हिंसा विधिरहिता प्राणिपीडा । आदिग्रहणादुर्वाभिमुखपा- चकारान्वेदादयोऽपि वातना इति सूचयति । यद्यपि सुश्रुते दप्रसारणादि गृह्यते ।। २९ ।। मूत्रादीनां त्रयोदशानां विधारणात्रयोदशोदावर्ता अभिधी- | पुण्यशब्दो विपापत्वान्मनोवाकायकर्मणाम् । चन्ते तथापीहाटोदाये मूत्रपुरीपयातशुक्रवमिक्षवथुविघातजा धर्मार्थकामान्पुरुषः सुखी भुङ्क्ते चिनोति च ॥ ३०॥ एव परं पडुदावर्ता अभिधातव्याः । उद्गारादिनिरोधजानां एवं कृते यद्भवति तदर्शयति-पुण्येत्यादि । पुण्यः पा- पातनिरोधन एवोदायते अन्तर्भावाभिप्रायात : यदि वा, मूत्रा- चनः शब्दो यस्यासी पुण्यशब्दः। भुते चिनोति चेति उत्प- दिविघातज एव विकारे चरकाचार्यस्य उदावर्तसंज्ञाभिप्रेता नानविरोधतः फलोपयोगेन भुङ्क्ते । चिनोति चोत्पादयति नान्यत्रेति न विरोधः । मुहुर्मुहुरझानामाक्षेपणमाक्षेपः । पर्व- चापरानित्यर्थः ॥ ३० ॥ शामाकुचनं सोचः । भुप्तिः स्पर्शाज्ञानम् । भ्रमणं भ्रमो येन शरीरचेष्टा या चेष्टा स्थैर्यार्था बलवर्द्धिनी। वस्थितमिवात्मानं मन्यते । सादोऽहादसादः । तर्पयतीति देहव्यायामसंख्याता मात्रया तां समाचरेत् ॥३१॥ तर्पणं संवाहनं पाणिना पादादिप्रदेशे मुखमभिहननमुन्मर्दनं अविधार्यप्रवृत्तीन्मूत्रादीन्विधार्यप्रवृत्तीन्साहसादीन्दर्शथि- त्वा विधायर्याविधापत्ति व्यायाममाह-शरीरेयादि । इमांस्तु धारयेद्वेगान्हितार्थी प्रेत्य चेह च । देहस्य व्यायामो देहव्यायामः । देवणान्मनोव्यायाम साहसानामशस्तानां मनोवाकायकर्मणाम् ॥ २६॥ चिन्तनादि निराकरोति । संख्याता संज्ञिता । या चेष्टाऽभि- वेगानामविधार्यत्वेनोतलाडोभादीनामपि वेगा अपि- प्रेतात्र, तेन, भारहरणाद्याऽनिष्टाऽपि कार्यवशाक्रियमाणा धार्याः स्युरियाह--इमास्त्वियादि । प्रेस जन्मान्तरे या निरस्यते । चंक्रमणरूपा तु किया प्राप्यते । स्थैर्य स्थि- इहेतीहजन्मनि । सहसा आत्मशक्तिमनालोच्य क्रियत इति | रता शरीरस्य तदर्था । मात्रयाऽनपाथिपरिमाणेन । एतावती साहस, तत्तु गजाभिमुखथावनादि । अशस्तानां निष्फला- चेयं शरीरचेष्टा मात्रापति । यावत्या लाघवादयो वक्ष्यमाणा नामिति यावत् । मनोवाकायकर्मणामिलन कर्मशब्दो व्यापार- | भवन्ति । चेष्टातियोगा वक्ष्यमाणाध श्रमभ्रमादयो न भवन्ति। वचनः ॥२६॥ सुश्रुतेऽप्युक्तं-"यत्तु चंक्रमणं नातिदेहपीडाकरं भवेत् । लोभशोकभयकोधमानवेगान्विधारयेत् । तदायुर्वलमेधानिप्रदमिन्द्रियवोधनम्" ॥३१॥ नैलजेातिरागाणामभिध्यायाश्च बुद्धिमान् ॥२७लाघवं कर्मसामर्थ्य स्थैर्य दुःखसहिष्णुता । अझरतं मनसः कर्म दर्शयति लोभेत्यादि । लोभो थि- दोपक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते ॥ ३२॥ पयेऽनुचितप्रार्थना । शोकः पुत्रादिविनाशजं दैन्यम् । भयम- श्रमः क्लमः क्षयतृष्णा रक्तपित्तं प्रतामकः । पकारकानुसंधान दैन्यम् । क्रोधः प्रद्वेपो येन प्रज्वलितमिवा- अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्चर्दिश्च जायते ॥ ३३॥ स्मानं मन्यते । मानः सदसगुणाद्यारोपेणात्मन्युत्कर्पप्रत्ययः। यथोक्तव्यायामगुणानाह-लाघवमित्यादि । दोपक्षयोऽत्र जुगुप्तित्तगोपनेच्छा लचा । तदभावो नैर्लज्यम् । समाने द्रव्ये श्लेष्मक्षयोऽभिप्रेतः, यदि वासिकर्तृत्वेन त्रिदोपक्षयोऽपि । उक्तं परसंवन्धप्रतिपेधेच्छा ईर्ष्या। अतिराग उचित एवं विपये पुनः हि-"शमप्रकोपौ दोपाणां सर्वेपामग्निसंश्रितौ” इति । व्यायामा- पुनः प्रवर्तनेच्छा अिभिध्यानमतिमात्रेहारम्भणं यदि पर- तिप्रवृत्तिदोपमाह-श्रम इत्यादि । क्लम इह मनइन्द्रियग्लानिः, द्रव्यविपये स्पृहा ॥ २७ ॥ क्षयो धातुक्षयः, प्रतमक एव प्रतामकः श्वासविशेषः ॥३२॥ परयस्यातिमात्रस्य सूचकस्यानृतस्य च । ॥३३॥ वाक्यस्याकालयुक्तस्य धारयेद्वेगमुत्थितम् ॥ २८॥ व्यायामहास्यभाग्याध्वग्राम्यधर्मप्रजागरान् । अशस्तं वचनकर्माह-परुपस्येत्यादि । परुपं परोद्वेजकं | नोचितानपि सेवेत बुद्धिमानतिमात्रया ॥ ३४ ॥ वचनम् । अतिमात्रं बहु । सूचकं परारखैभिधायकम् । इदानीं व्यायामतुल्यत्वेनान्यानप्यतिमात्रत्वेन निषेदुमाह- अनृतमपार्थकम् । अकालयुक्तमप्रस्तावागतम् ॥ २८ व्यायागेत्यादि । यद्यप्यतिव्यायामो निषिद्धस्तथापीह पुनरभि- १ लोभशोकभयकोधद्वेषमानजुगुप्सितेति पाठः। २ केचित्परा- | धीयते अतिभाष्यादिप्वपि तद्दोषश्रमल्लमादिप्राप्त्यर्थम् । यदि वा भिद्रोहचिन्तनं अभिद्रोहारंभणं वेति पाठं वदन्ति । ३ परापवा- पूर्वमनभ्यस्तव्यायामातिसेवा निषिद्धा, इह तु अभ्यस्तस्यापि दाभिधायक शंते पाठः ।। निषेधः । यदाह-नोनितानपि, उचितानप्यभ्यस्तानपीत्यर्थः। ४८ चरकसंहिता। [ सूत्रस्थानम् 1 अपिशब्दादनभ्यस्तानां निषेधो लभ्यते । भाषणं भाष्यम् , | कादशे द्वादशे त्रयोदशे च । चतुर्दशे तु पथ्यभागनयम एको- अध्वशब्देनाध्वगमनं, ग्राम्यधर्मो मैथुनम्, एवंशब्दन गुरुभा- ऽपथ्यभागः एवं चतुरन्तरता तथाशब्दसूचिता भवति । रहरणदर्पशिलाचालनादि गृहाते ॥ ३४ ।। पञ्चदशाहात्मभृति संपूर्णपथ्यतैव ॥ ३६॥ ३७ ॥ एतानेवंविधांश्चान्यान्योऽतिमात्रं निपेयते । क्रमेणापचिता दोपाः क्रमेणोपचिता गुणाः । गज सिंह इवाकृष्य सहसा स विनश्यति ॥ ३५॥ सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च ॥ ३८ ॥ सिंहः किल खल्पप्रमाणः खवलोद्रेकाद्गज कपंन्पाटयन्ख एवं कृते किं स्यादित्याह-क्रमेणेलादि । क्रमेणेति देहानुचितव्यायामात्पश्चाद्वातक्षोभेन विपद्यते तेनायं दृष्टान्तः क्रमेणैव दोपा इति दोपजनकान्यभ्यस्तान्यपथ्यानि । गुणा इति सङ्गतार्थः । यदि वा सिंहोऽष्टापदोऽभिप्रेतः, स च किल गजं गुणजनकानि पथ्यानि । अपुनर्भावं यान्ति दीपा इति सं- व्यापाद्य पृष्ठे क्षिपति, ततस्तत्कोथाद्विपद्यते तेन दृष्टान्तो वन्धः । अक्रमेण तु सहसाऽपथ्यलागे दोपा भवन्त्येव । व्याख्येयः ॥ ३५॥ यदुक्तम्-“असात्म्यजा हि रोगाः स्युः सहसा त्यागशी- उचितादहिताद्धीमान्क्रमशो विरमेन्नरः । लनात्" इति । अप्रकंप्या अग्रवाल्या भवन्ति गुणा इति हितं क्रमेण सेवेत क्रमश्चात्रोपदेक्ष्यते ॥ ३६॥ संवन्धः। पथ्यमपि नभ्यस्तं सहसोपयुज्यमानमरुच्यमिवधा- प्रक्षेपापचये ताभ्यां क्रमः पादांशिको भवेत् । दीअनयति ॥ ३८॥ एकान्तरन्ततश्चोर्ध्व ड्यन्तरं त्र्यन्तरं तथा ॥ ३७॥ समपित्तानिलकफाः केचिद्गर्भादि मानवाः । हितस्य सेवनमहितस्य परित्यागः कर्त्तव्य इति पूर्वमुक्तं तय हि- | दृश्यन्ते वातलाः केचित्पित्तलाः श्लेष्मलास्तथा ३९ तसेवनमहितपरिवर्जनच क्रियमाणमक्रममक्रमाचरितव्यायामा- इह खस्थहितं सामान्येनैव रक्तशाल्यादि प्रतिपादितं, ख- दिवत्प्रत्यवायकरं परं भवति । अतस्तत्क्रममाह-उचितादित्या- स्त्रश्च प्रकृतिभेदेन नानाप्रकारः, यतन्तेषां हितानामपि ना- दि। उचितादभ्यस्तात्, कमशो वक्ष्यमाणेन क्रमेण, हितमन- | नाप्रकारत्वमुच्यते । तेन तत्प्रतिपादनार्थ प्रकृतिभेदमेव ताव- भ्यस्तहितम् । कोऽसौ क्रम इत्याह--क्रमश्चेत्यादि। प्रक्षेपो हित- दाह-समपित्तानिलेखादि ।—समा अवैकारिकमानव्यव- स्यापचयोऽहितस्य, ताभ्यां हिताहिताभ्याम्, पादश्चतुर्थी भागः, स्थिताः पित्तानिलकफा यस्य स तथा गर्भादि गर्भाधानादि तद्रूपोंऽशः पादांशस्तेन कृतः क्रमः पादांशिकः । अन्ये तु शुक्रशोणितजीवसंमूर्च्छनादिति यावत् । वातला वातप्रधानाः, पादस्यांशः पादांश इति पोडशं भागं वर्णयन्ति, स च हिता- एवं पित्तलाः श्लेष्मलाश्च । सर्वत्र गर्भादीति योज्यम् । अत्र हितयोर्युगपत्प्रक्षेपापचये पादांशिकः क्रमः, ग्रथममेकान्तर- | पित्तग्रहणमादौ छन्दोऽनुरोधाद्यद्वा पित्तसमानस्य वहेगौरवप्रद- मेकाहमन्तरा कृत्वेत्यर्थः । ततः प्रथमहितपादप्रक्षेपाहितपा- र्शनार्थम् । यदि वा प्रकृत्यारम्भे वातस्याप्राधान्यख्यापनार्थम् । दापचयाभ्यासादूर्ध्व द्वितीयपादप्रक्षेपापचये द्यन्तरं व्यहम- वातप्रकृतिर्हि सर्वत्र प्रत्ययरो भवति । इह च प्रत्येकदोपप्र- न्तरीकृत्य क्रमो भवेत् । तथा द्वितीयपादाभ्यासादूर्घ तृतीयपा- | कृतिग्रहणेनैव द्वन्द्वप्रकृतिरपि प्रायः, संयोगस्य संयोगिनामा- दप्रक्षेपापचये त्र्यहमन्तरीकृत्य झमो भवेत् । चतुर्थपादप्रक्षे-न्तरीयकलात् , निदान इव वातादिज्वराभिधानेन द्वन्द्वज- पापचये चतुरहमन्तरीकृत्य बोद्धव्यमत ऊर्ध्व प्रक्षेपापचया- ज्वराभिधानं, तेन रोगभिपग्जितीयोक्ता द्वन्द्वजा अपि तिस्रः भावाचतुष्पादसंपूर्णस्य पथ्यस्यानवधिसेव्यखादयं पिण्डार्थः। प्रकृतयो गृहीता भवन्ति । अन्ये तु, द्वितीये 'केचिद्' ग्रह- अपथ्या यवकादयोऽभ्यस्तास्ते साज्याः, रक्तशाल्यादयः णात् ग्रन्थाधिक्येन तद्ग्रहणं वर्णयन्ति ॥ ३९ ॥ पथ्या अनभ्यस्तास्ते सेव्याः । तत्र प्रथमदिने यवकपादप्रयं दोपानुशयिता होपां देहप्रकृतिरुच्यते॥ ४० ॥ तेषामनातुराः पूर्वे घातलाद्याः सदातुराः । रक्तशालीनामेकपादयोगवद्भोजनं, द्वितीये दिवसे द्वौ पथ्यस्य तेपामिति-समवातपित्तश्लेमप्रकृलादीनां च मध्ये 'पूर्व' पादौ द्वावपथ्यस्य । एवं तृतीये एवं द्वितीयपादाभ्यासो यन्तरो भवति । चतुर्थे त्रयः पादाः पथ्यस्य एकोऽपथ्यस्य, इति समप्रकृतयः । सदातुरा इति स्वस्थव्यवहारभाजोऽपि एवं पञ्चमे पष्टे च । एवं तृतीयपादाभ्यासख्यन्तरो भवति । स्फुटितानलविषमाग्निलादियुक्ता यस्मादित्यर्थः । खस्था अ- सप्तदिनप्रभृति चतुष्पादपथ्याभ्यासः । यदि वाऽन्तरशब्दो व्य- प्येते कस्माद्रोगिण इत्याह-दोपानुशयितेत्यादि । दोपा.. वधिवचनः, तथाशब्दाञ्चतुरन्तरमिति च लभ्यते । तेनाय- नुशायितोल्वणवातादिभाविताऽव्यभिचारिणीति यावत् । देह- मर्थः--प्रथमे दिवसेऽपथ्यपादत्रयं पथ्यस्यैकः पादः, द्वितीये | प्रकृतिदेहस्वास्थ्यमिति यावत् । एतेनैतेपां वातलादीनां मुख्यं सर्वमपथ्यं, तृतीये द्वौ पथ्यस्य द्वाक्पथ्यस्य, एवं चतुर्थे, पञ्चमे | खास्थ्यं नास्ति, किंतर्हि उपचारवस्था एत इति दर्शयति । तु दिने पथ्यस्य भाग एकत्रयोऽपथ्यस्य, एवं धन्तरीकृतौ | ननु, गर्भादीत्यनेन शुक्रशोणितजीवानां संसर्गे यथाभूता वाता- भवतः । पष्ठे पथ्यभागत्रयमपथ्यभाग एकः, एवं सप्तमेऽष्टमे | दयः समा विकृता वा तथाभूतैव प्रकृतिवज्जीवमनुवर्तते रिष्टं च । ततो नवमे भागद्वयं पथ्यस्य चापथ्यस्य च, एवं त्रीण्य १ शुक्रशोणितजीवसंमूर्च्छनात्प्रभृतीति यावदिति पाठः । हान्यन्तरीकृतानि भवन्ति । ततो दशमे सर्व पथ्यम् , एवमे २ एपेति पाठः। अध्यायः ७] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। ४९ बिना ! यदुच्यते सुश्रुते-"प्रकोपो वान्यभावो वा क्षयो वा कदादयोऽपीति । यदि या समशब्दोऽविरुद्धवचनः, तेनोपो- नोपजायते । प्रकृतीनां खभावेने जायते तु गतायुपि" । दिकामत्स्यादिप्रतिपादनीयविरुद्धरसवर्जितं सर्वरसमित्यर्थः । तत्र यदा समप्रकृतेर्वातप्रकृतेर्वाऽऽक्षेपकादिर्यातविकारो भ- अयं च प्रकृत्यपेक्षः समधातुं प्रति सबैरसोपयोगः प्रतुविहि- पति, तदा वातस्य प्रकृतिभूतस्याधिक्यं भवत्येव, चदा च तेन "तस्मात्तुपारसमये निग्धाम्ललवणान्सान्" इत्या- वातप्रकृतेः पित्तविकारो भवति, तदा पातप्रकृतेरन्यथाभावः दिना विशेपविधानेन युक्तः सन्सर्वमेवाम्ललवणरसातिरिक्त पित्तप्रकृतित्वं भवति, यदा तु समप्रकृतेरन्यतरदोपक्षयो भोजनं हेमन्ते फलति । वातप्रकृतेस्तु कटुतिक्तकपायवर्जितं भवाते प्राकृतखकर्महानिलक्षणस्तदासौ प्रकृतिक्षयो भवति, प्रभूतमधुराम्ललवणभोजनं हेमन्ते एवमन्यत्रापि देहप्रकृति- यदुक्तं दोपक्षयलक्षणे-"कर्मणः प्रकृतेर्हानिर्बुद्धिर्वापि विरो-प्रतुखभावपर्यालोचनयानुगुणं तर्कनीयम् । यदुक्तं वाग्भटेन- धिनाम्" इति । अनोच्यते--प्रकृतिसमानरोगोत्पत्तौ न “नित्यं सर्वरसाभ्यासः स्वखाधिक्यमृतावृती" ॥ ४१ ॥ प्रकृतिभूतस्य वृद्धिः, किं तर्हि हेखन्तरजनितस्य बातादेस्तन व अधः सप्त शिरसि खानि स्वेदमुखानि च । विकारित्वं, प्रकृतिभूतस्तु दोपत्तत्रोपदर्शको भवति, यदुक्तं मलायनानि वाध्यन्ते दुष्टैर्मात्राधिकैर्मलैः॥४२॥ "कालदृष्यप्रकृतिभिर्दीपस्तुल्यो हि सन्ततम् । निप्पयनीकः मलवृद्धिं गुरुतया लाघवान्मलसंक्षयम् । कुरते तसाज्ज्ञेयः सुदुःसहः" । वातप्रकृतेस्तु पित्तविकारो- मलायनानां वुध्येत सङ्गोत्सर्गादतीव च ॥४३॥ त्पत्ती बातः प्रकृतिभूतत्तथैव करचरणस्फुटनादिकं कुर्वन्नास्ते, खास्थ्योत्पत्तिकारणमभिधाय स्वास्थ्यप्रतिवन्धकदोपसंचय- न तयागन्तुना पित्तविकारेण किंचित्कियते । यातादीनां तु | निर्हरणमभिधातुं दोपसंचयस्य लक्षणान्येव तायद्वक्तुमाह, द्वे खमानाक्षयः प्राकृतकर्महानिलक्षणो न शुकशोणितसंसर्ग- अध इत्यादि । द्वे गुदलिने । खानि छिद्राणि । सप्त शिर- कालजस्य प्रकृतिभूतस्य दोपरय चीजभूतस्य क्षयमावहतीति सीति--टू श्रोत्रे, द्वी नासापुटी, द्वे अक्षिणी, मुखं च । स्वेद- न प्रकृतिभूतदोपक्षयः । यदि चा, प्रकृतेः प्रकोपान्यथाभावः मुखानीति लोमकूपानीति मलस्यायनानि । दुष्टैरिति गोवली- क्षया न भवन्तीति प्रकृतित्वेनेति ब्रूमः । तेन समप्रकृतिर्वा-वर्दन्यायेन क्षीणः, मात्राधिकैरिति वृद्धः । येनोत्तरत्र क्षय- तप्रकृतिर्न भवति, वातप्रकृतिः पित्तप्रकृतिर्न भवति समप्र- वृध्योरपि लक्षणं वेदयति । मलवृद्धिं गुरुतया मलायनगुरुत- कृतिथी : विकारावस्था तु हीनाधिकवातलादिलक्षणा भवती- येत्यर्थः, लांघवान्मलाबनानां संक्षयं मलस्य खमानादपि क्ष- त्यर्थः । नच वात्र्यं--प्रकृतिभूतानां वातादीनां दूपणात्म- यमित्यर्थः । यद्वा दुष्टैरिति भानाधिकैरित्यत्र विशेषणम् , एवं कानां कथं न शरीरवाधकत्वं, सहजातत्वेन तथाविधविना- सति लाघवान्मलसवयमिति प्रकृतिस्थालाघवान्मलक्षयमित्य- शकविकाराकर्तृतात् । यदुक्तं सुश्रुते-"विषजातो अथाधिकस्य मलस्य क्षयं प्रकृतिस्थलमित्यर्थी व्याख्येयः । सझो- कीटो विषेण न विपद्यते । तद्वत्प्रकृतिमिर्दहस्तजातवान बा- त्सर्गादतीव चेति अतीयसझादप्रवृत्तमलसवयं अतीवोत्सर्गा- ध्यते" । नातिबाध्यत इति वोद्धव्यं, धातादिप्रकृतेर्नित्यवा-न्मलवृद्धिं जानीयादित्यर्थः ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ तादिविकारगृहीतवात् । तदुक्तमिह “घातलाद्याः सदानुराः" तान्दोपलिहेरादिश्य व्याधीन्साध्यानुपाचरेत् । इति उक्तंचाश्ववैद्यके–“सर्वान्प्राणभृतो हन्ति नूनं तु व्याधिहेतुप्रतिद्वन्द्वैर्मात्राकालौ विचारयन् ॥ ४४ ॥ कायगं विषम् । अस्मिथापि समुत्पन्ना दृश्यन्ते क्रिमयो यथा। चिपमस्त्रस्थवृत्तानामेते रोगास्तथापरे । तथाहि बिषमो दोपः प्रकृतिर्नाति वाधते” । नच वातादयो जायन्तेऽनातुरस्तस्मात्स्वस्थवृत्तपरो भवेत् ॥ ४५ वृद्धास्तथा शुक्रशोणितसंसर्गे दुटखाद्वातविकारवन्तं गर्म कु- चन्ति तथा गर्भजनकलमेव शुकशोणितयोः कस्मान निघ्नन्ति तानिति मलवृद्धिक्षयात्मकान्मलवृद्धिक्षयजनितानिति या- इति वाच्यम् । वातादिप्रकोपाणामेव हीनमध्योत्तमानां नाना- वत् । दोषाणां वातादीनां लिझैः क्षयवृद्धिसंवन्धेरादिश्य युद्धा शक्तित्वात्मवला वातादयो बिनाशयन्ति, हीनास्तु विकृति- ये साध्यास्तानुपाचरेत् । व्याधिप्रतिद्वन्द्वैः व्याधिप्रत्यनीकैः, मानं जनयन्ति ॥ ४०॥ हेतुप्रतिद्वन्द्वैः हेतुप्रत्यनीकैः । प्रतिद्वन्द्वशब्देन च विपरीतार्थ- कारिणामपि ग्रहणम् । मात्राकालग्रहणं च प्राधान्यात् । तेन, 'विपरीतगुणस्तेपां स्वस्थवृत्तेर्चिधिर्हितः। दोपभेषजादीनामपि ग्रहणं वोद्धव्यम् । यदि वा कालग्रहण एव समसर्वरसं सात्म्यं समधातोः प्रशस्यते ॥४१॥ १मानाधिकारिति विशेषणेन वृद्ध्यर्थस्य गृहीतत्वात् दुष्टशब्देन तेपामिति सदातुराणां वातलादीनां, विपरीतगुणो वाता- दिगतरौक्ष्यादिविपरीतस्नेहादिकर्मप्रयुक्त इत्यर्थः । समाः सर्वे | दूपणात्मक प्रति प्रसिद्धार्थेन अप्रसिद्धस्यावश्यकस्योर्वरितस्थ हो- रसा यत्र तत्तथा । समत्वं चैहानुरूपत्वमभिप्रेतं नतु तुल्यमा- नैः इत्यस्यार्थस्य ग्रहणं गोवलीवर्दन्यायेनात्र कृतम् । गोवलीवर्दन्या- नत्वं, न हि स्वस्थभोजने यावन्मधुर उपयुज्यते, तावन्मानाः यस्तु गामानय वलीवर्दै च इत्यत्र प्रसिद्धधेन्वर्थपरेण गोशन्देन सहाऽप्रसिद्धबलीवर्दस्याप्यानयनं संगच्छते प्रसिध्यप्रसिद्धिनिव- १ क्वचिद् गौरवेऽपीत्यसत्पाठः.. धनपरोऽयं न्यायः चरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् दोपादीनामवरोधो व्याख्येयः। अनातुरशब्देनातुर्यात्प्रागेवा- पानिलागन्तनाम् । आगन्तवश्वेह भूतविषवातादिजन्यास्तथा नागताबाधेन खस्थपरेण भवितव्यमिति शिक्षयति ॥ ४४ ॥ मानसा अभिप्रेताः ये तमितयमप्यभिधायाऽऽगन्तूनामनुत्प- ताविलाद्युपसंहारमागन्तुकत्वेनैव करिष्यति ॥ ४६--॥५०॥ साधवप्रथमे मासि नभयप्रथमे पुनः। ये भूतविपवाय्वग्निसंग्रहारादिसंभवाः । सहस्यप्रथमे चैव हारयेद्दोपसंचयम् ॥ ४६ ।। नृणामागन्तवो रोगाः प्रज्ञा तेवपराध्यति ॥ ५ ॥ स्निग्धस्विन्नशरीराणामूर्ध्वं चाधश्च नित्यशः । ईर्ष्याशोकभयक्रोधमानद्वेपादयश्च ये। वस्तिकर्म ततः कुर्यान्नस्तः कर्म च बुद्धिमान ॥४७॥ मनोविकारास्तेप्युक्ताः सर्वे प्रशापराधजाः ॥५२॥ यथाक्रमं यथायोग्यमत ऊर्ध्व प्रयोजयेत् । रसायनानि सिद्धानि वृप्ययोगांश्च कालचित् ॥४८॥ ये भृतेति-भूताः पिशाचादयः, आदिग्रहणाद्वधव- रोगास्तथा न जायन्ते प्रकृतिस्थेपु धातुपु । न्धनादीनां ग्रहणम् । प्रज्ञा बुद्धिस्तदपराधोऽज्ञानदुर्ज्ञाने । ए- धातवश्वाभिवर्धन्ते जरा मान्यमुपैति च ॥४९॥ तन्मलाश्चैते भूताभिपद्मादय इंदियश्च । यद्यपि निजा अपि विधिरेप विकाराणामनुत्पत्तौ निर्शितः । पिराध एव, यदुक्तम्- “प्रज्ञापराधाध्यहितानान् निजानामितरेषां तु पृथगेवोपदेक्ष्यते ॥ ५० ॥ पद्य निषेवते” इति, तथापि प्राधान्यात्मज्ञापराधजनित- बाहावातादिरूक्षभोजनादिजन्यत्वेन तथाऽन्तरा वातादिज- माधवो वैशाखस्तस्य प्रथमचैत्रः। एवं नभस्यस्य भाद्रस्य न्यत्वेन प्रपञ्छनोच्यन्ते ॥५१॥ ५२ ।। प्रथमः श्रावणः । तथा सहस्यस्य पौपस्य प्रथमो मार्गशीपः। एते च सासाश्चैत्रायणमार्गशीर्पा रोगभिपरिजतीये विमाने त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः । शोधनार्थ वक्ष्यमाणप्रायडादिऋतुक्रमेण वसन्तप्राट्शरदन्त- देशकालात्मविज्ञानं सवृत्तस्यानुवर्तनम् ॥ ५३॥ र्गता भवन्ति । हटवलसंस्कारेऽपि पठ्यते--प्राट - आगन्तूनामनुत्पत्तावेष मार्गो निदर्शितः। नभी ज्ञेयो शरदूर्जसही पुनः । तपस्यश्च मधुश्चैव वसन्तः प्राज्ञः प्रागेव तत्कुर्याद्धितं विद्याद्यदात्मनः ॥ ५४ ॥ शोधनं प्रति ।" सुश्रुतेऽपि ऋतुचर्याध्याये दोपोपचयप्रकोपोप- आगन्तुमूलकारणपरिहारे हेतुमाह-त्याग इत्यादि । शमननिमित्तमीदृश एव ऋतुक्रमः परितः । तेन, शोधनम- इन्द्रियोपशम इन्द्रियाणां खविपयेऽलंपटत्वं, स्मृतिः पुत्रादीनां भिधीयमानं शोधनार्थोक्ततुक्रगणैव व्याख्येयम् । चरान्तादीना- विनश्वरखभावाद्यनुस्मरणम्।यदुक्तम्-"स्मृला खभावं भावानां मन्तमासेषु तु वमनाद्यभिधानं संपूर्णप्रकोपे भूते निर्हरणोपदे- सरन्दुःखाद्विमुच्यते । एतच द्वयं मानसरोगप्रतिघातकम् । शार्थम् । प्रथमेषु हि मासेपु फाल्गुनापाढकार्तिकेयु प्रकोपः देशज्ञानाच्छून्यगृहाटव्युपसर्गगृहीतदेशवर्जनादि भवति । का- प्रकर्पप्राप्तो न भवति, चितस्य हासम्यक्प्रकुपितस्याविलीनस्य लज्ञानात्पौर्णमास्यादिवक्ष्यमाणभूताद्यभिघातकालादिवर्जनम् । सम्यनिर्हरणं न भवतीति । अतएव कपिलवलेऽपि पठ्यते- आत्मज्ञानात्खशक्तिपर्यालोचनया प्रचरतो क्लवदभिघातादि- "मधौ सहे नभसि च मासि दोपान्प्रवाहयेत् । वमनैश्च विरे- परिवर्जनं व्याख्येयम्। सद्वृत्तमिन्द्रियोपक्रमणीये वक्ष्यमाणम् । कैश्च निरूहैः सानुवासनैः” इति । हरिश्चन्द्रेण तु, सहशब्दोऽ | प्रागेवेत्यनुत्पन्नेष्वेव रोगेषु ॥ ५३ ॥ ५४ ॥ यमकारान्तो मार्गशीर्यवचनस्तस्य सहस्यप्रथमे कार्तिके इति आप्तोपदेशप्रज्ञानं प्रतिपत्तिश्च कारणम् । व्याख्यातम् । तन्मतानुसारिणा वाग्भटेन चोक्त "श्रावणे विकाराणामनुत्पत्तावुत्पन्नानां च शान्तये ॥ ५५ ॥ कार्तिके चैत्रे मासि साधारणे कमात् । ग्रीष्मवाहिम- चितान्वाय्वादीनाशु निर्हरेत्" इति । “कार्तिके श्रावणे पापवृत्तवचःसत्वाः सूचकाः कलहप्रियाः। चैत्रे मासि साधारणे मात । वादिसचितान्दोपा- मोपहासिनो लुब्धाः परवृद्धिद्विपः शठाः ॥५६॥ न्त्रिमासान्तरितान्हरेत्" । इत्यस्य तु लोकरय केनापि पठि- परापवादरतयश्चपला रिपुसेविनः । तस्याविरुद्धान्वेपणे बुद्धिमतां न व्यापारः । ऊर्चचेति वमनेन, निघृणास्त्यक्तधर्माणः परिवर्ध्या नराधमाः ॥ ५७ ॥ अध इति विरेकेण, वस्तिकर्मशब्देनास्थापनानुवासने, एतच्च बुद्धिविद्यावयःशीलधैर्यस्मृतिसमाधिभिः । सर्व. वमनादि यथायोग्यतया, न यथासंख्येन । तेन वमनं वृद्धोपसेविनो वृद्धाः स्वभावज्ञा गतव्यथाः ॥ ५८॥ मधौ प्रधान, सहस्यप्रथमे विरेकः, नभस्यप्रथमे बस्तिरिति | सुमुखाः सर्वभूतानां प्रशान्ताः शंसितव्रताः। भवति । यथाक्रमं यथानुपूर्व, यथायोग्यं यद्यस्य युज्यते । एतञ्च पूर्वण वमनादिना, उत्तरेण वा रसायनादि प्रयोजयेदि- सेव्याः सन्मार्गवक्तारः पुण्यश्रवणदर्शनाः ॥ ५९॥ त्यनेन योज्यम् । सिद्धानीति दृष्टफलानि, रोगास्तथा न जायन्त अथ किं हितमिलाह-आप्तोपदेश इत्यादि । आप्ता इति वमनादीनाचरतः । धातवश्वाभिवर्धन्त इति रसायनवृप्य- ज्ञानवन्तो रागद्वेपादिरहिताः पुरुषाः, यद्वक्ष्यति-"रजस्त- योगानुपयोज्य इति योजनीयम् । निजानामिति छेदः । इतरे- मोभ्यां निर्मुक्ताः" इत्यादि । प्रतिपत्तिरुपदिष्टार्थस्य सम्यगव- 1 अध्यायः ८] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। -. योधः एतद्वयं कारणं विकाराणामनुत्पत्ती, हेतुवर्षनेनोत्पन्ना- उचिते चाहिते वज्यं सेव्ये वानुचिते नमः। नां च शान्तये कारणं तचिकित्सानुष्टानेनेत्यर्थः । आप्तोपदेश- यथाप्रकृति चाहारो मलायनगदौषधम् ॥ ६४ ॥ ग्रहणार्थम् अनाप्तान् वान्पापवृत्तेत्यादिना, सेव्यांश्चातान्यु- भविप्यतामनुत्पत्तौ रोगाणामौषधं च यत् । द्धीत्यादिना दर्शयति । वृत्तं चेष्टितं शरीरव्यापारः, सत्वं वाः सेव्याश्च पुरुपा धीमतात्मसुखार्थिना ॥६५॥ मनः एपो पापत्वं पापहेतुवात् । शठाः क्रूराः, निघृणा नि- विधिना दधि सेव्यं च येन यसात्तदनिजः। [कृपाः । बुद्ध्यादिभिर्वृद्धाः प्रभूतप्रशस्तवुद्ध्या युक्ता इत्यर्थः । न वेगान्धारणेऽध्याये सर्वमेवावदन्मुनिः ॥ ६६ ॥ गतच्यथा गतशोकादय इत्यर्थः । सुमुखाः प्रसन्नमुखाः, शं- | इत्यग्निवेशकतेतन्ने चरक-प्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने तितव्रता अवलम्बितनियमाः ॥५५-५९ ॥ न वेगान्धारणीयो नाम सप्तमोऽध्यायः। आहाराचारचेप्टासु सुखार्थी प्रेत्य चेह च । अध्यायाधसंग्रहे हिताहित्तमिति सेव्यासैव्यं व्यायामहा- परं प्रयतमातिप्टेहुद्धिमान्हितसेवने ॥ ६० ॥ स्यादि । भविष्यतामनुत्पत्ती भेपसमिति माधवप्रथमे मासी- आहाराचारचेष्टाखिति निर्धारणे सप्तमी । तेनाहाराचार- | लादिनोत्पन्नानां च शान्तय इत्यन्तेन ॥ ६३-६६॥ चेष्टानां मध्ये यद्धितं तस्य सेवने प्रयत्नमातिष्टेदिति फलति । इति न वेगान्धारणीयः सप्तमोऽध्यायः। आचारः शास्त्रविहितानुष्ठानम् ॥ ६ ॥ न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यवृतशर्करम् । अष्टमोऽध्यायः । नामुद्यूपं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विन ॥ ६१ ॥ ज्वरासृक्पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयभ्रमान् । अथात इन्द्रियोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः॥ इति ह माह भगवानात्रेयः॥२॥ प्रामुयारकामलां चोग्रां विधि हित्वा दधिप्रियः ६२ इति॥ इह खलु पञ्चेन्द्रियाणि, पञ्चेन्द्रियद्व्याणि, प. दनोऽनेकप्रकारानेपिद्धत्वाद्दियात्रोदाहरणार्थ दधिभोजन- चन्द्रियाधिष्ठानानि, पञ्चेन्द्रियार्थाः, पञ्चेन्द्रिय- विधिमाह-न नक्तमित्यादि । अत्र च न नक्तमित्यत्र बुद्धयो भवन्तीत्युक्तमिन्द्रियाधिकारे ॥ ३ ॥ नोग्णमिलत्र च नकारः क्रियया संवध्यते, तेन निशि स्वस्थाधिकारे आहाराचारचेष्टासु परं प्रयत्नमातिष्ठेदि- उष्णदधि सर्वथैव न सेव्यम् । अवृतशर्करमित्यादौ च निषेधो त्युक्त, तत्राहारचेष्टाः काश्चित्पूर्वाध्यायत्रयेण प्रतिपादिताः, नया संवध्यते, तेनोभयप्रतिपेधात्सशर्करं भुजीतेत्यादि वा- तेनावशिष्टस्याचारस्थाभिधानार्थ तथेन्द्रियमनसामतियोगमि- क्यार्थो भवति । घृतादीनां मध्येऽन्यतमसंवन्धेनापि ध्यु- ध्यायोग-परिहाररूपचेप्टोपदर्शनार्थ चन्द्रियोपक्रमणीयमाह । त- पयोज्यं भवति । न नक्तमित्यादिवदिहापि नकारस्य क्रियासं-त्रापि वक्ष्यमाणचेष्टाचारयोः प्रायेणेन्द्रियादिविषयत्वेनेन्द्रिया- बन्धे मुद्रसूपसहितस्याप्यशर्करखमस्त्येव । दन इत्यनुपादे- दीन्येवादावाह । इन्द्रियस्योपक्रमणं व्याकर्तुभारम्भः, तमि- यत्वं स्यात् । जतूकर्णेनापि घृतादीनां मिलितानामेवोपयोगा-न्द्रियोपक्रममिन्द्रिग्रव्याकरणमधिकृतोऽध्याय इन्द्रियोपक्रम- दृध्यसेव्यमुक्तम् । यदुक्तं-"नाश्नीयाधि नक्तमुष्णं वा न धृत- णीयः । इहेतीह प्रकरणे पञ्चेन्द्रियाणि, तेन प्रकरणान्तरेण भधुशर्करामुद्गामलकैर्विना वाइति ॥ ६१-६२ ॥ दर्शनान्तरपरिग्रहेण वक्ष्यमाणैकादशेन्द्रियाभिधानेन समं न तत्र श्लोकः। विरोधः । यतः सर्वपारिषमिदं शास्त्रं, तेनायुर्वेदाविरुद्धवैशे- वेगावेगसमुत्थाश्च रोगास्तेषां च भेषजम् । पिकसांख्यादिदर्शनभेदेन विरुद्धार्थोऽभिधीयमानो न पूर्वापर- येपां वेगा विधार्याश्च यदर्थ यद्धिताहितम् ॥ ६३ ॥ विरोधमावहतीसर्थः । मनस्तु यद्यपि वैशेपिकमतेऽपीन्द्रिय शास्त्रकारेणापि मधुररसप्रस्तावे "पडिन्द्रियप्रसादनः" इल- १ सम्यगवरोध इति पाठः। भिधानादनुमतमेव, तथापीह प्रकरणे वक्षुरादिभ्यो वक्ष्य- २ लक्ष्मीदोपयुक्तत्वान्नक्तं तु दधि वर्जितम् माणाधिकधर्मयोगितया नेन्द्रियमितीन्द्रियत्वेन न पठितम् । डेप्मल स्यात्ससपिंक दधि मारुतसूदनम् ।। इन्द्रियादीनि खयमेव व्याकरिष्यति "तत्र चक्षुः" इ- न च सन्धुक्षयेपित्तमाहारं च विपाचयेत् । त्यादिना । इयेतावदेवोक्तमिन्द्रियाधिकारे पूर्वाचारिति शर्करासंयुतं दधातृष्णादाहनिवारणम् ॥ शेपः । एतेनान्यशास्नेऽपीन्द्रियाधिकारे एतावदेवोक्तमिति फ- मुद्गसूपेन संयुक्तं दद्याद्रतानिलापहम् ।. लति॥१-३॥ सुरसंचाल्पदोपं च क्षौद्रयुक्तं भवेइधि ॥ अतीन्द्रियं पुनमनःसत्वसंज्ञक चेत इत्याहुरेके, उष्णं पित्तास्त्रकोपान्धात्रीयुक्तं तुनिहरेत् ॥" तदर्थात्मसंपदायत्तचेष्टं चेष्टाप्रत्ययभूतमिन्द्रिया-- शति कचिदधिकपाठो दृश्यते । णाम् ॥४॥ ५२ चरकसंहिता । [सूत्रस्थानम् चक्षुरादिभ्यो विशिष्टेन धर्मेण मनो दर्शयति-अतीन्द्रि- युक्तं भवति । ततश्चानेकमिव मनो भवति । तदेतत्प्रतिपादि- यमित्यादि । अतिक्रान्तमिन्द्रियमतीन्द्रियं; चक्षुरादीनां 'य- | तमनेकत्वं परमार्थतो न भवतीयाह-न चेति । न चानेकत्वं दिन्द्रियत्वं वाह्यज्ञानकारणत्वं, तदतिक्रान्तमित्यर्थः । यद्यपि मनस इत्यर्थः । चकारादमहत्त्वं च मनस इति समुचिनोति । भनोऽपि सुखादिज्ञान प्रति कारणत्वेनेन्द्रियं, तथापीन्द्रियचक्षु- यदुक्तम्-"अणुबमथ चैकत्वं द्वौ गुणौ मनसः स्मृतौ”। रादेरविष्ठायकत्वविशेषादतीन्द्रियमित्युक्तम् । यदिवाऽतीन्द्रिय- कुतो नानेकवमित्याह-अनेकमेककालं प्रवर्तते, अनेकं य- मिति चक्षुरादिभ्योऽप्यतीन्द्रियेभ्यः सूक्ष्मतरं दुरवरोधात् । न्मनः देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्रेषु दृष्टं तदेककालं युगपदनेकेयु सत्वमित्येषा संज्ञा यस्य तत्तथा । चेत इत्याहुरेक इत्यादि | रूपज्ञानशब्दज्ञानगन्धज्ञानेषु वर्तते, एवं दृष्टं तद्यदि एकपुरु- परमतस्याप्रतिषेधात्वयमप्यनुमतं, पर्यायकथनं शास्त्रव्यवहा- | पेऽपि वहूनि मनांसि स्युस्खदा तान्यपि युगपदेकपुरुप एव रार्थम् । तदिति मनः, तसाऽर्थो मनोऽर्थः, स च सुखादि- रूपादिज्ञानेपु प्रवर्तेरन् , न तु प्रवर्तन्ते, तस्मादेकमेवैकपुरुपे श्चिन्त्यो विचार्यादिश्च । आत्मा चेतनप्रतिसन्धाता । अनयोः मन इत्यर्थः। दीर्घा शप्कुली भक्षयतो युगपत्पाञ्चज्ञानान्युत्पद्य- सम्पत्तदर्थात्मसम्पत्, एतदायत्ता चेष्टा व्यापारो यस्य त-न्त इति तु ज्ञानं युगपदुत्पलपत्रशतव्यक्तिभेदज्ञानवद्भ्रान्तम् । तथा । तत्रार्थसम्पत्सुखादीनां सन्निकर्पश्चिन्त्यादीनामाभिमु- | परमार्थतो युगपज्ज्ञानोत्पत्ती हि सति विषयसन्निकर्षे सर्वदैव ख्यं च । आत्मसम्पदर्थग्रहणे प्रयत्नशालित्वम् । मनश्चेष्टा च हि युगपज्ज्ञानानि स्युः । अतएव हि कारणान्महत्त्वमपि म- सुखादिज्ञानं तथा चिन्यचिन्तनादि तथा चक्षुरादीन्द्रियप्रेरणंच। नसो नास्ति, महत्त्वे हि सति युगपत्पञ्चेन्द्रियाधिष्ठानाज्ज्ञानो- इन्द्रियाणां चक्षुरादीनां या चेष्टा खविपयरूपादिज्ञानलक्षणा, त्पत्तिः स्यान्न च.भवति, तस्मादेकमणु च मन इति । यस्मा- तत्र प्रत्ययभूतं कारणभूतं मन इति योज्यम् । एतेनैतदुक्तं भ- चैकपुरुपे एक मनोऽणुपरिमाणं च, तन्मात्कारणानैककाला स- वति-यदा सुखादयश्चिन्त्यादयोऽपि विपया भवन्याऽऽत्मा बेन्द्रियप्रवृत्तिन युगपदिन्द्रियाणि खविपयोपलब्धौ प्रवर्तन्त च प्रयत्नवान्भवति, तदा मनः खविषये प्रवर्तते, इन्द्रियाणि इत्यर्थः । इन्द्रियाणि मनोऽधिष्टितानि प्रवर्तन्ते, तेन यदा चाधितिष्ठति, इन्द्रियाणि च मनोऽधिष्ठितान्येव खविपयज्ञाने | मनश्चक्षुरधितिष्ठति तदा न घ्राणादीनि, एवं यदा घ्राणमधि- प्रवर्तन्ते ॥४॥ तिष्ठति तदा न चक्षुरादीनि ॥५॥ स्वार्थेन्द्रियार्थसङ्कल्पव्यभिचरणाञ्चानेकमेकस्मि यहुणं चाभीक्ष्णं पुरुपमनुवर्तते सत्त्वं, तत्सत्वमे- पुरुषे सत्वं रजस्तमःसत्वगुणयोगाच्च, न चाने- | चोपदिशन्ति मुनयो गुणवाहुल्यानुशयात् ॥ ६॥ कत्वं; नोकं ह्येककालमनेकेषु प्रवर्तते, तस्मान्नै ननु यद्येकस्मिन्नेव पुरुपे कदाचिद्रजोयुक्त कदाचित्तमोयुक्तं ककाला सर्वेन्द्रियप्रवृत्तिः ॥५॥ कदाचित् सत्वयुक्तं मनो भवति, तत्कथमयं सात्विकोऽयं इदानीं तन्मन एकस्मिन्पुरुपे उपाधिभेदादने परमार्थ- | राजस इलादिव्यपदेशो भवतीत्याह-यद्गुणमित्यादि । येन तस्त्वेकमिति दर्शयति-खार्थेत्यादि । सत्वं मनः । अनेकम- गुणेन सलादिना युक्तं यद्गुणं, अभीक्ष्णं पुनः पुनः, सत्वं म- नेकमिव, यतः खार्थेन्द्रियसङ्कल्पव्यभिचरणाच्च तथा रजस्त- नोऽनुवर्ततेऽनुवनाति, तत्सत्वं सात्विकं राजसं तामसं वा मासलगुणयोगाच, चकारः परस्परसमुच्चये । खार्थस्य म- उपदिशन्ति बाहुल्यानुशयाद्भरिसंचन्धादित्यर्थः । एतदुक्त नोऽर्था चिन्त्यस्य व्यभिचरणाच एवं चिन्त्यमर्थ परित्यज्या- भवति-सत्यपि गुणान्तरान्वये सत्त्ववाहुल्यात्सत्त्वकार्याणि न्यार्थस्य ग्रहणादित्यर्थः । एतेनैतदुक्तं भवति, यत एकमेव सत्यशौचादीनि यस्य भवन्ति स सात्त्विक इति व्यपदिश्यते । भनो यदा धर्म चिन्तयेत्तदा धर्मचिन्तक, यदा धर्म परि- | एवमपरमपि व्याख्येयम् ॥ ६ ॥ त्यज्य कामं चिन्तयति तदा कामचिन्तकमित्येवमादिना धर्म मनःपुरस्सराणि चेन्द्रियाण्यर्थसंग्रहणसमर्थानि भेदेन भिन्नमप्यभिधीयते, एवमिन्द्रियार्थव्यभिचरणेऽपि यदा भवन्ति । तत्र चक्षुः श्रोत्रं भ्राणं रसनं स्पर्शनमिति रूपं गृह्णाति तदा रूपग्राहकं, यदा गन्धं गृह्णाति तदा गन्ध- पञ्चेन्द्रियाणि ॥ ७ ॥ ग्राहकमित्यादि वाच्यम् । एवं सङ्कल्पव्यभिचरणेऽपि व्याख्येयम् । तत्र सङ्कल्पप्रतिपन्नानां भावानां, उपकारकं ममेदभपकारक उक्तं मनश्चेष्टाप्रत्ययभूतमिन्द्रियाणां तयाकरोति-मनः- ममेदमिति वा गुणतो दोषतो वा कल्पनम् । एतद्व्यभिचरणे णोति-तत्र चक्षुरित्यादि । चष्टे रूपं रूपवनं च प्रकाशय- पुरःसराणि मनोधिष्ठितानि । पञ्चेन्द्रियाणि इत्युक्तं तद्विव- च कदाचिगुणकल्पनं कदाचिद्दोपकल्पनमिति मनोभेदो व्या- तीति चक्षुः । तचोभयनयनगोलकाधिष्ठानमेकमेव । ऋणो- ख्येयः । तथा एकपुरुष एकमेव मनो यदा वहुरजोयुक्तं भवति त्यनेनेति श्रोत्रम् । जिघ्रत्यनेनेति घ्राणम् । रसयत्यनेनेति तदा क्रोधादिमद्भवति, यदा वहुतमोयुक्तं भवति तदाऽज्ञान- भयादिमद्भवति, यदा सत्वयुक्तं भवति, तदा सत्यशौचादि- रसनम् । स्पृशत्यनेनेति स्पर्शनम् ॥ ७ ॥ पञ्चेन्द्रियगव्याणि खं वायुयोतिरापो भू- १ नाग्वेकमिति पाठः, रिति ॥८॥ अध्यायः ८] चक्रदत्तव्याख्यासंबलिता। ५३ पञ्चेन्द्रियाधिष्ठानानि अक्षिणी कर्णों नासिके अयोगातियोगमिथ्यावोगास्तु अशुभस्य प्रवृत्तौ च हेतवः । जिहा त्वक् चेति ॥९॥ यदि वा शुभस्य पूर्वव्याकृतस्स चाशुभस्य पूर्वव्याकृतस्य प्रवृत्तेः इन्द्रियाणां प्राधान्येनारम्भकं द्रव्यमिन्द्रियगव्यम् । इन्द्रि- संसारस्य निवृत्तः मोक्षस्य यथोक्तसंग्रहोहेतुरिति व्याख्येयम् । येषु चक्षुरादौ निर्दिष्टं प्राधान्यात्। यदुक्तं शालाक्ये---- श्री. तत्र संग्रहस्य शुभाशुभहेतुत्वं पूर्ववदेव व्याख्येयम् । दुतिस्तु अलक्माणरसनः श्रेष्टैरपि समन्वितः । वलवर्णाद्युपेतोऽपि संग्रहः संसारस्य हेतुर्भवति तत्त्वतो ज्ञातस्तु मोक्षाय हेतुरिति नहक् कुवसन्निभः" इति । इन्द्रियद्रव्यनिर्देशे तु खादित- व्याख्येयम् । अध्यात्मद्रव्यगुणादधिक्रमनुक्तं हेतुमाह-द्रव्या- स्वेन निर्देशः कृतो वक्ष्यमाणेन "महाभूतानि सं वायुरग्नि- भिंतंचलादि । कर्म इत्युच्यमाने वमनादिबपि तथाऽस्या- स्वप्नादिप्यपि कर्मशब्दवाच्येपु प्रसक्तिः स्यात् , अतस्तयाथ- रापः क्षितिन्तस्था" इति ग्रन्धकमानुरोधेन । इन्द्रियाधिष्टा- नमिन्द्रियाश्रयः । यद्यपि बाक्षिणी को नासापुटे द्वे तथा- प्रसक्तिः स्यादित्युक्त यदुच्यते क्रियेति । कर्मणः पृथक् कृत्या- त्यर्थ द्रव्याश्चितपदं, तथापि धर्माधर्मयोः कर्मशब्दयाच्ययोः प्येकेन्द्रियाधिष्टानत्वेनैकलमेवेति कृता “पच" इत्युक्तम् भिधानं पञ्चकर्मादिपु कर्मणोऽप्रविष्टलात् ॥ १२ ॥ पञ्चेन्द्रियार्थाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः ॥१०॥ तत्रानुमानगम्यानां पञ्चमहाभूतविकारसमुदा- यात्मकानामपि सतामिन्द्रियाणां तेजश्चक्षुपि, खं इन्द्रियार्था इन्द्रियविषयाः । सर्शग्रहणेन स्पर्शस्य स्पर्शा-श्रोने, प्राणे क्षितिः, आपो रसने, स्पर्शनेऽनिलो श्रयस्य व्यस्य स्पर्शकार्थसमवेतस्य च परिमाणादेः स्प- 'विशेपेणोपपद्यते ॥१३॥ शवाहास्य ग्रहणम् । एवं स्वादिषु च वाच्यम् ॥ १० ॥ संग्रति वैद्यकसिद्धान्तेन पावभौतिकानामपि चक्षुरादीनां पञ्चेन्द्रियबुद्धयः चक्षुर्बुद्ध्यादिकास्ताः पुनरिन्द्रि- यथा तजसलादिव्यपदेशो भवतीति तत्राह--तत्रेलादि । येन्द्रियार्थसत्वात्मसन्निकर्पजाः, क्षणिका निश्च- अनुमानेन प्रतीयत हलनुमानगम्यानि, अनुमानंच-वक्षु- यात्मिकाच, इत्येतत् पञ्चपञ्चकम् ॥ ११ ॥ बुंध्यादयः करणकार्याः क्रियात्वाच्छिदिकियावत् । महाभू- असाधारणेन कारणेनेन्द्रियेण व्यपदिष्टा बुद्धय इतीन्द्रिय- तानि खादीनि तेषां विकारः परिणामविशेषः, समुदायो मे- बुद्धयः । चक्षुपाऽसाधारणेन कारणेन जनिता बुद्धिश्चक्षुषुद्धिः। लकः, स आत्मा समचायिकारणं येषां तानि । विशेषेणाधि- एवं श्रोत्रादिशुद्धिपु वाच्यम् । इह चक्षुर्बुद्धिरादावुपदिश्यते कत्येन । तदुक्तं भवति–पाचभौतिकत्वेऽपि तेजोऽधिकत्या- चक्षुर्बुद्वेरेव वहुविपग्रलात् । इन्द्रियबुद्ध्युत्पादसामग्रीमाह-शक्षुस्तैजसं व्यपदिश्यते । एवं प्राणादिष्वपि पृथिव्यायधिक- ताः पुनरित्यादि । सनिकपः संवन्धः, स च क्वचित्संयोगः त्वेन पार्थिवलादिव्यपदेशः ॥ १३ ॥ क्वचित्समवायः, तेन चक्षुर्बुद्ध्यादावात्मा मनसा संयुज्यते, तत्र यद्यदात्मकमिन्द्रियं विशेषात्तत्तदात्मकमे- मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेन । श्रोत्रबुद्धौ तु श्रोत्रशब्दयोः वार्थमनुगृह्णाति तत्स्वभावाद्विभुत्वाश्च ।। १४ ॥ समचाय इति विशेषः । क्षणिका इलयाशुतरविनाशिन्यः, न तु बौद्धसिद्धान्तवदेकक्षणावस्थायिन्यः । निश्चयात्मिका वस्तुख- येत इत्साह-तत्रेलादि । यदिन्द्रियं विशेषाद्यदात्मक, अथ कथं चक्षुस्तेजोधिकं, घ्राणं पृथिव्यधिकामियाद्यवधा- रूपपरिच्छेदात्मिका, क्षणिकत्वेऽपि वस्तुपरिच्छेदकत्वं प्रदी- पार्चिललनवयुद्धीनामविरुद्धमित्यर्थः ।। ११॥ ततारब्धं तदिन्द्रियं तदात्मकमेव तद्भूतात्मकमेच अर्थ वि- पयमनुगृहालनुधावति । यत्तेजःप्रधानं तत्तेजःप्रधानमेव मनोमनोऽर्थो वुद्धिरात्मा च इत्यध्यात्मद्रव्यगु- | विपयं गृह्णातीत्यर्थः । एवं पार्थिवादिष्वपि वाच्यम् । तत्र है- णसंग्रहः शुभाशुभप्रबृन्तिनिवृत्तिहेतुश्च, द्रव्याधि- तुमाह,-"तत्स्वभावाद्विभुत्वाच" तत्खभावादिति ग्राह्याणां तंच कर्म, यदुच्यते क्रियेति ॥ १२ ॥ रूपादीनां यः स्वभावः तैजसलादिः, चक्षुरादीनामपि तत्स्व- मनोऽर्थो वक्ष्यमाणो “मनसस्तु चिन्यमर्थः" इत्यनेन । | भावादेवेत्यर्थः । विभुत्वादिति शक्तत्वात् । समानजातीयतैज- बुद्धिरिह मनोबुद्धिविवक्षिता, इन्द्रियबुद्धीनां पञ्चपञ्चकेनैव | सादिग्रहण एव चक्षुरादीनां शक्कत्वादित्यर्थः । तदनेन ग्र- ग्रहणात् । आत्मानमधिकृलाध्यात्म, आत्मानमधिकृत्य यानि न्थेन एतदनुमानमुपदिश्यते-एतचक्षुस्तैजसं, रूपादीनां द्रव्याणि ये च गुणाः, तेषां संग्रहोऽध्यात्मद्रव्यगुणसंग्रहः । मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वाद्वाह्यालोकवत् । रसनमाप्य, रूपा- तत्र गुणा रूपादिबुद्धयः, शेष द्रव्यम् । एतदुक्तं भवति-- दीनां मध्ये रसस्यैव प्रकाशकत्वाद्दन्तोदकवत् । तथा गन्धः आत्मनोऽपकारकोपकारकाणां द्रव्यगुणानामयं संग्रह इति । खजातीयगुणोत्कर्यचदिन्द्रियग्राह्यो भूतविशेषगुणत्वाद्रूपवदि- थोऽयं संग्रहः शुभस्य धर्मस्य सुखस्य च प्रवृत्तौ हेतुर्भवति, त्यादि ॥ १४ ॥ अशुभस्याधर्मस्यासुखस्य च निवृत्तौ च हेतुर्भवति, तत्रोकंसं तदर्थातियोगायोगमिथ्यायोगालमनस्कमिन्द्रियं ग्रहस्य सम्यग्योगः शुभस्य प्रवृत्तायशुभस्य निवृत्ती हेतुर्भवति, विकृतिमापद्यमानं यथास्वं वुद्धयुपधाताय संपचरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् द्यते, सामर्थ्ययोगात्पुनः प्रकृतिमापद्यमानं यथास्वं नागतावाधप्रतियेधरूपचेप्टोक्ता भवति । उत्पन्नविकारप्रतिपे- बुद्धिमाप्याययति ॥१५॥ धोपायस्तु देशकालेल्यादिना कथ्यते । गुणशब्दः प्रत्येकमभिः शुभाशुभप्रवृत्तिहेतुरिति यदुक्तं तदुपपादयति-तदर्थ- | संवध्यते । आत्मशब्देन प्रकृतिविकारयोग्रहणम् । तस्मात्कर्म- त्यादि । तदिन्द्रियमर्थस्य रूपादेरतियोगो रूपाधतिदर्शनम्, | णां क्रियारूपाणां शास्त्रविहितत्वेन प्रतिपादितानां सम्यगनुष्ठा- अयोगो हीनमात्ररूपादिदर्शनं सर्वशो रूपाद्यदर्शनं च, मिथ्या- नमारोग्यहेतुः । तच कर्म हितं सद्वृत्तानुष्ठानरूपं, तस्मात्कार- योगो विकृतवीभत्सरूपादिदर्शनम् । समनस्कं मनसा सहितं, णात् आत्महितं कर्तुमिच्छता स्मृतिमास्थायावधानेन सद्ध- विकृतिं विकारमापद्यमानम्। समनस्कमिति विशेषणं कुर्वन् च- त्तोपदेशं स्मृत्वेत्यर्थः । सतां वृत्तमनुष्ठानं देहवाङ्मनःप्रवृत्तिरू- क्षुराद्युपधातान्मनसोऽप्युद्विमत्वदुर्दैन्यादिलक्षणो विकारो भव- पं सद्वृत्तमनुष्ठेयम् । इह जन्मनि जन्मान्तरे च शान्तिशौचा- तीति दर्शयति । यथाखं या यस्यात्मीया वुद्धिः । सामर्थ्ययो- चारादियोगजनितधर्मप्रभावात्त्रिवर्गसव्याकुलमुपयुञ्जानास्ति- गात्समयोगात् । पुनःशब्दः पूर्वपक्षाध्यावर्तयति प्रकृति | एन्तीति सन्त इत्युच्यन्ते । अधार्मिकास्तु विद्यमाना अप्यप्र- खभावमनुपधीयमानमिन्द्रियमिति शेपः। यथास्वं बुद्धिमाप्या- शस्तावधानत्वेनासन्त इत्युच्यन्ते ॥ १७ ॥ ययतीत्यात्मीयां बुद्धिं सातवेन जनयतीत्यर्थः ॥ १५ ॥ तद्ध्यनुतिष्ठन्युगपत्संपादयत्यर्थद्वयमारोग्यमि- मनसस्तु चिन्त्यमर्थः, तत्र मनसो मनोवुद्धश्च | न्द्रियविजयंचति, तत्सद्वृत्तमखिलेनोपदेक्ष्यामोऽग्नि- त एव समानातिहीनमिथ्यायोगाः प्रकृतिविकृतिहे- वेश! तद्यथा-देवगोब्राह्मणगुरुवृद्धसिद्धाचार्यानर्च- तवो भवन्ति ॥१६॥ येत्, अग्निमुपचरेत्, ओपधीः प्रशस्ता धारयेत्, द्वौ पूर्व मन उक्तं तस्य ग्राह्यं विषयमाह-मनसस्तु चि- कालीबुपस्पृशेत्, मलायनेप्वभीक्ष्णं पायोश्च वैम- न्त्यमर्थ इति । इन्द्रियनिरपेक्षं मनो यद्गृह्णाति तचिन्यम् । य- ल्यमादध्यात्, त्रिः पक्षस्य केशश्मथुलोमनखान्सं दिवा, इन्द्रियगृहीतमेवार्थ यत्पुनरिन्द्रियनिरपेक्ष मनो गृहति हारयेत्, नित्यमनुपहतवासाः सुमनाः सुगन्धिः तचिन्त्यम् । एतच्च प्राधान्यादुक्तं, तेन मनोऽर्थानां सुखादी- स्यात्, साधुवेशः, प्रसिद्धकेशः मूर्धश्रोनवाणपाद- नामनुपादानं दोपत्वेन नैवोद्भावनीयम् । त एवेति, मनोवि- तैलनित्यो, धूमपः, पूर्वाभिभापी, सुनुखो, दुर्गप्व- पयस्य चिन्त्यस्य समयोगस्तथातिहीनमिथ्यायोगाश्च । प्रकृति- | भ्युपपत्ता, होता, यष्टा, दाता, चतुष्पथानां नम रविकारः खभाव इति यावत् विकृतिर्विकारः । तत्र चिन्त्यस्य स्कर्ता, वलीनामुपहर्ता, अतिथीनां पूजकः, पितृभ्यः सम्यग्योगो मनसो मनोबुद्धश्च प्रकृतिहेतुर्भवति, अतियोगाद- | पिण्डदः, काले हितमितमधुरार्थवादी, वश्यात्मा, यस्तु चिन्त्यस्य सनसो मनोबुद्धेश्च चिन्तनध्यानादिलक्षणाया | धर्मात्मा, हेतावीर्षः, फले नेर्युः, निश्चितो, निर्भीका, विकृतेर्हेतवो भवन्तीति वाच्यम् । अचिन्तनातिचिन्तनभया- हीमान्, धीमान् , महोत्साहः, दक्षः, क्षमावान्, धा. नकचिन्तनैर्मनोऽपि विकृतं मनोबुद्धिमपि विकृतां जनयतीति र्मिकः, आस्तिका, विनयबुद्धिविद्याभिजनवयोवृद्ध- भावः ॥ १६॥ सिद्धाचार्याणामुपासिता, छत्री, दण्डी, मोली, सो- तत्रेन्द्रियाणां समनस्कानामनुपतप्तानामनुपता- चेलास्थिकण्टकामेध्यकेशतुपोत्करभस्मकपालस्नान- पानको युगमानहगनुचरेत्, मङ्गलाचारशीलः, कु- पाय प्रकृतिभावे प्रयतितव्यं एभिर्हेतुभिः, तद्यथा- भूमीनां परिहर्ता, प्राक् श्रमात् व्यायामवर्जी स्यात्, सात्म्येन्द्रियार्थसंयोगेन वुझ्या सम्यगवेक्ष्यावेक्ष्य कर्मणां सम्यक्प्रतिपादनेन देशकालात्मगुणविपरी- तानामाश्वासयिता, दीनानामभ्युपपत्ता, सत्यसंधः, सर्वप्राणिषु बन्धुभूतः स्यात्। क्रुद्धानामनुनेता, भी- तोपासनेन च इति, तस्मादात्महितं चिकीर्षता स- शमप्रधाना, परपरुपवचनसहिष्णुः, अमर्पघ्नः, प्रश- वेण सर्व सर्वदा स्मृतिमास्थाय सद्वृत्तमनुष्ठे- मगुणदर्शी, रागद्वेषहेतूनां हन्ता ॥ १८ ॥ यम् ॥१७॥ तदीदृशे कर्तव्यमाह-तत्रेत्यादि । अनुपतापायानुपधा- श्रियमभिलपेदित्यायनुष्ठानेनेन्द्रियं यन्न्यते, यन्त्रणाभ्यासात्त- सद्वृत्तानुष्ठानं दर्शयति-तद्धीत्यादि । सद्वृत्तानुष्टाने नान्यः ताय, उपघातकहेतुवर्जनेनेत्यभिप्रायः । प्रकृतिभावे निर्विका- दिन्द्रियं जीयते इत्युक्तमिन्द्रियविजयं चेति, यस्मादेवंगुणं रत्वकरणे भेपजोपयोगेनेत्यभिप्रायः । सात्म्येन्द्रियार्थसंयोगे- | सद्वृत्तानुष्टानं तत्तमांसद्धत्तमुपदेक्ष्यामः, अखिलेन काल्यैन, नेति सात्म्येन्द्रियार्थसमयोगेन । वुद्ध्या सम्थगिदं ममहितम् द्वौ कालौ सायंप्रातः, उपस्पृशेत्स्नायात् , यदि वा उपस्पृशेत् इदं ममाहितमित्यवेक्ष्यावेक्ष्य कर्मणां प्रवृत्तीनां सम्यक्प्रतिपा- सन्ध्यामुपासीत । निःपक्षस्यति पञ्चभिः पञ्चभिर्दिनैः, यदि दनेनेत्यहितकर्मपरित्यागेन हितकर्माचरणेन च । एतेन प्रज्ञाप- राधमूलाहितार्थप्रवृत्तिनिषेधेन हितार्थप्रवृत्त्युपदेशः कृतो भ १ उपस्पर्शस्त्वाचमनं, उपस्पर्शः स्पर्शमाने स्नानाचमनयोरपि वति । एतेनासात्म्येन्द्रियार्थसंयोगप्रज्ञापराधपरिहाराभ्याम- ! इत्यमरमेदिन्यौ. अध्यायः ८] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। - वा क्षारपाणेर्वचनप्रामाण्यात्पक्षशब्दोऽयं मासे वर्तते, “ए-नुचिरं तिष्टेन्न व्यालानुपसर्पन्न दंष्ट्रिणः न तति पञ्चदशाभ्यां मासः" इति, पञ्चदशाहःपक्षोऽभिधी- विपाणिनः, पुरोवातातपावश्यायातिप्रवाताजह्या- यते । एवं “पतति ऋतुर्मासाभ्यां पक्षरूपाभ्याम्" इति मा-कलिं नारभेत । नासुनिभृतोऽग्निमुपासीत नोच्छि- सोऽपि पक्षाभिधेयः । उक्तं च क्षारपाणी "त्रिर्मासस्य रोमन-प्टो नाधः कृत्वा प्रतापयेत् । नाविगतकमो नाना- खान् संहारयेत्" इति । अनुपहतवासा अम्लानवासाः, पसि-छुतवदनो न नन्न उपस्पृशेत्, न स्नानशाट्या स्पृशे- द्धकेशः प्रसाधितकेशः, इह केशप्रसाधनाभिधानात्पूर्व केश-दुत्तमानम्, न केशाग्राण्यभिहन्यात, नोपस्पृश्य ते संहरणे वचनं तीर्थादिप्राप्तनिमित्तेन कृतमुण्डनन्नातकादिविष एवं वाससी विभृयात्, । नास्पृष्ट्वा रत्नाज्यपूख्यमन- यम् । पूर्वाभिभापी प्रथमसंभापणशीलः दुर्गप्वभ्युपपत्ता दुर्ग- लसुमनसोऽभिनिष्कामेत् । न पूज्यमङ्गलान्यपस- तिपतितानां रक्षिता, यष्टा यज्ञकारकः, वश्यात्मा वइयेन्द्रियः, व्यं गच्छेन्नेतराण्यनुदक्षिणम् ॥ १९ ॥ आत्मशब्दोऽयमिन्द्रियवचनः, हेतावीपुरिलनेन चेन हेतुनायं नानृतं ब्रूयादिलस्य राजयक्ष्मणि "काकांस्तित्तिरिशब्देन" धनवान् विद्यावान्चा जातः स हेतुर्ने कथं भवेदिति प्रयत्न- इत्याद्ययथार्थभाषणोपदेशेन विरोधो न वाच्यः । यतः-4- वता भवितव्यमिति दर्शयति । फले नेपुरित्यनेन परस्य न रापकारफलकमसत्यभाषणमनृतव्याहारदोपेण स्पृश्यते, नतु धनादिफलसंवन्धनिवारणेच्छा कर्तव्येति दर्शयति 1 निभोंक इति उपस्थितेऽपरिहार्ये भयहेतो वोद्धव्यम्, शक्यपरिहारेणु | धनापहारे पन्चान्तान्याहुरपातकानि" । आगमयेदुध्येत । अ- | परस्य जीवनार्थमन्यथाभापणम् । उक्तंच-"प्राणालये सर्व- दृष्टादृष्टप्रत्ययायहेतुपु तु भेतव्यमेव । अभिजनो विशुद्धकुलम् | धार्मिकसशनिषेधेनैव पतितादिसानिषेधे लब्धे पुनरतदभि- सर्वप्राणिपु बन्धुभूत शति तु, यद्यपि राजद्विष्टपतितादीनाम- धानं विशेषप्रतिषेधार्थम् । भ्रूणहा गर्भपातकः । अनुपहितम- धर्मभयाचिकित्सां न रोतीति तथापि तेप्वपि करुणाईहृदय- | नुपधानं मण्डुकादिरहितम् । न द्रुममारोहेदिति सामान्यो वि- त्वेन मन्तव्यम् । अभ्युपपत्ता उपकारार्थ खीकर्ता, सल-विरस्य व विशेषेण रसायनवक्ष्यमाणामलकीवृक्षारोहणोपदे- सन्धः, प्रतिज्ञातार्थनिर्वाहकः । अमर्पोऽक्षमा तां हन्तीति शेन महाफलेन च बाधा भवत्येव । कुप्णीयाद्विषयेत् । इह अमर्पनः प्रशम शान्ति गुणत्वेन द्रष्टुं शीलं यस्य स प्रशमगु- सगुत्तोपदेशे यत्र न नखान्वादयेदिल्यादौ साक्षादृष्टमदृष्टं या णदशी ।। १८॥ फलं न दृश्यते तन्नाप्यदृष्टफलं वचननामाण्यादेव योद्धव्यम् । नामृतं ब्रूयान्नान्यस्खमादीत, नान्यस्त्रियमभिल- न शयं हुंकुर्यादिलबागमः,–“यः शवं हुकुर्यात्तेन पेन्नान्यनियं, न वैरं रोचयेन कुर्यात्पापं, न पापेऽपि सोमो यहिर्निरत्तो भवति" इति । चैलो ग्रामप्रधानतरुः । पापी स्यान्चान्यदोषान्चूयान्नान्यरहस्यमागमयेन्नाधा-आघातनं वधस्थानम् । अवरा नीचा । जिह्यं कुटिलम् । आ- र्मिकैर्न नरेन्द्रद्विष्टैः सहासीत नोन्मत्तैर्न पतितैन | रारात्पापेभ्यो थात आर्यः तद्विपरीतोऽनार्यः । अतिशब्दः भ्रूणहत्तृभिने छुट्टै दुष्टैः, न दुष्टयानान्यारोहेन खनादिभिः सह प्रत्येकं संवध्यते । इह च प्रकरणे साहसनक्तद- जानुसमं कठिनमासनमध्यासीत, नाऽनास्तीर्णमनु- धिभोजनादीनां येषां प्रकरणान्तर एव निषेधः कृतः तानि पुन- पहितमविशालमसमं वा शयनं प्रपद्येत, न गिरि- निपिध्यन्ते प्रकरणवशादेव, प्रकरणप्राप्तोयर्थः प्रागुक्तोऽपि पुन- विपसमस्तकेप्चनुचरेन्न द्रुममारोहेन जलोपवेग- रभिधीयमानः प्रकृतग्रन्थस्य न्यूनतामुदस्यति।पुनरभिधीयमा- मवगाहेन कुलच्छायामुपासीत, नाग्युत्पातमभि- नागौरवं च दर्शयति न पुनरुक्तदोपमावहति । यदुक्तम्- तश्चरेनोचैर्हलन्न शब्दवन्तं मारुतं मुञ्चेन्नानावृत- “अधिकरणवशादायगुणदोपप्राप्तितोऽर्थसंबन्धात् । स्तुत्यर्थ मुखो जुस्सा क्षवंडं हास्यं वा प्रवर्तयन्न नासिका संशयतः शिष्यधियां चाभिवृद्ध्यर्थम् । तन्त्रेऽस्मिन्पुनरुक्तं पुनरुक्तं कुप्णीयान्न दन्तान्विघट्टयेन नखान्यायेन्नास्थी- नेण्यते तद्धि' इति । अर्ध्वजानुर्दण्डायमानः, व्यालाः सर्पाः, न्यभिहन्यान्न भूमि विलिखेन्न छिन्द्यात्तृणम्, न असुनिभृतोऽसमाहितः, नाथःकृत्वा अग्निमिति संयन्धः, ते लोष्टुं मृदीयान्न विगुणमद्देश्चेष्टेत ज्योतीप्यनिष्ट- एव वाससी. स्नानवाससीत्यर्थः । यदि वा स्नानकालापूर्व मध्यमशस्तं च नामिवीक्षेत । न हुंकुर्याच्छवम् । धुते । अपसव्यं वामम् ॥ १९ ॥ न चैत्यध्वजगुरुपूज्याशस्तच्छायामानामेत् न क्ष- नारत्नपाणि स्नातो नोपहतवासा नाऽजपित्वा पास्वमरसदनचैत्यचत्वरचतुष्पथोपवनश्मशानाधा- | नाहुत्वा देवताभ्यो नाऽनिरुप्य पितृभ्यो. नादत्वा गु- तनान्यासेवेत । नैका शून्यगृहं न चाटवीमनुप्र- रुभ्यो नातिथिभ्यो नोपाश्रितेभ्यो नापुण्यगन्धो नासा- विशेत, न पापवृत्तान्त्रीमित्रभृत्यान्भजेत । नो- | ली नाप्रक्षालितपाणिपादवदनो नाऽशुद्धमुखो नोद- तमैर्विरुध्येत, नायरानुपासीत । न जिलं रो- | मुखो न विमना नाभत्ता शिष्टाशुचिक्षुधितपरिचरो चयेन्नाऽनार्यमाश्रयेन्न भयमुत्पाद्यन्न साहसा- | नाऽपात्रीवमेध्यासु नाऽदेशे नाऽकाले नाकीर्ण तिस्वप्नमजागरस्नानपानाशनान्यासेवेत । नोर्ध्वजा- | नाऽदत्त्वानमन्नये नाऽमोक्षितं प्रोक्षणोदकैर्न मन्त्रैरचरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् नभिमन्त्रितं न कुत्सयन्न कुत्सितं न प्रतिकूलोपहि- शेपः । अन्ययोनिरसवर्णा । ओपध्यादिभिरालयशब्दः संव- तमन्नमाददीत । न पर्युपितमन्यत्र मांसहरितशुष्क- ध्यते । नातिथिप्यिति न निषिद्धासु मैथुनं प्रतिपरपूर्णिमाप्रभृ-. शाकफलभक्ष्येभ्यः । नाऽशेपभुक्स्यादन्यत्र दधिम- तिषु । अजग्धभेपजोऽनुपयुक्तवृष्यभेषजः, अनुपस्थितप्रह- धुलवणसक्तुसलिलसर्पिभ्यः । न नक्तं दधि भुञ्जीत ऽिजातध्वजोच्छ्रायः । अरहसि अविजने, अभ्युदितामु दिक्षु न सक्तूनेकाननीयान्न निशि न भुक्त्वा न बहन्न दाहवतीपु दिक्षु, महामहोपगमनं चन्द्रसूर्यग्रहणं, अवपतितं द्विनोंदकान्तरितान्न छित्वा द्विजैर्भक्षयेत् ॥ २०॥ हीनवर्णम् , तान्तं रूक्षस्वरं, अतिकीवमतिविलम्बितोचारणम् ॥२१--२४॥ अनिरुप्यानिवेद्य, आकीर्णे बहुजनाकीर्णे । अनस्य प्रोक्ष- णाभिमन्त्रणानि वेदे बोद्धव्यानि । कुत्सितं खरूपत एच कद- नातिसमयं जह्यात् । न नियम भिन्द्यात् । न र्धत्वेन निन्दितम् । हरितकमाईकादि । शुष्कशाक शुष्कप- नक्तं नादेशे चरेत् । न सन्ध्याखभ्यवहाराध्ययन- स्त्रीस्वप्नसेवी स्यात् । न घालवृद्धलुब्धमूर्खक्लिष्ट- त्रादि । भक्ष्या मोदकादयः । नाशेषभुक्रयानिःशेपभोजी न क्लीवैः सह सख्यं कुर्यात् । न मद्यद्यूतवेश्याप्रसङ्ग- स्यादित्यर्थः । नत दधिभोजननिषेधे आगमः-"दिवा क- पित्थे वसति रात्रौ दनि च सक्तुपु । अलक्ष्मीः कलहाधारा रुचिः स्यात् । न गुह्यं विवृणुयात् । न कंचिवजा- कोविदारे कृतालया" । एकानिति घृतशर्करारहितान् । नो- नीयात् । नाहमानी स्यात् । नादक्षो नादक्षिणो ना- दकान्तरितानोदकं पृथक् पीत्वेत्यर्थः ॥ २० ॥ सूयकः, न ब्राह्मणान् परिवदेत् । न गवां दण्डमुद्य- च्छेत् । न वृद्धान् न गुरून न गणान्न नृपान् वाधि- नाऽनृजुः क्षुयान्नाद्यान्न शयीत । न वेगितोऽन्य- क्षिपेत् । न चातिब्रूयात् । न वान्धवानुरक्तकृच्छ्र- कार्यः स्यात् । न वाय्वग्निसलिलसोमार्कद्विजगुरु- द्वितीयगुह्यज्ञान्वहिःकुर्यात् ॥ २५ ॥ प्रतिमुखं निष्ठीविकावातव!मूत्राण्युत्सृजेत् । न पन्थानमवमूत्रयेन्न जनवति नान्नकाले न जपहो. नाविश्रब्धखजनो नैकः सुखी न दुःखशीलाचा- नाधीरो नात्युच्छ्रितसत्वः स्यात् । नाभृतभृत्यो माध्ययनवलिमङ्गलक्रियासु श्लैप्मसिंघाणकं मु. रोपचारो न सर्वविश्रम्भीन सर्वाभिशकीन सर्वका- ञ्चेत् ॥ २१॥ लविचारी ॥२६॥ नस्त्रियमवजानीत नातिविश्रम्भयेन्न गुह्यमनुश्रा- अतिसमयो मिलिखा वहुभिः कृतो नियमः । न सन्ध्या- चयेन्नाधिकुर्यात् । न रजस्खलां नातुरां नामध्यां ना: खिलादौ पुनः स्त्रीनिषेधः सन्ध्यामु यावदकर्तव्यस्य न्यूनता- शस्तां नानिष्टरूपाचारोपचारां नादक्षां नादक्षिणां परिहारार्थमुक्तः, पूर्व तु स्त्री यथा न सेव्या तनिखिलेनोपदि- नाकामां नान्यकामां नान्यस्त्रियं नान्ययोनि ना- योनौ न चैत्यचत्वरचतुष्पथोपवनश्मशानाधातन- क्लीयो हीनसत्वः । क्लिष्टो निन्दितो रोगादिना । गणामिलि- शता न सन्ध्ययोरित्युक्तं इति प्रकरणभेदार्थ न पौनरुक्त्यम् । सलिलोपधिद्विजगुरुसुरालयेषु न सन्ध्ययोर्नाति- तान् । कृच्छ्रद्वितीय आपदि सहायः, बहिःकुर्यादवजानी- थिषु नाशुचि जग्धभेपजो नाप्रणीतसङ्कल्पो नानु- यात् । नैकः सुखी स्यात् सुखहेतून्याम्रफलादीन्येक एवावि- पस्थितग्रहो नाभुक्तवान्नात्यशितो न विषमस्थो न भज्योपयुज्यादित्यर्थः ॥ २५-२६ ॥ मूत्रोच्चारपीडितो न श्रमव्यायामोपचासकमाभि- हतो नाऽरहसि व्यवायं गच्छेत् ॥ २२ ॥ न कार्यकालमतिपातयेत् । नापरीक्षितमभिनिवि- शेत् । नेन्द्रियवशगः स्यात् । न चञ्चलं मनोऽनुभ्राम- न सतो न गुरून्परिवन्नाशुचिरभिचारकर्म- येत्। न बुद्धीन्द्रियाणामतिमारमादध्यात् । नचाति- चैत्यपूज्यपूजाध्ययनमभिनिर्वर्तयेत् ॥ २३ ॥ दीर्घसूत्री स्यात् । न क्रोधहर्पावनुविध्यात्। न शो- न विद्युत्स्वनार्तवीषु नाभ्युदितासु दिक्षु नाग्नि- | कमनुवसेत् । न सिद्धावुत्सेकं गच्छेन्नासिद्धी दै- संप्लवे न भूमिकम्पेन महोत्सवे नोल्कापाते न महा- न्यम् ॥ २७ ॥ ग्रहोपगमने न नष्टचन्द्रायां तिथौ न सन्ध्ययो - प्रकृतिमभीक्ष्णं स्मरेत् हेतुप्रभावनिश्चितः स्याद्ध- मुखागुरोनावपतितं नातिमात्रं न तान्तं न विखरं त्वारम्भनित्यश्च। न कृतमित्याश्वसेत्ान वीर्य जह्यात्। नानवस्थितपदं नातिद्भुतं न विलम्बितं नातिक्लीवं नापवादानुस्मरेत् । नाशुचिरुत्तमाज्याक्षततिलकु- नात्युच्चै तिनीचैः स्वरैरध्ययनमभ्यसेत् ॥ २४॥ शसर्पपैरग्निं जुहुयादात्मानमाशीर्भिराशसानः । अ- नाद्यादनेजुः, न शयीतानृजुरिति योज्यम् । नातिविश्रम्भ- | निर्म नापगच्छेच्छरीराद्वायुमै प्राणानाधातु वि- येन्नातिप्रश्रयवतीं कुर्यानाधिकुर्यान सर्वत्राधिकृतां कुर्यात् । प्णुम बलमादधातु इन्द्रो मे वीर्य शिवा मां प्रवि- अशरतां कुष्ठादिसंवन्धेन ।नान्ययोनिमित्यस्यान्ते अभिगच्छेदिति ! शन्त्वाप आपोहिष्ठेत्यपः स्पृशेत् द्विः परिमृज्योष्टी अध्यायः ८] चक्रदत्तव्याख्यासंचलिता। पादौ चाभ्युक्ष्य मूर्धानं खानि चोपस्पृशेदद्भिरा- स्वस्थवृत्तं यथोदिष्टं यः सम्यगनुतिष्ठति । त्मानं हृदयं शिरश्च ब्रह्मचर्यज्ञानदानमैत्रीकारुण्य- | स समाः शतमव्याधिरायुपा न वियुज्यते ॥ ३० ॥ हर्पकृत्याप्रशमपरश्च स्यादिति ॥ २८ ॥ | नृलोकमापूरयते यशसा साधुसंमतः । शील खाभाविकं वृत्तं, आचारः शास्त्रोपदेशानुरूपो व्य- धर्मार्थावेति भूताना घन्धुतामुपगच्छति ॥ ३१ ॥ वहारः, उपचारः परिच्छदः, एतेषां च दुःखत्वं दुःखहेतुत्वात् । परान्सुकृतिनो लोकान्पुण्यकर्मा प्रपद्यते । सर्वविश्रम्भी सर्वेषु विश्वासी, चचलमिति क्रियाविशेषणं, यदि । तस्मादृत्तमनुप्ठेयमिदं सर्वण सर्वदा ॥ ३२ ॥ चा मनोविशेषणम् । बुद्धेरिन्द्रियाणां बुद्धीन्द्रियाणाम् । अति- संग्रहे हेतुचतुष्टयं समातिहीनमिथ्यायोगाः । समाः शतं दीर्घसूत्री शतकनिपातारासी, किंवा दीर्घसूत्री चिरक्रियः। वर्षशतं । यद्यपि सहृत्तानुष्ठानेऽपि दैवविपर्ययेणान्तरा मरणं न शोकमनुवसेदिति न चिरं शोकवशगः स्यात् । उत्सेकमति- व्याधयो वा भवन्ति, तथापि प्राधान्याद्देवकृतव्याधेः पुरुषा- गम् , प्रकृतिमुत्पत्तिकारणं सरेत् , प्रकृतिं पशभूतलक्षणाम- पराधाऽविपयलादुक्तं रामाः शतं इत्यादि । यदुक्तम् “परिहा. नियां सरन् न रागद्वेषादिभिरभिभूयते । हेतुप्रभावनिश्चित याणि यत्नेन सदा परिहरन्नरः । भवत्यणतां प्राप्तः साधू- इति-अस्ति शुभाशुभहेतूनां शुभाशुभफलसंबन्ध इति नि- नामिह पण्डितः” इत्यादि ॥२९-३२ ॥ श्वयमुपेयात् नात्र कथंतावान्स्यादित्यर्थः । हेलारम्भनित्यः शुभहेतुयोगाद्यारम्भपरः । अत्र उत्तमाज्यं गोसपिः । आ. यच्चान्यदपि किंचित्स्यादनुक्तमिह पूजितम् । शीभिराशासान इति च्छेदः । “अग्निमें इत्यादिना आपो हि- वृत्तं तदपि चात्रेयः सदैवाभ्यनुमन्यते ॥ ३३ ॥ ठा" इत्यन्तः स्नानमन्त्रः । मंत्री सर्वभूतेष्वात्मनीवाप्रतिकूला इत्यग्निवेशकृततन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृत श्लोकस्थाने प्रवृत्तिः । ननु मैत्रीपरः स्यादिति विरुद्धमेतत् , येन शास्त्र- इन्द्रियोपक्रमणीयो नामाष्टमोऽध्यायः। कार एवायं "दिग्धविद्धस्वयंभृतादिमांसपरित्यागेन वयस्थ- इति स्वस्थचतुष्कः। लादिगुणयुक्तानां मृगादीनां सद्यस्कं मांस सेव्यत्वेनोपदिशन् अनुक्तसद्वृत्तोपग्रहाधमाह—यचान्यदपीत्यादि । वृत्तमा- साक्षान् मैत्रीविरुद्धां हिंसामेवाह । नैवं रागत एव प्राणिनां चारः, इहायुर्वेदेऽनुक्तमप्याचारोपदेशकेपु धर्मशास्त्रेपु पूजितं हिंसापूर्वकमांसभक्षणे प्राप्ते अयं आयुर्वेदोपदेष्टा मांसस्य के- यथा-"नाकस्माद्विकचो भवेन्न परशस्येषु गां चरन्तीं धावन्ती चिद्रोगे कस्यचित् हितत्वं क्वचिचाहितत्वं उपदिशति, नतु वा परस्य नूयात्" इत्यादि सर्वमात्रेयानुमतं साक्षादायुर्वेदा- मांसभक्षणं हिंसात्मकं वा विदधाति । न ह्ययं मदिराया अपि पियत्वेनैतद्वन्धविस्तारभयाच न प्रत्युक्तमित्यभिप्रायः ॥३३॥ स्वस्थवृत्ते रोगिवृत्ते वाहितलमुपदिशन्मदिरापानं प्रत्युपदेष्टा इतीन्द्रियोपक्रमणीयः । खस्थचतुप्कः समाप्तः । भवति । एवं च रोगाधिकारे राजयक्ष्मादौ च मांसोपदेशः तथा शरदृतुचर्यादौ "लावान्कपिजलानेणान्" इत्यादिग्रन्थो लावादिमांसहितत्वोपदेशार्थः न हिंसाविधायकः । तेन रो- नवमोऽध्याय । गिणः खस्थाथ हिंसाफलभाजो भवन्त्येच, यथा-"श्येने- नाभिचरन्यजेत" इत्यत्राभिचारस्य कामत एव प्राप्तलाच्छये- अथातः खुड्डाकचतुष्पादमध्यायं व्याख्यास्यामः॥१॥ इति ह माह भगवानात्रेयः ॥ २॥ नस्याभिचारसाधनवमात्रमेव विधि—ते, तेन श्येनेनाभिचा- रकरणेऽधर्मों . भवत्येव । अयंलन विशेषः- यदि हिंसो- खस्थचतुष्कानन्तरं स्वस्थातुरयोरुभयोरपि हितत्वेन निर्देश- पार्जितमांसोपयोग विना पुरुषो न जीवति, अतो हिंसां क- चतुष्कोऽभिधीयते । खस्थातुरहितं वैद्यभेपजादि निर्दिशतीति रोति, तदा “सर्वत्रात्मानं गोपायीत" इति वेदवचनविहि- / निर्देशचतुष्कः, तत्रापि खस्थातुरहिते तु प्रधानभूतचिकित्सा- तलात्तथाविधहिंसा न प्रत्यवायहेतुः । जीवनोपायान्तरसंभवे | अवैद्यादिपादचतुष्टयाभिधायकत्वेन खुढाकचतुष्पादोऽभिधी- नु पुष्ट्यादिप्रयोजनहिंसा प्रत्यवायहेतुरेव । किंच भवतु वा यते । खुट्टाकशब्दोऽल्पवचनः, यथा-खुट्टिका गर्भावक्रान्ति- आयुर्वेदविहिता हिंसा, तथापि हिंसा दोषार्थमुच्यते न हि रल्पेत्यर्थः । वैद्यौपधपरिचारकरोगिणश्चिकित्सायाश्चत्वारः, पा- आयुर्वेदविधयो धर्मसाधनमेवोपदिशन्ति, कि तर्हि आरोग्य- | दाश्चतुष्पादं खुट्टाकमभिधेयतयाधिकृत्य कृतोऽध्यायः खुट्टाक- साधन “धातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम्" | चतुष्पादः । अतोत्पन्नस्य तु प्रत्ययस्य “अध्यायानुवाकयोलक् इत्युक्तेः ॥ २७ ॥ २८॥ च" इति लुक् । खुट्टाकत्वं वास्य वक्ष्यमाणमहाचतुष्पादम- अत्र श्लोकाः। पेक्ष्य ॥१॥२॥ पञ्चपञ्चकमुद्दिष्टं मनो हेतुचतुष्टयम् । भिषग्द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम् । इन्द्रियोपक्रमेऽध्याये सदृत्तमखिलेन च ॥ २९ ॥ गुणवत्कारणं ज्ञेयं विकारन्युपशान्तये ॥३॥ १ औत्सुक्यमति पाठे तु अतिहर्षन् । अब भिपगादावुक्तः प्रधानखाद्वक्ष्यति हि "प्रधानं भिषा चरकसंहिता। सूत्रस्थामन] गत्र तु” इति । तदनु भेषजं, चिकित्सायां- प्रधानकारणभूत- | इत्यादि । “एवच" ग्रहणेन दुःखं परमार्थतोऽपि दुःखमेवेति खात् । तदनु परिचारकः, भेपजप्रयोगस्य कल्ककाथादिसा- दर्शयति, न सुखमिव व्यवहारमात्रेण । अत्र च धातुवैपम्येण ध्यस्य तदधीनत्वात् । यद्यप्यातुराधिकरणमारोग्यं पादैः संपा- कारणेनोपचारात्तत्कार्यज्वरादयोऽभिधीयन्ते । यतः, धातु- द्यते, स एव च वैद्यादीनामुपकार्यः, उपकार्यश्च प्रधानं भवति, | वैपम्यजो हि विकारो न धातुवैषम्यमात्रं, यद्वक्ष्यति-"ख- तथापीह व्याधिप्रशमे साध्ये यथा वैद्यादिपादत्रयस्य व्यापारो धातुवैपम्यनिमित्तजा ये विकारसंघा वह्यः शरीरे" इत्यादि, न तथाऽऽतुरस्येत्यप्राधान्यविवक्षया पश्चादुक्तः । पादश्चतुर्थी तथा “विकृतिमापन्ना नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतपन्ति" भागः, श्लोकादिपादवद्वैद्यादिपु पादसंज्ञाकरणेनान्यतरवैकल्ये- इत्यादि । तथा सुश्रुतेऽप्युक्तम् "धातुशोणितसन्निपातवैषम्यनि- नापि चिकित्सा न भवतीति दर्शयति । गुणवदिति वक्ष्यमाण मित्ताः" इति। अत्र पक्षे धातुवैषम्यनिमित्ता इति यत्पक्षे धा- "श्रुते पर्यवदातला"दिगुणयत् । इह च वैद्यादयो व्याप्रिय- तुवैपम्यजश्वेद्विकारस्तदा तु जनितविकारं धातुपम्यं क्व अवि- माणा एव विकारप्रशमने कारणं भवन्ति । यतः, कारणत्वं शतु, किं विकारे, उत आरोग्ये । न तावदारोग्ये यतः "इ- कार्ये व्यापारवतामेव भवति । तथा हि-देवदत्तः पाचक | त्युक्तं कारणं कार्य धातुसाम्यमिहोच्यते । धातुसाम्यक्रिया इत्युक्ते तूपसप्रक्षेपादिक्रिययैव पाकं करोतीति गम्यते, एतेन चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम्" । इत्यनेन अन्धेनारोग्यं धातु- यदुच्यते--"चतुर्णा भिपगादीनां” इत्यादिना श्लोकेन वैद्या- | साम्यम् इत्युक्तम् । न च रोगे प्रविशति रोगहेतुत्वेनैव कथि- दीनां प्रवृत्तिश्चिकित्सा व्याधिप्रशमहेतुरभिधातव्या, इह तु तत्वात् । अथ धातुवैषम्यं भवति, विकारो न भवतीत्येपा वैद्यादय एवेति पूर्वापरविरोधस्तन्न भवति, इह वैद्यादिप्रवृत्तेर्वे- दशा नास्त्येव । यतः, अवश्यं प्रमाणाधिको दोषः खलिना- धादिग्रहणेनैव ग्रहणात् । “चतुर्णाम्" इत्यादौ श्लोके वैद्या-धिको भवति, क्षीणो वा क्षीणखलक्षण इति । इह तर्हि धा- दीनां धर्मिणां धर्मरूपायाश्च प्रवृत्तर्भेदं पुरस्कृत्य चिकित्सायाः तुपम्यमेव विकारोऽस्तु, एवमयं ग्रन्थो मुख्यो भवति । धा. क्रियारूपायाः कथनम् । एते वैद्यायो विकारशमने कारणमे- तुवैपम्यजविकारप्रतिपादकस्तु ग्रन्थ आविष्कृततमज्वरादिन- वेति नियमः, न पुनरेत एव विकारप्रशमनमिति नियमः, तिपादकत्वेन व्यवस्थाप्यता, तेन धातुवैषम्यं च धातुबैपम्य- यतः, वैद्यादीन्प्रत्याख्यायापि रोगशान्तिर्भवति । वक्ष्यति हि महाचतुप्पादे-“ये ह्यातुराः केवला पजाहते समुत्तिष्ठन्ते" जाश्च ज्वरादयो विकारा भवन्ति, धातुवैषम्यजादिष्वपि हि ज्वरादिपु धातुवैपम्यरूपतास्त्वेच, किंच खमानक्षीणा दोषाः इत्यादिना ॥३॥ किंचिद्विकारं न जनयन्ति, क्षीणलक्षणं वैषम्यमेव परं यान्ति। विकारो धातुवैपम्यं साम्यं प्रकृतिरुच्यते । वचनं हि "क्षीणा जहति लिझं खं समाः खं कर्म कुर्वते" सुखसंज्ञकमारोग्यं विकारो दुःखमेव च ॥४॥ इति । नान धातुवैषम्यमानं विकार इति त्रुवतामयं पन्थाः । विकारव्युपशान्तय इत्युक्तं तेन विकारखरूपज्ञानार्थमाह ये तु धातुवैपम्यजो विकार इति व्यवस्थिताः, ते खजनित- -~-विकारो धातुवैषम्यमित्यादि । धातवो वातादयो रसादयश्च व्यपदेदयविकारं धातुवैषम्यं रात्रिदिनावस्थादिकृतधातुवैपम्य- तथा रजःप्रभृतयश्च, तेषां वैपम्यं व्यवहियमाणस्वास्थ्यहेतोः वदल्पत्वेनाव्यपदेइयतया धातुसाम्य एव प्रक्षिपन्तीति तिल- खमानान्यूनलमधिकत्वं वा । साम्यं धातुसाम्यं, प्रकृतिरा- कालकमशकप्रभृतीनां धातुवैपम्यजत्वेनेह चरके रोगत्वं व्य- रोग्यम् । “उच्यते" ग्रहणाद्वैद्यकसिद्धान्ते हीयं प्रकृतिविकारव्य- तमाह । दुःखहेतुत्वं च तेषां ज्ञातानां मनोदुःखकर्तृत्वेन ॥४॥ वस्था, अन्यदर्शनसिद्धान्तपरिग्रहे तु विकारः पोडशकः, प्रकृ- तिर्गुणानां साम्यावस्था भविष्यतीति दर्शयतीति । ननु रात्रि- चतुर्णा भिषगादीनां शस्तानां धातुवैकृते । दिनभोजनानां तासु ताखवस्थासु श्लेप्मप्रकोपादिना नित्यं प्रवृत्तिर्धातुसाम्यार्था चिकित्सेत्यभिधीयते ॥५॥ धातुवैपम्यमस्ति, तत्कुतो धातुसाम्यमित्याह-सुखसंज्ञक विकारलक्षणानन्तरं विकारप्रशमहतोचिकित्साया लक्षण- मित्यादि । सुखहेतुः सुखम्, एवं दुःखहेतुर्दुःखम् । यतः, माह-चतुर्णामित्यादि । चतुर्णामिति पदं वैद्यादीनां मि- न दुःखं व्याधिः, तथाहि सति न ज्वरादीनां व्याधित्वं स्यात् । लितानामेव ग्राहकम् । शस्तानामिति वक्ष्यमाण "श्रुते पर्यव- अतएव सुश्रुतेऽप्युक्तं "तच दुःखं सप्तविधेऽपि व्याधावुपनि- दातलम्" इत्यादिगुणयोगेन प्रशस्तानाम् । धातुवैकृते रोगे पतति" इति । “संज्ञक" ग्रहणात्परमार्थतोऽसुखमपि लोके चिकित्साधिकरणभूते । धातुसाम्यार्थाऽऽरोग्यकरणार्था इ- सुखमिति यद् व्यवह्रियते, तदिह गृह्यते इति दर्शयति- त्यर्थः । धातुवैकृत इति पदं स्पष्टार्थ, येन धातुसाम्या येन, दिवारात्रिभोजनावस्थादिजनितं धातुवैषम्यं खल्पमुद्वेजकं प्रवृत्तिर्धातुसाम्य एव वैद्यादीनां भवति । प्रवृत्तिवैद्यस्य-इदं विकाराकर्तृत्वेन सुखमिति व्यवहियते, तेन यो ह्यल्पः स | कर्तव्यमिदं न कर्तव्यमित्यादिकोपदेशरूपा । द्रव्यस्य तूपयोगे नास्त्येवेति कृलाऽल्पेऽपि धातुवैषम्ये धातुसाम्यो व्यवहारः सति खकार्यारम्भरूपा, परिचारकप्रवृत्तिभैषजसंस्करणाऽऽतुर- सिद्धो भवति । तथा "संज्ञक" ग्रहणेन लौकिकसुखं न परमा- थतः सुखमिति दर्शयति । चतो वक्ष्यति “सर्व कारणवद्दुःखम्" १ वातपित्तकफशोणितसन्निपातनिमित्ता" इति पाठः । अध्याय ९] चक्रदत्तव्याल्यासंवलिता। परिचर्यादिरूपा आतुरप्रवृत्तिवैद्योत्तानुष्ठानव्याधिखरूपकथना- | विजेतुर्विजये भूमिश्चमूः प्रहरणानि च । दिका ॥५॥ आतुराद्यास्तथा सिद्धौ पादाः कारणसंशिताः । श्रुते पर्यवदातत्वं बहुशो दृष्टकर्मता। वैद्यस्यातश्चिकित्सायां प्रधानं कारणं भिषक् ॥१२॥ दाक्ष्यं शौचमिति ज्ञेयं वैद्ये गुणचतुष्टयम् ॥ ६ ॥ एतदेवाभ्यहितलादृष्टान्तद्वयेन दर्शयति-पक्कायित्यादि । पूर्वसूत्रितवैद्यगुणान्दर्शयति-श्रुत इत्यादि ।-श्रुतमादौ पक्ती पाके कर्तव्ये । पानस्थानीय आतुरः । परिचारक इ- श्रेष्टवैद्यगुणलात् । एवमन्यत्रापि व्याख्येयम्। पर्यवदातत्वं विशु-न्धनरूपः । अनलो भेपजरूपः । कारणमित्युपकरणम् । भूमि- दज्ञानवत्त्वं गुरुशास्त्रसेवनादिना, शौचमदृष्टद्वारोपकारकं, जित- युद्धानुगुणदेशः । अत्रापि पूर्ववदेवातुरादिस्थानीयत्वं भूम्या- हन्नादयोऽपरेऽपि वैद्यगुणा अत्रैव गुणचतुष्टयेऽन्तर्भाव- दीनाम् ॥ ११॥ नीयाः ॥६॥ मृद्दण्डचक्रसूत्राद्याः कुम्भकारादते यथा । बहुता तत्र योग्यत्वमनेकविधकल्पना । न वहन्ति गुणं वैद्याहते पादत्रयं तथा ॥१२॥ संपञ्चेति चतुष्कोऽयं द्रव्याणां गुण उच्यते ॥७॥ संप्रति व्यतिरेकदृष्टान्तेन वैद्यप्राधान्यं दर्शयति---मृद्दण्डे- उपचारशता दाक्ष्यमनुरागश्च भर्तरि । खादिना । न वहन्ति न निष्पादयन्ति । गुणं साध्यमि- शौचं चेति चतुष्कोऽयं गुणः परिचरे जने ॥ ८॥ त्यर्थः ॥ १२॥ बहुता भेपजगुणः, अल्पं हि भेषजं गुणवदप्यविद्यमान- मिवासाथकखात् । तत्र प्रतिकर्तव्ये व्याधौ योग्यत्वं तन गन्धर्षपुरवनाशं यद्विकाराः सुदारुणाः। योग्यत्वं, अनेकविधकल्पना नानाप्रकारखरसाधुपयुक्तकल्प- यान्ति यच्चेतरे वृद्धिमाशूपायप्रतीक्षिणः । नायोग्यसमित्यर्थः । यतः, प्राणिनः केचित्वरसद्विपः, केचि- सति पादत्रये शाशौ भिपजावत्र कारणम् ॥१३॥ स्कल्कद्विष एवमादि । एवं व्याधिसभावादपि काचित्कल्पना अन्वयेन व्यतिरेकेण च पृथकदृष्टान्तं दर्शयिता कौशलेनैक- हिता भवति, यथा-ज्वरे कषाय इलादि । तेनानेककल्पना- त्रैव दृष्टान्ते गन्धर्षपुरेत्यन्वये गुणं व्यतिरेके व दोपं दर्शयति । योग्यखाद्यद्यत्र युज्यते तत्तत्र क्रियते । संपदिति क्रिमिसलिला- एकत्र पक्षे नाशमाशु यान्तीति संवन्धः । इतरेऽपरेऽनभि- उनुपहतत्वेन रसादिसंपत् । उपचारशता - यूपरसकादिकरण- उद्योपक्रान्ता गन्धर्षपुरवदाशु वृद्धिं यान्तीति संवन्धः । संवाहनखापनादिज्ञता ।। ७ ॥ ८॥ उपायग्रतीक्षिण इति वृद्धो शान्तौ च, आशु विकारशान्तौ ज्ञा स्मृतिर्निदेशकारित्वमभीरुत्वमथापि च । भिपकारणम् , आशुवृद्धी चाज्ञः ॥ १३॥ झापकत्वं च रोगाणामातुरस्य गुणाः स्मृताः। वरमात्मा हतोऽशेन न चिकित्सा प्रवर्तिता। कारणं पोडशगुणं सिद्धौ पादचतुष्टयम् ॥९॥ पाणिचाराद्यथाऽचक्षुरज्ञानाद्भीतभीतवत् । निर्देशकारित्वं वैद्योपदिष्टार्थकर्तृत्वम् , अभीरत्वं गुणः, नौ मारुतचशेवाज्ञो भिपक्चरति कर्मसु ॥ १४ ॥ • भीरुलस्य रोगकर्तृत्वात् । यदुक्त-"विपादो रोगवर्धनानां" अंज्ञवैद्यस्य चिकित्साप्रवृत्तिं निषेधयति-वरमित्यादि । न इति । “अथापि च" इतिशब्देन क्वचिद्भीरुखमप्यस्मृतिरपि वरमनुचितमेव । प्रवर्तितेतिभापयाऽसर्वज्ञवैद्येन बलात्कृतेति गुणो भवतीति दर्शयति । यथोन्मादे "सर्पणोद्धृतदंष्ट्रेण" इ- दर्शयति, पाणिचाराद्धस्तपरामर्शात्कर्मसु चिकित्सासु ॥ १४ ॥ त्यादिना त्रासनमुक्तं चिकित्सायां, तत्र यद्यप्यभीरुः स्याद्रोगी यहच्छया समापनमुत्तार्य नियतायुपम् । तदा चिकित्सा न फलति । अस्मृतिस्तु ज्वरवेगागमनकाला- भिषमानी निहन्त्याशु शतान्यनियतायुपाम् ॥१५॥ सरणेऽभिप्रेता । यदु-"ज्वरवेगं च कालं च चिन्तय- ज्वर्यते तु यः । तस्येष्टैश्च विचित्रैश्च प्रयोगै शयेत्स्मृ- यदृच्छयेति । वैद्यसम्यग्ज्ञानपूर्वकप्रवृत्ति विना कर्मवशादि- तिम्" ॥९॥ त्यर्थः । समापन्नं सम्यगुपक्रान्तं, नियत्तायुपमिलनेनायुर्चलेनैव विज्ञाता शासिता योक्ता प्रधान भिषगत्र तु । व्याधितमुत्तीर्यमाणामिलर्थः । आत्मानमभिपणं भिषकत्वेन पत्तौ हि कारणं पर्यथा पात्रेन्धनानलाः ॥१०॥ मन्यत इति मिषड्मानी । अनियतायुपमिति यत्रायुःकारणं बलवत् कमै नात्ति, तन पुरुषकारापराधेन वैद्यदोषान्मरणं एवं वैद्यादीनां चतुर्णामपि कारणत्वे सिद्धे वैद्यस्य प्राधान्यं भवतीति दर्शयति ॥ १५ ॥ दर्शयति-विज्ञातेयादि। विज्ञाता औपधस्य । शासिता परिचारकस्य । एवं कुर्वेवं मा कुर्विति । योक्ताऽऽतुरस्य । तस्माच्छास्त्रेऽर्थविज्ञाने प्रवृत्तौ कर्मदर्शने । एतेन वैद्यपराधीना भेपजादीनां प्रवृत्तिः, वैद्यस्तु खतन्त्रः, मिषक्चतुष्टये युक्तः प्राणाभिसर उच्यते ॥ १६ ॥ ततश्च वैद्यः प्रधानमिति वाक्यार्थः ॥ १० ॥ १ एतदेवाभ्यद्धितत्वादिति पाठः । २ अज्ञवैधेनेति समीचीनः १ कथयतीति पाठः। २ कचिदनापीलधिकः पाठः।' पाठः 1 ३ पुरुपकाराभिधानेनेति पाठान्तरं तु न समीचीनम् । ६० चरकसंहिता। [ सूत्रस्थानम् - शास्त्रे शास्त्रावधारणे, अर्थविज्ञाने शास्त्रार्थावबोधे, प्रवृत्ती मैत्री कारुण्यमार्तषु शक्ये प्रीतिरपेक्षणम् । खयं कर्मकरणे, युक्त उद्युक्त उद्योगनिष्पादितगुणप्रकर्ष इति प्रकृतिस्थेषु भूतेषु वैद्यवृत्तिश्चतुर्विधेति ॥ २४ ॥ यावत् । प्राणान् गच्छतो व्यावर्तयतीति, प्राणाभिसरः॥१६॥ तत्र श्लोको। हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे । भिपग्जितं चतुष्पाद पादः पादश्चतुर्गुणः । ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजा) भिषक्तमः ॥ १७ ॥ भिषक्प्रधानं पादेभ्यो यस्माद्वैद्यस्तु यहुणः ॥ २५ ॥ शस्त्रं शास्त्राणि सलिलं गुणदोपप्रवृत्तये । ज्ञानानि बुद्धिामी च भिपजां या चतुर्विधा । पात्रापेक्षीण्यतः प्रज्ञां चिकित्सार्थ विशोधयेत् ॥१८ सर्वमेतञ्चतुप्पादे खुट्टाके संप्रकाशितमिति ॥ २६ ॥ विद्या वितको विज्ञानं स्मृतिस्तत्परता क्रिया । यस्यैते पगुणास्तस्य न साध्यमतिवर्तते ॥ १९ ॥ वैद्येन च याझ्या बुध्या व्यवहर्तव्यं, तां दर्शयति-मैत्री- त्यादि । मैत्री पूर्वमेव व्याकृता, आर्तपु आर्तियुक्तेषु, का- विद्या मतिः कर्मदृष्टिरभ्यासः सिद्धिराश्रयः। | रुण्यं परदुःखप्रहाणेच्छा,शक्ये साधयितुं शक्ये साध्यव्याधिग- वैद्यशब्दाभिनिप्पत्तावलमेकैकमप्यदः ॥ २० ॥ हीत इति यावत् । प्रकृतिरिह मरणम् । यदुक्तं-"प्रकृतिरुच्यते यस्य त्वेते गुणाः सर्व सन्ति विद्यादयः शुभाः। खभावः तथेदमत्मान्मुहूर्तात्वभावमाप्यते" मरणमित्यर्थः । स वैद्यशब्दं सद्भूतमहन्माणिसुखप्रदः ॥ २१ ॥ मरणसमीपगतसादुच्यते "प्रकृतिस्थे" इति । तस्मिन्नुपेक्षा पात्रापेक्षीणीति गुणवति पाने सगुणानि दोपवति पाने कर्तव्या, न तत्र भेपजदानादि कर्तव्यं यशोहान्यादिभयात् । दोषयन्तीत्यर्थः । विशोधयेत्सद्गुरुसच्छास्त्रसेवादिभिरित्यर्थः। संग्रहे ब्राह्मी बुद्धिश्चतुर्विधा मैत्रीकारुण्यादिका ॥ २४-२६ ॥ विद्या वैद्यकशास्त्रज्ञानं, वितर्कः शास्त्रमूलमूहापोहः, विज्ञानं इति सुहाकचतुष्पादः समाप्तः । शास्त्रान्तरज्ञानं, किंवा सहज विशुद्ध ज्ञानं तत्परतेह व्याधि इत्यग्निवेशकृततन्ने चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सायां प्रयत्नातिशयत्वं, क्रिया पुनःपुनश्चिकित्साकर श्लोकस्थाने खुड्डाकचतुप्पादो नाम णम् . मतिः सहजविशुद्धमतिः, अभ्यासः कर्माभ्यासः, नवमोऽध्यायः समाप्तः। सिद्धिः प्रायशो व्याधिप्रशमकत्वम् , आश्रयः सद्गुर्वाश्रये इ. त्यर्थः, वैद्यशब्दाभिनिष्पत्ताविल्यनेन पारमार्थिकवैद्यत्वनिष्प- दशमोऽध्यायः। त्ताविति दर्शयति । एत इत्यनेनैव लब्धेऽपि विद्यादय इति वचनं पूर्वोक्तगुणव्युदासार्थ, तयुदासश्च विद्यादिष्वेवान्तर्भाः अथातो महाचतुप्पामध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ १॥ वनीयः, एतच प्रवन्धेन पृथक्पृथग्गुणकथनं वैद्यस्य गुणोत्पादने इति ह माह भगवानात्रेयः॥२॥ यत्नातिशयं कारयितुं तथा वैद्यादिभ्यः पादेभ्यो वैद्यस्यैव प्र- धानतोपदर्शनार्थम् । वैद्यो हि पादत्रयं विगुणमपि कल्पनया पन्ते, यदुक्तं पूर्वाध्याये पोडशगुणमिति, तद्भेष- चतुष्पादं पोडशकलं भेपजमिति भिषजो भा- शिक्षया मन्त्रणेन चे संपाद्य चिकित्सितुं पारयति, नतु गुणव- द्वैद्यं विना द्रव्यादयः पादा गुणवन्तोऽपि क्षमाः ॥१७-२१॥ जम् युक्तियुक्तमलमारोग्यायेति भगवान्पुनर्वसुरा- त्रेयः॥३॥ शास्त्रं ज्योतिः प्रकाशार्थ दर्शनं वुद्धिरात्मनः । पूर्वाध्याये वैद्यादयो व्याधिप्रशमकारणमित्युक्तं, तदिहा- . ताभ्यां भिषक्सुयुक्ताभ्यां चिकित्सन्नापराध्यति २२॥ चिकित्सिते त्रयः पादा यस्माद्वैद्यव्यपाश्रयाः। क्षिप्य व्यवस्थाप्यत इत्खनन्तरं महाचतुष्पादोऽभिधीयते। महत्त्वं चास्य पूर्वाध्यायापेक्षया वहुग्रन्थेन पूर्वपक्षसिद्धान्तरू- तस्मात्प्रयत्नमातिष्ठेद्भिपक्स्वगुणसंपदि ॥ २३ ॥ | पवहुप्रमेयाभिधायकत्वेन च । पोडशकलं पोडशगुण, कला- शास्त्रशब्देन शास्त्राभ्यासकृता मतिः, सा हि वाघालोक- शब्दोगुणवचनः, भिपजो भाषन्त इति ब्रुवते । प्रकृतेऽर्थे इव प्रकाशार्थ वस्तूनां ग्रहणयोग्यतां कर्तुमित्यर्थः, दर्शनमिव शास्त्रान्तरसंमतिं दर्शयति-युक्तियुक्तमिति । युनक्तीति युक्तिः दर्शनं चक्षुरिवेत्यर्थः । यद्यपि बुद्धिरात्मन एव भवति तथा- प्रवृत्तिरुच्यते, युक्तियुक्तं प्रवृत्तिमदित्यर्थः । प्रवृत्तिश्च वैद्यादीनां प्यात्मन इत्यनेन सहजा धुद्धिं दर्शयति, यतः सहजा युद्धिं चिकित्सारूपा पूर्वाध्याये व्याकृता । अलं समर्थः इति विना शास्त्रजा बुद्धिर्या, वैनायकीत्यभिधीयते, सा न सम्य- | भगवानात्रेयो ब्रूते इति शेषः ॥ १-३॥ विचकित्सासमर्था भवतीति । ताभ्यामिति सहजविशुद्धबुद्धि- शास्त्राभ्यां सहजवैनायकवुद्धिभ्याम् ॥ २२ ॥ २३ ॥ नेति मैत्रेयः। किं कारणं दृश्यन्ते ह्यातुराः केचि- दुपकरणवन्तश्च परिचारकसंपन्नाश्चात्मवन्तश्च कु- १ सर्वगुणाश्रयः इति पाठः । २ यन्त्रणेन चेति पाठः । शलैश्च भिषम्भिरनुप्टिंताः समुत्तिष्ठमानास्तथायुअध्यायः:१०] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। ताश्चापरे म्रियमाणास्तस्माद्भेषजमकिंचित्करं भ- भवन्ति । यथा हि योगज्ञोऽभ्यासनित्यःइपवासो ध- वति । तद्यथा-श्वभ्रे सरसि च प्रसिक्तमल्पमुदकं नुरादायेपुमस्यन्नातिविप्रकृष्टे महति काये नाऽपरा- नद्यां वा स्यन्दमानायां पांसुधाने वा पांसुमुष्टिःप्र-धान्भवति, संपादयति चेष्टकार्यम् । तथा भिष- कीर्ण इति । तथाऽपरे दृश्यन्तेऽनुपकरणाश्चापरि- | क्स्वगुणसंपन्न उपकरणवान्वीक्ष्य कारभमाणः चारकाश्चानात्मवन्तश्वाकुशलैश्च भिषभिरनुष्ठिताः साध्यरोगमनपराधः संपादयत्येवातुरमारोग्येण त. समुत्तिष्ठमानाः, तथा युक्ता नियमाणाश्चापरे। यतश्च मान भेपजमभेपजेनाविशिष्टं भवति ॥ ५॥ प्रतिकुर्वन्सिध्यति, प्रतिकुर्वन्भ्रियते; अप्रतिकुर्व एतेन दैवकर्मवशादेव जीवति म्रियते वा रोगी भवत्य- सिध्यति, अप्रतिकुर्वन्म्रियते । ततश्चिन्त्यते भेषज- रोगो वा, न दृष्टभेपजमत्र किंचित्करमिति पूर्वपक्षार्थ. सिद्धा- मभेपजेनाविशिष्टमिति ॥४॥ न्तयति-मिथ्येति । केवलात् संपूर्णात् । न नास्त्युभयनकार- उस्माक्षिपति-नेतीत्यादि । उपकरणं भेषजं, अनुष्ठि- करणादस्ति समुत्थानविशेप इत्यर्थः । तद्वदिति क्षिप्रतरम- ताश्चिकित्सितुमुपक्रान्ताः । तथा युक्ताः पूर्ववचिकित्सितुमुप- क्लिष्टा एवोत्तिष्ठन्त इत्यर्थः । एवं मन्यते यद्यदृष्टमेवो- कान्ता इत्यर्थः । अकिंचित्करमिति भेषजे सत्यपि यदा- स्थाने कारणमिति, तथापि यदि दृष्टमपि तत्रानुवलं भवति, रोग्यं न भवति; तेन, यत्रापि सति भेपजे आरोग्यं भवति, तदा दृष्टादृष्टोभययलात् शीघ्रमेवारोग्यं भवति । सर्वएव सा- तत्रापि भेषजव्यतिरिक्त कमैव देवसंज्ञकं कारणं, भेषजं तु ध्यव्याधयोऽसाध्यव्याधयश्च । संपूर्णभेषजोपपत्तावपि सत्याम- तदैवागतसबिधानमकारणमेवेलार्थः । अत्रैवार्थे दृष्टान्तद्वयं | साध्यव्याधयो नोत्तिष्ठन्ते, साध्यव्याधय उत्तिष्ठन्त इति भावः। दर्शयति-तद्यथेलादि । श्वभ्रे गर्ने यथाल्पं जलमकिंचि- यद्यप्यसाध्यव्याधि प्रति संपूर्णभेपजोपपत्तिरेव नास्ति, य- त्करमेवं नियमाणेऽपि भेपजम् । यथा च सरति अन्यतएव | दुक्तं,-"न चाऽसाध्यानां व्याधीनां भेषजसमुदायोऽयमस्ति पूर्ण खल्पमुदकमकिंचित्करं भवत्येवमन्यत एवारोग्यहेतोः ! “नह्यलं ज्ञानदान्भिपभुमूर्षुमातुरमुत्थापयितुम्” इति । त- कर्मणो रोगप्रशमने जायमाने भेपजमकिंचित्करं भवतीति स- थापीह किंचिदसंपूर्णत्वेऽपि संपूर्णभेपजोपपन्ना इति । ये तु रोदृष्टान्तेन दर्शयति । एवं नद्यां स्यन्दमानायां वहमानायां | साध्यव्याधयस्ते सत्यामेव भेपजोपपत्तौ जीवन्तीति, असत्या तु पांसुमुष्टिरिति निदर्शनं श्वभ्रवत् । पांसुधाने पांशुराशौ पांशु- भेपजसंपत्ती बलवजीवनकर्माभावे म्रियन्त एवेति दर्शयन्ना- मुष्टिरिति सरोदृष्टान्तवयाख्येयम् । अत्र च तोयदृष्टान्तः सं-ह-न चोपायेति । उपायेनैव दृष्टार्थेन साध्या उपायसाध्याः। शोधनभेपजाभिप्रायेण, पांशुदृष्टान्तस्तु संशमनभेपजाभिप्रा- | इदमत्राकूतं—यद्विविधं कर्म वलवदवलबच्च, तत्र बलवनियत- येण । यदि वा, जलं संतर्पणभेपजाभिप्रायेण, पांशुमुष्टिस्त- विपाककालं—यथेदं कर्मास्मिन्नेव काले मारयति । अवलवच्च पतर्पणाभिप्रायेण बोद्धच्या । भेषजान्वयव्यभिचारं दर्शयिला मारकं कर्म मारयत्येव कालानियमेन,यदा दृष्टसामग्रीमनु- तयतिरेकव्यभिचारं दर्शयति-तथाऽपर इति । प्रतिकुर्वनि- गुणामपथ्यसेवारूपामौषधाभावरूपांच प्राप्नोति तदा मारयति, त्यन्त वितण्यर्थलात्प्रतिकारयन्नित्यर्थः । यदिवा ऽऽतुरएव वै. यदा तु न प्राप्नोति तदा न मारयति । यदुक्तं जनपदोध्वंस- यादीनुत्पाद्यात्मानं प्रतिकुर्वनिति मन्तव्यम् ॥ ४॥ नीये---"कर्म किंचित् क्वचित्काले विपाकनियतं महत् । मैत्रेय ! मिथ्या चिन्त्यत इत्यात्रेयः । किं कारण किंचिन्न कालनियतं प्रत्ययैः प्रतिबोध्यते” । अस्य खर्थ प्रप- ये 'ह्यातुराः पोडशगुणसमुदितेनानेन भेपजेनोपप-चेन तत्रैव दर्शयिष्यामः । न च वाच्यम्---अदृष्टमेव सर्वत्र द्यमाना नियन्त इत्युक्तं तदनुपपन्नम् । नहि भेषज- कारणं, तन्न नियतकालविपाकमेव, यदुच्यते--"नाकाले साध्यानां व्याधीनां भेषजमकारणं भवति; ये पुन- जायते कश्चिन्नाकाले म्रियते तथा । जगत्कालवशं सर्व कालः रातुराः केवलानेषजादृते समुत्तिष्ठन्ते, न तैपां | सर्वत्र कारणम्” इति । यतः, यहादृष्टं तदेव दृष्टयागादि- संपूर्णभेपजोपपादनाय समुत्थानविशेषो नास्ति। य. ब्रह्मवधादिजन्यं किंचित् । यद्दष्टेनानुत्पन्नं, तत्रादृष्टकल्पना थाहि पतितं पुरुपं समर्थमुत्थानायोत्थापयन्पुरुषो प्रामाणिकी । यत्तु दाहादि दृष्टेनैवामिसंबन्धेनोपपद्यते तत्र चलमस्योपादध्यात्, स क्षिप्रतरमपरिक्लिष्ट एवो- | का कथाऽऽदृष्टस्य दृष्टकार्यान्यथानुपपत्तिपरिकल्पनीयस्य तेन, त्तिष्ठेत्तद्वत्संपूर्णभेषजोपलम्भादातुराः। ये चातुराः | य इमे दुर्वलेन कर्मणा दृष्टबलवदपथ्यसेवाजनितदोपवलादा- केवलानेपजादपि नियन्ते, न च सर्व एव ते भैप- रब्धा व्याधयस्ते वलवता चतुप्पादसंपन्नेन भेपजेन दोपक्षय- जोपपन्नाः समुत्तिप्टेरन् । नहि सर्व व्याधयो भव- केनोपायेन परं साध्यास्तदभावे तु दुर्वलेनापि कर्मणा दृष्टदो- न्त्युपायसाध्याः न चोपायसाध्यानां व्याधीनामनु- पवलादारब्धा व्याधयो न निवर्तन्त इति । यदुक्त-"देवं पायेन सिद्धिरस्ति, न चासाध्यानां व्याधीन भप-पुरुषकारेण दुर्बलं छुपहन्यते । देवेन चेतरत्कर्म विशिष्टेनो- जसमुदायोऽयमस्ति । न ह्यलं ज्ञानवान्भिपड्नुमूर्षु- | पहन्यते” इति । अनुपायेनाऽभेषजेन । अयं भेपजसमुदायः, मातुरमुत्थापयितुम् । परीक्ष्यकारिणो हि कुशला १ नापराधीऽनपकारश्चेति पाठान्तरे। ६२ चरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् सर्वगुणसंपन्न इत्यर्थः । असाध्ये व्याधी चिकित्सां कुर्ववैद्य। साध्ये प्रवृत्तिरुत्ता, असाध्ये निवृत्तिः, तेन साध्यासाध्य- एव यथोक्तगुणो न भवतीत्यर्थः । नालं न रामर्थः । यद्यसा- योर्भदकथनपूर्वकं लक्षणं वक्तुमाह-मुससाध्यामित्या- ध्यतां जानाति तदा न प्रवर्तत एव, अथ न जानाति, तदा | दि । अकिंचित्करत्वेनाऽविद्यमान उपक्रमो -यस्य. तदः ज्ञानवानेव न भवतीति भावः । चतुष्पादसंपदाऽवश्यं व्या- | नुपक्रम याप्यं त्वनुपम न . भवति यापनाकर्तृत्वेन धिनशमो भवतीति दृष्टान्तेनाह-यथाहीलादि । ईप्यासो किंचित्करलात् । तत्रोपक्रमस्य खल्पमध्यमोत्कृष्टताऽप- धानुष्कः, अस्यन्क्षिपन् , नातिविप्रकृष्टे सनिहिते, नापराध- मध्यमोत्कृष्टयोगादित्यर्थः । तेनाल्पसाध्यमल्पोपायसाध्यं, म- वानिति लक्ष्यभ्रंशरहितः, इष्टं कार्य लक्ष्यवेधलक्षणम् ॥५॥ ध्यसाध्यं मध्योपायसाध्यम् , उत्कृष्टसाध्यमुत्कृष्टोपायसाः इदंचेदं च नःप्रत्यक्षं-यदनातुरेण भेपजेनातुर- ध्यमिति भेदत्रयं साथ्यानां भवति ।, असाध्यानां तु मुपचरामः क्षाममक्षामेण कृशं च टुर्चलमाप्याय- नियतानामिति थाप्यव्यतिक्रान्तानामगुपकमाणां, विकल्पना यामः, स्थूलं मेदखिनमपतर्पयामः शीतेनोप्णाभि- विकल्पः, नास्तीत्येवंभूताऽल्पाऽसाध्यादिरूपा नास्ति । प्राणहर- भूतमुपचरामः, शीताभिभूतमुणेन, न्यूनान्धातू- वैकल्यकरसद्यःप्राणहरकालान्तरमाणहरवादिकल्पना लसा- पूरयामः, व्यतिरिक्तान्हासयामः, व्याधीन्मूलविष ध्यानामस्त्येव । यदसाध्यं तदल्पेन च मध्येन चोत्कृष्टेन चो- र्ययेणोपचरन्तः सम्यक्प्रकृती स्थापयामः । तेषां पायेनासाध्यमेव । याप्यरूपासाध्यानां खल्पोपाययाप्यवादि- नस्तथा कुर्चतामयं भेपजसमुदायः कान्ततमो भ- भेदोऽस्त्येव ॥ ९ ॥ १० ॥ चति ॥६॥ हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्यल्पानि यस्य च । भेपजस्य रोगप्रशमकर्तृत्वे उपपत्यन्तरमाह-इदंचे- न च तुल्यगुणो दृप्यो न दोपः प्रकृतिर्भवेत् ॥ ११॥ त्यादि । अनातुरेणेल्यातुरगुणविपरीतेन । आतुरमनातुरेण न च कालगुणस्तुल्यो न देशो दुरुपक्रमः । चिकित्साम इति यदुस, तस्यैव विवरण-क्षाममक्षामेण' गतिरेका नवत्वं च रोगस्योपद्रवो न च ॥ १२ ॥ इत्यादि । क्षामो निवः, कृशंच दुर्बलमाप्याययाम इति सन्त- दोपश्चैकः समुत्पत्ती देहः सर्वोपक्षमः । पंयामः, व्यतिरिक्तानित्यतिरिका नित्यर्थः । मूलविपर्ययेणेति चतुप्पादोपपत्तिश्च सुखसाध्यस्य लक्षणम् ॥१३॥ कारणविपर्ययेण, तब प्रभावादिति योद्धव्यं, तेन विपविका- न दोपः प्रकृतिर्भवेदिति । व्याध्यारम्भको यो दोपः स तत्प्र- रस्य विपेणोपचरणं एतत्प्रत्यक्ष चान्यदुपगृहीतं भवति । का- कृतावुत्कटो न भवेदित्यर्थः । देशो भूमिरातुरश्च, देशो दुरुपक्रमो न्ततमो विकारप्रशमकत्वेनाभीष्टतमः, अन्येऽधर्मोपायाः का- यथा-वातव्याधौ तुल्यगुणोमरुः, तथा लेप्मव्याधावानूपः । न्ताः कान्ततराश्च, अयंच भेपजसमुदायः सर्वोच्छेदकरोगह- देहश्च दुरुपक्रमो यथा—सर्वव्याधीनामेव मर्मलक्षणो देशः, रत्वेन कान्ततमः॥६॥ तथा वातव्याधेः पक्काशय इत्यादि । गतिरेका एको मार्ग भवन्ति चात्र। इत्यर्थः, मार्गास्त्रयस्तु तितेपणीये वक्तव्याः--"शाखा मर्मा- साध्याऽसाध्यविभागयो ज्ञानपूर्व चिकित्सकः। स्थिसन्धयः कोप्टश्च" इति । एतचोत्सर्गन्यायेनोक्तं, तेन काले चारभते कर्म यत्तत्साधयत्ति ध्रुवम् ॥ ७ ॥ क्वचिद्व्याधिप्रभावादन्यथापि सुखसाध्यवादिलक्षणाभिधानेन अर्थविद्यायशोहानिसुपक्रोशमसंग्रहम् । विरोधो न वक्तव्यः। यदुक्तं-"ज्वरे तुल्यर्तुदोपत्वं प्रमेहे तुल्च- प्राप्नुयान्नियतं वैद्यो योऽसाध्यं समुपाचरेत् ॥ ८॥ दुष्यता । रक्तगुल्मे पुराणत्वं सुखसाध्यस्य लक्षणम्" इति ज्ञानपूर्वमिति भेपजादिज्ञानपूर्व, यत्कारभते तत्कर्म चि- ॥११-१३ ॥ कित्सितरूपं, साधयतीति शेपः। असाध्यव्याधौ न प्रवर्तितव्य- निमित्तपूर्वरूपाणां रूपाणां मध्यमे वले । मिति शिक्षयति-अर्थेत्यादि । अर्थोऽर्थलाभः, क्षति निः, | कालप्रकृतिदूष्याणां सामान्येऽन्यतमस्य च ॥ १४ ॥ उपनोशोजनापवादः, असंग्रहश्चिकित्सार्थमनुपादानं, यदिवा, गुर्विणीवृद्धवालानां नात्युपद्वपीडितम् । असगह इति पाठः, तदा चासहहो राजदण्डेनासत्पुरुपैश्चा- शस्त्रक्षाराग्निकृत्यानामनवं कृच्छ्रदेशजम् ॥ १५ ॥ ण्डालादिभिम्रहणम् ॥ ७ ॥८॥ विद्यादेकपथं रोगं नातिपूर्णचतुष्पदम् । सुखसाध्यं मतं साध्यं कृच्छ्रसाध्यमथापि च । द्विपथं नातिकालं चा कृच्छ्रसाध्यं द्विदोषजम् ॥१६॥ द्विविधं चाप्यसाध्यं स्याद्याप्यं यच्चानुपक्रमम् ॥९॥ कालप्रकृतिदूष्याणामिति निर्धारणे पष्ठी, सामान्य इति साध्यानां त्रिविधचाल्पमध्यमोत्कृष्टतां प्रति । विकल्पो न त्वसाध्यानां नियतानां विकल्पना ॥१०॥ साध्यो बोद्धव्यः । नात्युपद्रवपीडितमिति पूर्वेण न योजनीयं, दोषेण समम् । गुर्विणीवृद्धवालानां सर्च एव व्याधिः कृच्छ्र- १ स्वार्थेति पाठान्तरं न समीचीनं चक्रासंमतंच । २ अस-किंतु खतन्त्रमेव । शस्त्रक्षाराग्निकृत्याः शस्त्रक्षाराग्निसाध्याः, ग्रहमिति पाठः. एपां यो व्याधिः तं कृच्छ्रसाध्यं विद्यादिति संवन्धः । कृच्छ्रदेअव्यायः १०] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। शनं मर्मसन्ध्यादिजम् । एकपथस्य विशेषणं नातिपूर्णचतुप्पा- एकादशोऽध्यायः। दमिति । हिपथमिलस्य विशेषणं नातिकालम् ॥१५-१६ ॥ अथातस्तिपणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ १॥ शेषत्वादायुषो याप्यमसाध्यं पथ्यसेचया । इति ह माह भगवानात्रेयः ॥२॥ लब्धाल्पमुखमल्पेन हेतुनाशुप्रवर्तकम् ॥ १७ ॥ गम्भीरं बहुधातुस्यं मर्मसंधिसमाश्रितम् । पूर्वाध्याये चतुष्पादमारोग्यकारणं व्यवस्थापितं, ततः च- नित्यानुशायिनं रोग दीर्घकालमवस्थितम् । तुप्पादसंपत्त्या प्राप्तारोग्येण सता यदनुप्टेयं प्राणपरिपालन- विद्याद्विदोपजं तद्वत्प्रत्याख्येयं त्रिदोपजम् ॥ १८॥ साधनं तथा धनार्जनसाधनं तथा धर्मार्जनसाधनं, तदिहैप- क्रियापथमतिकान्तं सर्वमार्गानुसारिणम् । । णात्रयमभिधीयत इत्खनन्तरं तिनैपणीयोऽभिधीयते । तिनैप- चोत्लुक्यारतिसंमोहकरमिन्द्रियनाशनम् । णाशब्दोऽस्मिन्नस्तीति मलीयः । अनानुकार्यानुकरणयोर्मेंद- दुर्यलय सुसंवृद्धं व्याधि सारिटमेव च ॥ १९ ॥ विवक्षया यलोपातिद्धेरभावात्संहितया तिप्पणीय इति सं- भिपजा प्रापरीक्ष्यैवं विकाराणां स्वलक्षणम् । | ज्ञायते, अध्यायान्ते “तिखैपणीये मार्गाच" इति श्लोकपादं पश्चात्कार्यसमारम्भः कार्यः साध्ये धीमता ॥२०॥ | करिप्यति । यद्यप्यन्येऽप्यत्र शब्दाः सन्ति तथापि प्रधानत्वे- याप्यत्वे यासाध्य, तेन यदसाध्यमितिपदं तद्याप्ययापना- नायं गृह्यते ॥१॥२॥ अंक्रियमाणभेषजतया तत्रासाध्यवशानिरासार्थम्। शेषत्वा इह खलु पुरुपेणानुपहतसत्त्वबुद्धिपौरुपपराक- दाचुप इति वचनं, आयुःशेपे विद्यमान एव यायवाधिना- | मेण हितमिह चामुम्मिश्च लोके समनुपश्यतातित्र दुर्भायो भवतीति दर्शनार्थम् । पथ्यसेवा भेफ्वत्तेवया लब्ध- एपणाः पर्येप्टव्या भवन्ति । तद्यथा-प्राणैपणा, धने- मल्पमुख यत्तद्वब्याल्पमुखम, अल्पेन हेतुनाऽऽशु शीघ्रं प्रव-पणा परलोकैपणेति ॥३॥ तेनं यस्य तदाशुप्रवर्तकम् । साथै अण् ! गम्भीरं मेदःप्रभृति- धातुगतं नित्यानुशायी नित्यानुवन्धः। विद्याविदोपजमित्यन्तेन धनेषणा सर्वथैवानुपयुक्ता । पुरुषेणेति पदं कुर्वन् , यं एवं इहेति भोगार्थिपुरुषाधिकारे । यतः मोक्षार्थिपुरुष प्रति याप्यलक्षणम् । तद्वदिल्यादितु प्रत्याख्येयलक्षणम् । तद्वदियः पुरुष एषणात्रयमन्धिप्यति स एव पुरुषो भण्यते, नान्यः मेन गम्भीरादियाप्यलक्षणयुक्तं सत्रिदोप प्रत्याख्येयमित्यर्थः । औत्सुक्यं हद्रेिकः अरतिरनवस्थानलक्षणा, संमोहो मानसो पशुतुल्यत्सादिति दर्शयति । पौरुपं शारीरं वलं, पराक्रमस्तु मोहः ।। १७-२० शायर्याख्यं मानसं वलम् इहेतीह जन्मनि, अमुमिनिति जन्मा. साध्यासाध्यविभागको यः सम्यक्प्रतिपत्तिमान् । न्तरे। इण्यतेऽन्विप्यते साध्यतेऽनयेत्येपणा । प्राणो जीवितं, नसमैत्रेय तुल्यानां मिथ्यावुद्धि विवर्धयेदिति॥२॥ तत्साध्यते दीर्घत्वेन रोगानुपहतत्वेन बानयेति प्राणैपणा। "न स मैत्रेय तुल्यानां मिथ्यावुद्धिं विवर्धये"दिति, एवं एवं धनेपणा । परलोकोपकारकस्य धर्मस्यैपणा परलोकैपणा । गुणो वैद्यः प्रतिनियमेन यं व्याधिमुपक्रमेत्तं साधयत्येव परम् । कामैपणा तु प्राणेयणाधनैपणयोरन्तभवनीया, शरीरसंप- ततो भेषजस्य व्याथिप्रशमनं प्रति कारणद्वारा' साधने सात तिथनसंपत्तिसाध्यत्वात्कामस्य । यदि वा कामपणायां खत भेषजम्भेपजेन समानामेति मैत्रेयसदृशानां सर्ववादिना मि-! एव पुरुषः प्रवृत्तो भवति नोपदेशमपेक्षत इति तदेपणोप- थ्याबुद्धेरनुत्पाद इति भावः ॥ २१ ॥ देशो न कृतः॥३॥ तत्र ग्लोको। आसां तु खल्वेपणानां प्राणपणा तावत्पूर्वतर- इहौषधं पादगुणाः प्रभावो भेपजाश्रयः। मापद्यत। कस्मात्माणपरित्यागे हि सर्वत्याग तस्था- आनेचमैत्रेयमती मतिद्वैविध्यनिश्चयः ॥ २२ ॥ . | नुपालनं स्वस्थस्य खस्थवृत्तिः, आतुरस्य चिकार- चतुर्विधविकल्पाश्च व्याधयः स्वस्खलक्षणाः। प्रशमनेऽप्रमादः तदुभयमेतदुक्तं, वक्ष्यते च तद्य- उक्ता महाचतुष्पादे येष्वायत्तं भिपग्जितमिति॥२३॥ थोक्तमनुवर्तमानः प्राणानुपालनाद्दीर्घमायुरवाप्नो- इत्यग्निवेशकृततन्ने चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने तीति प्रथमैषणा व्याख्याता भवति ॥ ४ ॥ महाचतुष्पादो नाम दशमोऽध्यायः। प्राणैपणायाः प्रथमानुष्टाने उपपत्तिमाह-आसांत्वि- संग्रहे इहेति इहाध्याये । औपमिति चतुष्पादं, पादगुणा त्यादि । त्रयाणां मध्ये द्वे पूर्व भवतस्तृतीयायाः सर्वो- इति यदुक्तं पूर्वाध्याय "पोडशगुणम्” इति । प्रभावो भेषजा- त्तरत्वेनापूर्वलात् , तेन द्वयोस्तर इति न्यायात्पूर्वतरं प्राणे- श्रय इति "तन्द्रेपज युक्तियुक्तं सदारोग्याय" इति ॥२२-२३॥ पणेति साधुत्तरप्रयोगः । प्राणशब्दो जीवितवचन एकवच- यहाचतुष्पाद: समाप्तः । नान्तोऽप्यस्ति । यदुक्त-"नीण्येवायतनान्याहुः प्राणो येषु प्रतिष्ठते" इति । तेन प्राणप्रत्यवमर्शकं "तस्य” इति पदमे- १ प्रत्यवधानद्वारेति- पाठः। कवचनेन प्रयुक्तमेव । विकाराप्रशमयतीति विकारप्रशमनं चरकसंहिता । [ सूत्रस्थानम् 1 चिकित्सा, तस्मिन् अप्रमादोऽवधानेनानुष्ठानम् । वक्ष्यते चेति माह-उच्यत इत्यादि ।-प्रत्यक्षपरा अनुमतप्रत्यक्षैकन- निखिलेन शास्त्रेण । प्राणानुपालनादिति प्राणानुपालनसाध- माणाः, परोक्षवात्प्रत्यक्षाविषयखात्, नास्ति पुनर्भवो नास्ति नात् । तेन प्राणानुपालनदीर्घायुष्ट्वयोरभिदात्साध्यसाधन- कर्मफलं नास्त्यात्मेति नास्तिना प्रचरतीति नास्तिकत्तस्य भावो नास्तीति यचोच्यते तनिरस्तं भवति । प्रथमेति प्रधा- भावो नास्तिक्यम् । प्रत्यक्षप्रमाणेनोपलभ्यते धटपटादि, तदेव नात् ॥४॥ परमस्ति; नोपलभ्यते च प्रत्यक्षेण परलोकः, तस्सानास्ति अथ द्वितीयां धनैपणामापयेत; प्राणेभ्यो छन- परलोक इति नास्तिकाभिप्रायः । अस्ति पुनर्भव इति येषां न्तरं धनमेव पर्येप्टव्यं भवति न ह्यतः पापात्पा- मत तान्दयति--सन्तीत्यादि । सन्ति चेत्यत्र 'अपरे' पीयोऽस्ति, यदनुपरकणस्य दीर्घमायुः, तस्मादुप- इति वाक्यशेपः, आगमप्रत्ययादागमप्रामाण्यात् । आगमं च करणानि पर्येष्टुं यतेत । तत्रोपकरणोपायाननुव्या- पुनर्भवप्रतिपादकं 'दानतपोयज्ञ" इलादि दर्शयिष्यत्यने । ख्यास्यामः, तद्यथा--कृपिपाशुपाल्यवाणिज्यराजो- इच्छन्तीपत्र 'ये' इति वाक्यशेषः । एवंभाववादिविप्रतिप- पसेवादीनि, यानि चान्यान्यपि सतामविगहि- पत्तिरेका संशयकारणं दर्शिता; संशबहेवन्तरमाह-श्रुति- तानि कर्माणि कृतिपुष्टिकराणि विद्यात्तान्यारभेत भेदाचेत्यादि । श्रूयत्त इति श्रुतिःप्रतिवादिवचनमेवं ग्र. कर्तुम् । तथा कुर्घन्दीर्घजीवितं जीवत्यनवमतः न्थनिवद्धम् । एतानि च मातापितरावेव जन्मकारणमिला- पुरुपो भवतीति द्वितीया धनेपणा व्याख्याता श- दीनि पुनर्भवप्रतिक्षेपकाणि वचनानि । आगमप्रत्ययादस्ति वति ॥५॥ पुनर्भव इति यो ब्रूते, तद्वचनेन समं वादिविप्रतिपत्तिरूपत- थैव संशयकारणं भवतीयत उक्तमुपसंहारे “अतः संशयः" अथेति प्राणपणानन्तरं, द्वितीयामिति हेतुगर्भविशेपेणं, तस्मादियमेव द्वितीया प्राणपणानन्तरमवश्योपादेयत्वेन, इति । एके भन्यन्ते जन्मकारणमिति, जन्मकारणमितिपदं तत इयमेवोच्यत इत्यर्थः । प्राणपणामनु चास्याः प्राधान्यं दर्श मातरं पितरं तथा स्वभाव परनिर्माणमितिपदत्रयेण संबध्यते। यति-प्राणेभ्यो हीत्यादि । पापशब्देन पापकार्य दुःखमु- संवध्यते । मातापितरावात्मान्तरनिरपेक्षावपलोत्पादने "यदच्छां चाऽपरे जना" इत्यत्र मन्यन्ते जन्मकारणमितिपदं यते। उपकरणमारोग्यभोगधर्मसाधनीभूतो धनप्रपन्चः,स यस्य नात्यसावनुपकरणः । धनोपायानिति वक्तव्ये उपकरणोपा- कारणम् । तेन पूर्वशरीरं परित्यज्य शरीरान्तरपरिग्रहरूप आ. यानिति यतः करोति, तेन धनस्य भोगाद्धर्मसाधनार्थमेवोत्पाद- त्मनः परलोको नास्तीति प्रथमवादिनः पक्षः । परिदृदयमान- मिच्छन्ति, न पुनः कृपणस्येव विनियोगशून्यस्य सुसंवर्धित-लिताः सन्तश्चेतनं पुरुपादिलक्षणं कार्यविशेपमारम्भन्ते, यथा पृथिव्यादिभावानामेवायं स्वभावः, यतः संयोगविशेषान्मि-

सात्रकरणार्थम् । अन्यान्यपीति प्रतिग्रहाध्यापनादीनि, वृत्ति-

सुराबीजादीनि प्रत्येकममदकारणान्यपि मदकर मद्यमारभन्ते वर्तनं, पुष्टिधनसंपत्ति, अनवमतोऽनवज्ञातो बहुमानगृहीत इति यावत् । दीर्घ जीवितं जीवति धारयतीत्यर्थः । अनेकार्थ- नात्र कश्चिदात्मा विद्यते, यस्य परलोकः स्यादिति खभाववा- सादातूनाम् । यदि वा दीर्घजीवितं यथा स्यात्तथा जीवतीति यात्मनिरपेक्षिणा निर्माण परनिर्माणम् , तत्रापि परस्यैवैश्वर्या- दिनो भावः । पर ऐश्वर्यादिगुणयुक्त आत्मविशेषः, तेन संसा- क्रियाविशेपणेन व्याख्येयम् । दिगुणयुक्तस्यात्मविशेपस्य प्रभावाद्भूतानि चेतयन्ते नात्मा- अथ तृतीयां परलोकैपणामापद्येत । संशय- न्तरमस्तीति परलोकाभावः । यदृच्छा कारणाप्रतिनियमेनो- श्चात्र-कथं भविष्याम इतश्च्युता नवेति, कुतः त्पादः, न कारणप्रतिनियमेन कार्योत्पादोऽवधारयितुं शक्यते- संशयः पुनः-इत्युच्यते । सन्ति ।के प्रत्यक्षपराः ऽवधारकप्रमाणानां प्रामाण्यानवधारणात् । तस्मादात्मैव घरोक्षत्वात्पुनर्भवस्य नास्तिक्यमाश्रिताः । सन्ति पुनर्भवमनुभवतीति न वाच्यमिति यादृच्छिकस्याभिप्रायः॥६॥ चागमप्रत्ययादेव पुनर्भवमिच्छन्ति । श्रुतिमेदाच्च । मातरं पितरं चैके मन्यन्ते जन्मकारणम् । तत्र वुद्धिमान्नास्तिक्यबुद्धिं जह्याद्विचिकित्सा च । कस्मात् प्रत्यक्षं हल्पमनल्पमप्रत्यक्षमस्ति, स्वभावं परनिर्माणं यदृच्छांचापरे जनाः ॥ यदागमानुमानयुक्तिभिरुपलभ्यते । यैरेव ताव- इत्यतः संशयः-किं नु खल्वस्ति पुनर्भवोन वेति॥६॥ दिन्द्रियैः प्रत्यक्षमुपलभ्यते, तान्येव सन्ति चाप्र: परलोकैपंणां व्याकरोति-अथेत्यादि । अत्र च परलोकस्य त्यक्षाणि ॥७॥ दुयित्वेन चार्वाकादिनास्तिकासंमतत्वेन च परलोकं प्रमाणेन व्यवस्थापयितुं निर्णयार्थ प्रमाणप्रवृत्तिविपय संशयमेव ताव १ भूतानामिति पाठः । २ प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षविषय उद्भूत- त्परलोके दर्शयति--संशयश्चात्रेत्यादि । इतथ्युता इह ज- रूपादि अल्प संख्येयम् ; अप्रत्यक्षं प्रत्यक्षाविषयः स्वर्गादिविषयश्चा- न्मनि मृताः भविष्यामो जन्मान्तर इत्यर्थः । संशयहेतुं पृ- संख्येयम् । ननु मास्तु तवाभिमतः स्वर्गादिविषयोऽप्रत्यक्षत्वादित्यत च्छति-कुतः संशयः पुनरिति । वादिविप्रतिपत्ति संशयहेतु- आह-यदित्यादि । यदप्रत्यक्षं स्वर्गादिविषय इत्यर्थः । अव्यायः ११] चक्रदत्तव्याख्यासंबलिता। ६५ -- पुनर्भयातिलपदं गृहीला पाह-तनेत्यादि । बुद्धिमानिति दुपपत्तिविरोधात् । अपलशरीरे मातापित्रोः कारणखम: प्रगन्तबुद्धियुक्तः, नास्येव परलोक इति विपर्ययज्ञानं नास्ति-नुमतमेव, यत्तस्तथाविधौ मातापित्रोः कारणत्वें सत्यपि क्यधुद्धिन्तां जयात् । परलोकविषयो यथा विपर्यचो धर्मानुष्ठानं सन्यहेतोरात्मनः परलोकादागमने प्रेयभावोऽखण्डित एवेति । प्रति विरोधकः, तथा स्तोककनेणान्ति परलोको न वेति संश- चैतन्यमपल्लस्य,मातापित्रोरपि चैतन्यहेतुर्य आत्मा, तत एव योऽपि धर्मानुमान प्रति बिरोधक इलाह-विचिकित्सां चेति। भवतीति यो मन्यते तं प्रत्याह-आत्मामातुरित्यादि । द्विविध विचिकित्सा जलादिति संबन्धः, विचिकित्सा सन्देहः । सा | हिप्रकार, सर्व इति मातरं पितरं परित्यज्यापत्यं गच्छेत् । अवय- न्ह प्रकृत्तवापरलोकविपर्यव । अत्रैव हेतुप्रश्नपूर्वकं हेतु- बेनेति एकोऽवयवो वाऽत्मनो मातरि पितरि वा तिष्ठेत् । अन्य- भार-कन्मादिलादि । अप्रत्यक्षवात्परलोको नास्तीति प्र- चैकदेश आत्मनोऽपत्यं गच्छेत् । प्रथमपक्षे दूषणमाह-सर्वश्चे- पनवादिमनं दूपति-प्रलक्षमिलादि । यथा प्रत्यक्ष प्र. दिलादि । निरन्तरमितिच्छेदः, निरन्तरं तत्कालमेव, यदि माणमव्यभिचारिप्रमाजनकत्वेन, तथाऽऽगमादीन्यपि तथा- मातुरात्माऽपत्यं संचरेत् , तदा तत्कालं मातुमरणं, यदि तु भूतप्रमाजनकलात्प्रमाणान्येव ततश्च प्रत्यक्षाविपयत्वेनैव | पितुरात्माऽपत्यं संचरेत् , तदा तत्कालमेव पितुर्मरणं त्या- यत्पुनर्भत्रस्य नान्तित्वं व्यवस्थाप्यते तन्न चुत्तामिति प्रकर-दिति । द्वितीयं पक्षं दूपयतिनावयच इलादि । सूक्ष्मस्ये- पार्थः । पुनर्भवसाधकानि चागनादीन्यने वक्ष्यमाणानि स-लस्थूलस्य, स्थूलानां पृथिव्यादीनामवयया भवन्ति, न तु न्यवेति भावः। आगमदीनि लक्षणतोऽग्रेऽभिधास्यन्ते । प्रत्ल-सूक्षनाणामाकाशकालमनोबुद्धिप्रभृतीनां ततश्चावयवाभावादा- क्षाविषयत्येऽपि वान्यन्यप्रमाणसिद्धानि सन्ति तान्याह- त्मनोऽवयवेन संचरणं दूरभपास्तमित्यर्थः ॥ ९ ॥ १० ॥ येरेवेत्यादि । प्रलक्षानिति प्रत्यक्षविपयो घटादि । सन्तीती- बुद्धिर्मनश्च निणींते यथैवात्मा तथैव ते । न्द्रियोपक्रमणीयोक्तानुमानगम्बलादिति बोव्यम् ॥ ७ ॥ येषां चैपा भतिस्तेषां योनिर्नास्ति चतुर्विधा ॥ ११ ॥ सतांच रूपाणामतिसन्निकर्पादतिविप्रकर्षादाब- अथ शयते--माऽऽत्सा मातापिनोः संचरतु बुद्धिस्तु रणात्करणदौर्बल्यान्मनोऽनयस्थानात्लमानामिहा- तयोर्मनो वाऽपलं संचरतु, अतएवापत्यस्य चैतन्य भविष्य- रादभिभवादतिसौक्षम्याञ्च प्रत्यक्षानुपलब्धिः त- तीलाह-बुद्धिर्मनश्चेत्यादि । निणांते व्यवस्थापिते प्रमा- सादपरीक्षितमेतदुच्यते-प्रत्यक्षमेवास्ति, नान्यद-णेन, किंभूतेनेलाह-~-यथैवादमा निरयवत्वेनावयवसंचरणा- स्तीति॥८॥ क्षमस्तथा तत्कालमेव मातापितृपरित्यागप्रसझेन कास्न्यै- इतच प्रत्यक्षानुपलब्धिर्न वस्वभावनिश्यकारिकेलाह- नापि संचरितुमक्षमः, तथा तेऽपि बुद्धिमनसी निरयवत्वान्नै- मतामित्यादि । सत्तामित्यग्रे वक्ष्यमाणातिसन्निकर्पाद्यभावे प्र-कदेशेन संचरेयातां, मातापित्रोतत्कालमेवाबुद्धिमत्त्वाऽम- लक्षेणैव गृह्यमाणत्वेन सतामित्यर्थः । प्रत्यक्षानुपलब्धिरित्यति- | नस्कलप्रसज्ञाच न कात्स्न्येन संचरेयातामिति भावः । दू- सन्निकर्पादिभिः सहप्रत्येकमभिसंबध्यते। अतिसनिकर्पादनुप-पणान्तरमाह-येपामित्यादि । मातापितरावेबापले चैत- लब्धियथा-नयनगतकज्जलादेः, अतिविप्रकर्पाद्यथा--दूरा-न्यकारणमित्येवंरूपा चतुर्विधा योनिरिति जरायुजाण्डजसं- काशगतस्य पक्षिणः, आचरणाद्यथा-नद्यादिपिहितस्य घ- | खेदजोद्धिजलक्षणा । एवं मन्यते-संस्वेदजानां मशकादीनां बादेः, करणदौर्बल्याद्यथा--कामलाद्युपहतस्य चक्षुषः पट- तथोद्भिजानां गण्डूपदादीनां चेतनानां मातापितरौ न बि- शौच्याद्यप्रतिभानं, मनोऽनवस्थानाद्यथा-कान्तामुखनिरी- येते, ततस्तेपामचैतन्यं स्यात् मातापित्रोथेतनकारणयोरभा- क्षणप्रहितमनसः पार्थागतानां वचनानवयोधः, समानाभि- वादिति ॥११॥ हाराद्यथा-बिल्वराशिप्रविष्टस्य विल्यस्येन्द्रियसंवन्धस्यापि विद्यात्स्वाभाविकं पण्णां धातूनां यत्स्खलक्षणम् । . भेदेनाग्रहणम् , अभिभवाद्यथा-मध्यन्दिने उल्कापातस्य, संयोगे च वियोगे च तेपां कर्मैव कारणम् ॥ १२ ॥ नौम्यायथा-त्रिचतुर्हस्तप्रमाणदेशवर्तिनः, क्रिमिविशेपलि- यादेरग्रहणम् ॥ ८॥ खाभाविकवादिनो भूतचैतन्यपक्षं दूपयति-विद्यादित्यादि। खभावकृतं खाभाविकं, पण्णां धातूनामिति पृथिव्यप्तेजोवा- श्रुतयश्चैता न कारणं युक्तिविरोधात्- य्वाकाशात्मनां, एपांच' धातुत्वं शरीरधारणाजगद्धारणाच । आत्मा मातुः पितुर्वा यः सोऽपत्यं यदि संचरेत् । खलक्षणमात्मीयमव्यभिचारि लक्षणं यच्च पृथिव्याः का- द्विविधं संचरेदात्मा सर्वोऽवावयवेन चा ॥९॥ ठिन्यादि, अपां वल्लादि, तेजस उष्णलादि, वायोस्तिर्यग्मम- सर्वश्चेत्संचरेन्मातुः पितुर्चा मरणं भवेत् । नादि, आकाशस्याऽप्रतिधातादि, आत्मनो ज्ञानादि; एतेन, निरन्तरं, नावयवः कश्चित्सूक्ष्मस्य चात्मनः ॥ १०॥ एतदेव परमेपां लक्षणं खाभाविकं, न तावदात्मरहितानामेपा संप्रति श्रुतिभेदवादिमतं दृषयति-श्रुतयश्चेत्यादि । न चैतन्यमपि खाभाविकमस्तीति दर्शयति । ततश्च यत्प्रत्येक कारणमिति न पुनर्भवप्रतिषेधे कारणमित्यर्थः । युक्तिविरोधा- । भूतानां न संभवति तन्मिलितानामपि न संभवति चैतन्यं, चरकसंहिता। [सूत्रस्थानम् यतः, भूतानामपि संयोगादपि चैतन्यसंभवे वहनि चेतनानि नामभावादिलर्थः । परीक्ष्यमपि नारित परीक्षकप्रमाणाभावा- स्युर्चाल्याद्यवस्थाभेदात, ततश्च ज्ञातृभेदात्प्रतिसंधानानुपपत्ति- देव । एवं कापि नास्ति तत्कारणमपि नास्ति, प्रमाणाखी- रिति भावः' । आत्मसंवन्धेन तु चैतन्य संमतमेव, परं, कारादिति भावः । तथा सर्वजनसिद्धा देवादयोऽपि न संभ- तत्रापि गर्भोत्पत्तौ भूतानामात्मसंवन्धे तथा भरणे भूताना- | चन्तीत्यभिधानेन नास्तिकस्य वर्जनीयत्वं दर्शयति । पातके- मात्मनो वियोगे कर्म जन्मान्तरकृतं कारणं, नान्यत् । उद्भ्यो ब्रावधादिभ्यः परं श्रेष्ठं, नाति परलोक इत्यादिको ग्रहो ततद्भूतसंयोगकारणजन्मान्तरकृतकमखीकारात्प्रेयभावः खी- नास्तिकग्रहः, नास्तिकबुध्या छुच्छृखलप्रायः पुरुषः सर्वमिव कृतो भवतीति भावः ॥ १२ ॥ पातकं करोतीति भावः ॥ १४ ॥ १५॥ अनादेश्चेतनाधातोर्नेप्यते परनिर्मितिः । तस्मान्मति चिमुच्यैताममार्गप्रसृतां बुधः । पर आत्मा स चे तुरिष्टोऽस्तु परनिर्मितिः ॥१३॥ सतां बुद्धिप्रदीपेन पश्येत्सर्वं यथातथमिति ॥१६॥ परनिर्माणपक्षं दूपयति-अनादेरित्यादि। अन्न परनि- नास्तिकतापरित्यागेन यथा कर्तव्यमाह-तन्मादिल्यादि । र्माणपक्षे शरीरस्यात्मरहितस्य परेण निर्माणं वाऽभिप्रेतं त्या- एतामिति नास्तिकवुद्धिम् । अमार्ग अधर्मे प्रस्ता अमार्ग- दात्मनो वापि परेण निर्माणमभिप्रेतं स्यात्तदात्मनः परनिर्माण प्रसृता, बुद्धिरेव प्रदीपो बुद्धिप्रदीपः, तेन प्रलक्षादिप्रमाणेन दूपयति-अनादेरिति ।-नित्यस्य चेतनाधातोरित्यात्मनः, पश्येदित्यर्थः । यथातथमिति यथाखरूपम् ॥ १६ ॥ नेण्यते नित्यस्योत्पादककारणाभावादिति भावः । नित्यत्वं चा द्विविधमेच खलु सर्व सञ्चासच्च, तस्य चतु- त्मनः शारीरे प्रतिपादयिष्यति । अथ शरीरमानस्य निर्माण- विधा परीक्षा-आप्तोपदेशः प्रत्यक्षमनुमानं युक्ति मभिप्रेतं तदनुगतमेव, परेणात्मना धर्माधर्मसहायेन तस्य | श्चेति ॥ १७ ॥ क्रियमाणवादित्याह--पर इत्यादि । हेतुरिति शरीरोत्पादे संग्रति परपक्षं दूपयिला खपक्षपरलोकसाधनानि प्रमा- हेतुरिष्ट इत्यर्थः । अस्तु परनिर्मितिरीदृशी प्रेत्यभावावबोधि-णान्यवतारयति-द्विविधामलादि । समिति यत्किंचित्य- नीति भावः ।-एवं मन्यते-परेणैश्वर्यादिगुणयुक्तेनात्मवि-माणप्रतीयमानं, तद्विविध, तदैविध्यमाह-संघासच, सदिति शेषेणैतञ्च शरीरं क्रियमाणं चेतनाहेतुभूतानतिरिक्तात्मसंवन्ध- विधिविपय-प्रमाणगम्यं भावरूपम् , असदिति निषेधविषय- मन्तरा चेतनायुक्तं कर्तु न पार्येत, घटादिवदचेतनलप्रस- प्रमाणगम्यमभावरूपं, परीक्ष्यते व्यवस्थाप्यते वस्तुत्ररूप- शात् । चेतनाहेतुश्चात्मा नित्यत्वेन न क्रियते, तस्साचेतना-नयेति परीक्षा प्रमाणान्याप्तोपदेशादय उत्तरग्रन्थे स्फुदा हेतुनित्यत्वेन जन्मान्तरसंवन्धिनमात्मानं गृहीला शरीरं चे- भवंति ॥ १७ ॥ तनं परः करोतीति खीकरणीयम् । एवमपि चेश्वरदरिद्रादिजगद्वै- आप्तास्तावत् चित्र्यदर्शनादात्मनो धर्माधर्मयोगवैचित्र्यं कल्पनीयम्। तथाच सत्यात्मन एव धर्माधर्मसहायताऽवश्यं स्वीकरणीया, त- रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास्तपोशानवलेन ये। स्मात्स एच शरीराद्युत्पत्ती कारणमस्तु किमपरेणेहात्मविशे- येषां त्रिकालममलं ज्ञानमव्याहतं सदा ॥ १८ ॥ पकल्पनेन । यदि वा, एवमात्मन्यनेकजन्मसंबन्धिनि सं- आताः शिष्टा विबुद्धास्ते तेषां वाक्यमसंशयम् । सारहेतुधर्माधर्मगुणशालिनि सिद्धे अस्तु सोप्यात्मा विशेषका- सत्यं वक्ष्यन्ति ते करसादसत्सं नीरजस्तमाः ॥१९॥ रणमतो न काचित्क्षतिरिति ॥१३॥ आप्तोपदेशं दर्शयितुमाप्तमेव तावदाह- आप्ता इ. न परीक्षा न परीक्ष्यं न कर्ता कारणं न च त्यादि ।-निःशेपेण मुक्ता निर्मुक्ताः, तपोज्ञानवलेनेति रज- न देवा नर्पयः सिद्धाः कर्म कर्मफलं न च ॥१४॥ स्तमोनिसुतौ कारणत्वेन योजनीय, त्रिकालमिति अतीताना. नास्तिकस्यास्ति नैवात्मा यदृच्छोपहतात्मनः। गतवर्तमानविपयम् , अमलसिति यथार्थवाहित्वेन, अव्याह- पातकेभ्यः परं चैतत्पातकं नास्तिकग्रहः ॥ १५॥ हतमिति क्वचिदपि विषयेऽकुण्ठितशक्तित्वेन आप्तं, रजस्तमो- रूपदोपक्षयः, तद्युक्ता आप्ताः, शासति जगत्कृत्वं कार्याकार्य- यदृच्छावादिमतं दूषयति-न परीक्षेत्यादि । यदृच्छा- प्रवृत्तिनिवृत्त्युपदेशेनेति शिष्टाः, बोद्धव्यं विशेषेण धुद्धमेतैरिति वादी खल्वेकमपि प्रमाणं नानुमन्यते, ततश्च तस्याप्रामाणि- | विवुद्धाः, आताः, शिष्टाः, विवुद्धा इति संज्ञानयेणाप्तानां कत्वात्प्रमाणं विनैव यत्किंचिट्ठवतो न श्रद्धेयं वचनं भवति, लोके प्रसिद्धिं दर्शयति तेषामाप्तानां वाक्यमसंशयं निश्चितं सत्वं तस्मादुपेक्षणीयमिति प्रकरणाभिप्रायः । यदृच्छयाऽपरिस्थितप- | यथार्थमित्यर्थः । तद्वाक्यसत्यत्वे हेतुमाह--वक्ष्यन्ति ते करमा- क्षतयोपहत इहलोकपरलोकानुपयुक्त आत्मा यस्य स यह- दसवं नीरजस्तमा इति; नीरजस्तमा इति तमप्रत्ययान्तः शब्दः, च्छोपहतात्मा, तस्य परीक्षा नास्तीति परीक्षाहेतूंनां प्रमाणा- तेन, नीरजस्लपकर्षण तमोऽपि व्युदस्तं भवति । न हि १ प्रतिसन्धानानुपपत्तिः प्रत्यभिशावाथः । १ कलानीरजस्तमसो भ्येति पाठः। ६७ अध्यायः ११] चकदत्तव्याख्यासंवलिता। - सर्वथा नीरजरके पुरुपे तमो भवति यदुक्तं-"नारजस्कं तमः' म्बन्धिीयते परीक्षार्थी येन तदनुमानं व्याप्तिस्मरणसहाय- इति वक्ष्यन्ति ते कत्मादसलं न कत्मादपीत्यर्थः । असलं मि- लिगदर्शनमित्यर्थः । त्रिविधमिति बटुक्तं तस्योदाहरण दर्श- याज्ञानाद्वाऽभिधीयते, सम्यग्ज्ञानेऽपि रागद्वेपाभ्यां वाऽभिधी- यति-वहिरेित्यादि । एतच व्याकृतमेव, निगूढोऽदृश्य- बते, तब नितयमपि मिथ्याज्ञानरागद्वेपरूपं रजस्तमोनिनु । मानः, एवं व्यवस्यन्त्यतीत्तमिति व्यवच्छेदः । बीजादिति स- सत्वगुणोद्रेकादमलविज्ञाने न संभवतीत्यर्थः । यदि वा, नीरज- हकारिकारणान्तरजलकर्पणादियुक्तादिति बोव्यम् । अनागतं स्तमसो पेति पाठः नुगमः । एतम्याप्तलक्षणं सहजातम्राह्माद्य- फलं सदृशं व्यवम्यन्तीति सम्वधः । 'दृष्ट्वा वीजात्फलं जातम्' भिमायेप, लौकिकानां तु पुरुषाणामाप्तत्यं प्रतिविषयसम्य- इत्यनेन वीजफलयोः कार्यकारणलक्षणां व्याप्तिं दर्शयति, रझान भवन तद्विपचरागद्वेपासंभवेन व बोदव्यम्, एतेन, यद्यपि च कारणं कार्य व्यभिचरति, यतः, नावश्यं वीजस- आप्तोपदेशशब्दरूपनमाणलक्षणमुक्तं भवति, बुद्धिप्रमाणपक्षे दावे फलं भवति, तथापि सहकारिकारणान्तरयुक्त बीजं हु आप्तोपदेशजनिता बुद्धिः प्रमाणमिति वोन्यम् ॥ १८॥ फलं न व्यभिन्चरतीलभिप्रायो बोद्धब्बः, कारणसामग्री च कार्य न ब्यभिचरत्येव ॥ २१ ॥ २२ ।। 1॥ १९ ॥ आत्मेन्द्रियमनोऽर्थानां सन्निकर्यात्मवर्तते । | जलकर्षणबीजर्तुसंयोगात्लस्यसंभवः । व्यक्ता तदात्वे या बुद्धिःप्रत्यक्षं सा निरुच्यते ॥२०॥ युक्तिः पधातुसंयोगादर्भाणां संभवस्तथा ॥ २३ ॥ मथ्यमन्थनमन्थानसंयोगादग्निसंभवः । प्रत्यक्षलक्षणमाह-आत्मेन्द्रियेलादि । सन्निकर्यादिति सम्बन्धात् , सच सम्बन्धः-संयोगः, समवायः, संयुक्त- | युक्तियुक्ता चतुपादसंपयाधिनिवर्हणी ॥ २४ ॥ समवायः, संयुक्तसमवेतसमवायः, समवेतसमवायः, तद्वि- युक्तोः प्रमाणस्यान्यशास्त्रप्रसिद्धत्वेनोदाहरणान्येव तावद्दर्श- शेषणविशेचभावलक्षणो वोद्धव्यः व्यक्ता इत्यनेन व्यभिचारि- यतिउदाहरणे ज्ञाते युक्तेर्लक्षणं सुखेन ज्ञायते इत्यभिप्रायेण गीमयथार्थबुद्धि संशयं च निराकरोति, तदात्वे तत्क्षणम् , जलकर्यणेत्यादि ।-कर्मणशब्देन कर्पणसंस्कृता भूमिहते, अनेन च प्रलक्षज्ञानानन्तरोत्पन्नानुमानज्ञानं स्मरणं च परंप- जलक्रर्पणवीज संयोगात्सस्यस्य' सम्भवो भवतीति यज्ज्ञानं रवाज्मेन्द्रियमनोऽर्थसनिकर्पज व्यवच्छिनत्ति, आत्मादिचतु- तद्युक्तिरिति योजनीयम् । पधातुसंयोगात्पंचमहाभूतात्म ध्यरान्निकर्षाभिधानं च प्रलक्षकारणाभिधानपरं, तेन, "इन्द्रि- संयोगात्, "तथा" शब्दो युक्तिरित्यतिकर्षति । मयं मन्थन- यार्थसन्निकात्मवर्तते गा" इत्येतावदेव लक्षणं बोद्धव्यम् , काष्ठयन्त्रक, काष्ठं मन्थनं, मन्यानं काप्टभ्रामणम् । किंवा म- एतेन, मुखादिविषयमपि प्रलक्षं गृहीतं भवति, तत्र हिन्धक इति पाठः, मन्थानं भ्राम्यमाणकाष्ठं, संयोगान्मेलका- हेतुचतुष्टयसन्निको नान्ति, आत्मसनिकर्यस्तु प्रमाणज्ञान- दिति बोद्धव्यं, यतः, मन्यनस्य क्रियारूपस्य संयोगो न सन- साधारणत्वेनैव लक्षणार्थनुपयुक्तः । इह च प्रत्यक्षफलरूपापि | च्छते, किंवा मन्थनशब्देन मन्थनरज्जुरुच्यते । युज्यते संव- बुद्धिः प्रत्यक्षशब्देनाभिधीयते तथैव लोकव्यवहारात्, परमा- ध्यतेऽनयेति युक्तिः, तया युक्ता युक्तियुक्ता । चतुष्पाद इति धेतस्नु यतो भवतीन्द्रियादेरीशी बुद्धिस्तत्प्रलक्षम् ॥ २०॥ वक्तव्ये सम्यग्ग्रहणं गुणवञ्चतुप्पादग्रहणार्थम् ॥ २३ ॥ २४ ॥ प्रत्यक्षपूर्व विविधं त्रिकालं चानुमीयते । बुद्धिः पश्यति या भावान्यहुकारणयोगजान् । बहिर्निगूढो धूमेन मैथुनं गर्भदर्शनात् ॥ २१ ॥ युक्तिस्त्रिकाला सा शेया त्रिवर्ग:साध्यते यया|२५|| एवं व्यवस्यन्त्यतीतं, वीजात्फलमनागतम् । संप्रति युक्तेलक्षणमाह-बुद्धिरित्यादि ।-या बुद्धिर्भावान्प- दृष्ट्वा वीजात्फलं जातमिहैव सदृशं वुधाः ॥ २२ ॥ श्यति निफ्यीकरोति, बहुकारणयोगो बहूपपत्तियोगः, जनि- श्वायं ज्ञानार्थे, तेन बहूपपत्तियोगज्ञायमानानन्या बुद्धिः प- अनुमानरूपमाह-प्रत्यक्षेलादि । प्रत्यक्षग्रहणं व्याप्ति- श्यति, ऊहलक्षणा सा युक्तिरिति प्रमाणसहायीभूता । एवम- ग्राहकप्रमाणोपलक्षणार्थ, तेन, प्रत्यक्षपूर्वमिति व्याप्तिग्राहक- नेन भवितव्यमित्येवंरूप ऊहोऽत्र युनिशब्देनाभिधीयते । सा- प्रमाणपूर्व, त्रिविधमित्यनुमानत्रैविध्यं दर्शयति । तेन, का- च परमार्थतोऽप्रमाणभूतापि वस्तुपरिच्छेदे प्रमाणसहायत्वेन त्किारणानुमानं यथा-गर्भदर्शनान्मैथुनानुमान, तथा का- व्याप्रियमाणखात् 1 तथा तयैव ऊहरूपया प्रायो लोकानां रणात्कार्यानुमानं यथा-वीजात्सहकारिकारणान्तरयुक्तात्फ- व्यवहारादिह प्रमाणत्वेनोक्ता । अतएव प्रदेशान्तरे युक्ति टानुमान, तथा कार्यकारणभूतानां च सामान्यतो दर्शनादनु- विना यथोक्तं प्रमाणत्रयं दर्शयिष्यति-"त्रिविधा परीक्षा मानं यथा-धूमावर्त्तमानक्षणसंवन्धादग्न्यनुमानम् एतत् त्रि-सहोपदेशेन" इति वचनात् । तथा, उपमानं गृहीला रोगभि- विधमनुमानं गृहीतं भवति । त्रिकालमित्यनेन त्रिकालविषय- परिजतीये शब्दादीनि चलार प्रमाणान्यभिधास्यति । त्रि- लमनुमानस्य दर्शयति । अनुमीयते इत्यन 'येन तदनुमानम्' इति वाक्यशेपः । तेन, ज्याप्तिग्रहणादन्वनन्तरं मीयते स. १ युक्तिरित्याकर्पतीति माह ६८ चरकसंहिता। [ सूत्रस्थान कालावर्तमानातीतानागतविपया त्रिकालविपया, त्रिकालविप तत्राऽऽप्तागमस्तावद्वेदः, यश्चान्योऽपि कश्चिद्वे- यत्वं चास्यानिकालानुमानविपयोपदेशकत्वेनैव । त्रिवर्गसाध- दार्थादविपरीतः परीक्षकैः प्रणीतः शिष्टानुमतो कत्वं च त्रिवर्गसाधनादेव । ऊहैरेव हि प्रायस्त्रियर्गानुष्ठाने लोकानुनहप्रवृत्तः शास्त्रवादः स चाऽऽप्तागमः। प्रवृत्तिर्भवति । प्रमाणपरिच्छेदेन तु प्रचारो' विरल एव । आप्तागमादुपलभ्यते-दानतपोयासत्याऽहिंसात्र- यत्तु वहुकारणजलकर्पणवीज संयोगाद्भाविसस्यज्ञान युक्तिर- च्यते, तथानुमानं नार्थान्तरभृतम् । तत्रानुमाना दो दुष्कर ह्मचर्याग्यभ्युदयनिःश्रेयसकाराणीति ।। २७ ।। इति नाद्रियामहे । किंच कारणेभ्यः कार्य प्रतीयमानं न क- तत्र शब्दस्य पुनर्भवप्रतिपादकत्वं दर्शयति-तत्राऽऽमा- दापि वर्तमानं प्रतीयते ततश्च त्रिकालेति पराहतं स्यात् । अन्न | गम इत्यादि । —प्रथमं वेदं प्रदर्शयन्वेदा निरस्तविभ्रमा- शान्तरक्षित-कमलशीलाभ्यां युक्तिप्रमाणान्तरखीकारे पृ: । शप्रामाण्यं दर्शयति, यथान्योऽपीलनेन अन्धेन चेदार्थाs- वैपक्षसिद्धान्तायुक्तौ “यस्मिन्राति भवत्येव न भवत्वसतीति विपरीतलादिभिर्हनुभिः परिच्छेदनीयप्रामाण्यायुर्वदतिशा- च । तस्मादतो भवत्येतद्युक्तिरेपाभिधीयते । प्रमाणान्तरगे-सादीनि दर्शयति । शाम्ररूपो वादः शालवादः । आतागना- वेदमित्याह चरको मुनिः । नानुमानमियं यत्मादृष्टान्तोऽत्र न : दिति वेदात । यज्ञोऽग्निष्टोमादिः । ब्रह्मचर्यमुपस्थसंयमनादि । विद्यते” । एतच्छान्तरक्षितवचनं कमलशीलेन व्याख्यातं- अभ्युदयः खर्गः, निःश्रेयसं मोक्षः । अत्र यथायोग्यगया "तद्भावभावित्वेन यत्कार्यताप्रतीतिरियं युक्तिः । इदंच सवि- वर्गस्य मोक्षस्य च कारणं बोद्धव्यम् । एतन जन्मान्तरभी- कल्पत्वान्न प्रत्यक्षं, नाप्यनुमानं दृष्टान्ताभावात् । तथाहि- ग्यत्स्वर्गानेकजन्मलभ्वमोक्षोपदेशनात्मनः परलोको भवतीति दृष्टान्तेऽप्यतएव तद्भावभाबित्वात्तत्कार्यताप्रतिपत्तिः, तत्रापि भावः ॥ २७ ॥ दृष्टान्तोऽन्योऽन्वेपणीयः, तत्राप्यपर इत्यनवस्था स्यात् । त- स्मात्प्रमाणान्तरं युक्तिः" । एवं पूर्वपक्षमुत्थाप्य दृपितं न चानतिवृत्तसत्वदोपाणामदोपैरपुनर्भयो धर्म- यत्--"कार्यकारणभावस्य प्रतिपत्तिर्न गाना । तन्मादस्यां द्वारेपदिश्यते ॥ २८ ॥ न भेदोऽस्ति साध्यसाधनयोर्यतः । तद्भावव्यवहारे तु योग्य आगमान्तरमाह-न चेति । अनतिवृत्तावनुपशान्ती सत्व- तायाः प्रसाधने । सकेतकालविज्ञातो विद्यतेऽर्थो निदर्शनम्"। दोपी मानसी रजस्तमोरूपा येषां ते नथा, तपामपुनर्भवो एतव्याख्यातं कमलशीलेन-"युक्तों न साध्यसाधनयो दः, , मोक्षः धर्मद्वारेषु धर्मशास्त्रेषु, अदोपैमहर्पिभिरुपदिश्यते तनति अन तद्भावभाविता हेतुः, कार्यकारणता च साध्या, न चा-! सम्बन्धः, तेन पुनर्भव उपदिदयते इत्यर्थः ॥ २८ ॥ नयोर्भेद उपलभ्यते पर्यायत्वाद्गुरुतातवत् । अथ मतं, न धर्मद्वारावहितैश्च व्यपगतभयरागद्वेपलोभमोह- कार्यकारणता साध्यते किंतर्हि तद्भावव्यवहार इति, तमोतं- मानैर्ब्रह्मपरैराप्तिः कर्मविद्भिरनुपहतसत्वबुद्धिप्रचारैः 'तद्भावव्यवहारे' इत्यादि । तस्या हेतुफलताया भाषस्त- द्भावः, तत्र व्यवहारो यः स तद्भावव्यवहारः ज्ञानाभिधाना- पूर्वैः पूर्वतरैः महर्पिभिर्दिव्यचक्षुर्मिष्टोपदिष्टः पु- वृत्तिलक्षणमनुष्ठानं, तस्मिन्योग्यता मूढं प्रतिसाध्यते।ये यया- नर्भव इति व्यवस्येवम् ॥ २९ ॥ पारानन्तरनियतोपलम्भखभावास्ते तत्कार्यव्यवहारयोग्याः । आगमान्तरमृपिवचनमाह--धर्मद्वारेत्यादि । -ब्रह्म अ- तद्यथा-संकेतकालानुभूताः कुलालादिव्यापारानन्तरोपलम्भ- ध्यात्मज्ञानं तत्परैः, कर्मविद्भिरनुष्टरतव्ययागादिकमविद्भिः खभावघटादयः, तथा च ताल्वादिव्यापारानन्तरनियतोपल- अनुपहतसत्वगुणवुद्धेः प्रचारो वोधलक्षणो येषां ते तथा, म्भस्वभावाः शब्दा इति । खभावो हेतुः । ततश्च स दृष्टान्त एतेन विशुद्धधुद्धित्वं दर्शयति, दिव्यमतीन्द्रियार्थदर्शि वक्षुः त्वादनुमानादभेदो युक्तेः” । एतौ च पूर्वपक्षसिद्धान्तौ एवं-समाधिरूपं ज्ञानं येषां ते दिव्यचक्षुपस्तैदृष्ट्योपदिष्टः खयमनु- भूतयुक्त्यखीकारादेव प्रतिविधेयौ ॥ २५॥ भूय कथित इत्यर्थः । इति शब्दो हेतो, एवमित्याग- एपा परीक्षा नास्त्यन्या यया सर्व परीक्ष्यते । मेन ॥२९॥ परीक्ष्यं सदसञ्चैवं तया चास्ति पुनर्भवः ॥ २६ ॥ प्रत्यक्षमपि चोपलभ्यते--मातापिनोर्विसदृशान्य- उपसंहरति----एपेलादि ।-~-नास्यन्येतिवचनेनापत्त्यसं- पत्यानि, तुल्यसम्भवानां वर्णस्वराकृतिसत्वबुद्धि- म्भवादीनामन्यतन्त्रमतानां प्रमाणानां निपेधं करोति । प्र- स्तुते. परीक्षा प्रयोजयति-"तया चास्ति उपलभ्यते च १ अदो पैरगतिवृत्तसत्वदोषाणामपुनर्भवो धर्मद्वारेषु नोपदिश्यते पुनर्भवः" इति ॥ २६ ॥ । इत्यन्वयः । ऋषयः रजस्तमोवृत्तीनां पुनर्जननं भारतीति धर्मशासपु १ प्रमाणपरिच्छेदेनेति प्रमाणेन परिच्छेदो निर्णयस्तेन, प्रचारः न कथयति तेषां पुनर्जननं विद्यते शति तात्पर्यन् ॥२ अनुपहतं रजस्त- प्रवृत्तिः । २ तच्चानुमानान्नार्थान्तरभूतमिति पाठः । ३ गुरुपादन- मोभ्यामनभिभूतं . सत्वं सत्वगुणो यस्याः सा तथा, सा चासो दितिपाठान्तरं तु न समीचीनतया, प्रतिभाति । चुद्धिश्चेति तस्याः। अध्यायः ११] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। ६९ --- भाग्यविशेषाः, प्रबरावरकुलजन्म, दास्यैश्वर्य, नु- त्कर्मणः, अन्यदिति भाविजन्मान्तरं भविष्यतीत्यनुमीयत इति खासुखमायुः, आयुपो वैषम्यम्, इहकुतस्यावाप्तिः, सम्बन्धः । कथमनुमीयते इत्याह-फलादित्यादि ।-फला- अशिक्षितानां च रुदितस्तनपानहासत्रासादीनां च स्फलसदृशापत्यदर्शनाद्वीजं पूर्वजन्मकृतं कर्मादिकारणमनु- प्रवृत्तिः लक्षणोत्पत्ति, कर्मसादृश्ये फलविशेषः, मीयते, तथा फलं च भाविजन्मान्तरसुखदुःखादिवीजादिह जन्मकृतात्कर्मणोऽनुमीयत्त इति योजना ॥ ३१ ॥ मेधा क्वचित् क्वचित् कर्मण्यमेधा, जातिस्मरणम्- इहागमनमितश्च्युतानां च भूतानां, समदर्शने प्रि- युक्तिश्चैपा-पधातुसमुदयाद्गर्भजन्म, कर्तृक- रणसंप्रयोगात्नियाः, कृतस्य कर्मणः फलं नाकृतस्य, याप्रियत्वम् ॥ ३० ॥ नारोत्पत्तिरवीजात्, कर्मसदृशं फलं, नान्यस्माद्वी. प्रत्यक्षं च यद्यपि पुनर्भवं न गृहाति, तथापि तत् पुन - जादन्यस्योत्पत्तिरिति युक्तिः ॥ ३२ ॥ वग्राहकानुमानस्य लिङ्गग्रहणे यथा व्याप्रियते तथा दर्श- यति-प्रसक्षमपीलादि।-विसदृशानीति कश्चित् कुरूपः क तर्करूपयुक्तिविषयतां परलोकस्य दर्शयति-युक्तिश्चैपे- श्चित् सुरूपः, तुत्वसम्भवानां तुल्योत्पादकारणानां,कश्चिद्गारः यादि ।-पधातुसमुदायागर्भजन्मेति वदता आत्मसम्ब- कश्चित् कृष्णः एवं खरादावपि विशेपो वोव्यः, दास्पैश्चर्यमिति न्धमन्तरा चेतना गर्भस्य नोत्पद्यते, आत्मा च परलोकस- कस्यचिहास्य कस्यचिदैश्वर्यम् । एवमपरत्रापि विपर्ययः पु- म्बन्ध एवेति परलोकसद्भावे युक्तिरुपदर्यते । कर्तृकरणतंत्र- रुपभेदेन बोद्धव्यः । मुखासुखमिलायुपो विशेपणम् । रुदिताद- योगास्कियति आत्मानं कर्तारं विना क्रिया परिदृश्यमाना योऽमी अव्युत्पन्नवालगोचरतया बोद्धव्याः, एते च रुदिता- | योगादिलक्षणा न भवतीति । आत्मन ऊहं दर्शयति-कृत- दयो यथायोगमिष्टानिष्टसारणमन्तरा न भवन्ति-स्मरणं च स्वेत्यादिनाऽवीजादित्यन्तेन, परिदृश्यमानदास्यश्वर्यादिफलेन पूर्वज्ञानं विना न भवतीति पूर्वजन्मज्ञानानुमानात् परलोकानु- जन्मान्तरकृतस्य कर्मणः कारणभावं दर्शयति, कर्मसदृशं फल- मायका भवन्ति पूर्वप्रतिपादितं च विसदृशखादिवैचित्र्यमुत्तरत्र मिति पूर्वकृतशुभकर्मणः शुभं पुत्रधनादिफलम् , अन्न दृष्टा- प्रतिपादनीयं च लक्षणोत्पत्यादिकारणान्तरं दर्शने सति पूर्व-न्तमाह नान्येत्यादि । नान्यवीजाच्छालिबीजादन्यस्य यया- जन्मकृतकारणानुमायकमिति परलोकानुमायकं मन्तव्यम्। , गुरस्योत्पत्तिरित्यर्थः। युक्तिमुपसंहरतिइति युक्तिरिति। अत्र लक्षणोत्पत्तिरिति सामुद्रकलक्षणप्रतिपादितलक्षणोत्पत्तिः, क- वहुवाव्ये प्रमेये तथाविधोपयोगाभावाद्विरतरभयाच विस्तरो मसादृश्ये सेवासाश्ये, मेधा क्वचित् कर्मणि चित्रलेखगान-न कृतः ॥ ३२॥ विद्यादी जातेरतीतायाः स्मरणं जातिस्मरणं, तदेव सरणं दर्शयति---इहागमनमितश्च्युतानामिति, इह कुले जातोऽस्मि, एवं प्रमाणश्चतुर्मिरुपदिष्टे पुनर्भवे धर्मद्वारेण्यवः इतश्च कुलादागतोऽत्मीत्येवमाकार जातिस्मरणमित्यर्थः । यदि धीयेत, तद्यथा--गुरुशुश्रूपायामध्ययने व्रतचर्यायां वा; इह जन्मनि च्युतानामिह जन्मनि पुनरागमनम् , अनेन । दारक्रियायामपत्योत्पादने भृत्यभरणेऽतिथिपूजायां च, भ्रान्त्या यमपुरुप तस्य पुनरागमनं दृश्यते । समदर्शने | दाने नाभिायां तपस्यनसूयायां देहवाङ्मानसे तुल्याकारे क्वचित्पुरुपे प्रियत्वं क्वचित्पुनरप्रियसमिति सम- | कर्मण्यक्लिटे देहेन्द्रियमनोऽर्थबुद्ध्यात्मपरीक्षायां म- दर्शने प्रियानियलम् । अन्न बावान्तरानुमानभेदो विस्तरम- नासमाधाविति यानि चान्यान्यप्येवंविधानि क- यान दर्शितः ॥३०॥ माणि सतामविगर्हितानि स्वाणि वृन्तिपुष्टिक- अत एवानुमीयते यत्-स्वकृतमपरिहार्यमवि- राणि विद्यात्तान्यारभेत कर्तुम् । तथा कुर्षनिह नाशि. पौर्वदेहिकं दैवसंज्ञकमानुवन्धिकं कर्म, चैव यशो लभते प्रेत्य च स्वर्गमिति तृतीया पर- तस्यैतत्फलम् , इतश्चान्यद्भविष्यतीति । फलाद्वीज-लोकैपणा व्याख्याता भवति ॥ ३३ ॥ मनुमीयते फलं च वीजात् ॥ ३१ ॥ . संप्रति परलोकं व्युत्पाद्य तदुपयुक्तधर्मसाधनान्याह एव- एवं प्रलक्षण लिङ्गग्रहण दर्शयिलानुमानमात्-अत एवे. | मिलादि।-धर्मद्वारेषु धर्मसाधनद्वारेपु, इह चातिथिपूजा- त्यादि।-खकृतमात्मना कृतम्, अविनाशीत्युपभोग वि-दीनि सद्वृत्तोकान्यपि प्रकरणप्राप्तत्वेनोदाहरणार्थ पुनरभिधी- नाऽविनाशि, पौर्वदेहिक पूर्वकृतं, जन्मान्तराण्य गुगच्छती-यन्ते। देहादिपरीक्षायामवधीयेत. इति वचनावधानोपदर्शनेन त्याऽऽनुवन्धिकम् , एतत्फलमिति विसदृशापत्योत्पादादिफ-देहादीनां क्षवित्वादिधर्मनिरूपणेनोपजायमानां मतिं विषया- लम् , एतच्च संक्षेपाड्युत्पादितमेव स्तश्चेतीह जन्मनि कृता- नभिपङ्गं च जायमानमिच्छन्ति । विषयेषु मसक्ति मनसो वार- यित्वाऽऽत्मनि समाधानं मनःसमाधिः। अत्रं च सर्वनावधीये- १ कर्मसामान्ये इति पाठान्तरन् । तेति सम्बन्धः। स्वाणि खर्गहितानि खर्गकराशीति यावत् । भी -चरकसंहिता। सूत्रस्थान ७० वृत्तेर्धनस्य पुष्टिः शृत्तिपुष्टिः धर्मपणायां च वृत्तिपुष्टिकराभिधानं विभागजं वयाकृतं च, युक्तिकृतं पुनस्तद्यवाहारचे- धर्महेतूनां वृत्तिहेत्वविरोधेनाचरणोपदेशार्थम् । यशो लभते प्यायोगजस् ॥ ३६॥ 'धार्मिकोऽयमित्येवमादि'ख्यातिरूपम् । परलोकैपणा तृतीयेच, युक्तिराहारचेष्टयोः सम्यक्शरीरेण योजना । सत्वं मनः, ततश्च पुनस्तृतीयेति पदं, धर्मस्य प्राणधनकारणत्वेन धर्मप- णायाः प्राणधनैपणात्व-प्रसक्तिप्रतिपेधार्थम् ॥ ३३॥ मनसो चलं यदुत्साह उच्यते, प्राकृतमिति जन्मादिप्रवृत्तं मा- कृतथानुवृद्ध्या हेवन्तरनिरपेक्षं वृद्धम् । दृश्यन्ते हि केचित्खभा- अथ खलु त्रय उपस्तंभाः, त्रिविधं बलम् , जी- वादेव यलिनो दुर्बलाश्च केचित् । ऋतुविभागजम् "आदा- ण्यायतनानि, यो रोगाः, यो रोगमार्गाः, त्रिवि. वन्ते च दौर्बल्यम्" इत्याधुक्तम् । आहारस्य मांससर्पिरादेश्चे- धा सियजः, त्रिविधमौपधमिति ॥ ३४॥ टाया उचितविश्रामव्यायामादेर्योग आहारचेष्टायोगः। अन्ये तु योगशब्देन रसायनप्रयोगं ग्राहयन्ति ॥३६॥ संप्रति त्रिसंख्यावच्छिन्नोपोद्घातेनान्यान्यपि त्रिसंख्याय- च्छिन्नानि स्वस्थातुरहितत्वेनेह चत्ताव्यान्याह--अथ खल्वि- त्रीण्यायतनानीति अर्थानां कर्मणः कालस्य चा- त्यादि ।-प्रथममुपस्तम्भा अभिधीयन्ते मूलभूतशरीरधार- तियोगायोगमिथ्यायोगाः । कत्वेन, तदनु बलमुपस्तम्भाहारादिजन्यत्वात् , तदनु रोगा- तत्रातिप्रभावतां श्यानामतिमात्र दर्शनमति- यतनानि वल-विरोधकर्तृत्वेन, तदनु रोगातजन्यत्वेन, तदनु | योगः, सर्वशोऽदर्शनसयोगः, अतिलिटातिविप्र- तन्मार्गज्ञानं मुविन्यस्तमेव, तदनु रोगप्रतिषेधार्थ प्रथानका- कृष्ट भैरवाछुतद्विष्टवीभत्सनविकृतादिरूपदर्शनं रणवैद्याभिधानं, तदनु तदुपकरणत्वेन भपज्यम् ॥ ३८ ॥ मिथ्यायोगः । तथातिमानस्तनितपटहोत्क्रुष्टादीनां वय उपस्तंभा इत्याहारः स्वप्नो ब्रह्मचर्यमिति, शब्दानामतिमात्रं श्रवणमतियोगः, सर्वशोऽश्रवण- एमिलिभियुक्तियुक्तैरुपस्तब्धमुपस्तंभैः शरीरं वल- मयोगः, पल्पेष्टविनाशोपघातप्रधर्षणभीपणादिश- वर्णोपचयोपचितमनुवर्तते यावदायुःसंस्कारात् । दशवणं मिथ्यायोगः । तथातितीक्ष्णोनाभिप्यन्दि- संस्कारमहितमनुपसेवमानस्य, य इहैचोपदेक्ष्यते नां गन्धानामतिमात्रं वाणमतियोगः, सर्वशोऽब्रा- णमयोगः, पूतिद्विष्टामेध्यल्लिन्नविपपवनकुणपग- धादिघ्राणं मिथ्यायोगः। तथा रसानामत्यादान- अन्येन रतभ्यमानं धार्यमाणमुप समीपं प्रधानकारणस्य मतियोगः, अनादानमयोगः, सिथ्यायोगो राशिवज्य- गखा स्तंभयति धारयतीत्युपस्तंभः । यथा गृहधारणनियुक्तप्रवाहारविधिविशपायतनेप्पदेक्ष्यते । तथातिशी- धानस्तम्भसमीपवर्ती तद्वलाधायक उपस्तंभः । तथेहापि शरी- तोष्णानां स्पृश्यानां नानाभ्यङ्गोत्सादनादीनां चात्यु- रस्यायुःसंवर्तकेन कर्मणा ध्रियमाणस्याहारादयो धारकत्वेनो-पसेवनमतियोगः, सर्वशोऽनुपसेवनमयोगः, क्षा- पस्तंभा इत्युच्यन्ते । आयतनानि कारणानि रोगस्येति शेषः । नादीनां शीतोपणादीनां च स्पृश्यानामननुपूयोप- ब्रह्मचर्यशब्देन इन्द्रियसंयमसौमनस्यप्रभृतयो ब्रह्मज्ञानानुगुणा सेवन विषमस्थानाभिघाताऽशुचिभूतसंस्पर्शाय- गृह्यन्ते । आहारादयश्वेह प्रधानकल्पत्तया प्रशस्ता एव गृ.श्चेति मिथ्यायोगः ॥ ३७॥ ह्यन्ते तेन, विरूपकाहारादीनां शरीरानुस्तंभकत्वं नोद्भाय- नीयम् । अतएव युक्तियुक्तरिति विशेषणं करिष्यति युक्त्या अर्थानामिन्द्रियार्थानाम्, कर्मणः कायवाडमनोप्रवृत्तेः, प्रशस्तेन योगेन युक्ता युक्तियुक्ताः। ब्रह्मचर्यस्यायुक्तिरनभ्या- | कालस्य शीतोष्णवर्षलक्षणस्य । सादतिमात्रेन्द्रियसंयमनादिरूपा, सा हि मनःक्षोभादिहेतुर्भ- अतिप्रभावतामातपानिप्रभृतीनां, अत्र हीनमात्रदर्शनं वि- वति। उपचितं युक्तम् । आयुःसंस्कारादायुःकारण-धर्माधर्माव- कार न करोति, तेन, सर्वश इत्युक्तम् ; एवमन्यत्रापि सर्वश सानं यावदित्यर्थः, संस्कारशब्दः कारणवचनः, आहारादयश्च इति व्याख्येयम् । अदर्शनं चातिप्रभावतामेव बोद्धव्यम् , अप्र- . प्राधान्येनोक्ताः, तेन अभ्यज्ञादीनां शरीरधारकत्वेऽविरुद्ध- भावतां च घटादीनां दर्शनमतियोगादपि न दोपकरम् । अति- बमेव । नन्याहारादीनि सम्यगाचरतोऽपि विशेपैरसात्मेन्द्रि- हिट नयनप्रत्यासनं, अतिविप्रकृष्टमतिदूरवर्ति, रौद्रमद्भुतका- यासंयोगादिजन्यैर्व्याधिभिरन्तरापि मरणं दृष्टमित्याह-रणात्मकं भैरवं भयजनकम् अद्भुतमपि व्याघ्रादि, द्विष्टं यद्यस्य संस्कारमित्यादि । - संस्कारं कारणं अंहितं शरीरस्येति शेषः, द्वेष्यं, वीभत्सनं मनस उद्वेगकारकं, विकृतं हीनाशादि, विना- य इहैवोपदेश्यत इति "त्रीण्यायतनानि" इत्यादिना ग्रं- सनं झटिति भयजनकं, आदिग्रहणादमेध्यादीनां ग्रहणम्। न्थेन ॥३५॥ रौद्रादयो यद्यपि न रूपं किन्खाकृतिविशेषाः, तथापि रूपका- विविधं वलमिति सहज, कालज, युक्तिकृतं च; \समवायेन चक्षुरा एव, नचेन्द्रियार्थग्रहणेन रूपादीनामेव सहजं यच्छरीरसत्वयोः प्राकृतम्, कालकतमृतु-1 परं ग्रहणमिति पूर्वमेव व्याख्यातं, यतः, स्पर्शनरसनयोः . अध्यायः ११] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। ७१ सन्यग्योगेऽसम्यग्योगे व बहवः सरस-व्यतिरिक्ताः काना-चक्षुरादीनि च्याप्नोतीतीन्द्रियच्यापकम् । पर्शनं हि सर्वेष्विन्द्रि- बंगादयः प्रकृतिसंयोगसंस्कारादयश्च कारणत्वेन वक्तव्याः । येष्यन्ति, अतएव स्पृष्ट्वैचार्थमिन्द्रियाणि गृह्णन्ति । तहि न कथं अतिमानत्तनितं प्रवृद्धो मेघध्यनिः, पटहः पटहशब्दः, उ- सर्वदार्थग्रहणं स्थादित्यत आह चेत इत्यादिना । श्रोत्रं चारमद्द- स्कृष्टं ददतिमानं शब्दितं,प्रवर्पण तिरस्कारः। तीक्ष्णो गन्ध-र्शने पांचभौतिकं कर्णशप्कुलीगतनभोरूपं, तेन, तस्यापि चक्षुविरेचनकारकः, यथा-कृष्णजीरकादीनाम् , उग्रो वमन-सीऽस्ति । चेतःसमवाचि मनःसंवन्धि, मनःसम्बन्धकथने- कारको बचादीनां, अभिप्यन्दी तमिलकारकः फाणितमुरा-नार्थग्रहणं प्रति समर्थत्वं सशस्य दर्शयति, मनोऽधिष्टिताना- सवादीनां, पूति अवलिनं, विषयुक्तः पवनो विपपवनः, मिन्द्रियाणामर्थपाहकलात् । तत्किमणुपरिमाणेन मनसैकन- कुणपः शवः । रसानामिति रससहितानां द्रव्याणाम् , इहाना- स्थितेनैव स्पर्शनरस सर्वेन्द्रियव्यापकस्य संबन्धात्सर्वेन्द्रियाणि दानमिति कुर्वन्हीनयोगोऽपि रसानां विकारकर इति दर्शयति। प्रवर्तन्त, तथा सति युगपत्पञ्चज्ञानोत्पत्तिप्रसाइलाह-स्प- आहारविधिविशेपायतनानि रसविमाने वक्ष्यमाणानि "प्रकृ-र्शनेन्द्रियव्याप्तापकमपि चेत इति । स्पर्शनेनेन्द्रियाणां तिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपयोऋष्टेमानि"। तन्न व्याप्तिः सर्शनेन्द्रियव्याप्तिः, तस्यावेतोऽपि व्यापकं, एतदुक्तं राशिचर्जेप्चितिवचनेन राशि पृथकरोति,-राशेराहारस्य परि-भवति यायति प्रदेशे सर्शनं तिष्ठति, तावन्तं देश मनोऽपि माणरूपस्य यो दोपः-हीनमानत्यमतिमानत्वंचा, तस्यातियो- भ्रमति प्रत्यक्षेणार्थग्रहणार्थ, तेन, यस्मिन्यदा प्रदेशे मनो गायोगाभ्यामेव गृहीतत्वात न मिथ्यायोगो राशेः संभवति।उ | वर्तते,तदा तेन प्रदेशेन चक्षुरादिरूपेणार्थ गृहाति, न युगप- हि-"राशिः पुनर्मात्रामात्राफलविनिधनार्थः" इति।प्रकृत्यादीनां ज्ज्ञानोत्पत्तिः 1प्रहते, योजयति-तम्मादित्यादि।-व्यापक- तु दोपादाहारस्य मिथ्यायोग एव परं सम्भवति, यतः, प्रक- | वासी साश्चेति व्यापकस्पर्शरतेन पृतस्तनिवन्धनः, सर्वेन्द्रि- तिविरुद्धानां माषादीनां भोजन मिथ्यायोग एचाहारस्य भवति। यागां भावविशेषः स्वभावविशेपोऽधग्रहणकारणीभूतः स्पर्श एवं संस्कारविरुद्धशक्तुपिण्डिकेऽपि मिध्यायोग एव, तथा सं- इयर्थः, यमधिकृलोक्तम्-"स्पर्शनेन्द्रिय-संस्पर्शः स्पर्शी योगविरुद्धसमधृतमधुसर्पिरुपयोगेऽपि, एवं कालादिविरुद्धोदा-मानस एव च । विविधमुखदुःखानां वेदनानां प्रवर्तकः" हरणमपि रसविमाने प्रतिपादित सर्व मिथ्यायोगरूपमेव, तेपा- इति । अत्र श्लोके स्पर्शनसम्बन्धकृतः सर्वेन्द्रियस्पर्शः स्पर्श- मयोगातियोगनिरपेक्षाणामेव दोपकर्तृलात् । शीतोष्णादीना- नेन्द्रिय-संस्पर्श-शब्देनोक्तः, मानसस्तु स्पर्शश्चिन्त्येन विपयेण मित्यादि । यद्यपि शीतोष्णादीनामभ्यंगादीनां च हीनयोगो- सतापि संभवतीति तमेव व्याख्येवम् । विशेप इत्यनास्तीतिशेपः। ऽपि रोगकरस्तथापि सर्वशोऽनुपसेयनमिति वचनं सर्वशोऽनुप-सोऽयमेकस्येन्द्रियव्यापकस्य स्पर्शस्यैकरूपोऽसात्म्येन्द्रियार्थसं- सेवनस्य भूरिप्रव्यक्तविकारकर्तृखाभिप्रायेण । अननुपूर्व्या योगः। अनुपशयादिति दुःखकर्तृवात्पंचविधः सन् चक्षुरसा- यथोक्तक्रमलंघनेन,यथा--माला उत्सादनं, तथोग्णपीडितस्य त्म्येन्द्रियार्थसंयोगो प्राणासात्म्येन्द्रियार्थसंयोग इत्यादिरूपः सहसा शीतलपानीयावगाहनसेवादि । अभिघातः खगहन- पुनस्त्रिविविकल्पो भवति,-अयोगातियोमिथ्यायोगेनेति नादि, भूता प्राणिनः पिशाचकरुणाप्रभृतयः । आदिग्रहणाद्य- भावः । एवं चैकप्रकारत्रिपकारस्तथा पंचदशप्रकार असा- किंचित्पर्शनसंवर्द्ध शरीरोपघातकमयोगातियोगव्यतिरिक्ती, त्म्येन्द्रियार्थसंयोग उत्तो भवति । अनुपरायशब्देन चक्षुराद्य- तद्गृह्यते ॥ ३ ॥ नुपश्यविशेषः । अन्नासात्म्येन्द्रियार्थसंयोगस्य पंचविधत्वं हे- तत्रैक स्पर्शनेन्द्रियमिन्द्रियाणामिन्द्रियव्यापकं तोरुपदेशाद्वोच्यम् , न टेकरूपोऽनुपशयः पंचविधखमसात्म्ये- चेतः-समवायि, स्पर्शनव्याप्तेापकमपि च चेतः, न्द्रियार्थस्य कर्तुं समर्थः । यतश्चक्षुरादीनां प्रतिनियतान्येवो. तस्मात्सर्वेन्द्रियाणां व्यापकस्पर्शकतो यो भाव-पघातकान्यतिभाखररूपादीनि, ततश्च स्पर्शेन्द्रिय-व्याप्त्यापि विशेषः, सोऽयमनुपशयात्पंचविधस्त्रिविधविक नैकस्पर्शनेन्द्रियत्वं चक्षुरादीनां, एकत्वे येकेन्द्रियोपघातकम-. ल्पो भवत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः; सात्म्यार्थी छुप- न्येषामप्युपघातकं स्यादिति मन्तव्यम् । सात्म्योपशययोरेका- शयार्थः ॥ ३८॥ र्थतां दर्शयति--सात्म्यार्थी युपशयार्थ इति, एतेन, अनुप- शयेनेन्द्रियार्थसंयोग दर्शयित्वाऽसात्म्येन्द्रियार्थसंयोग इति ननु चक्षुरादीनि पंचेन्द्रियाणि, अतस्तेपां प्रतिनियताः पंचासात्म्येंद्रियार्थसंयोगाः, तत्कथमेकोऽसात्म्येद्रियार्थसंयोग | संज्ञाकरणमविरुद्धमिति दर्शितं भवति ॥ ३८ ॥ इलाख्यायत इत्याशा स्पर्शनेन्द्रियस्य सर्वेन्द्रियव्यापकत्वं कर्मवासनःशरीरप्रवृत्तिः । तत्र वानमनःशरी- दर्शयिला सन्द्रियानुगतं स्पर्शमर्थग्रहणकारणमेकरूपं दर्श- | रातिप्रवृत्तिरतियोगः, सर्वशोऽप्रवृत्तिरयोगः; वेग- यति, ततश्च तस्यैकरयासात्म्येंद्रियार्थेन संयोगादुपपन्न एक- धारणोदीरणविपमस्खलनपतनाङ्गप्रणिधानाङ्गमदू- रूपोऽसात्म्येंद्रियार्थसंयोग इति दर्शयति तत्रैकमित्यादिना | पणप्रहारमर्दनप्राणोपरोधसंक्लेशनादिः शारीरो मि. सात्म्यार्थो ह्युपशयार्थ इसन्तेन । एक स्पर्शनमिति स्पर्शनमेव | थ्यायोगः । सूचकानृताऽकालकलहाप्रियावद्धानुप- नान्यचक्षुरादि, इन्द्रियाणामिति निर्धारणे पष्ठी, इन्द्रियाणि | चारपरुपवचनादि मिथ्यायोगः; अयशोकझोध७२ चरकसंहिता। [ सूत्रस्थानम् लोभमोहमानेामिथ्यादर्शनादिर्मानसो मिथ्या इत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगःप्रशापराधः परिणाम- योगः॥ ३९॥ श्चेति त्रयस्त्रिविधविकल्पा हेतवो विकाराणाम् , अर्थाणामयोगातियोगमिथ्यायोगानभिधाय कर्मणखाना- समयोगयुक्तास्तु प्रकृतिहेतवो भवन्ति ॥२३॥ ह-कर्मेत्यादि ।-अत्र यद्यपि भूरिप्रधानशारीररोगकर्तृत्वन आयतनान्युपसंहरति---दतीत्यादि ।-विकाराणां हेतचो पूर्व शारीरमेव कर्माऽसात्म्यमभिधातुं युज्यते, तथाप्यल्पत्धेन भवन्तीति संवन्धः तथा सभयोगयुक्ताः सम्यग्योगयुक्ताः वामानसे कर्मणी पूर्वमुक्ते, प्रत्येकमिथ्यायोगकथने तु प्राधा- प्रकृतिहेतवो भवन्तीति योज्यम् , प्रकृतिरारोग्यम् ॥ ४३॥ न्याच्छारीर एव मिथ्यायोगः प्रथमं दर्शितः । अत्रातियोग- सर्वपामेव भावानां भावाभावी नान्तरेण योगा- रूपातिप्रवृत्तिस्तथाऽयोगरूपाऽप्रवृत्तिर्विहितानां कायवामनःक- योगातियोगमिथ्यायोगान्समुपलभ्यते । यथास्वयु- मणां बोद्धव्या, अविहिताचरणस्य तु सर्वस्य मिथ्यायोगत्येन त्यक्षिणी हि भावाभावौ ॥१४॥ वक्तव्यत्वात् । वेगोदीरणमप्राप्तवेगोदीरणम् । विपमशब्दो- अग्रणिधानान्तः संबध्यते, अंगदूपणमतिकंट्यनादिभिः । इदानीं धातुसाम्यवैषम्यहेतुत्वेन सम्यग्योगायोगी च .प्र. संक्लेशनं मद्यातपजलसेवादिभिः । अवद्धवचनं असंवद्धमस- तिपाद्य वाखानामपि वृक्षघटादीनां सम्यस्थितिबिनाशयोः सवाक्यं यावत्तावत्कीर्तनम् । अनुपचारमननुकूलवचनम् । सम्यग्योगायोगावेव कारणमिति दृष्टान्तार्थ भावखरूपज्ञानार्थ दह चानृतवचनादयोऽधर्मद्वारेण रोगकराः ॥ ३९ ॥ चाह-सर्वेपामित्यादि।-भावः सम्यगवस्थानम् , अभा- संग्रहेण चातियोगायोगवर्ज कर्म वामनःशरी- | वोऽसम्यगवस्थानं विनाशो वा योगात्सम्यग्योगाद्भावः, अयो- रजमहितमनुपदिष्टं यत्तञ्च मिथ्यायोगं विद्यात् | गादिभ्योऽभावः यथावं युक्तिया यस्य भावस्याऽऽभावस्य वा युक्तिः खकारणयुक्तिस्तदपेक्षिणी भवत इति संबन्धः । यथा ॥४०॥ वृक्षस्य भावेऽवस्थानेऽनलल्पपानीययोगादियुक्तिः । अभावे तु अनुक्त मिथ्यायोगसंग्रहणार्थभाह-संग्रहेणेत्यादि ।-अ- वृक्षस्य पानीयातपातियोगायोगी तथा वज्रपातनादियुक्तिः । हितमिह जन्मनि, अनुपदिष्टमित्यनेन परलोकेऽधर्म-हेतुतया पापकारकं परदारसेवादि ग्राहयति एतेन, यदुच्यते अधर्म- ततस्तदपेक्षौ वृक्षस्य भावाभावी भवत इत्यादि कल्पनी- स्याग्रहान्यूनमतदायतनमिति, तन्न भवति । शारीरमानसि- यम् ॥ ४४ ॥ कवाचनिककममिथ्यायोगेनैवाऽधर्मोत्पादावान्तरव्यापारेणैवा यो रोगा इति-निजाऽऽगन्तुमानसाः तत्र नि- धर्मजन्यानां विकाराणां क्रियमाणलात् । यथाऽग्निष्टोमेन वर्गः | जःशारीरदोपसमुत्थः। आगन्तुर्भूतविपचाबग्निस- क्रियते धर्मोत्पादादान्तरव्यापारेणैव । अन्ये तु कालमिथ्यागो- महारादिसमुत्थः। मानलः पुनरिष्टस्यालामाल्लाभा- गेऽधर्म क्षिपन्ति, अधर्मो हि कालवशादेव फलति, न त- शानिष्टस्योपजायते ॥ १५॥ कालमितिकृला । एतच्च प्रथमाध्याय एव प्रपंचितम् ॥ ४०॥ रोगानाह-त्रयो रोगा इति, इष्टलाभाजायते कामह- इति त्रिविधविकल्पं निविधमेव कर्म प्रज्ञापराध | पांदिः, अनिष्ट-प्रियवियोगादिलाभाच शोकादयः, यदि था, इति व्यवस्येत् ॥११॥ इप्टस्यालाभालाभाचाऽनिष्टस्येति पाठः, अत्र तु पाठे चकारा- संप्रति कर्मासम्यग्योगः प्रज्ञापराधमूलखात्प्रज्ञापराध एव | दिप्टलाभोऽपि हेतुर्वोद्धव्यः ॥ ४५ ॥ उच्यत इति त्रिविधमिलादिना दर्शयन् , यदुक्तं पूर्वहेतुत्रय- तत्र बुद्धिमता मानसव्याधिपरीतेनापि सता कथने–“असात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधः परिणामश्च" | बुद्धया हिताऽहितमवेक्ष्यावेक्ष्य धर्मार्थकामानाम- इत्यस्याविरोधं दर्शयति । एवं यदने वक्ष्यति-"कालः पुनः हितानामनुपसेवने हितानां चोपसेवने प्रयतितव्यं, परिणाम उच्यते" तत्रापि पूर्वोक्ताविरोधोपदर्शनं व्याख्येय- न ह्यन्तरेण लोके त्रयमेतन्मानसं किंचिन्निप्पद्यते मिति । त्रिविधविकल्पमिहातियोगादिरूपम् ॥ ४१॥. सुखं वा दुःखं वा तस्सादेतच्चानुष्ठेयम्-तद्विद्यवृ. शीतोष्णवर्पलक्षणाः पुनहेमन्तग्रीष्मवीः--सं-द्धानां चोपसेवने प्रयतितव्यम् आत्मदेशकुलकाल- वत्सरः, स कालः, तत्रातिमात्रखलक्षणः कालः बलशक्तिज्ञाने यथावच्चेति ॥४६॥ कालातियोगः, हीनस्खलक्षणः कालः कालायोगः, भवति चात्र । यथाखलक्षणविपरीतलक्षणस्तु कालः कालमिथ्या- योगः कालः पुनः परिणाम उच्यते ॥४२॥ मानसं प्रति भैषज्यं त्रिवर्गस्यान्ववेक्षणम् । कालातिशयोगादीन्दर्शयति-शीतोष्णेत्यादि । -अतिमा- | तद्विद्यसेवा विज्ञानमात्मादीनां च सर्वश इति ॥४७॥ जखलक्षणोऽतिमात्रशीतादिः, यथाखलक्षणाच्छीतादेः विप संप्रति मानसव्याधिचिकित्साया अल्पवक्तव्यत्वेनेहैव त- रीतलक्षणं यथा-हेमन्ते वर्पर्ण वर्षासु शीतमिलादि ।। ४२॥ चिकित्सामाह-तत्रेत्यादि ।-मानसव्याधिपरीतेनापीत्यपि अध्यायः ११] चक्रदत्तव्याख्यासंघलिता। शब्देन शारीरव्याधियुरोनापि वक्ष्यमाणमनुष्टेयमिति सूच- दो वधमहाभ्यां संबध्यते, शोपो धातुविशोपः । ज्वरो यद्यपि यति । त्रयमेतद्धर्मार्थकामरूपं, मानसं मुखं वा मानसं दुःखं सर्वशरीरंग एच तथापि विशेपेणामाशयसमुत्थत्वादिहोच्यते, वा निप्पद्यत इति चोज्यम्। तद्विद्य इह मानस-व्याधिन्भेयज- अन्तर्गिजाश्चेति विसर्पादिविशेपणम् । अझै पहिचल्याधितं वेदी। आत्मदेशेलादि।--फोऽहं,कि मे हितमिलाऽऽत्मज्ञान, | शाखागतं, अन्यच कोष्टगतम् । बहिर्मार्गजो गुल्मः, यो वहिरु- को देशः, असिन्किमुचितमिति देशज्ञानं, एवं कालादावपि | तुण्डित उपलभ्यते धहिश्च पच्यते स ज्ञेयः, अन्यस्तु सर्वः ज्ञानं बोद्धव्यम् । संप्रलमुमेवार्थ मुखग्रहणा श्लोकेनाह- कोप्टगत एव ॥ ४९ ॥ मानसं प्रतीत्यादि।--मानसं विकारं इति भावः निवर्गस्य त्रिविधा भिपज इति- धर्मादेः॥४६॥४७॥ भिपक्छनचराः सन्ति सन्त्येके सिद्धसाधिताः त्रयो रोगमार्गा इति-शाखा, मर्मास्थिसन्धयः, सन्ति वैद्यगुणैर्युक्तास्त्रिविधा भिपजो भुवि ॥ ५० ॥ कोष्ठश्च । तत्र शाखा रक्तादयो धातवस्त्वक्च स | वैद्यभाण्डौषधैः पुस्तैः पल्लवैरवलोकनैः । बाह्यो रोगमार्गः । मर्माणि पुनर्वस्तिहृदयमूर्धादीनि, लभन्ते ये भिषक्शव्दद्मशास्ते प्रतिरूपकाः ॥ ५१ ॥ अस्थिसन्धयोऽस्थिसंयोगाः, तत्रोपनिवद्धाश्च स्ना-श्रीयशोज्ञानसिद्धानां व्यपदेशादतद्विधाः। युकण्डराः, स मध्यमो रोगमार्गः। कोष्ठः पुनरुच्यते | वैद्यशब्दं लभन्ते ये शेयास्ते सिद्धसाधिताः ॥५२॥ महास्रोतः शरीरमध्यं महानिम्नमामपकाशयश्चेति प्रयोगज्ञानविज्ञानसिद्धिसिद्धाः सुखप्रदाः। पर्यायशब्दैः तन्त्रे स रोगमार्ग आभ्यन्तरः ॥ ४८ ॥ जीविताभिसरास्ते स्युर्वैद्यत्वं तेववस्थितमिति ५३ अन्न प्रतिरोगमार्गानाह-त्रय इत्यादि । मर्मास्थिसन्धि- भिपक्छद्मन्बराः भिपरवेशचराः, सिद्धेन प्रतिद्धन साधिता भ्यामेको मार्गः, अत्र शाखेतिसंज्ञाकरणं व्यवहारार्थ, तथा | सिद्धसाधिताः, वैद्यभाण्डं बस्तिनेत्रादि, प्रतिरूपका वैद्यस- रक्तादीनां धातूनां शाखाभिधेयानां वृक्षशाखातुल्यत्वेन वा- दृशाः, व्यपदेऽशोन्यसंचन्धेन कीर्तनम्, अतद्विधा ज्ञानहीनाः ह्यत्वज्ञापनार्थम् त्वक्चेति खक्शब्देन तदाश्रयोऽपि रसो गृह्यते साक्षात्तु रसानभिधानं हृदयस्थायिनो रसस्य शाखासंज्ञाव्यव त्रिविधमौषधमिति-दैवव्यपाश्रय युक्तिव्यपा- च्छेदार्थ, तस्य हि कोप्टग्रहणेनैव ग्रहणम् । अनेन न्यायेन य-श्रयं सत्वावजयश्च। तत्र देवव्यपाश्रय-मन्त्रौषधि- कृत्प्लीहाश्रितं च शोणितं कोष्ठत्वेनैवाभिप्रेतमिति योदव्यं सामा- मणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवास- न्यन्यायलात् । उक्तं च कोष्ठविवरणे-"स्थानान्यामामिप- वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि, युक्तिव्यपाश्रयं-पुन- कानां मूत्रस्य रुधिरस्य च । हृदुण्डकः फुफ्फुसश्च कोष्ठ इ. | राहारौपधद्रव्याणां योजना, सत्वावजयः-पुनर- त्यभिधीयते इति । अस्थिसन्धिविवरणम्-अस्थिसंयोगा इति | हितेभ्योऽर्थेभ्यो मनोनिग्रहः ॥ ५४ ॥ तत्रेति, अस्थिकण्डरा इह तन्ने स्थूललायुः । आमस्य पकस्य दैवमदृष्टं तव्यपाश्रयः, तम यददृष्टजननेन व्याधिप्रत्यनीकं चाशय आमपक्वाशयः । एतच्च मार्गभेदकथनं तदाश्रितव्या- मन्त्रादि, यदि वा देवशब्देन देवा उच्यन्ते, तानाश्रिल यदु- धीनां सुखसाध्यखादिज्ञानार्थम् ॥४८॥ पकरोति तत्तथा । मन्त्रादयो हि देवप्रभावादेव व्याधिहराः, तत्र गण्डपीडकालज्यपचीचर्मकीलाधिमांसम- बल्युपहारादिप्रीताश्च देवा एवं प्रभावायाधीन ‘नन्ति, अत्र शककुष्ठव्यङ्गादयो विकारा वहिर्मार्गजाश्च वीसर्प- | दैवव्यपाश्रयमादायुक्तमाशुव्याधिहरत्वेन, प्रणिपातो देवादीनां श्वयथुगुल्माविद्रध्यादयः शाखानुसारिणो भ- | शारीरो नमस्कारः, गमनं विदूरदेवादिगमनम् ।। ५४ ॥ बन्ति रोगा। शरीरदोपप्रकोपे खलु शरीरमेवाश्रित्य प्रायश- पक्षवधग्रहापतानकार्दितशोपराजयक्ष्मास्थिस- त्रिविधमौपधमिच्छन्ति-अन्तःपरिमार्जनं, बहिः- धिशूलगुदद्भशादयः शिरोहद्वस्तिरोगादयश्च मध्य- | परिमार्जनं, शस्त्रप्रणिधानं चेति। तत्रान्तःपरिमार्जन ममार्गानुसारिणो भवन्ति रोगाः। यदन्तःशरीरमनुप्रविश्यौषधमाहारजातव्याधीन्प्र- ज्वरातीसारछलसकविसूचिकाकासश्वासहि- माष्ट्रि। यत्पुनर्वहिःस्पर्शमाश्रित्याऽभ्यङ्गखेदप्रदेहप- काऽऽनाहोदरप्लीहादयोऽन्तर्मार्गजाश्च विसर्पश्वय- | रिपेकोन्मर्दनाद्यैरामयान्प्रमाHि . तद्वहि परिमार्ज- थुगुल्माशीविद्रध्यादयः कोष्टानुसारिणो भवन्ति नम् । शस्त्रप्रणिधानं पुनश्छेदनभेदनव्यधनदारण- रोगाः॥४९॥ लेखनोत्पाटनप्रच्छनसीवनैपणक्षारजलौकसश्चेति संप्रति यन्मार्चाथितो यो रोगो भवति तं दर्शयति-तत्र ॥ ५५ ॥ गण्डेलादि।बहिर्गिजाश्चेति विसर्यादीनां विशेपणम् । विस संप्रति प्रकारान्तरेणोपयुक्तं भेषजत्रैविध्यमाह-शरी- पदियो हान्तर्मार्गभाजोऽपि संभयन्यतस्तबुदासार्थ; - पक्षश- | रेत्यादि । प्रायःशब्दः शरीरदोषकोप इत्यनेन सम्बध्यते, १० ७४ चरकसंहिता। [ सूत्रस्थानम् -- तेन, मानसदोपजेऽप्युन्मादापरमारादावजनादि भवतीति द्वादशोऽध्यायः। दर्शयति ॥ ५५॥ अथातो वातकलाकलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥२॥ तत्र श्लोकाः। इति ह माह भगवानानेयः॥२॥ प्राज्ञो रोगे समुत्पन्ने चाह्येनाऽभ्यन्तरेण धा। पूर्वाध्याये रोगाः खल्पमार्गवासकारणभेपर्जरभिहिताः, उ- कर्मणा लभते शर्म शस्त्रोपक्रमणेन वा ॥५६॥ पयुक्तमानाः तत्कारणवातादयो बहुवाच्यखानोकाः, अत्तः वालस्तु खलु मोहाद्वा प्रमादाद्वा न बुध्यते । संप्रति पृथक्प्रकरणे तेऽभिधीयन्ते वातकलाकलीये । तत्रापि उत्पद्यमानं प्रथमं रोगं शत्रुमिवायुधः ॥ ५७ ॥ प्राधान्याद्वायुरेव प्रथममुच्यते । कला गुणः । यदुता--"पो- अणुर्हि प्रथमं भूत्वा रोगः पञ्चाद्विवर्धते । दशकलम्" इति, अकला गुणविरुद्धो दोपः, चातकलाकलीयो स जातमूलो मुष्णाति बलमायुश्च दुर्मतेः॥ ५८ ॥ वातगुणदोपीय इत्यर्थः । यदि वा कला सूक्ष्मो भागः, त- न मूढो लभते संज्ञां तावद्यावन्न पीब्यते । स्थापि कला कलाकला तस्यापि सूक्ष्नो भाग इत्यर्थः ॥१॥२॥ पीडितस्तु मतिं पश्चात्कुरुते व्याधिनिग्रहे ॥ ५९॥ वातकलाकलाज्ञानमधिकृत्य परस्परमतानि जि. अथ पुत्रांश्च दारांश्च ज्ञातींश्चाहय भापते । शासमानाः समुपविश्य महर्पयः पप्रच्छुरन्योन्यं- सर्वस्वेनापि मे कश्चिद्भिपगानीयतामिति ॥ ३० ॥ किंगुणो वायुः,किमस्य प्रकोपनम् उपशमनानि चास्य कानि, कथंचनमसङ्घातचन्तमनवस्थितमनासाद्य तथाविधं च क शक्तो दुर्वलं व्याधिपीडितम् । प्रकोपनप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा; कृशं क्षीणेन्द्रियं दीनं परित्रातुं गतायुपम् ॥ ११ ॥ कानि चास्य कुपिताऽकुपितत्य शरीराशरीरचरस्य स त्रातारमनासाद्य चालस्त्यजति जीवितम्। शरीरपुचरतः कर्माणि वहिःशरीरेभ्यो वेति ॥३॥ गोधा लालबद्धेवाऽऽकृण्यमाणा वलीयसा ॥६॥ अनानेकर्पिवचनरूपतया बातादिगुणकथनं बपितमति- तस्मात्प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा । दर्शनार्थ तन्त्रधर्मेतिपयुक्तखकरणार्थ च । असक्षातमिति पि- अपजैः प्रतिकुर्वीत य इच्छेत्सुखमात्मनः ॥ ३३ ॥ त्तश्लेष्मवदवयवसङ्घातरहितं, अनवस्थितमिति चलखभावं, तत्र श्लोको। अनासाद्येति चलत्वेनाऽनिविडावयवत्वेन चेति मन्तव्यम् ॥३॥ एपणाः समुपस्तंभा वलं कारणमासया। अनोवाच कुशः सात्यायनः-रूक्षलघुशीत- तिनैपणीये मार्गाश्च भियजो भेषजानि च ॥ ६॥ दारुणखरविशदाः पडिमे वातगुणा भवन्ति ॥ ४॥ त्रित्वेनाप्टौ समुद्दिष्टाः कृष्णात्रेयेण धीमता। रुक्षादयो भावप्रधानाः, तेन लक्षलादयो गुणा मन्तव्याः। भावा भावेष्टसक्तेन येषु सर्व प्रतिष्टितमिति ॥६५॥ दारुणत्वं चलत्वं चललात् , यदि वा, दारुणत्वं शोपणत्वा- स्काठिन्यं करोति, दीर्घजीवितीयोक्तं चलखमुक्त भवति ॥४॥ इत्यग्निवेशकते तन्ने चरकप्रतिसंस्कृते श्लोक- स्थाने तिस्नैपणीयो नामैकादशोऽध्यायः। तच्छ्रुत्वा वाक्य कुमारशिरा भरद्वाज उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह, एत एव वातगुणा भ. वैद्यभेदाभिधाननसभेनातुरभेदमाह-प्राज्ञ इत्यादि । शर्म वन्ति, सत्वेवंगुणैरेवंद्रव्यैरेवंप्रभावैश्च कर्मभिरभ्य- सुखमारोग्यमिति यावत् । प्रमादो बुद्धवाणि रोगमप्रतीकारः, स्यमान_युः प्रकोपमापद्यते, समानगुणाभ्यासो हि संज्ञा सम्यग्ज्ञानं-व्याधिरयं खरया प्रतिकर्तव्य इति । एक्- | धातूनां वृद्धिकारणमिति ॥ ५॥ माकारं नातारं वैद्यमनासाद्य; तथाविधं हि रोगिण वैद्यो नो- पसर्पतीति भावः । बालोऽनः, गोधादृष्टान्तेन जीवनाथं यत्न कुमारशिरा इति भरद्वाजविशेषणमात्रेयगुरुभरद्वाजनिपे- कुर्वन्नपि विपद्यत इति दर्शयति । कुर्वीत यत्नमिति शेपः । धार्थम् । एवंप्रभावैरिति--प्रभावाद्रौक्षादिकारकैर्धावनजागर- संग्रहे धीमता भावा इति छेदः, अष्टौ भावा इति सम्बन्धः, णादिभिः, प्रभावाभिधानं च कर्मणां निर्गुणवात् । अभ्यस्यमा- भावेषु विपयेप्वसक्तेनाऽप्रसक्तेन, येषु एषणादिष्वष्टसु, सर्व- नैरिति न सकृत्प्रयुक्तैः ॥ ५ ॥ मिति धर्मार्थकामाः ॥५६-६५॥. तच्छुत्वा वाक्यं कांकायतो बाह्रींकभिषगुवांच- तिलैपणीयः समाप्तः । एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपनानि अवन्ति, अतो विपरीतानि वातस्य प्रशमनानि भवन्ति, प्रकोपनविपर्ययो हि धातूनां प्रशमकार- १ श्रद्धामिति वा पाठः. णमिति ॥६॥ अध्यायः १२] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। ७५ तच्छ्रुत्वा वाक्यं बडिशो धामार्गव उवाच- | ज्वालनम् , आदित्यचन्द्रनक्षत्रग्रहगणानां सन्तान- एवमेतद्यथा भगवानाह, एतान्येव वातप्रकोपप्रशम- गतिविधानं, सृष्टिश्च मेघानाम् , अपां विसर्गः, प्र- नानि भवन्ति । यथा ।नमसङ्घातमनवस्थितमासाद्य | वर्तनं स्रोतसां, पुप्पफलानां चाभिनिवर्तनम् , उ- प्रकोपनप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा, त-झेदनं चौद्भिदानाम् , ऋतूनां प्रविभागः, प्रविभागो थानुव्याख्यास्यामः। वातप्रकोपनानि खलु रूक्षलघु- धातूनाम्, धातुमानसंस्थानव्यक्तिः, वीजाभिसं- शीतदारुणखरविशदशुपिरकराणि शरीराणां,तथा- | स्कारः, शस्याभिवर्धनमविक्लेदोपशोपणे अवैका- विधेपु शरीरेषु वायुराश्रयं गत्वाऽप्यायमानः प्र. रिकविकाराश्चेति । कोपमापद्यते वातप्रशमनानि पुनः स्निग्धगुरूष्णल प्रकुपितस्य खल्वस्य लोकेषु चरतः कमाणी- क्ष्णमृदुपिच्छिलधनकराणि शरीराणां, तथाविधेषु मानि भवन्ति, तद्यथा-शिखरिशिखरावमथनम् , शरीरेषु वायुरासज्यमानश्चरन्प्रशान्तिमापद्यते ॥७॥ | उन्मथनमनोकहानाम् , उत्पीडनं सागराणाम् , उ. शरीराणामिति शरीरावयवानां, शुपिरकरणानि रन्ध्रक- | इतनं सरसाम्, प्रतिसरणमापगानाम्, आकंप- राणि, आश्रयमिति समानगुणस्थानं, आप्यायमानश्चीयमानः, नं च भूमेः, आधमनमंबुदानाम्, नीहारनिदिपांशु: दारुणविपरीतो मृदुः शुपिरविपरीतो घनः, आसज्यमानोऽन- | सिकतामत्स्यभेकोरगक्षाररुधिराश्माशनिविसर्गः, वतिष्ठमानः क्षीयमाणा वायव इति यावत् । एतेनैतदुक्तं भ- व्यापादनं च पण्णामृतूना, शस्यानामसवातः, भू- वति यद्यपि वायुना वातकारणानां वातशमनानां वा तथा | तानां चोपसर्गः, भावानां चासावकरणम् , चतुर्यु- सम्वन्धो नास्ति, तथापि शरीरसम्वद्वैस्तैर्वातस्य शरीरचा- गान्तकराणां मेधसूर्यानलानिलानां विसर्गः । रिणः सम्बन्धो भवति, ततश्च वातस्य समानगुणयोगादृद्धि- विपरीतगुणयोगाच हास उपपन्न एवेति ॥ ६ ॥ ७ ॥ शरीराशरीरचरस्येति वातखरूपकथनं, तेन, शरीरेपु च- रत इति बहिःशरीरेभ्यो वेति च पुनरुक्तं न भवति । अत्रा- तच्छ्रुत्वा वडिशवचनमवितथमृषिगणैरनुमत- | वयवानिति वचनं, कााभिधानमशक्यं बहुप्रपञ्चलादिति मुवाच वार्योंविदो राजर्पिः-एवमेतत्सर्वमनपवाद | दर्शयति । साधयित्रा प्रतिपाद्य, तन्त्रं शरीरं, यदुक्तं-"त- यथा भगवानाह। यानि तु खलु वायोः कुपिताऽकु- | ब्रयन्त्रेषु भिनेषु तमोऽन्तं प्रविवक्षताम्" । तदेव यन्त्रम् , पितस्य शरीराशरीरचरस्य च शरीरेषु चरतः कः यदि दा, तन्त्रस्य यन्नं सन्धयः, प्राणाद्यात्मा प्राणादिस्वरूपः, मौणि यहि शरीरेभ्यो वा भवन्ति तेपामवयवान्प्र- चेष्टाविशेषणं-उच्चावचानां विविधानां इत्यर्थः । किंवा शुभा- त्यक्षानुमानोपमानैः साधयित्वा नमस्कृत्य वायवे शुभानामित्यर्थः । नियन्ताऽनीप्सिते विषये प्रवर्तमानस्य यथाशक्ति प्रवक्ष्यामः-वायुस्तायन्त्रधरः, प्राणो- | मनसः प्रणेता च मनस एवेप्सितेऽर्थे उद्योजकः, किंवा, दानसमानन्यानापानात्मा, प्रवर्तकश्चेष्टानामुञ्चाव- उद्योगकारक इति वा पाठः सोप्यभिन्नार्थः, अभिवोढेवाभि- चानां, नियन्ता प्रणेता च मनसः, सर्वेन्द्रियाणामु. वोढा सर्वेन्द्रियग्राहकत्वेन, तचास्य वायुमयेन स्पर्शनेन्द्रियेण द्योजकः, सर्वन्द्रियार्थानामभिवोढा,सर्वशरीरधातुः | सर्वेन्द्रियाणां व्यापकत्वात्पूर्वाध्यायप्रतिपादितेन न्यायेन यो- व्यूहकरः, सन्धानकरः शरीरस्य, प्रवर्तको वाचः, . व्यम् । व्यूहकरः सङ्घातकरो रचनाकर इति यावत् । प्रकृतिः प्रकृतिः स्पर्शशब्दयोः, श्रोत्रस्पर्शनयोर्मूलं, हो- कारणं, शब्दकारणत्वं च वायोर्नित्यमाकाशानुप्रवेशात्' । उक्त त्साहयोर्यानि, समीरणोऽग्नेः, दोपसंशोषणः, क्षेप्ता हि खादीन्यभिधाय-"तेपामेकगुणः पूर्वो गुणवृद्धिः परे वहिर्मलानां, स्थूलाणुस्रोतसां भेत्ता, कर्ता गर्भा- परे" इति । पुनरुकं खादीन्यभिधाय “विष्टं ह्यपरं परेण". ऽऽकृतीनां, आयुपोऽनुवृत्तिप्रत्ययभूतो भवत्यकु- इति, श्रवणमूलत्वं वायोः कर्णशष्कुलीरचनाविशेपे व्याप्रिय- पितः । कुपितस्तु खलु शरीरे शरीरं नानाविधैर्वि- माणत्वात् । मूलं प्रधानकारणम् । उत्साहः कार्येपूद्योगो मनसः, कारैरुपतपति बलवर्णसुखायुपामुपघाताय मनो योनिरभिव्यक्तिकारणं, दोपसंशोपणः शरीरक्लेदसंशोपणः, व्याहर्पयति, सर्वन्द्रियाण्युपहन्ति, विनिहन्ति ग- भत्ता कर्ता,--एतच शरीरोत्पत्तिकाले भूतशब्दः स्वरूपव- र्भान्विकृतिमापादयत्यतिकालं धारयति, भयशो- चनः, उपघातायति छेदः, गर्भानिति विकृतिमांपादयस्यति- कमोहदैन्यातिप्रलापालनयति, प्राणांचोपरुणद्धि। कालं धारयतीत्यनेन च संवध्यते। प्रकृतिभूतस्य खल्वस्य लोके चरतः कर्माणी आदित्यादीनां सन्तानेनाविच्छेदेन गतिविधानं सन्तान- मानि भवन्ति, तद्यथा,-धरणीधारणं, ज्वलनो-गतिविधानं, स्रोतसामिति नदीनां, प्रविभागो विभागलक्षणं, १ प्रत्यक्षानुमानोपदेशैरिति वा पाठः । २ व्यायतीति पाठः ।। १ अवधूननमन्सुदानामिति वा पाठः। चरकसंहिता। [ सूत्रस्थानम् धातूनामिति पृथिव्यादीनां, धातवः कार्यद्रव्याणि प्रस्तरादीनि-तिविकृतिवर्णी शौर्य भयं क्रोधं हर्ष मोहं प्रसाद- मानं परिमाणं संस्थानमाकृतिस्तयोर्व्यक्तिरभिव्यक्ति; कारण- मित्येवमादीनि चापराणि द्वन्द्वानीति ॥ ११ ॥ मिति यावत् । वीजस्य शाल्यादेः, अभिसंस्कारोऽरिजनन- तच्छ्रुत्वा मारीचिवचः काप्य उवाच-सोम शक्तिः, अविक्लेदः पाककालादगिविल्लिनत्वम् , उपशोष- | एव शरीरे श्लेप्मान्तर्गतः कुपिताऽकुपितः शुभाऽ. णं च-पाकेन यवादीनामााणामेव विल्लेदोपशोपणं, शस्याना- मेयाऽवैकारिकविकारेण सर्वस्मिन्नेव जगति प्रतिरूपकार- शुभानि करोति, तद्यथा-दाढय शैथिल्यमुपचयं णत्वं ब्रूते। कार्यमुत्साहमालस्यं वृपतां क्लीयतां ज्ञानमज्ञानं स हि भगवान्प्रभवश्चाव्ययश्च भूतानाम् ,/भा- | बुद्धिं मोहमेवमादीनि चापराणि इन्द्वानीति ॥१२॥ वाऽभावकरः, सुखासुखयोर्विधाता, मृत्युर्यमो नि तच्छुत्वेत्यादि सुगमम् । वर्चखित्वं, तेजस्वित्वं, पित्तान्तर्गत यन्ता प्रजापतिरदितिर्विश्वकर्मा, विश्वरूपः, स- इति वचनेन शरीरे ज्वालादियुक्तवाहिनिषेधेन पित्तोप्मरूपस्यः र्वगः सर्वतन्त्राणां विधाता, भावानामणुर्विभुर्विष्णुः ग्रहण्याध्याये वक्ष्यमाणत्वात् ,तथा पित्तहरस्य सर्पिपोऽग्निवर्ध- वः सद्भावं दर्शयति, न तु पित्तादभेदं, पित्तेनाग्निमान्द्यस्य क्रान्ता लोकानाम् , वायुरेव भगवानिति ॥ ८॥ नत्वेनोत्तत्वात् । पक्तिमपक्तिमिलविकृतिविकृतिभेदेन पाच- शिखरी पर्वतः, अनोकहो वृक्षः, ऊर्ध्ववर्तनमुद्वर्त्तनं, | कस्यानेः कर्म, दर्शनादर्शने नेत्रगतस्यालोचकस्य, ऊप्मणो- प्रतिसरणं प्रतीपगमनं, विसर्जनं विसर्गः, स च पृथनीहा- | मात्रामात्रत्वं वर्णभेदी च त्वग्गतस्य भ्राजकस्य, भयशौर्या- रादिभिः, सम्बध्यते, नीहारः शिशिरसमूहः, निर्बादो मेघ दयो हृदयस्थस्य साधकस्य रंजकस्य तु वहिःस्फुटकार्यादर्श- विना गजितं अशनिवज्रभेदोऽग्निः, असङ्घातोऽनुत्पादोऽनुप- नादुदाहरणं न कृतं सोनो जलदेवता, यदि वा चन्द्रः ।। चयो वा, उपसर्गो मारकादिप्रादुर्भावः, मेघसूर्येत्यादी विसर्गः ॥९-१२ ।। सृष्टिः, वायुरिह देवतारूपोऽभिप्रेतः, तेन, तस्य भूतरूप तच्छ्रुत्वा काप्यवचो भगवान्पुनर्वसुरात्रेय उ- चतुर्युगान्तकरानिलकरणलिझमविरुद्धं, एवं यदन्यदप्यनुपपद्य- वाच सर्व एव भवन्तः सम्यगाहुरन्यत्रैकान्तिकव. मानं वायोस्तदपि देवतारूपत्वेनैव समाधेयम् । संप्रति सामा- न्येन पुनः कुपिताऽकुपितस्य वायोः वरूपमुच्यते स हि | चनात्, सर्व एव खलु वातपित्तश्लेष्माणः प्रकृति- भगवानित्यादि ।-प्रभवः कारणं, अव्ययोऽक्षयः, भूताना- | भूताः पुरुपमव्यापन्नेन्द्रियं बलवर्णसुखोपपन्नमा- मित्युत्तरेण संवध्यते, मृत्युर्यमादिभेदाश्चागमे ज्ञेयाः, सर्वत- | युपा महतोपपादयन्ति सम्यगेवाऽऽचरिता धर्मा- ब्राणां सर्वकर्मणां, तन्त्रशब्दः कर्मवचनोऽप्यस्ति, यदुक्तं- र्थकामा इव निःश्रेयसेन महता पुरुषमिह चामु- "वस्तिस्तन्त्राणां" कर्मणामित्यर्थः ॥८॥ मिश्च लोके, विकृतास्त्वेनं महता विपर्ययेणोपपा- तच्छ्रुत्वा वायोर्विवचो मारीचिरुवाच-यद्य- दयन्ति ऋतवस्त्रय इव विकृतिमापन्ना लोकमशुभे- प्येवमेतत्किमर्थस्यास्य वचने विज्ञाने वा सामर्थ्य- | नोपघातकाल इति ॥ १३ ॥ मस्ति भिषग्विद्यायां भिपग्विद्यां वाधिकृतेयं कथा तपयः सर्व एवानुमेनिरे वचनमात्रेयस्य भग- प्रवृत्तेति ॥९॥ |वतोऽभिननन्दुश्चेति ॥ १४ ॥ वायोर्विद उवाच-भिपक्, पवनमतिवलमति. भवति चात्र। परुषमतिशीघ्रकारिणमात्यंयिकं च नानुनिशम्य स- | तदात्रयेवचः श्रुत्वा सर्व एवानुमेनिरे । हसा प्रकुपितमतिप्रयतः कथमग्रेऽभिसंरक्षितुमभिः पयोऽभिननन्दुश्च यथेन्द्रवचनं सुराः ॥ १५ ॥ धास्यति प्रागेवैनमत्ययभयादिति वायोर्यथार्था ऐकान्तिकवचनादिल्यवधारणादित्यर्थः, निःश्रेयसेन सुखेन, स्तुतिरपि भवत्यारोग्याय वलवर्णविवृद्धये वर्च- स्वित्वायोपचयाय ज्ञानोपपत्तये परमायुःप्रकर्षाय ऋतवस्त्रयः इति शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चतुर्मासेन ऋतुना, उप- घातकाल इति दोपोच्छेदे काले ।। १३-१५॥ चेति ॥१०॥ तत्र श्लोकाः। मारीचिरुवाच-अग्निरेव शरीरे पित्तान्तर्गतः कुपिताऽकुपितः शुभाऽशुभानि करोति, तद्यथा-गुणाः षड् द्विविधो हेतुर्विविधं कर्म यत्पुनः । पक्तिमपक्तिं दर्शनमदर्शनं मात्रामात्रत्वमूष्मणः प्रक- वायोश्चतुर्विधं कर्म पृथक्च कफपित्तयोः ॥ १६ ॥ १ सामर्थ्यमिति प्रयोजनम् । .१ :विपर्ययेणेत्यव्यापन्नेन्द्रियादिवैपरीत्येन । अध्यायः १३] चक्रदत्तव्याख्यासंबलिता। ७७ महीणां मतिर्या या पुनर्वसुमतिश्च या । के मृटुक्रूरकोष्ठाः का व्यापदः सिद्धयश्च काः। कलाकलीये वातस्य तत्सर्व संप्रकाशितम् ॥ १७ ॥ अच्छे संशोधने चैव स्नेहे का वृत्तिरिण्यते ॥ ७ ॥ इत्यग्निवेशकते तन्ने चरक-प्रतिसंस्कृते श्लो- विचारणा केषु योज्या विधिना केन तत्प्रभो।। कस्थाने यातकलाकलीयो नाम द्वाद- स्नेहस्यामितविज्ञानज्ञानमिच्छामि वेदितुम् ॥ ८॥ शोऽध्यायः समाप्तः। अथ तत्संशयच्छेत्ता प्रत्युवाच पुनर्वसुः । इति निर्देशचतुष्कम् ॥ सोहानां द्विविधा चासौ योनिः स्थावरजङ्गमा ॥२॥ संग्रहे गुणाः पडिति रूक्षादयः, द्विविधो हेतुरिति वातन- किंयोनयः किंवाऽऽधारकारणाः कालश्चानुपानं च काला- कोपहेतुर्वातप्रशमहेतुः,विविधं नानाप्रकारं सन्निखिलमेव वायोः | नुपाने, विचारणा द्रव्यान्तरासंयुक्तस्नेहपानं वर्जयित्वा स्नेहोप- योगः, कथंमाना कीङ्माना, का चेति मात्रा, प्रकर्षः काल- कर्म यत्कुपिताऽकुपिताऽशरीरशरीरचरभेदेन भवति, तदु- कमिति योजनीयं, न हि चतुर्विधव्यतिरेकेण वायोः पृथग्विध | प्रकर्षः, स्नेहने नेहयुक्तिक्रियायां; के नचेति केनच नेह्याः, कर्मोक्तम् ॥ १६ ॥ १७ ॥ स्नेहे तथा कि पानात्प्रथमं पूर्व हिताऽहितं, किंच पीते जीर्ण च मेहे हिताऽहितमिति योज्यम् । सिद्धयो व्यापत्साध- वातकलाकलीयो द्वादशोऽध्यायः । नानि भेपजानि, अच्छ इति पृथनिर्देशात् गोवलीचर्दन्या- निर्देशचतुष्कः समाप्तः । येन संशमन इति भवति । धृत्तिारेति, वृत्तिरुपचारविधानम्, ज्ञानं शास्त्रम् ॥ ४-९॥ त्रयोदशोऽध्यायः । तिला पियालाभिषुको विभीतक- श्चित्राभरण्डमधूकसर्पपाः । अथातः स्नेहाध्यायं व्याख्यास्यामः॥१॥ कुसुभचिल्वारुकमूलकातसी- इति ह साह भगवानानेयः॥२॥ निकोठकाक्षोडकरंजशिकाः ॥ १० ॥ निर्देशवातकलाकलीये वातादयोऽभिहिताः तेषां मेपलं स्नेहाशयाः स्थावरसंशितास्तथा यथा कल्पनीय, तदुपदेष्टुं कल्पनाचतुष्कोऽभिधीयते। भेपजानां स्युर्जङ्गमा मत्स्यमृगाः सपक्षिणः । कल्पना मेपजकल्पना, सा बकल्पनाऽऽश्रयद्रव्याभिधानं विना तेषां दधिक्षीरघृतामिपं वसा न पार्यते कल्पयितुं, अतः स्नेहादिद्रव्यगोचरा स्नेह-खेद-वमन स्नेहेषु मजा च तथोपदिश्यते ॥ ११ ॥ विरेचनकल्पनेहाऽभिधीयते । यस्तिकल्पना तु बहुवतव्यत्वा अभिपुक औत्तरापथिकः, चित्रा गोरक्षकर्कटी तबीजमिह, ब्रोकां । अन्नापि वमनादिप्रवृत्ती स्नेहस्यैव प्रथम विधीयमा• | यदि वा, चित्रा लौहितैरण्डः, अतसी उमा इति ख्याता, अरुक नतया तथा दोपप्रधानस्य वातस्य प्रधानमेपजलाच तत्प्रति- | निकोठाक्षोडा इति औत्तरापथिकाः, स्नेहाशयाः तेहस्थानानि, पादक एव नेहाध्यायोऽभिधीयते । स्नेहस्य प्रतिपादन एते चाऽऽविष्कृततमत्वेनोक्ताः, तेन निम् वो ध्यायः स्नेहाध्यायः॥ १ ॥२॥ व्याः, आमिपं मांसम् ॥ १०-११॥ सांख्यैः संख्यातसंख्येयैः सहासीनं पुनर्वसुम् । सवैपां तैलजातानां तिलतैलं विशिष्यते । जगद्धितार्थ पप्रच्छ वह्निवेशः स्वसंशयम् ॥३॥ बलाथै स्नेहने चाग्यमैरण्डं तु विरेचने ॥ १२॥ संख्या सम्यग्ज्ञानं, तेन व्यवहरन्तीति सांख्याः । सं तैलजातानामिति, जातशब्दः प्रकारवचनः । यथा-"यु- ख्यातं ज्ञातं संख्येयं ज्ञेयं यैस्ते तथा । यदि वा, संख्यातसं. | दाऽऽहारजातमग्निवेशः” इत्यादि । अत्र यद्यपि योगात्तिल- ख्येयमिति पाठः, तदा पुनर्वसुविशेषणमेतत्, अर्थस्तु स- भवमेव तैलं, तथापि सद्ध्येह सर्व एव स्थावरस्नेहास्तैलमित्यु- मानः । सांख्यैः सहावस्थानदर्शनमात्रेयस्य कर्तव्यप्रश्नानुगु- व्यन्ते । यदुक्तं सुश्रुते "निप्पत्तेस्तद्गुणत्वाच तैलत्वमितरे- णमनःसमाधानोपदर्शनार्थम् । संशयमिति संशयेन विपरिणा प्वपि" इति । विशिष्यतेऽतिरिच्यते। अग्र्यामित्येरण्डेन स- विपयं लक्षयति, तेन संशयविषयमित्यर्थः ॥ ३ ॥ म्वध्यते ॥ १२॥ किंयोनयः कति स्नेहाः के च स्नेहगुणाः पृथक् । सर्पिस्तैलं वसा मजा सर्वस्नेहोत्तमा मताः। कालानुपाने के कस्य कति काश्च विचारणाः॥४॥ एभ्यश्चैवोत्तमं सर्पिः संस्कारस्यानुवर्तनात् ॥ १३॥ कति मात्राः कथंमाना का च केषुपदिश्यते । सर्वलेहोत्तमा इत्यत्र सर्वशब्देन दविक्षीरादयो गृह्यन्ते, कश्च केभ्यो हितः स्नेहः प्रकर्षः स्नेहने च कः॥५॥ | सर्वस्नेहोत्तमत्वं च सर्पिरादीनां स्नेहगुणानकर्षवत्त्वेन। संस्कारो स्नेह्याः के के न च स्निग्धाऽस्निग्धातिस्निग्धलक्षणम् । गुणान्तरारोपणं, तस्यानुवर्तनमंनुविधानं खीकरणमिति किं पानात्मथम पीते जीणे किंच हिताऽहितम् ॥६॥ । यावत् । एतदुक्तं भवति-~-यत्-न तथा तैलादयो च्यान्त७८ चरकसंहिता। [सदस्थानम् - रसंस्कृताः संस्कारगुणानावहन्ति यथा सपिरिति । अतए- पारात्यं तु लोणे यसामने विनिर्दिशत्" । इति तु बननेन पोक-"नान्यः हसपा कभिसंस्कारमनुवर्तते । यथा योग्णाभिधानं सामान्येन नलसपियंदुष्णनात्यभिधानान सपिरतः सपिः सर्वहोत्तम मतम्" । अतएव संस्कारद्रव्य- प्रकर्षाप्तशलोणलयापकम् । अतएयो:-"शलबमानजर. चित्रकादिगुणानुविधानेऽपि सपिनं सगुणाहीलादीन मियां तु यथापूर्व श्रेष्ठत्व वातविकारेगु भवति, यथोत्तरं पि. जहाति, किंच, सगुणान् तणांव यहति, यतः अनुश तधिकारेपु" इति । तत्र उत्तरस्य सपिंपः खान पित्तहर- न पश्चाद्वारिना वगुणयतनसा पधाः संस्कारकगुणवर्तनमुच्य लम्, तैलस्य तृष्णसाद्वात महरत्वम्, यसाममोस्तु माथा- ते । अतएवोक्तं-"महादातं शमयति पित्तं माधुयशलतः। रणत्वेन मध्यगतलमिति स्थितम् । एवं वसानो साधार- पृतं तुल्यगुण दोपं संस्कारानु जयेत्कफम्" । न च याच्यं णत्वेन तथा यस्तथानुद्धिकरलाभ्यामनतिशीतोष्णे तथा रुक्षोणचित्रकादिसंस्काराद्वक्षोल्नं सभितं, ततश सपिंपः । वलक्षयधातुक्षयासत्रे माधये प्रायः प्रयोगो युक्तः । मंत्रस्नु सोहीये तद्विरुद्ध कथं तिष्ठतः, यतः, सर्पिः संवझचित्रकाऽ. | मुग्यसाधारणगुणोपि प्रभूतश्लेप्नतया न देहविषय इत्यनुक्तः। वयवानुगतं हि रक्षोणत्य, सपिंगते च होत्ये इति भि. सामान्येन नेहोपयोगेऽशस्तं कालमाह-मारयुष्णेत्यादि । माश्रयत्वाम विरोधः, इदमेव च सपिंपः संस्कारानुवर्तनं- नारयुष्णे ग्रीगे, नातिशीते हेमन्त शिशिरे न तथा वर्पज- यद-गुणविरुद्धस्यापि तस्यागुपघातेन धारणम् । संस्कारक- नितीत्ये वपीकाले । अयं नानालविफविकारे सति कालनि- चित्रकादिगुणयहनेऽपि सपिपः शलादयः कदाचिदभिभूय- | यमो शेयः, अग्रे उणे शीते च काले महोपदेशात् ॥ १८ ॥ न्ते संस्कारकगुणेरुप्मादिभिनं पुनः सेहगुणः, तस्य महेषु | वातपित्ताधिको रामायुप्णे चापि पियेन्नरः । सर्यात्मना व्ययस्थितस्य प्रयललात्, अतएप सर्पिरादयः । ग्लेप्माधिको दिवा शोते पियेशामलभास्करे ॥३२॥ रोहप्रधानतात् हा इत्युच्यन्ते । अन्ये तु संस्कारानुवर्तनं कालविशेषे दोपरिशेपे च पानकन दर्शयति-पातेल्ला- स्वगुणोपघातेन संस्कारकगुणवहनं त्रुपते, एतर तसे तिष्ठति दिना। यातभपित्तं न पातपित्तं तदधिको वातपित्ताधियः । रा- म सपिंपीति वदन्ति, सपिपि तु संस्कारानुपर्तनमुर यत्, प्राविति सायं, उप्णे ग्रीष्मे, माथिकग्रहणमलन्तांतपिका- तत्सपिपि सर्वथा फस्यचिद्गुणस्य संस्कारगुणेन सगुणोपचा- रगृहीतपुरषोपलक्षणार्य, तेन पात प्माधिकः लेप्माधिका ताशयति । तथा हि-दाहप्रशमनार्थ ज्वरे चन्दनादिशीत- | गृहाते । अतएव गुश्रुतेप्यु-पातपित्ताधिको रात्री यात- प्रव्यसाधिततैलमुक्त, यतः, शौतेन साधिततलमुष्णमपि माधिको दिया" इति । केवलगाताधिकस्य तथा पित्ताधि- सभावाच्छीतमेव भवतीति रोहगुणानभिधते ॥ १३ ॥ पस्य लप्माधिकस्य साधारणे च शरदादी वाले उत्सगसिद्ध घृतं पित्तानिलहरं रसगुफौजसां हितम् । एव पानफालो वक्ष्यमाणो भवति । वक्ष्यति हि-"पिचरतं. निर्वापणं मृदुकरं स्वरवर्णप्रसादनम् ॥ १४ ॥ दामन हमनकाले" इत्यादि । अन्ये तु युवते-यातापिक- मारुतनं न च लेप्मवर्द्धनं बलवर्द्धनम् । ग्रहणेन केपलयातस्यापि ग्रहणं माधियायपदेशाप वात- त्वच्यमुष्णं स्थिरकर तैलं योनिविशोधनम् ॥ १५॥ रेलप्मपित श्लेष्मणोरपि ग्रहणमिति । शीते हेमन्तादी, अमल: विद्धभग्नाहतभ्रष्टयोनिकर्णशिरोरुजि । प्रबलररिमयस्मिन् दिनस्य भागे भास्करः सोऽमलभास्करो पौरुपोपचये नेहे व्यायरामे चेप्यते वसा ॥ १६ ॥ मध्यार इति यावत् ॥ १९ ॥ बलशुक्ररसश्लेप्ममेदोमजविवर्द्धनः । अत्युप्णे वा दिवा पोतो वातपित्ताधिकेन वा। मजा विशेपतोऽस्नां च बलरहने हितः ॥१७॥ मृच्छी पिपासामुन्मादं कामलां वा समीरयेत्॥२०॥ घृतमित्यादि । निर्वाषणं दाहप्रशमनम्। मारुतनमित्यादि । शीते रात्री पियरनेहं नरः श्लेप्माधिकोऽपि वा। तेलगुणः, स्थिरकरमन्नस्थैर्यकरम् । विदेत्यादि वसागुणः, पौ-यानाहमरुचिं शूलं पाण्डुतां वा समृच्छति ॥२१॥ रुपोपचयः शुकोपचयः, नेहे शरीरमेहने कर्तव्ये । बलशुक्र- उक्तकालनियमविपर्यये दोपमाह-अत्युणे पेलादि । त्यादि । मजगुणः ॥ १४-१५ ॥ अत्युष्णे काले दिया पीतः स्नेहः लैप्मिकस्यापि यथोकविका- सर्पिः शरदि पातव्यं वसा मजा च माधवे। रकरः, तथा वातपित्ताधिकेन पीतः शीतकालेऽपि यथोचापि- तैलं प्रापि नात्युप्णशीते मेहं पिवेन्नरः॥१८॥ कारकरः । एवं निशापानेऽपि वाक्यार्थः, परं निपिद्धस्य का. सपिरादिपानकालमाह-रापिः शरदीयादि । माधये लस्य दोपस्य च मेलकेऽत्यये चोक्तविकारग्नकांऽनको तर्क णीयो ॥२०-२१॥ वैशाखे, प्राडापाढायगी, यदुक्तं-"प्राट् शुकनभी शेयो" इति । शरदि बहुपित्तत्येन पित्तविरुदं घृतीय यौगिक, ना- | जलमुष्णं घृते पेयं यूपस्तैलेऽनुशस्यते । न्यस्तैलादिः । यसामजोस्नु नातिशीतोष्णवात्साधारणोष्णयो- | वसामज्ञोस्तु मण्डःस्यात्सर्वपूष्णप्णमथाम्बुवा२२॥ खयोरनुपाने शीतत्येन वोणत्न या निर्देशो न कृतः “य अनुपानमाह-जलमित्यादि । तैलेऽन्वित्यनुपाने, अ- अध्यायः १३] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। ७९ 1 नुपानपरिमाणं तु सम्यग्भपजपाका क्रियमाणं भेषजाऽवै न सर्वविचारणा सर्वत्र कर्तव्या, किन्तु सात्म्यर्तुव्याधि- कारिकोकेनवोनेयं वृद्धवैधव्यवहाराच ॥ २२ ॥ दोपपुरुपान्परीक्ष्य गा यन युज्यते तत्र सा कर्तव्येलाह- ओदनश्च विलेपी च रसो मांसं पयो दधि । ओकलित्यादि ।---ओकोऽभ्यासः । पुरुपग्रहणेन कस्मिन्दे- यवागूः सूपशाकौ च यूपः कांवलिकः खडः ॥२शा शेऽयं पुरुषो वर्तत इति परीक्षया देशोऽप्यवरुद्धो बोद्धव्यः । सक्तवस्तिलपिष्टं च मद्य लेहास्तथैव च । क्यो-बल-प्रभृतयश्च बोच्याः ॥२८॥ भक्ष्यमभ्यसनं वस्तिस्तथा चोत्तरवस्तयः ॥ २४॥ अहोरात्रमहः कृत्लामाहं च प्रतीक्ष्यते। गण्डूपः कर्णतैलं च नस्तः कर्णाऽक्षितर्पणम् । प्रधाना मध्यमा हखा स्नेहसाना जरां प्रति ॥ २९ ॥ चतुर्विंशतिरित्येताः स्नेहस्य प्रविचारणाः ॥२५॥ | इति तिस्रः समुद्दिष्टा मात्राः स्नेहस्य मानतः । विचारणाः संख्यया स्वरूपेण चैकअन्धेनाह--ओदनश्थे- | तासां प्रयोगान्वक्ष्यामि पुरुषं पुरुपं प्रति ॥ ३० ॥ त्यादि । विलेपी विरलद्रवा यवागूर्वहुतिक्थसमन्विता ज्ञेया। प्रभूतन्नेहनित्या ये क्षुत्पिपासाऽसहा नराः। सशाकपालवेन कृतो यूपः खडः, काम्बलिको दधिलवणतिला- पावकश्चोत्तमवलो येषां ये चोत्तमा वले ॥ ३१ ॥ दिकृत ईपदम्लः । एतयोरुदाहरणं यथा-"तक कपित्थचा- जेरोमरिचाजाजिचित्रकैः । सुपकः खड्यूपोऽयमयं काम्य-गुल्मिनः सर्पदष्टाश्च विसोपहताश्च ये। लिको मतः। यम्लो लवणस्नेहतिलमापान्वितः ऋतः" इति। | उन्मत्ताः कृच्छ्रमूत्राश्च गाढवर्चस एव च ॥ ३२ ॥ लेहः शर्करादीनां पाकात्कृतः, लिह्यत इति लेहः । प्रविचार्य- | पिवेयुरुत्तमा मात्रां तस्याः पाने गुणान् शृणु। तेऽवचार्यतेऽनुकल्पेनोपयुज्यतेऽनयेति प्रविचारणा ओदनादयः विकारान् शमयत्येपा शीघ्र सम्यक्प्रयोजिता ॥३३॥ ओदनादयश्च लेहविचारणायां स्नेहयुत्ता एव बोद्धव्याः । अ- | दोपानुकर्पिणी मात्रा सर्वमार्गानुसारिणी। भ्यानादयस्तु यद्यपि शुद्धस्नेहसंपाद्यास्तथापि जठराग्नि संबन्धे- | वल्या पुनर्नवकरी शरीरेन्द्रियचेतसाम् ॥ ३४ ॥ ने व्याप्रियन्त इति तन्ने विचारणाशब्देनोच्यन्ते ॥ २३-२५॥ मात्रायाः संख्या प्रमाणं चाह-अहोरानेत्यादि ।-अहो- अच्छपेयस्तु यः स्नेहो न तामाहुर्विचारणाम् । रात्रशब्दोऽटपहरोपलक्षणः, एवमहःशब्दाहशब्दौ चतुः- स्नेहस्य स सिपग्दष्टः कल्पः प्राथमकल्पिकः॥ २६ ॥ | प्रहरद्विप्रहरोपलक्षणो, तेन प्रहराद्यतीतेऽन्यहनि पीता मात्रा केवलनेहपान तु स्नेहने शत्यतिशयवत्त्वेन न विचारणा- यथोक्ताहरकालप्राप्त्या दिनान्तरे रात्रौ वा जीर्यमाणा म- संक्षयोच्यते, एतदेवाह-अच्छपेय इत्यादि।-अच्छश्च पेयश्च न्तव्या, अन्ये त्वहोरात्रशब्देन न्यूनेनाप्यहा युक्ता रात्रिरहो- अच्छपेयः, ओदनाद्यसंवन्धे सति पेय इत्यर्थः, न तासाहुर्वि- | रात्रेणैयोच्यते, कृत्स्ना हौ तु प्रहरोपलक्षणाविति बदन्ति, पत्र चारणामिति वचनेन वैद्यपरम्परासिद्धोऽयं व्यवहार इति दर्श- यदाऽहोरात्रपरिणामिनी माना क्रियते, तदा तदहराहारो न यति । भिपग्भिट भिषग्दृष्टः । प्रथम श्रेष्ठे कल्पे पक्षे भव- | कर्तव्यः, अतएवैतत्पानं पुरुपविशेषविषयकथने उक्त "क्षुत्पि- तीति प्राथमकल्पिकः श्रेष्ठ इत्यर्थः॥ २६ ॥ पासासहा नराः" इति । प्रभूतस्नेहनियाः प्रभूतमेहसात्म्याः रसैश्चोपहितः स्नेहः समासव्यासयोगिभिः। सम्यग्योजितेतिवचनेन महाव्यापत्तिलमस्याः सूचयति । सर्च- पभित्रिपष्टिधा संख्यां प्राप्नोत्येकश्च केवलः ॥२७॥ त्वेन ॥ २९-३४ ॥ मार्गाः को सन्धिमर्मशाखाः, पुनर्नवकरी निःशेपदोपहर- प्रकारान्तरेण विचारणाभेदमाह-रसैश्चेत्यादि । समासो रसानामन्योन्यमेलकः, व्यासोऽमेलकः समासव्यासवद्भिः प- | अरुकास्फोटपिडकाकण्डूपामाभिरर्दिताः। भी रसैरोदनादिगतैरुपहितो युक्तः सन्नेहस्त्रिषष्टिसंख्यां | कुष्टिनश्च प्रमीढाश्च वातशोणितिकाश्च ये ॥ ३५ ॥ प्राप्नोति । एकश्च. केवल इत्यच्छपेयं वर्जयिखाऽभ्यञ्जनादि- नातिवहाशिनश्चैव मृदुकोष्ठास्तथैव च । प्रायोज्यः । त्रिपष्टीरसभेद आत्रेय भद्रकापीयें "खाद्वम्लादि- | पिवयुमध्यमां मात्रां मध्यमाश्चापि ये वले ॥ ३६ ॥ 'भिर्योगम्” इलादिवाक्ये वक्ष्यमाणो घोव्यंः । एवं स्नेहानां मात्रैया भन्दविभ्रंशा न चातिवलहारिणी। रसयुक्तानां चतुःषष्टिः प्रविचारणाः स्युः । चतुःषष्टिरिति स्ने- सुखेन च स्नेहयति शोधनार्थ च युज्यते ॥ ३७ ॥ हानामित्यनेन संवध्यते, तेन ' प्रविचारणेत्येकवचनमुपपनं ये तु वृद्धाश्च वालाश्च सुकुमाराः सुखोचिताः। रिक्तकोष्ठत्वमहितं येषां मन्दानयश्च ये ॥ ३४ ॥ एवमेपा चतुम्पष्टिः लेहानां प्रविचारणा। स्वरातीसारकासाश्च येषां चिरसमुत्थिता-1 ओकर्तुव्याधिपुरुपान्प्रयोज्या जानता भवेत् ॥२८॥ स्नेहमात्रां पियुस्ते हस्खां ये चावरा वले ॥ ३९ ॥ परिहारे सुखा चैपा माना स्नेहनवृंहणी। १ कल्पनापूर्वकभेदा इत्यर्थः । दृप्या वल्या निरावाधा चिरं चाप्यनुवर्तते ॥ ४०॥ स्यात् ॥२७॥ चरकसंहिता । [ सूत्रस्थानम् वातपित्तप्रकृतयो वातपित्तविकारिणः । स्वेद्याः शोधयितव्याश्च रूक्षा वातयिकारिणः । चक्षुःकामाक्षताः क्षीणा वृद्धा वालास्तथाऽवला:४१ व्यायाममद्यस्त्रीनित्याः स्नेह्याः स्युर्य च चिन्तकाः ५२ आयु प्रकर्पकामाश्च वलवर्णस्वरार्थिनः । पुष्टिकामाः प्रजाकामाः सौकुमार्यार्थिनश्च ये ॥४२॥ प्रकाविल्यल्पप्रकर्षभूयःप्रकी, तेन, अल्पत्वेन त्रिरा- विकः प्रकर्पो भूयस्त्वेन साप्तरात्रिक इति च स्यात् । एतच दीयोजःस्मृतिमेधाग्निबुद्धीन्द्रियवलार्थिनः । वक्ष्यमाणसद्यः स्नेहप्रयोगातिरिक्तप्रयोगे बोद्धव्यं, यदि वा, पिवेयुः सर्पिरार्ताश्च दाहशस्त्रविपाग्निभिः ॥४३॥ | सद्यःनेहप्रयोगा अपि त्र्यहेणैव नेहयन्ति, स्तुत्यर्थं तु तेषु अरुष्केत्यादि मध्यममात्रागुणः, अरुप्काऽपिका, शोध- सद्य इत्युक्तम् । यदुक्तं-"व्यहावरं सप्तदिनं परंतु स्निग्धो नार्थ इति शोधनार्थनेहकरणे, एतेन, उत्तममात्रा संशमने नरः स्वेदयितव्य इष्टः । नातःपरं स्नेहनमादिशन्ति सात्मी- एव परं, न तु शोधनाननेहे कर्तव्ये इति दर्शयति । ये वि- भवेत्सप्तदिनात्परंतु" ॥ ५२ ॥ त्यादि हखमात्रागुणः, परिहारे सुखेल्यल्पमात्रपरिहारत्वेन । संशोधनादृते येषां रूक्षणं संप्रचक्षते । यः स्नेहो यत्र कार्यस्तमाह-वातपित्तेत्यादि । वातपित्तबि- न तेषां स्नेहनं शस्तमुत्सन्नकफमेदसाम् ॥ ५३ ॥ कारग्रहणेनैव वातपित्तप्रकृतिपु लब्धेपु पुनस्तदभिधानं वात- पित्तप्रकृतीनां स्तोकश्लेष्मविकारेऽपि घृतपानोपदेशार्थम् । एवं अभिष्यण्णाननगुदा नित्यमन्दाग्नयञ्च ये। वातव्याधिभिराविष्टा वातप्रकृतयश्च य इत्यत्र व्याख्येयम् । तृष्णामूर्छापरीताश्च गर्भिण्यस्तालुशोपिणः ॥५४॥ वलार्थिन इत्यत्र वलशब्दः स्मृत्लादिभिः संबध्यते । आः | अन्नद्विपश्छर्दयन्तो जठरामगरार्दिताः । पीडिता दाहादिभिरिति संवन्धः ॥ ३५-४३ ॥ दुर्वलाश्च प्रतान्ताश्च लेहग्लाना मदातुराः ॥ ५५॥ प्रवृद्धश्लेष्ममेदस्काञ्चलस्थूलगलोदराः । न स्नेह्या वर्तमानेषु न नस्तो बस्तिकर्मसु । वातव्याधिभिराविष्टा वातप्रकृतयश्च ये ॥ १४ ॥ स्नेहपानात्प्रजायन्ते तेषां रोगाः सुदारुणाः ॥५६॥ चलं तनुत्वं लघुतां दृढतां स्थिरगात्रताम् । सामान्येन स्नेह्यानाह-स्वेद्या इति ।-स्वेद्याः, स्वतन्त्र- सिन्धश्लक्ष्णतनुत्वक्तां ये च काङ्क्षन्ति देहिनः॥४५ स्वेदसाध्याः वातरुगा दयः, शोधनामस्वेदसाध्यानां तु कृमिकोप्टाः क्रूरकोष्ठास्तथा नाडीभिरर्दिताः । 'शोधयितव्याः' इत्यनेनैव गृहीतलात् । चिन्तका इति चिन्ता- पिवेयुः शीतले काले तैलं तैलोचिताश्च ये ॥४६॥ वहुलाः । अलेह्यानाह-संशोधनादत इलादि । येषां रूक्षणं तैलविषयमाह-प्रवृद्धेत्यादि । शीतले काल इति तैल- वक्ष्यते लखनवृहणीये,--"अभिष्यन्दा महादोपा मर्मस्था स्योष्णत्वेन शीतलेऽपि काल इत्यर्थः । तेन, सामान्यप्रति- व्याधयश्च ये। ऊरुस्तम्भप्रभृतयो रुक्षणीया निदर्शिताः" पेधः-"नात्युष्णशीते सेहं पिवेन्नरः” इति न विरुध्यते। इत्यनेन तेपां शोधनादृते स्नेहनं न शस्तं, यदा च शोधने यदि वा सर्पिःपानकालापेक्षया शीतत्वं वोद्धव्यम् ॥४४---४६॥ विरुक्ष्यन्ते तदा परं शोधनाजस्तन लेहः कर्त्तव्य इति भावः। वातातपसहा ये च रूक्षा भाराध्यकर्शिताः। उत्सनो वृद्धः कफो मेदश्च येषां ते तथा---एतच विशेषगं, संशुष्करेतोरुधिरा निप्पीतकफमेदसः॥४७॥ विलक्षणीया एवंभूता एव भवन्तीति दर्शयति । अभिष्यण्णो अस्थिसन्धिशिरास्नायुमर्मकोष्ठमहारुजः । द्रवप्रधानलप्मविकारी, गरः कृत्रिमं विपं, अतिप्रतान्तोऽति- वलवान्मारुतो येषां खानि चावृत्य तिष्ठति ॥४८॥ क्षीणद्रवधातुः । वर्तमानेषु क्रियमाणेवित्यर्थः ॥ ५३-५६ ॥ महच्चाग्निवलं येषां घसासात्म्याश्च ये नराः। पुरीपं ग्रथितं रूक्षं वायुरप्रगुणो मृदुः । तेषां स्नेहयितव्यानां वसापानं विधीयते ॥ १९॥ पक्ता खरत्वं रौक्ष्यं च गात्रस्यास्निग्धलक्षणम् ॥५७॥ दीप्ताग्नयः क्लेशसहा घस्मराः स्नेहसेविनः । वातानुलोम्यं दीप्तोनिवर्चःस्निग्धमसंहतम् । वातार्ताः क्रूरकोष्टाश्च स्नेह्या मज्जानमानुयुः ॥५०॥ मार्दवं स्निग्धता चाङ्गे स्निग्धानामुपजायते ॥ ५८ ॥ : येभ्यो येभ्यो हितो यो यः नेहः स परिकीर्तितः। स्नेहनस्य प्रकर्षों तु सप्तरातात्रिरात्रको ॥५१॥ पाण्डुता गौरवं जाड्यं पुरीपस्याविपक्वता । वंसाविषयमाह वातातपेत्यादि ।-संशुष्कनिष्पीतशब्दो तन्त्रीररुचिरुत्केशः स्यादतिस्निग्धलक्षणम् ॥ ५९ ।। क्षीणार्थावेव । महारुज इत्यस्थ्यादिभिः संवध्यते; खानि अस्निग्धलक्षणमाह-पुरीपमित्यादि । मृदुरिति पक्तुर्विशे- स्रोतांसि । दीप्तानय इत्यादि मज्जपानविषयः, घस्मरा बहु-पणम् । वातानुलोम्यमित्यादि स्निग्धलक्षणम् । पाण्डुतेल्या- भक्षकाः, आप्नुयुरुपयुजीरन् ॥ ४७.५१ ॥ यंतिस्निग्धलक्षणम् । जाज्यामिन्द्रियजडत्वम् ॥५७-५९॥ १ स्थिरतां दृढगात्रतामिति पाठः १ सदन मिति पाठः। अध्यायः १३] चक्रदत्तव्याख्यासंचलिता। ८१ द्रवोप्णमनभिप्यन्दि भोज्यमझ प्रमाणतः। शानभूता नाडी। यटुसाम्---"अभ्यधिष्ठानमनस्य ग्रहणा- नातिस्निग्धमसंकीर्ण श्वः स्नेहं पातुमिच्छता ॥६०॥ इहणी मता" इति ॥ ६५-६८ ॥ पिवेत्संशमनं स्नेहमन्नकाले प्रकांक्षितः। उदीर्णपित्ताल्पकफा ब्रहणी मन्दमारता। शुद्ध्यर्थ पुनराहारे नैशे जीर्ण पिवेलरः॥६१॥ मृदुकोष्ठस्य तस्मात्स मुविरेच्यो नरः स्मृतः ॥६॥ स्नेहात्पूर्व यत्पथ्यं तदाह-योग्णमित्यादि । असहीर्णम उदीपित्तेलादि मृदुकोष्ठलरूपकथनम् । क्रूरकोप्टस्य ग्रहणी- विरुद्धवीर्यम् । श्व इत्यागामिदिने । अन्नकाले विप्रहरादिल- | गो वायुमुदादीनां सरत्यं प्रतिबध्नाति, मृदुकोष्ठस्य हि ग्रह- क्षणे, बुभुक्षा कदाचिन्न स्यादपि, तदर्थ विशेषणम्-"प्रका- प्यां विरोधको वाबुर्नास्ति स्तंभकोऽपि श्लेष्माऽल्पः,उद्धृतरस- द्वितः" इति । शुध्यर्थ नेहं नशे दिनान्तरकृत आहारे जीर्ण गुणं च पित्तं प्रवलं; तेन गुडादिभिः सुसं गिरेननं भवतीति एवं प्रातरेव पिवेदित्यर्थः । संशमनार्थकहो यदि उरणान्ते भावः ॥६॥ प्रातरेव क्रियते, तदा कोटोपलेपकदोपन्याक्षयात्तेन दोपेण उदीर्णपित्ता ग्रहणी यस्य चाग्निचलं महत् । संबद्धो दोपोरलेशं कुर्यान्न संशमनं, संशोधनार्थस्तु दोपोटोश भलीभवति तस्याशु स्नेहः पीतोऽग्नितेजसा ॥७०ll फरोतीसपेक्षणीय एवेति भावः । एतय कालकथनमुत्सर्गण, स जन्ध्या मेहमानों तामोजः प्रक्षारयन् वली। तेन “वातपित्ताधिको रात्रौ” इत्युक्तकालविरोधो न नेहाऽग्निरुत्तमा तृष्णां सोपसर्गामुदीरयेत् ॥ ७१ ॥ स्यात् ॥ ६०-६१॥ नालं नेहसमृद्धस्य शमायान्नं सुगुर्वपि । उष्णोदकोपचारी स्याद्रह्मचारी क्षपाशयः। स चेत्सुशीतं सलिलं नासादयति दधते । शकृन्मूत्रानिलोदारानुदीर्णाश्च न धारयेत् ॥ १२॥ यथैयाशीविपः कक्षमध्यगः खविपाग्निना ॥ ७२ ॥ व्यायाममुच्चैर्वचनं क्रोधशोको हिमाऽऽतपौ। अजीर्ण यदि तु स्नेहे तृष्णा स्याच्छर्दयेद्धिपक् । वर्जयेदग्रवातं च सेवेत शयनासनम् ॥ ६३ ॥ शीतोदकं पुनः पीत्या भुक्त्या लक्षान्नमुल्लिखेत् ७३ स्नेहं पीत्वा नरः स्नेहं प्रतिभुतान एव च । संप्रति नेहव्यापदो दर्शयति-उदीर्णलादि 1-ओजः नेहमिथ्योपचाराद्धि जायन्ते दारुणा गदाः ॥ ४॥ सर्वधातुसारभूतं हृदिस्थित, अक्षारयन् स्थानाद्रंशयन् क्षप- क्षपायामेव सपितीति क्षपाशयः । अप्रवातं चेति शयना-यश्च । वलीत्यनेन लेहेन्धनो वहिनितरां बलवान्भवतीति दर्श- सनविशेषणम् । लेहं प्रतिभुआन इति स्नेहे जीणेऽपि नेहायो- यति । वचन हि-“नालं नेहसमृद्धस्य शमायानं मुगुवपि"। गानुगुणमन्यनेहमविरुद्धवीर्यादिगुणयुक्तं भुझानः । एतेन | उत्तमां महती मात्रां, सोपसा सोपद्रवां, कक्षः काप्टसमूहः, स्नेहे पीते जीणे किंच हिताहितमिति प्रश्नद्वयस्योत्तरमिदं- छर्दयेदिति प्रथम मेहगेव, तृष्णाकारकं तं नेहं छर्दयिला "उप्णोदकोपचारी स्थान" इलादि स्यात् ॥ ६२-६४ ॥ पुनः शीतोदकं पाखा रुक्षानं च भुवखा उलिखेदिति योज- मृदुकोष्ठस्त्रिरात्रेण स्निह्यत्यच्छोपलेवया । नीयम् ।। ७०-७३ ॥ सिह्यति फरकोष्ठस्तु सप्तरात्रेण मानवः ॥६५॥ न सर्पिः केवलं पित्ते पेयं सामे विशेपतः। गुडमिक्षुरसं मस्तुक्षीरमुल्लोडितं दधि । सर्व धनुरजेद्देहं हत्या संज्ञांच मारयेत् ॥ ७४ ।। पायसं कृशरं सर्पिः काश्मयंत्रिफलारसम् ॥ ३६॥ तन्द्रा सोक्लेश आनाहो ज्वरः स्तम्भो विसंशता। द्राक्षारसं पीलुरसं जलमुष्णमथापि वा। | कुष्टानि कण्डूः पाण्डुत्वं शोफाशीस्यचिस्तृपा ७५ मथं वा तरुणं पीत्वा नृदुकोप्टो विरिच्यते ॥ २७ ॥ जठरं ग्रहणीदोपः स्तमित्यं वास्यनिग्रहः । चिरेचयन्ति नैतानि क्रूरकोष्टं कदाचन । शुलमामप्रदोयाश्च जायन्ते स्नेहविभ्रमात् ॥ ७६ ।। भवति क्रूरकोप्टस्य ग्रहण्यंत्युल्वणानिला ॥ ६८॥ तत्राप्युल्लेखनं शस्तं स्वेदः कालप्रतीक्षणम् । मृदुकोष्ठादिलक्षणमाह-मृद्वियादि । अभ्यर्हितलात कोष्ठ- । प्रतिप्रतिव्याधिवलं बुद्धा संसनमेव च ॥ ७७ ॥ ज्ञानसाम्यथापि तल्लक्षणमाह-गुमियादि ।लोडित समारिएप्रयोगश्च रूक्षपानान्नसेवनम् । दधिसरः, कृशरा तिलतण्डुलमापकृता यवागूः । वचनं मूत्राणां त्रिफलायाश्च स्नेहव्यापत्तिभेषजम् ॥ ७८ ॥ हि-"तिलतण्डलमापैस्तु कृशरा त्रिसरेति च" । क्रूरकोष्ठानां विरेचनहेतुमाह-भवतीत्यादि । ग्रहणी कोष्ठस्थाम्न्याधि- नसपिरित्यादि ।-न सर्पिः सामे पित्ते पेयं, केवलं त्व- संस्कृतं विशेपतो न पेयं सामपित्त एवेति गोजना, एवं म- १ ब्रह्मचारी क्षपाशय इत्यनेन मैथुन-दियासमरात्रिजागरणानां न्यते-संस्कृतं तितकादिभिः धृतं सामे पित्ते तिक्तकादिपा- निषेधः । शिः । २ उदीणीश्च न धारयेदित्यत्र चकारादनुदीनीध चनगुणानुयोगात् योग्यं कदाचिद्भभवत्यप्यसंस्कृतं तु सर्वथा नोदीरयेदित्यों शेयः । शिः। विरुद्धमेव । यदि वा, केवलमसंस्कृतं सर्पिः पित्ते सामान्येन ११ ८२ चरकसंहिता। [ सूत्रस्थानम् 10७४-७८॥ सामे निरामे वा न पेयं, सामे पित्ते विशेपत इति विचारणाविषयमाह 'स्नेहद्विप' इत्यादिना । लावादिरसा- योजना । एतेन, यत्रापि सामान्येन घृतं विहितं, यथा- नामुत्तानां संस्कारमाह-यवेत्यादि ।-रसे स्नेहार्थोक्तरस "अत ऊर्ध्व कफे मन्दे वातपित्तोत्तरे ज्वरे । परिपक्केयु दोपेयु उत्रितः संयोगो येषां ते रससंयोगात्तेषां संग्रहणं सं- सर्पिःपानं यथाऽमृतम्" तत्राप्युचितभेषजसंस्कृतमेव यो- ग्रहः ॥ ८२-८४ ॥ व्यम् । यदिवा, न केवलं पित्ते सामे सर्पिर्विशेपतो न पेयं, लेहयन्ति तिलाः पूर्वं जग्धाः सस्नेहफाणिताः । कित्तहि, तैलादीन्यपि वातश्लेप्मविहितानि, तयोः सामयो- में पेयानीत्यर्थः । तस्मिन् व्याख्यानेऽपेयमित्यकार प्रयो फाणितं शृङ्गबेरं च तैलं च सुरया सह । कृशराश्च बहुस्नेहास्तिलकाम्बलिकास्तथा ॥ ८५ ॥ द्रष्टव्यः, अनुरजेत् पित्तवर्ण कुर्यात् , संज्ञा स्मृतिस्तद्धननं चेह पिवेदक्षो मृतैर्मालैजीर्णेऽश्नीयाच भोजनम् ॥ ८६ ॥ व्यांधिप्रभावात् । स्तमित्यं आर्द्रवनगुण्ठितखामिय, आमत्र- 'तैलं सुराया मण्डेन वसां मजानमेव वा । दोपा अलसकविसूचिकादयः, कालप्रतीक्षणं स्नेहजनितदोप- पिवेलफाणितं क्षीरं नरः नियति वातिकः॥ ८७ ॥ क्षयं यावदभोजनम् । तकस्यारिष्टानां च चिकित्सावक्ष्यमाणानां धारोष्णं स्नेहसंयुक्तं पीत्वा सशर्कर' पयः । प्रयोगः, मूत्राणां च त्रिफलायाश्च सेवनमिति संवन्धः नरः लिह्यति पीत्वा वा सरं दध्नः सफाणितम्।।८८॥ पाञ्चप्रसृतिकी पेया पायसो मापमिश्रकः। अकाले चाहितश्चैव मात्रया न च योजितः। क्षीरसिद्धो बहुस्नेहः स्नेहयेदचिरान्नरम् ॥ ८९ ॥ स्नेहो मिथ्योपचाराञ्च व्यापद्येताऽतिसेवितः ॥७९॥ | सर्पिस्तैलवसामजातण्डुलप्रसृतैः शता। स्नेहात्प्रस्कन्दनं जन्तुस्त्रिरात्रोपरतः पिवेत् । पाञ्चप्रसृतिकी पेया पेया स्नेहनमिच्छता ॥१०॥ स्नेहवताचमुष्णं च व्यहं भुक्त्वा रसौदनम् ॥ ८० ॥ ग्राम्यानूपौदकं मांसं गुडं दधि पयस्तिलान् । मिथ्योपचाराद्यथोक्तविध्यननुष्ठानात् , अतिसेवितः कालप्र- कुष्ठी शोथी प्रमेही च स्नेहने न प्रयोजयेत् ॥ ९१ ॥ कर्पण सेवितः । संशोधनस्नेहपाने वृत्तिप्रचारमाह-लेहादि पूर्वमिति भोजनात्पूर्वम् । तिलप्रधानः काम्बलिकत्तिलका- त्यादि।-लेहात्लेहप्रयोगात्, त्रिरानोपरतः त्रिरात्रं परित्य- म्बलिकः । फाणितमिलादौ पेशवेरमिति सवेररसम्, भृत- क्तस्नेहपान इत्यर्थः । प्रस्कन्दनं विरेचनं, सेहोपरतस्य त्रिरात्र | भरित्रीकृतैः । पाञ्चनसृतिक्यने वक्ष्यमाणा; मापमिश्रको मा- एव भोजनं दर्शयति-नेहवदित्यादि । रसप्रधानमोदनं पतण्डलकृतमन्नं पेया पातव्या ॥ ८५-९१ ॥ रसौदनम् ॥ ७९-८०॥ स्नेहेर्यथास्वं तान् सिद्धैः स्नेहयेद्विकारिभिः । एकाहोपरतस्तद्भुक्त्वा प्रच्छर्दनं पिवेत् । पिप्पलीभिहरीतक्या सिद्धैत्रिफलयापि वा ॥९२॥ स्यात्वसंशोधनार्थीये वृत्तिः लोहे विरिक्तवत् ॥ ८॥ द्राक्षामलकयूपाभ्यां दक्षा चाम्लेन साधयेत् । वमने नेहवृत्तिमाह-एकेलादि । एकाहोपरतः स्नेहादिति व्योपगर्भ भिपक्नेहं पीत्वा स्निह्यति तन्नरः ॥९३ ॥ योजना, तद्वदिति स्नेहवद्रवमुष्ण च रसौदनं स्नेहोपरमदिवस यवकोलकुलत्थानां रसाः क्षीरं सुरा दधि । एव । संशमनविधिमाह-स्थात्त्वित्यादि । असंशोधनार्थीये क्षारः सर्पिश्च तत्सिद्धं सोहनीयं धृतोत्तमम् ॥१४॥ संशमने, वृत्तिरुपचारः, विरिक्तवदित्यनागतावेक्षणेनोपकल्पनी- तैलमजवसासर्पिदरत्रिफलारसैः । यवक्ष्यमाणं "सम्यग्विरिक्तं तैलम्" इत्यादिग्रन्थप्रतिपाद- योनिशुक्रप्रदोषेषु साधयित्वा प्रयोजयेत् ॥ १५ ॥ नीयमुपचारमाह, न तु पेयादिक्रमम् । यद्यपि वमनोक्ता एव यथास्वमिति यो यत्र स्नेहो युज्यते सर्पिरादिः; सिद्धैरिति तत्रोन्र्भाष्यांदयो विरेचनवृत्तावप्यतिदिष्टास्तथापीह चमन- पिप्पलीभिस्तथा हरीतक्या तथा त्रिफलया चेति पृथग्योज- विधि परित्यज्य विरेचनविध्यतिदेशो धूमपानप्रतिषेधार्थः, वि- नीयम् । पिप्पल्यादिसिद्धस्नेहश्च कुष्ठादिषु यथासंख्यमिति रेचने हि तत्र “धूमपानवर्जम्" इति कृतं, नेहपाने च धूम- केचित् । यूपशब्दः क्वाथवचनः, व्योषगर्भ व्योपकल्क, अत्र पानं निषिद्धं मात्राशीतीये,-"न मद्य-दुग्धे पीखा च न निभिव्यैमिलिला चातुर्गुण्यम् । यवकोलादौ पद्रव्याणि नेह- नेहम्" इत्यादिना ॥ ८१॥ समानि, क्षारो यवक्षारः कल्कः । तैलमज्जेत्यादि । चतुः- स्नेहद्विपः लेहनित्या मृदुकोष्ठाश्च ये नराः । स्नेहोऽकल्क एव, तैलमज्जवसासर्पिरित्येकवद्धावाद्वितीयान्तः क्लेशासहा मद्यनित्यास्तेपामिण्टा विचारणा ॥ २॥ प्रयोगः ॥ ९२-९५ ॥ लावतैत्तिरिमायूरहंसवाराहकोकुटाः ।। गृहात्यम्बु यथा वस्त्रं प्रस्रवत्यधिक यथा। गव्याजौरभ्रमात्स्याश्च रसाः स्युः स्नेहने हिता॥८॥ यथाग्नि जीर्यति स्नेहस्तथा स्रवति चाधिकः ॥१६॥ यवकोलकुलत्थाश्च स्नेहाः सगुडशर्कराः । दाडिमं दधि सब्यो रससंयोगसंग्रहः ॥ ८४ ॥ १ सलवणमिति वा पाठः। अध्यायः १४] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता। यथा चालेद्य मृत्पिण्डमासिक्तं त्वरया जलम् । स्नेहपूर्वमिति क्रियाविशेषणं, न सन्जन्ति अप्रवृत्तानि न नवति संसते नेहस्तथा त्वरितसेवितः ॥२७॥ भवन्ति । यथान्यायं यथागर्म, एतय स्नेहस्वेदोपपादनैरित्य- संप्रति स्नेह उपयुक्तो यथा शरीरं संनेयाऽधिको दृश्यते, नेन संवध्यते । यदि वा यथान्यायं यथासहज नमयन्तीति तदाहगृहातीलादि। तय शिष्येणाऽध्यायादाक्पृष्टमपि | सम्बन्धः ॥ ४-५ ॥ तिप्यहिततयाऽभिधीयते । यथानीयग्न्यनधिक इत्यर्थः । रोग व्याधितापेक्षो नात्युप्णोऽतिमदुर्न च । नन्वरन्यधियाश्चेत्स्त्रवति तदधि च नेहलक्षणमुग, यदु- द्रव्यवान कल्पितो देशे स्वेदः कार्यकरो मतः ॥६॥ च्यते--"अधस्तारलेहदर्शनम्" इति। तेनकदिन एवाधिका- रोगमृतुं व्याधितं च घलवस्त्रादिनापेक्षत इति रोगर्तुव्याः हपानं क्रियतामित्याह--यथा चेत्यादि ।-आहेद्य ईपदोद- वित्रा । तरितसेवितः स्नेहो थातूनन्नेहयित्वैव संसतेऽयो नाति | धितापेदाः । नात्युष्णो नातिचण्डतापः; द्रव्ययानिति निग्ध- यावान्, न तावता स्नेहनं भवतीति भावः ।।९६-९७ ॥ रुक्षाविद्रव्यवान्, कल्पित इति रोगादीनपेक्ष्य यथोचितेन लवणोपहिताः स्नेहा: लेयन्त्मचिराचरम् । द्रव्येण, देशे चामाशयादौ यथायोग्यतया संपादित इति म- तबभिप्यन्धरूक्षं च सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च ॥ २८॥ व्याधौ शीते शरीरे च महान् स्त्रेदो महाबले । न्तव्यम् ।।६॥ लेहमने प्रयुंजीत ततः खदमनन्तरम् । लेहस्वेदोपपत्रस्य संशोधनमथेतरदिति ॥ ९९ ॥ दुर्वले दुर्वलः खेदो मध्यमे मध्यमो हितः ॥ ७॥ घातलेप्मणि चाते वा कफे वा खेद इष्यते। तन श्लोकः। सिन्धरूक्षस्तथा स्निग्धो रूक्षश्वाप्युपकल्पितः॥ ८॥ स्नेहाः स्नेहविधिः कृस्लव्यापत्सिद्धिः सभेषजा। यथाप्रन्नं भगवता व्याहृतं चान्द्रभागिना ॥ १० ॥ रोगाद्यपेक्षयोजकल्पनां दर्शयति-आधावियादि ।-व्याधौ इत्यनिवेशकृते तन्ने चरकातिसंस्कृते लोकस्याने महायले तथा शीते कालकृते महावले, महानिति चंटताप एव पुनः पुनः क्रियमाणत्वेन मृदुस्चेदाऽपेक्षयाऽधिकताप- स्नेहाध्यायो नाम त्रयोदशोऽध्यायः । त्वेन ज्ञेयः । दुर्बल इति च तथा मध्यम इति च व्याध्यादियु सोहने सर्वनेहेषु लवणप्रयोगमाह-लवणोपहित इ. पूर्ववद्योजनीयं, निग्धरूक्षद्रव्यकृतः निग्धरूक्षः, निग्धरूक्ष- लादि तदिति लवणं, अभिप्यन्दि दोपसहातविच्छेदकं व्य- व्यादयो बातश्लेष्मादिपु यथासंग्हा मन्तव्याः । एतवा निग्ध- याथि अखिलदेहव्याप्तिपूर्वकपाकगामि । अत्तो वक्ष्यमाणस्वे- लक्षादिकथनं द्रव्यापेक्षकल्पनोदाहरणम् । वाते स्निग्धः, कफे दोपकल्पनाध्याययोः सम्बन्धसूचनं स्वेदादिसु लेहस्य प्राग्भा- रुक्षः॥ ७-८॥ चमाह-नेहमिलादि । चान्द्रभागी अग्निवेशः ॥१८-१००॥ आमाशयगते वाते कफे पक्वाशयाश्रिते। स्नेहाध्यायः समाप्तः। रुक्षपूर्वो हितः स्वेदः स्नेहपूर्वस्तथैव च ॥९॥ तं देशविशेपसंवन्धेन व्यभिचारयन् देशापेक्षां च कल्पना- चतुर्दशोऽध्यायः। माह-~-आमाशयेलादि ।-आमाशयगते वाते रूक्षपूर्व च अथातः खेदाध्यायं व्याख्यास्यामः॥१॥ स्थानापेक्षया रूक्ष कृला पश्चाद्वातापेक्षः निग्धः कार्यः, एवं इति ह माह भगवानात्रेयः॥२॥ पक्वाशयगते कफे सेहपूर्वो व्याख्येयः; आमाशयशब्देन कफ- अतः स्वेदाः प्रवक्ष्यन्ते यैर्यथावत्प्रयोजितैः। स्थान ज्ञेयं, कफस्थानापेक्षया हि प्रथमं रूक्षः क्रियते, स्वेदसाध्याः प्रशाम्यन्ति गदा वातकफात्मकाः॥२॥ यदुक्तम्--"स्थानं जयेद्धि पूर्व तु स्थानस्थस्याविरुद्धतः" स्नेहपूर्वकलात् स्वेदस्य स्वेदाध्यायोऽभिधीयते । स्वेद- इति ॥ ९॥ प्रतिपादकोऽध्यायः स्वेदाध्यायः । वातकफात्मका असं- वृपणौ हृदयं दृष्टी स्वेदयेन्मृदु नैव वा। सृष्टवातकफजाः, वातकफजत्वेऽभ्युदरादयः स्वेदेन न शा- मध्यम वक्षणौ शेपमङ्गावयवसिष्टतः ॥ १० ॥ म्यन्ति, अत आह-स्वेदसाध्याः', एतेनोदरादयोऽस्वेद्या व्यावय॑न्ते ॥ १-३॥ मृदुनैवेति ।-स्वेदैकसाध्ये वृषणादिगते व्याधौ मृदुस्वेद- स्नेहपूर्व प्रयुक्तेन खेदेनाऽऽचर्जितेऽनिले। | व्यतिरिक्तोपायान्तरसम्भवे तु न वेति योद्धव्यं । इष्टत इत्यातु- पुरीपमूत्ररेतांसि न सजन्ति कथंचन ॥ ४ ॥ छातो वैद्येच्छातश्च । इष्टत इति भावतादिच्छाचचनः॥१०॥ शुष्काण्यपि हि काष्टाति स्नेहस्वेदोपपादनः। सुशुद्धैर्नक्तकैः पिण्ड्या गोधूमानामथापि वा। नमयन्ति यथान्यायं किं पुनर्जीवतो नरान् ॥५॥ पझोत्पलपलाशैर्वा स्वेद्यः संवृत्यं चक्षुपी ॥ ११ ॥ १ यथान्यायं यथाशासं स्नेहस्वेदोपपादनैरित्यन्वयः, शास्रोक्त मुक्तावलीभिः शीताभिः शीतलैर्भाजनैरपि । देहस्वेदविधिभिरित्यर्थः । शिः। जलालजैर्हस्तैः विद्यतो हृदयं स्पृशेत् ॥ १२ ॥ ८४ चरकसंहिता । [सूत्रस्थानम् - . स्वेदे क्रियमाणे चक्षुपः स्वेदपरिहारोपायमाह-गुशुद्धरि- ल्यादिप्यपि व्याख्येयम् , पित्तिनामिति पित्तप्रकृतीनां, मधु- त्यादि । नत्तकः कर्पटावयवः । स्वेदे क्रियमाणे हृदयरक्ष- | मेहशब्देन सर्व एव मेहा गृह्यन्ते, मधुमेहशब्दो हि सर्वेष्वेव णार्थमाह-मुक्तावलीत्यादि। जलजानि पजादीनि: एय- मेहेषु वर्तत इति कियन्तःशिरसीये दर्शनीयम्, मेहेषु च मस्वेद्यलसामान्यलाइपणरक्षाऽभ्युन्नेतन्या, प्राधान्यात हृदय- सर्वेष्वेव शरीरशैथिल्यप्रवृत्तषु विशेषतः शरीरशैथिल्यहेतुत्वेन चक्षुःपालनमुक्तम् ॥ ११-१२ ॥ स्वेदो न युज्यते; पित्तमेहिनामिति तु पुनरभिधानं पित्तसंब- शीतशूलव्युपरमे त्तम्भगौरवनिग्रहे । न्धेन विशेषप्रतिपेधतादर्शनार्थम् । अतो गुदः, मद्यविकारि- संजाते मार्दवे स्वेदे खेदनाद्विरतिर्मता ॥ १३॥ णामिति मद्यनित्यस्य वातकफजमदालये स्वेदनिषेधार्थ; आ- शीतशलेल्यादौ स्वेद इति स्वेदभवे धर्मे, स्वेदनाद्विरतिर्ग-ट्यरोगीह वातरक्ती; एपु चाऽस्वेदविपयेषु यदि स्वदैकसाध्यः तेत्युपदिशन् शीतादिव्युपरमे सति स्वेदो निवर्तनीयः, शी- | संन्यासादिर्भवति तदा महानत्यवायभयादल्पग्रलवायमुपे. ताद्यनुपरमे च स्वेदः कर्तव्य इति द्वयमुपदिशति; ततथ क्यापि स्वेदो विधेय इति, न्यायसिद्धगेव, यदाहुायविदः- इतएव स्वेदनिवृत्तिविपयशीतादियुपरमोत्पादः स्वेदस्य स- “यद्भ्योविरोधे खल्पमन्याय्यम्” इति ॥ १६-१९ ॥ म्यग्योगलक्षणं तथा शीतादिव्युपरमानुत्पादश्च स्वेदानिवृत्ति-प्रतिश्याये च कासे च हिक्कावासेप्यलाघवे । विषयोऽयोगलक्षणमुक्तं भवतीति नाऽयोगलक्षणानभिधानम्- | कर्णमन्याशिरःशूले स्वरभेदे गलग्रहे ॥ २० ॥ द्भावनीयम् ॥ १३ ॥ अदितैकांगसागपक्षाघाते विनामके। पित्तप्रकोपो मूर्छा च शरीरसदनं तृपा । कोष्ठानाहविवन्धेपु शुक्राचाते चिजृम्भके ॥ २१ ॥ दाहः खेदाङ्गदौर्बल्यमतिस्विन्नस्य लक्षणम् ॥ १४ ॥ | पार्श्वपृष्टकटीकुक्षिसंग्रह गृध्रसीपु च । उक्तस्तस्याशितीये यो प्रेमिका सर्वशो विधिः । मूत्रकृच्छ्रे महत्वे च मुष्कयोरङ्गमर्दके ।। २२ ॥ सोऽतिस्विन्नस्य कर्तव्यो मधुरः स्निग्धशीतलः॥१५॥ पादजानूरुजवार्तिसंग्रहे श्वयथावपि । अतिखिन्नचिकित्सितमाह-उक्त इत्यादि ।-प्रेमिकवि- | खल्लीण्यामेषु शीते च चेपथौ वातकण्टके ॥ २३ । धिरित्यनेन लब्धे पुनर्मधुरः शीतल इत्यादिवचनम्, “मद्यम- संकोचायामशुलेपु स्तंभगौरवसुप्तिषु । ल्पं न वा पेयम्" इत्यत्रोपदिष्टमद्यपानस्य प्रतिषेधार्थ मधुर- सर्वाङ्गेपु विकारेषु खेदनं हितमुच्यते ॥ २४ ॥ शीतादियोगविशेपविधानार्थ च ॥ १४-१५ ॥ प्रतिश्याये चेत्यादिना स्वेद्यान् दर्शयति----विनामकः शरीर कपायमद्यनित्यानां गर्मिण्या रक्तपिन्तिनाम् । विनमनकारी वातः; विज़म्भको पहिरायामः, मुंभावहुत्वं पित्तिनां सातिसाराणां रुक्षाणां मधुमेहिनाम् ॥१६ वा; पादजानूरुजंघाभिरातिः संग्रहश्च पृथसंवध्यते, खहीं विदग्धभ्रष्टब्रधानां विपमद्यविकारिणाम् । हस्तपदावमोटनम्, वातकण्टको गुल्फाश्रितो वातः, अलाघव श्रान्तानां नष्टसंज्ञानां स्थूलानां पित्तमेहिनाम् ॥१७ इति पूर्वमुक्तोऽपि पुनौरववचनमशानां गुरुतरवप्रतिपादना- तृष्यतां क्षुधितानां च क्रुद्धानां शोचतामपि । थेम्, अलाघववचनं तु लाघवप्रतिपेधमानप्रयोजनं नातिगुरुत्वं कामल्युरिणां चैव क्षतानामाढयरोगिणाम् ॥ १८॥ ब्रूते, यतः सर्वत्र नविरुद्धे न वर्तते, यतः, "अरूक्षमन- दुर्चलातिविशुष्काणासुपक्षीणौजसा तथा । भिष्यंदि वासीनप्रचलायितम्" इत्यत्र न घरूक्षशब्देन सिग्ध- भिषक्तैमिरिकाणां च न खेदमवतारयेत् ॥ १९ ॥ खमभिप्रेतम्, किंतहिं, रूक्षताप्रतिपेधमानमेव ॥ २०-२४ ॥ अस्वेद्यानाह-कपायेत्यादि । कपायद्रव्यकृतं मद्यं क- तिलमापकुलत्थाम्लघृततैलाऽऽमियौदनैः। पायमद्यम् , किंवा, कपायशब्दोऽमधुरवचनः, टेन, यदु- | पायसैः शरैमासैः पिण्डस्वेदं प्रयोजयेत् ॥ २५ ॥ च्यते-कपायनित्यस्य वातप्रधानता स्यात् कपायरय वात-गोखरोष्ट्रवराहाश्वशकृद्भिः संतुपैर्यवैः । कारिलात् , वाते च स्वेदोविहित एव, तत्कथं कप यनित्यं सिकतापांशुपापाणकरीपाऽऽयसपुटकैः ॥ २६ ॥ प्रति स्वेदनिषेध इति, तनिरस्तं स्यात् । किंवा, कपापनित्या श्लैष्मिकान् स्वेदयेत्पूर्वैर्वातिकान् समुपाचरेत् । रूक्षातिस्तब्धगात्रा भवन्ति कपायस्य विरूक्षकस्तम्भकावेन, द्रव्याण्येतानि शस्यन्ते यथास्वं प्रस्तरेप्वपि ॥ २७ ॥ ततश्च तेषां स्वेदः पर्वभेदमावहतीत्यतः कपायनित्यनिषेधः । रक्तपित्तिनामविधानादेवं स्वेदे निषिद्धे, पुनः स्वेदनिषेधो वक्ष्यमाणानां सङ्करादिस्वेदानां द्रव्याण्याह-तिलमाणे- त्यादि । पिण्डरूपः स्वेदः पिण्डस्वेदः। करीपः शुष्कंगोमयः; रक्तपित्तिनां यद्यन्योऽपि स्वेदसाध्यो वातश्लेष्मजो विकारो भ- वति तत्रापि स्वेदनिषेधार्थ तथा रक्तपित्तिनां वमनविरेच! आयसः अयोविकारः, सचेह पुटकरणयोग्यो थोद्धव्यः; नांगतया प्राप्तस्वेदप्रतिप्रसवनिषेधार्थ च । एवं पित्तमेहिकाम-भाते, गोखरादिग्रन्थोक्ताश्च श्लेष्मणि प्रस्तरस्वेदे कर्तव्या इति पूर्वैरिति तिलभाषादिभिः । यथाखमिलनेन, तिलमाषांदयो १ कपटावयवः पटावयवः। दर्शयति ॥२५-२७॥ अध्यायः १४] चक्रदत्तव्याख्यासंवलिता । भूगृहेषु च जेन्ताकेपूष्णगर्भगृहेषु च । सङ्करः प्रस्तरो नाडी परिपेकोवगाहनम् । विधूमाऽङ्गारतप्तेष्वभ्यक्तः स्विद्यति ना सुखम् ॥२८॥ जेन्ताकोऽश्मघनः कर्पः क्रुटी भूः कुंभिकैव च ॥३९ नाम्यानूपौदकं मांसं पयोवस्तशिरस्तथा । कुपो होलाक इत्येते खेदयन्ति त्रयोदश । घराहमध्यपित्तारसक्नेहवत्तिलतण्डुलान् ॥ २९ ॥ तान् यथावत्प्रवक्ष्यामि सर्वानेचानुपूर्वश इति Itton इत्येतानि समुत्काथ्य नाडीखेदं प्रयोजयेत् । संप्रति सामिस्वेदानां लक्षणमभिधार्नु सकरादीन् स्वेदान् देशकालविभागको युक्त्यपेक्षो भिषक्तमः ॥ ३० ॥ नामतस्तावबुद्दिमति सकरइत्यादि सकरादिस्वेदाश्चायुर्वेदपरंपरा- वारुणामृतकैरण्डशिनुमूलकसर्पः। सिद्धाः, तत्र चिनाटीस्वेदादौ नाड्या प्रणीयत इयन्वयोऽप्य- वासावंशकरजापौरमन्तकस्य च ॥ ३१॥ नुसरणीयः, जेन्ताकादयश्चान्वयनिरपेक्षा एवं ॥ ३९-४० ॥ शोभांजनकशैरीयमालतीसुरसार्जकैः। तत्र वस्त्रान्तरितैरवनान्तरितैर्वा पिण्डैर्यथोक्तै- पत्रैरत्वाथ्य संलिलं नाडीखेदं प्रयोजयेत् ॥ ३२॥ रुपखेदनं सङ्करस्खेद इति विद्यात् ॥ ११ ॥ भूतीकपञ्चभूलाभ्यां सुरया दधिमस्तुना। पिण्दैर्यधोक्तरिति तिलभाषादिपिण्टेः तथा गोखरादिग्रन्यो- सूत्रैरम्लैश्च सखेहर्नाडीखेदं प्रयोजयेत् ॥ ३३ ॥ तं पुटकरूपैश्च पिण्डैः; स्वेदनमेवोपस्वेदनम् ॥४१॥ एत एव च नियुंहाः प्रयोज्या जलकोप्टके । शूकशमीधान्यपुलाकानां वेशवाराऽऽयसकश- स्वेदनार्थ घृतक्षीरलकोप्टांश्च कारयेत् ॥ ३४ ॥ | रोत्कारिकादीनां वा प्रस्तरे कौशेयाचिकोत्तरप्रच्छदे भूस्वेदार्थेषु गृहेषु भूगृहेप्विति; उप्णगर्भगृहेष्विति कुटी- पञ्चाङ्गुलोस्वकार्कपत्रप्रच्छदे वा स्वभ्यक्तसर्वगा- स्वेदं दर्शयति, अभ्यत इति सम्बगभ्यक्तः । यस्तशिरछा- | त्रस्य शयानस्योपरि खेदन प्रस्तरखेद इति चि- गमस्तकं, लेहवन्तश्चैरण्डवीजादयः तिलाश्च तण्डलाच लेह-द्यात् ।। ४२॥ वत्तिलतण्डुलाः । ग्राम्येलादिना पातापहो नाडीस्वेद उक्तः, पुलाकस्तुच्छधान्यकम्, उत्कारिका मापादिकृतमूपिको- वारुणेत्यादिना कफापहः, भूतीकेलादिना वातश्लेप्मापहः । स्काराकृतिव्यंजनविशेषः, प्रतीर्यत इति प्रस्तरः शयनप्रमा: वारुणः वरुणः, अमृतका गुडूची, सर्पपैरिसन परिति संव-णेन स्वेदवस्तूनां विस्तरणं, तस्मिन् प्रस्तरे कौपेयायिको- द्यते, वंशो वेणुः, पुनः शोभाशनग्रहणाहितीयो विटपशोभा-त्तरपच्छदे कौघयाविकपिहित इत्यर्थः; पञ्चाङ्गुल एरण्ड- जनो गृह्यते, शैरीयः झिंटी। एत एवेति नादीस्वेदोक्तास्त्र-भेदः॥ ४२ ॥ थोऽपि, जलकोप्टोऽवगाहार्थकृतं महजलपात्रम्, एवं घृतक्षी- रतलकोष्ठाश्च व्याख्याताः।।२८-३४॥ खेदनद्रव्याणां पुनर्मूलफलपनभङ्गादीनां मृगश- | कुनपिशितशिरपदादीनामुष्णस्वभावानां वा य- गोधूमशकलैश्चूणैर्यवानामम्लसंयुतैः । थाहमम्ललवणं स्नेहोपसंहितानां मूत्रक्षीरादीनां सस्नेहकिण्वलवणैरुपनाहः प्रशस्यते ॥ ३५ ॥ वा कुंभ्यां वाष्पमनुद्वमन्त्यामुत्कथितानां नाड्या गन्धैः सुरायाः किण्वेन जीवन्त्या शतपुष्पया। शरेपीकावंशदलकरंजार्कपत्रात्यतमकृतया गजान- उसया कुष्टतैलाभ्यां युक्तया चोपनाहयेत् ॥ ३६॥ हस्तसंस्थानया व्यामदीर्घया व्यामा दीर्घया वा चर्मभिश्योपनद्धव्यः सलोमभिरपूतिभिः । ब्यामचतुर्भागाप्टभागमूलाग्रपरिणाहस्रोतसा सर्व- उष्णवीरलाभे तु कौशेयाविकशाटकैः ।। ३७ ॥ | तो वातहरपत्रसंवृतच्छिद्रया द्विस्त्रिी विनामि- तया वातहरसिद्धलेहाभ्यक्तगात्रो बाप्पमुपहरेत् । गोधूमशकलैगोधूमचूर्णैः, किण्यः सुरावीजं; उपनाहो वहलं बाप्पो ह्यनूर्द्धगामी विहतचण्डवेगस्त्वचमविद- लेपं दवा वर्मादिभिरावृत्य व्याधियुक्तस्याशवन्धनम् ; उपनाहः हन् सुखं स्वेदयतीति नाडीखेदः॥ ४३ ॥ प्रशस्यते इत्यत्र उपनाहोऽननिस्वेदो ग्राह्यः । गन्धैश्वं सुगन्धि- द्रव्यैरुपनाहो बन्धनीयः; उष्णवीयरिति उष्णवीर्यानूपादिप्राणि- स्वेदनेत्यादिना नाडीस्वेदमाह । स्वेदनद्रव्याणि स्वेदोपग- प्रभवः, आविकशाटकः कम्वलः ॥ ३५-३७ ॥ गणोक्तानि, इह च नाडीस्वेदकाथार्थमुक्तानि शिरः पदोमस्तक वाप्पमनुमन्यासित्यनेन कथनकाले वाप्पो यथा न निर्याति रात्रौं बद्धं दिवा मुंचेन्मुंचेद्रात्रौ दिवा कृतम् । तथा कर्तव्यमिति दर्शयति; उरकथितानां वाष्पं स्नेहाक्तगानः विदाहपरिहारार्थं स्यात्प्रकर्षस्तु शीतले ॥ ३८ ॥ सन् नाड्या उपहरेदिति सम्बन्धः । नाडीकरणविधिमाह उपनाहस्वेदे बन्धमोक्षविधि दर्शयति-रात्रौ वद्धमि- शरेपीकेत्यादि ।-वंशदलो वंशविदलः, गजाग्रहस्तसंस्था- त्यादि।--दिवाकृतमित्यत्र वद्धमिति शेपः; विदाहो रक्तादि-नत्वं नाज्या अंग्र एव योद्धव्यं, व्यामस्तिर्यग्विस्तृतवाहुद्वय- विदाहः; शीतल इत्यत्र काल इति शेपः; प्रकर्ष उक्ताद्वन्धन- प्रमाण, व्यांमदीर्घत्वं नाड्या बहलस्वेदे कर्तव्यम्; व्यामचतु- कालादधिककालत्वं वन्धनस्य ॥३८॥ भागेन नामाप्टभागेन च मूले अग्रे च यथासंख्यमानं चरकसंहिताः। [सूत्रस्थानम् नाड्या वेदितव्यं, परिणाहेन वेष्टनेन सोतो यस्याः सा तथा । दिनमिति, ततस्तां पिण्डिकामनुसरन् द्वारं प्रपद्ये. यथोक्तनाडीकरणगुणमाह-वाप्पो हीलादि । विहतचण्टवे-था, निष्क्रम्य च न सहसा चक्षुपोः परिपालनार्थ गत्वं नाडीकाया दीर्घत्येन वक्रत्वेन च बोद्धव्यम् ॥ ४३ ॥ शीतोदकमुपस्पृशेथाः अपगतसन्तापल्लमस्तु मु. वातिकोत्तरवातिकानां पुनर्मूलादीनामुत्वाथैः हात्सुखोप्णेन वारिणा यथान्यायं परिषिक्तोऽ- सुखोष्णैः कुम्भीर्वाऍलिकाः प्रनाडीची पूरयित्वा नीयाः, इति जन्ताकः स्वेदः ॥ ४६॥ यथार्हसिद्धतेहाभ्यक्तगात्रं वस्त्रावच्छन्नं परिपेचये जेन्ताकविधिमाह-अथेत्यादि । अथ शब्दो माल आ- दिति परिपेकः ॥ ४॥ नन्तर्ये वा, पूर्वस्यामुत्तरस्यां वा इति ग्रामाबोद्धव्यः, गुणव- घातहरोत्वाथक्षीरतेलघृतपिशितरसोप्णसलिल- तीति सम्यक्प्नरोहादियुतात्वेन, प्रशस्तभूमिभागत्यं तूपातारा- कोष्टकावगाहस्तु यथोक्त एवावगाहः ।। ४५॥ दिरहितत्वेन, परीवापो दीपिका, मुटु च उपसमीपे तीर्थ- यस्य तस्मिन सूपत्तीर्थे, अरनिर्हस्तः, प्रामुखमिति पश्चिमे, परिपेकविधिमाह-वातिकोत्तरेत्यादि । वातिकानि यात- उदङ्मुखमिति दक्षिणे, एवं हाभिमुख तीर्थ स्यात, फूटागा- हरणानि, उत्तरवातिकानि उत्तरयाते प्रधानवाते वातश्लेप्मणि रमिति वर्तुलागारम्, आकचाटादित्यनेन द्वारपर्यन्तं लक्षयति, हितानीह ग्राह्याणि, वाटुंलिका अल्पघटी, सहस्रधारा इ. क्रिष्फुर्हस्तः, पुरुपप्रमाणमित्यान, कुम्भः कुम्भाकाराग्नि त्यन्ये प्रणाली वेणुनलनाड्याद्याः । यथोक्त एवेति लोकप्रसिद्ध स्थानं, मारार्थ कोप्टोऽवकाशो विद्यते यन्मिन् सोसारको इवेति, अवगाहोऽवगाहस्वेदः ॥ ४४-४५॥ छकः स एव स्तम्भः, सादिराणामिति पूरणे पष्टी, स इत्यन अथ जेन्ताकं चिकीर्षुभूमि परीक्षेत्,-तत्र पू- खमियध्याहार्य, जानीया इत्यर्थः; किंवा, जानीयादिति पाठः, चस्यां दिश्युत्तरस्यां वा गुणवत्ति प्रशस्त भूमिभाने उत्तरत्रापि प्रपद्यतेति पाठः; एवंच सुगमं; पिच्छा स्वेदस्यैव कृष्णमृत्तिके सुवर्णमृत्ति